Жұмбақ жанры

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

I тарау. Қазақ жұмбағының жиналу, жариялану және зерттелу тарихы ... ... .7

II тарау. Жұмбақтың жанрлық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19
2.1 Жұмбақ жанрының көркемдік.стильдік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
2.2 Жұмбақтың тақырыптық бөліністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

III тарау. Жұмбақтың басқа жанрлармен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
Қосымша әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
Тақырыптың зәрулігі. Көшпелі ғұмыр кешкен қазақ халқының өткен өміріне көз салғанда, оның рухани дүниесінде ауыз әдебиетінің – фольклордың орны айырықша болғаны айқын аңғарылады. Жазу-сызуы, оқу мектебі, театры кенделеу қоғамда ұлттың рухани сұранысының алуан қырлы, сан түрлі мұқтажын фольклор арқалаған. Фольклордың тағы бір өзгеше қасиеті - халықтың дағдылы тұрмыс-салтымен, ғұмыр-тіршілігімен тонның ішкі бауындай ажырамайтын бірлікте болуы. Шыр етіп сәби дүниеге келген сәтінен бастап дүниеден көшкенге дейінгі аралықтағы халықтың сан сала әдет-ғүрпында, салт-дәстүрінде өлең-жырдың, өрнекті сөздің араласпайтын тұстары кемде-кем. Фольклордың қоғамдағы ықпалы пәрменді, атқарар уәзипалары қаншалықты тармақты болса, оның түрлері мен жанрлары да соншалықты мол.
Халық мұраларының үлкен бір бұтағы - жұмбақтар. Жұмбақтар телегей-теңіз фольклорлық дүниеліктер арасында ауқымды орны бар, халық болмысымен ежелден біте қайнасып келе жатқан, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, қазіргі уақытта да тарих сахнасынан сыпырылып қалмай, жаңа даму кезеңін бастан өткеріп отырған бағалы жауһарлар санатына жатады.
Қазақ фольклорының жекелеген жанрлары турасында
бұрынырақта жүргізілген зерттеулерді былай қойғанда, тек XX
ғасырдың соңғы ширегінде ғана қыруар жұмыстар атқарылды.
Эпос, дастан, айтыс, халық өлеңдері, арбау өлеңдері, халық прозасы, күй аңызы хақында Б.Уахатов, С.Қасқабасов, Е.Тұрсынов, Р.Бердібай, Ш.Ыбыраев, О.Нұрмағамбетова, С.Садырбаев, Н.Төреқүлов, М.Жармұхамедов, Б.Әбілқасымов, А.Сейдімбек, Б.Әзібаева сынды ғалым-зерттеушілердің арнаулы зерттеулерінің жазылуы соны растайды. Дегенмен ұлттық фольклорлық көмбелерімізді ақыл-тақыл тексеріп болдық деуге әлі ертерек.
Фольклордың қанша қарастырылып, зерттелгенімен кезінде назарға ілінбеген, еленбеген, түпкілікті шешілмеген тың, соны мәселелері жетерлік. Бір кезде сөз болғанымен жаңа методология тұрғысынан, ғылымның соңғы жетістіктері биігінен уақыт өте келе қайта оралып, тағы зерттелуді тілейтін мәселелерінің де туындап отыруы зандылық. Ғылымның бір орында тұрып қалмай, үнемі қозғалыста толысып, жетіле түсуі теориялық деңгейінің тереңдеуімен кіндіктес.
Жұмбақтың ауыз әдебиетінде, жалпы ұлтымыздың рухани өмірінде алатын орны мен маңызын айқындау осы еңбектің көтерер жүгі. Бұрын-соңды жұмбақ жайлы жазылған пікірлерге шолу жасап, саралай отырып қастерлі мұрамыздың жиналу, басылу тәжірибесін қорытындылап таразылайтын кез жетті деп санаймыз.
1. Әбжанов М.М. Қазақ халқының жұмбақтары. Алматы, 1966.
2. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1994.
3. Марғұлан Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы, I том Алматы, 1994.
4. Киргизские загадки. Оренбург, 1960.
5. Керім Ш. Қазақ фольклорындағы жұмбақ жанры. Док. дисс. Алматы, 2000.
6. Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина. Алматы, 1972.
7. Қазақ халқының творчествосы (Ә.Диваев жинаған материалдар). Алматы, 1989.
8. Байтұрсынов А. Шығармалар. Алматы, 1989.
9. Аймаытов Ж. Жаман тымақ. Алматы, 1992.
10. Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959.
11. Қазақ әдебиетінің тарихы. Бірінші кітап, II том. Алматы, 1960.
12. Қазақ әдебиетінің тарихы. Екінші кітап. Алматы, 1960.
13. Төреқұлов Н. Қазақ совет халық поэзиясының жанрлық ерекшеліктері. Алматы, 1979.
14. Ахметов З. Казахское стихосложение. Алматы, 1964.
15. Саттаров Қ. Жұмбақтың айтылу тарихынан // «Қазақ тілі мен әдебиет мәселелері», Қазақ ССР Жоғарғы және Орта Арнаулы білім министрлігі, IХ шығуы. Алматы, 1972.
16. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті. Алматы, 1974.
17. «Мұра». 1987, № 2.
18. Әлібеков Ш. Қазақ фольклорының эстетикасы. Алматы, 1991.
19. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1974.
20. Аникин В.Г. Руские народные пословицы, поговорки и детский фольклор. Москва, 1957.
21. Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959.
22. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі. Алматы, 1965.
23. «Ана тілі» газеті, 1992, №47
24. Керім Ш. Қазақ жұмбағы. Алматы, 1999.
25. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1992.
26. Әуезов М. Жұмбақтар (жинақ). Алматы, 1940.
27. Қазақ фольклористикасы. Алматы, 1972.
28. Қазақ фольклористикасының тарихы. Алматы, 1988.
29. Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Ел аузынан жиналған әдебиет үлгілері. Алматы, 1992.
30. Ахметов Ш. Балалар әдебиетінің очеркі. Алматы, 1960.
31. Ел аузынан. Алматы, 1985.
32. Қазақ жұмбақтары (жинақ). Алматы, 1993.
33. Жолдаспеков М. Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы, 1974.
34. Негимов С. Шешендік өнер. Алматы, 1993.
35. Билер сөзі. Шешендік толғау, арнау, дау. Алматы, 1992.
36. Пропп В.Я. Исторические корни волшебной сказки. Ленинград, 1986.
37. Колесницкая И.М. Загадка в сказке // Учен. зап. Ленинград. ун-та, 1941.
38. Қазақтың халық творчествосы (Ә.Диваев жинаған материалдар). Алматы, 1989.

Қосымша әдебиеттер
1. Төрт түлік: төресі кім? – Алматы, 1980.
2. Садырбаев С. Қазақ халық әдебиеті. – Алматы, 1990.
3. Диваев Ә. Қазақтың халақ творчествосы. – Аматы, 1988.
4. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Хрестоматия. – Алматы, 1974.
5. Айтыс өлеңдер. – Алматы, 1965.
6. Ақыш Б.Ө. Балалар прозасындағы жеткіншектер бейнесінің жасалуы. Канд. дисс. автореф. – Алматы, 2006.
7. Тіл ашар. Әңгімелер. Өлеңдер. Ертегілер. Жұмбақтар. Жаңылтпаштар. / Құраст. Шәкенова А. – Алматы, 1989.
        
        Әл-Фараби атындағы қазақ ұлттық университеті
филология факультеті
әдебиет теориясы және фольклористика кафедрасы
бітіру жұмысы
ЖҰМБАҚ ... курс ... ... ... жетекші:
Филол.ғ.д., проф. ... ... ... ... бақылаушы: ... ... ... ... 2006 ... ... ғ.д., ... ... ... ... ... ... ... ... жариялану және зерттелу тарихы.........7
II ... ... ... ... ... көркемдік-стильдік
сипаты..........................................23
2.2 ... ... ... ... ... ... тақырыбы: Жұмбақ жанры
Жұмыстың көлемі: 53 бет
Жұмыстың негізгі мақсаты: Жұмбақтың ... ... ... мәні ... ... ... қазақ жұмбағын жинау, басу, зерттеуде біршама
жұмыстар ... ... ... өзіне тән дара қасиеті мен басқа
фольклорлық жанрлармен ұқсас тұстарын ... ... ... ... ... ... жасау жұмыстың негізгі мақсаты болып
табылады.
Жұмыстың құрамы: Бітіру ... ... ... ... ... ... ... «жұмбақтың жанрлық ерекшелігі», «жұмбақтың ... ... деп ... тараулардан және қорытындыдан тұрады.
Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... бөлімде: Халық мұраларының үлкен бір бұтағы –
жұмбақтарды ... ... мәні ... ... ... ... көне заманнан келе жатқан және күні бүгінге дейін дамуын
тоқтатпаған жанрының бірі – ... ... ... ... жайы; аталмыш
жанрдың фольклордың басқа жанрлармен ара қатынасы; ... ... ... сөз ... Қорытынды бөлімде: Жұмбақ жанры туралы
түйінді тұжырымдамалар айтылады.
КІРІСПЕ
Тақырыптың зәрулігі. ... ... ... ... ... ... көз ... оның рухани дүниесінде ауыз әдебиетінің – фольклордың
орны айырықша болғаны айқын аңғарылады. Жазу-сызуы, оқу мектебі, ... ... ... ... ... ... ... сан түрлі мұқтажын
фольклор арқалаған. Фольклордың тағы бір ... ... - ... дағдылы
тұрмыс-салтымен, ғұмыр-тіршілігімен тонның ішкі бауындай ... ... Шыр етіп сәби ... келген сәтінен бастап дүниеден
көшкенге дейінгі аралықтағы ... сан сала ... ... ... ... ... ... тұстары кемде-кем.
Фольклордың қоғамдағы ықпалы пәрменді, атқарар уәзипалары қаншалықты
тармақты болса, оның ... мен ... да ... ... ... ... бір ... - жұмбақтар. Жұмбақтар телегей-теңіз
фольклорлық дүниеліктер арасында ауқымды орны бар, халық болмысымен ежелден
біте қайнасып келе жатқан, ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... сыпырылып қалмай, жаңа даму кезеңін бастан өткеріп отырған
бағалы жауһарлар санатына жатады.
Қазақ фольклорының жекелеген жанрлары турасында
бұрынырақта жүргізілген зерттеулерді былай қойғанда, тек ... ... ... ғана ... ... ... дастан, айтыс, халық өлеңдері, арбау өлеңдері, халық прозасы, күй
аңызы хақында Б.Уахатов, С.Қасқабасов, Е.Тұрсынов, Р.Бердібай, ... ... ... М.Жармұхамедов, Б.Әбілқасымов,
А.Сейдімбек, Б.Әзібаева сынды ғалым-зерттеушілердің арнаулы ... соны ... ... ... ... ... ... тексеріп болдық деуге әлі ертерек.
Фольклордың қанша қарастырылып, зерттелгенімен кезінде назарға ... ... ... тың, соны мәселелері жетерлік. Бір кезде
сөз болғанымен жаңа ... ... ... ... ... ... өте келе қайта ... тағы ... ... де ... ... зандылық. Ғылымның бір орында тұрып қалмай,
үнемі қозғалыста толысып, ... ... ... ... ... ауыз ... ... ұлтымыздың рухани өмірінде алатын орны
мен маңызын айқындау осы еңбектің көтерер ... ... ... ... ... шолу жасап, саралай отырып қастерлі мұрамыздың жиналу,
басылу тәжірибесін қорытындылап таразылайтын кез жетті деп санаймыз.
М. Әуезов 40-жылдардың өзінде-ақ: «Жалпы, ... сөз ... ... ... болады. Жұмбақ ақындықтың ... - дәні ... ... ... тану да ғылыми міндет» - деп, оның көркемдік
құнарлығына, ... ... ... ... күні ... дейін
бұл мәселе қозғаусыз қалды. Жұмбақ бізді тек ұшқырлығымен ғана емес, әр
түрлі құбылыстарды ... ... пен ... ... ... сүйсінтеді. Сол себепті жанрдың бейнелеу тәсілдері мен
көркемдік құралдарына тоқталып, ... ... ... ... ... ... халық өмірінің бейнеленуін, яки оның ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын айқындау
қажеттілік болып табылады. Әрбір жанрдың даралық ... ... ... айшықтарынан айқын бой көрсетеді. Сондықтан ... ... ... болсақ, оның поэтикалық, стильдік сипаты мен
өлеңдік-ырғақтық түзілімін, ... ... ... өте алмаймыз. Күні
бүгінге дейін жұмбақ тек сөз өнері тұрғысынан ғана зерттеу ... ... ... ескі ... ... тығыз ұштасқан қырлары
толық ашылмай келді.
С.Қасқабасовтың: «Әр фольклорлық жанр мен ... ... ... түсінбесек, біз оны дұрыс танып, зерттей алмаймыз. Кез келген
жанрдың, шығарманың ... бір ... ... ... да, ... да ... ... өзінше тиісті міндет артады», —деген теориялық ... да ... ... фольклор жанрлары тәрізді ... та ... ие. Оның ең ... ... - ... ... ... қоршаған
ортаны, табиғаттың сырларын, заттардың беймәлім жақтарын тереңдеп бойлап
білуге арналған. ... ат ... адам ... айналасындағы дүниені
жақын танып біледі, заттар мен құбылыстардың сан ... ... ... мен ... ... олардың өзара ұқсас және бөлек
белгілерін жыға ажыратуға төселеді. ... ... ... ... кенжелеу дамыған қоғамда педагогикалық-тәрбиелік қызметінің ... ... ... дәл ... ... мәдениеті мен ғылымы
бел алмаған қауым арасында табиғат, ... ... ... ... жалпы фольклордың өзіндік салмағы болды. Әрбір
жанрдың пайда болуы қажеттіліктен туындаған, қоғамдық өмірдің мұқтаж ... орай ... ... қоғамдық сүранымға ие болмаған рухани
құбылыс дамуын тоқтатқан. Жұмбақтың тәрбиелік уытты қызметі бүгінгі ... ... ... ... жоқ. Десек те бұрын жұмбақ айтысуға жас-кәрі түгел
қатысып белсенділік ... ... ... ғана бағышталған түрге
айналған. Жұмбақ жасөспірімдердің дүниетаным көкжиегін кеңейтіп, ойын
ұшқырлап, ... ... ... ұғынуға септігін тигізіп, тапқырлығын
шыңдайды.
І тарау.
Қазақ жұмбағының жиналу, жариялану және зерттелу ... ... ... ... ... да пайда болу, қалыптасу,
даму тарихы бар. Жұмбақтың арғы тегі көне дәуірлерден ... ... ... ... бастау алады.
Қазақ жұмбақтарының жинала бастаған уақыты – XIX ғасырдың аясы. Ш.
Уалиханов хатқа түсірген 20 ... ... ... мұрағатында
сақталуда. Бұл жұмбақтар алғаш рет Әлкей ... ... ... 1992 жылы «Ана ... ... ... [1]. ... өзі хатқа
түсірген халық әдебиеті үлгілерін таза педагогикалық мақсаттағы қызметіне
байланысты пайдаланған. Ы.Алтынсариннің өзі тұстас орыс ... ... ... сол, ол бала ... ... ... мен
батырлар жырын, жұмбақтар мен мақал-мәтелдерді тыңдап, еркін сусындап,
жаттап есейген. Кейін ұстаздық-ағартушылық жұмысты ... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген кезінде фольклорды халықтық ғасырлар
бойы жинаған тәжірибесінен туған тәрбиенің пәрменді құралы деп ... ... ... ... мен ауыз ... ... ... іліккенін емес, көркемдігі жағынан айшықтыларын, жас ... ... ... ... ... екшеп алған. Ағартушы-ғалым
жұмбақтарды бүлдіршіндерді ... ... ... ... ... білген. Ы.Алтынсарин жинаған жұмбақтар тақырыбы жағынан
алуан: көшпелі өмір ... ... төрт ... мал, киіз үй, ... ... ... тағы да ... Ең бастысы – балалардың білім,
жас, сана ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... жылы ... ... атты жинаққа Ақмешіт маңындағы
қазақтар арасынан жазылып ... 146 ... ... [3]. Бұл ... ... жағынан сан алуан. Алайда жұмбақтар тақырып бойынша
жүйеленбей, орыс әліпбиінің тәртібімен тіркелген. ... өзек ... ... жер ... ... ... (ай, күн, ... күннің
күркіреуі), адам және оның дене мүшелері (аяқ, қол, бас, тіс), ... ... ... ... ... түйе), өсімдік-дақыл (егін, тары,
сәбіз, ағаш), үй мен оның жабдықтары (киіз үй, кереге, мұржа, пеш, ... ... ... ... ... қазан), ас-ауқат (ұн, жұмыртқа,
сөк, ет), ... ... (ине, ... ... ... ... ... оқ, зеңбірек), діни жұмбақтар (ораза, пейіш, имансыз, құдай), оқу-
білім (кітап, қауырсын, қалам, сия, сауыт) тағы басқа.
Кітапта жаңа ... сай ... ... да жолықтаруға болады.
Мәселен:
«Бір минутта дүнияны ... да ... ... бір ... ... сол ... үшін сонылау
образ. Соның ішінде Сыр бойын ежелден тұрақ еткен қандастарымыздың
егіншілікке ... ... ... ... ... Егіншілік
кәсібіне тән сөздер тек жұмбақтың шешуінен ғана емес, ... ... ... кездесетін жүгері, бау, гүл, астық, тары, ұн, сөк, анар тағы сол ... ... ... ... ... орыс тіліне аударылмаған.
Ертеректегі жұмбақтар енген басылымдардың ішіндегі елеулісі –
А.В.Васильевтің 1900 жылы ... ... ... ... ... [4]. Жинақта қазақ жұмбақтары алғаш рет белгілі бір ... ... рет ... ... ... бұл ... ... әлемнің физикалық құбылыстары;
- жануарлар туралы;
- адамдар мен олардың үйлері және оны қоршаған заттар туралы; деген
тақырыптарға ... ... ... алғы ... ... айтысының ауыз
әдебиетінің қызғылықты ерекше түрі екенін баса көрсеткен және ... ... «Қыз бен ... айтыс жұмбақтарын» ұсынған. Оның
үстіне зерттуеші жұмбақтардың тақырыбы халық өмірінің әр ... ... ... ... діни ... ... жеке топтап бере
отырып, оның қазақ жұмбақтары ішінде мол екендігін айтады, әрі ... ... мен ... деп ... – қазақ жұмбағы хақында ой түйіп, алғаш рет ғылыми пікір
айтқан ... Ол ... ... ... да назар аударып, жұмбақ жасыру
кезінде топ-топқа ... ... әйел мен ... ... екі ... не топ арасынан суырылып ... жеке ... ... ... ... ... ... арқылы жасалатындығын,
мәселен, айдың нанға, жұлдыздың ұсақ тасқа, аспанның төселген теріге, ал
самаурын құлағының шошқа құлағына ұқсатылатынын, ... ... адам үшін ... ... сияқты көрінуі мүмкін, сөйте тұра
тыңдаушылардың күлкісін шақырып, езу тартқызады деген қызықты тоқтамға
келеді.
А.В.Васильев қазақ арасында ... кең ... айта ... ... ... (қазақтар) арасында жұмбақтар көп кездеседі,
әрі құрметке ие. Жастардың жұмбақсыз өтетін кештері де ... ... ... ... және шешетіндер болып екі топқа
бөлінеді, сайыс көбіне ерлер мен ... не ... ... шыққан жеке
адамдар арасында болады. Қырғыздарда жұмбақ сайысы өлең, хат түрінде де
келеді, мұның үлгілері халық ... ұзақ ... ... ... ... ... дені ... ауызша шығарылады, олардың жалпы
қолданысқа еніп кеткендері де баршылық және олар ... ... ... ... ... Мұндай түрлерді үлгі жұмбақ деп айтуға ... ... ... белгілі фольклоршы ғалым Г.Н.Потанин де үлес
қосты. Г.Н.Потанин жинаған жұмбақтар ішінде: «Үш ... ... ... (от, ... дау); сегіз нәрсе тоймайды (көкірек ақылға, ... ... ер – ... ...... от – отынға, жер – адамға, көз – көруге,
тіл – сөзге); төрт ... ... жоқ ... ... ... ұйқы)»
тәрізді қызықты үлгілерін оқуға болады [6].
Әубәкір Диваев жинаған қазақ халқының ... ... ... жұмбақтар бір шоғыр. Бұл ... ол ... ... Шымкент уезі, Ноғайқара болысының тұрғыны
Е.Ақынбековтың айтуымен хатқа түсірген. ... өзі ... 15 ... ... орыс ... аударып, жариялаған. Ә.Диваев жұмбақтағы
кейбір түсініксіз деп есептеген сөздерге орыс тілінде қосымша түсінік
берген. Мәселен, ... тас ... бос ... ... ... камешки рядами,
Главенствует над ним Джеренче», деп тәржімалап, Жиренше сөзіне ... ... ... көп ... Жәнібек ханның уәзірі болған, өткір
де тапқырлығымен ерекшеленген, астарлы сөйлеген және шешен ... ... - деп ... ... ... жиренше - Ә.Диваев көрсеткендей
адам аты емес, жылқының түсіне байланысты алығау ... ... ... ... ... ... бәрі сол уақытта жарияланбай тек
қолжазба күйінде келіп, бірсыпырасы кейін басылды [7].
Сонымен, ... ... ... ... түсіріп, жариялау XIX
ғасырдың аяғында басталып, XX ғасырдың басында жанданған ... ... ... тұсында жалғаса түсті.
Көріп отырғанымыздай қазақ жұмбағын жинауда біршама шаруа атқарылған,
әр түрлі қолжазба қорларында ... ... ... ... ... ... олардың біразы қалың қауымға жол тартып үлгерді.
Көрнекті ағартушы А.Байтұрсынов ... ... ... бір ... қарастыра келіп, былай деп жазады: «Жұмбақ деген аты ... яғни ... ... бір ... ... ... ... соны тап
дегеннен шыққан. Жұмбақта нәрсені қолға жұмып тұрып таптырмайды. Ойды
бүгіп, айтпай ... сол ... ұсақ ... сипаттап айтып, ұқсастығы
бойынша таптырады. Жұмбақ зейінді ұстартуға пайдасы бар ... [8]. ... ... ... төркінін түсіндірген пікірінен басқа да пікірлердің
бар екенін ескерген жөн. А.Байтұрсынов одан әрі ... ... ... ... халқымыздың уақыт, жаратылыс, киім-кешек, мал
жайындағы бір топ жұмбақтарын, «Көк ... атты ... ... ... жанр туралы зерттеу жүргізген ғалымның бірі – ... ... ... ... ... мақаласы алғаш рет «Әдебиет ... 1938 ... ... ... ... 1940 және 1959 жылдарда
жарық көрген жұмбақтар жинағы ғалымның беташар ... ... ... ... ... дүниежүзі халықтарының бәрінде бар Байырғы жанр
екендігін айта келіп, оның кейінгі заманда жақсы дамып, ... ... ... ... ... Оқымысты: «Сырт қарағанда соңғы
уақыттарда жазба әдебиет күшеюімен қатар, жұмбақ ... ... ... ... ... ойлар болушы еді. Анығында бұл теріс боп шыкты.
Жұмбақ қазақ халқының арасында да және союздің барлық ... ... да әлі ... ... ... молайып, дамып келеді.
Олай болса, халықтың жұмбақ деген фольклор қорын жинап, басып, ... ... зор ... ... [10.5.],- дейді.
М.Әуезов түрлі халықтардың жұмбақтарының үндесіп жататына ... оның ... ... ... ... ... жұмбақтарында ұқсас келетін түрі де бар. Ол ... ... ... ... ... ұқсас болғандықтан. Сонымен қатар
бүгінгі жаңа жұмбақтардың ішіндегі ... ... ... ... тағы бар. Мысалы: жаңа жұмбақтарда трактор мен паравозды өгізге,
тұлпарға теңестіру, аэропланды құс деп ... ... ... ... бір ... құрылғандығынан» [10. 7.] .
60-жылдары баспа бетін көрген «Қазақ әдебиеті тарихының» фольклорға
арналған томдарында жұмбақ ... ... ... бар. ... ... дейінгі кезеңіне арналған томында Әлкей Марғүланның зерттеуі
[11.737], кейінгі ... ... ... ... ... [12.348-359].
Ә.Марғүлан қазақ жұмбақтарының зерттелу тарихына шолу жасап, ... ... ... ... кеңірек баяндайды. Ғалым өз ... ... ... ... өзі ел ... ... ... арқылы тиянақтап отырады. Ә.Марғүлан: «жұмбақ айтушы көбінесе
өзінің істейтін кәсібіне қарай үйлестіріп, не ... не ... соны ... ... ... ... егін ... айтса, бақташы мал туралы,
пішенші көп шабатын еңбек құралын жұмбаққа қосады, аңшы ... аң ... ... ... айтады», - деп бағамдайды. ... ... ... ... ... ... ... репертуарындағы жұмбақтарды жазып
алып зерделеу, толымды топшылау жасауға әкелері хақ, себебі жұмбақшы ат
үсті көзге шалынған ... ... ... ... ... өзіне қыры-
сыры мәлім, етене жақын заттарды тұспалдауға ұмтылатыны заңды. ... ... ... ... жұмбақ турасындағы тараушасының
авторы - танымал тілші-ғалым Телқожа Жанұзақов [13].
Жоғары оқу ... ... ... «Қазақ ауыз әдебиеті» (1959), Ә.Қоңыратбаевтың «Қазақ
фольклорының тарихы» (1991), ... «Ел ... ... ... ... ... ... ой-түжырымдарын табамыз.
М.Ғабдуллин жұмбақ не ... ... ... ... ... ... ... «Алғашқы кезде адам баласына ... ... ... ... ... ... неден
жасалғандығы мәлім болмаған, жұмбақ болған. Бірақ адам ... сол ... ... білу ... ... айнала жаратылыс
дүниесін, оның ... ... ... әр ... хайуанат
жайын бір-біріне салыстыру арқылы тануды көздеген. Ол үшін ... ... ... ... бір ... салыстыра отырып немесе сол заттардың бір-
біріне ұқсас белгілеріне қарап, олардың қандай зат ... ... ... ... алғашқы үлгілері осыдан ... түп ... даму ... ... ... ... баяндайтын болғандықтан бұл жерде ... ... ... ... ... Төреқұлов та қазіргі
қазақ жұмбақтарының даму бағдарлары жайында сөз қозғайды [13, 81-85].
Жұмбақтар хақында айтқанда, ерекше бөліп көрсетуге ... ... ... ... пен ... ... ... М.Әбжанов «Қазақ
халқының жұмбақтары» (А., 1966) атты ... ... ... ... және басқа жанрлармен ара қатынасы, тақырыбы, мазмұны
турасында сөз ... ... ... ... ... ... қарай мынадай топқа бөліп қарастырады:
1.Қара сөзбен айтылатын жұмбақтар;
2.Жұмбақ ертегілер;
З.Өлеңмен айтылатын ... ... ... ... ... ... ... сұрау, жауап түріндегі жұмбақтар;
7.Есеп жұмбақтар.
Екінші арнаулы зерттеу – ... ... ... ... әдеби-
стилистикалық және тілдік ерекшеліктері» атты тақырыптағы филология
ғылымының кандидаты дәрежесін алу үшін ... ... ... 1966).
Мұнда диссертант жанрдың тілі мен ... ... ... ... нысанаға айналдырумен шектеліп қалмай, оның шығу
тегі, поэтикалық-бейнелеу құралдары, мазмұны мен ... ... ... Зәки Ахметов қазақ өлеңі туралы ... ... ... ... ұйқастық жүйесі жайлы байсалды тұжырымдар
жасаған. Оның: «Халық мақалдары, жұмбақтар, афоризмдер - ырғақты ... ... олар ... ... ... болуына қарамастан көбіне нағыз
өлең санатына жатады. Егер аса көлемді поэтикалық туындылар (өлеңдер ... ... ... құрылымға иеленіп, аяқталған формасы болса, ... ... мен ... сан ... әрі қарапайым әрі ырғақтық
түрі жағынан еркін өлең ... ... [14. 210] ... пікірінің мәнді
екендігіне дау жоқ.
Қазақ фольклорының белгілі жинаушысы ... ... ... салты - жұмбақтың айтылу ғұрпынан хабар ... ... ден қоюы оны ... ... ... ... [15. 28].
Ақын Мұзафар Әлімбаев пен сыншы Құлбек Ергөбековтің «Қазақ әдебиеті»
газетінің бетінде ... ... (1987, №26) ... ... ... ... мақаласы қазіргі жұмбақ пен ... ... ... ой ... Авторлар әуелі жұмбақтың ... ... ... халықтар мұраларымен үндес жақтарына, «Кодекс
куманистегі» үлгілеріне тоқтала келіп: «Орыс ... ... ... ... ... зерттеу нысанасына айналып отыр. Біздіңше,
жұмбақтың поэтикалық зандылығына көп уақыт зер салынбаған, себебі ... ... ... ... деп ... ... ауыз ... формалы жанрлары мақал-мәтел де, жұмбақ та өлең», ... ... өлсң ... ... ... керек деген ой
түйеді.
М.Әлімбаев пен Қ.Ергөбеков қазіргі ақындардың жұмбақтарына шолу жасай
келе, ауыз ... ... ... ... алу ... ... Ш.Ахметов пен К.Ісләмжанұлы жұмбақтың балалар өмірінде үлкен
орын алатындығына, оның ... жөне ... ... ... аударған [16,
30].
Н.Оңғарбаева «Қазақ жұмбақтарының тілі» (А.,1997) атты ... ... ... ... алу үшін жазған диссертациясында
жұмбақты төрт негізден: жұмбақ объектісі, ... ... ... ... ... тұрады деген түйін жасап, нақты талдаулар жасаған.
"Міне, осы төрт ... ... ғана ... ... бола ... ... Н.Оңғарбаева, - олар өзара тығыз байланысты және бірінен-бірі
туындап отырады: жұмбақ ... ең ... ... объектісін таңдауы
керек, одан соң ол объект - ... ... ... ... оған орынбасарлық жасайтындай сөз, сөз тіркесі не тұтас
сөйлем түріндегі балама ... ... Бұл ... «бас ... ... ... [Сонда, 66- б.]
Ол қазақ жұмбактарын былайша жіктейді:
1. Қара сөз түріндегі жұмбақтар:
ҚСТ ... ... ... ... ... ... есеп ... әзіл-ойын жұмбақтар,
ҚСТ ең қысқа жұмбақтар.
Халық жұмбақтары,
Авторы белгілі жұмбақтар.
2. Өлең (сөз) түріндегі жұмбақтар:
Өлең түріндегі жұмбақтар,
ӨТ айтыс жұмбақтар,
ӨТ ... ... ... ... Сөз жұмбақтар:
Сөз жұмбақ,
Ұқсас сөздер жұмбағы,
Ұйқас сөздер ... ... ... әр ... ... көлденең
тартады. Қытайдағы қазақ фольклорын тексерген Дәлелбек
Қиянатұлы «Жұмбақ анықтамасы мен түрлері туралы» атты
мақаласында жұмбақ екі бөліктен тұрады дей ... ... ... ... ... ... 17, 9-87]. Бұл ... айтып отырған теңеулік-тұспал мәтін, түбірлік деп отырғаны
- байламы, яғни ... адам ... ... ... ... ... ... қызғылықты пікір айтады:
«Жұмбақтарды оқып отырғанда халық тұрмысы, эстетикасы, өмір тынысы көзге
елестейді. ... ... ... суреттегенімен, өмірдің үлкен
шатқалаңдарын, қоғам бейнесін, адам тұрмысын ... ... ... ... ... ... әсемдік жайлы ойлары мен көзқарасын
білдіреді. Жұмбақтар адам бақытын, өмір ... ... ... ... нақышты сөзбен суреттсп көпшілікті желпіндіріп отырады» [18. 70].
Қазақ жұмбақтары 1934 жылы ... ... сол ... ... ... алғы ... ... қаламгер Зейін Шашкин жазған. Кітаптың
латын әрпіндегі қолжазбасы Ғылым Академиясының ғылыми ... ... ... жылы ... ... ғалым Сәрсен Аманжоловтың құрастыруымен
қазақ жұмбақтары кітап болып басылып шықты. [19]. Бұл ... 818 ... олар ... сәйкес жиырма тақырыпқа ... ... ... ... ... ... рет баспа бетін
көрді[19]. Бұл кітаптағы жұмбақ саны - 929. Кітапта халқымыздың бұрыннан
келе жатқан ... ... ... жаңа ... сипаттайтын, ғылым мен
техниканы бейнелейтін ... ... ... ... жылғы жинақтағы жұмбақтар төмендегіше топтастырылып берілген:
I бөлім. Аспан туралы, жер жайында, хайуандар мен жәндіктер,
құстар хақында, егіс және өсімдікке ... ... Адам және оның ... туралы. Тамақ және ішімдік
жайында. Киім-кешек жайында. ... ... От ... қылу ... ... қол ісі, үй жабдықтары және керек-жарақ,
қатынас, жүріс-тұрыс, оқу-білім, техника және ақша,
ойын-сауық, ән-күй туралы, ... ... ... айтыстар.
Бүгінгі таңда жұмбақтардың жариялану жайын сөз еткенде ... ... ... ... елеулі қызмет атқарғанын бөліп
көрсету абзал. Журнал алғашқы шыққан ... ... ... ауыз ... ... ... байқағандықтан да беттерінен тұрақты орын
беріп отырады. Редакция бұрыннан мәлім ... ... ... ... қоймай, басқа жұрттардың фольклорлық ертегі, санамақ, балалар
ойыны ... ... ... ... ... ... ... фольклорлық жауһарларды ескеріп, жинауға қозғау салды. Журналдың
мұндай жинаушылық шаруаға ат салысуы күн ... ... бара ... ... тез ... ... түсіруге көпшілікті тартудың,
араластырудың қажеттілігін сезінгендіктен.
1971 жылғы 2-санында ... ел ... тың ... ... жіберуді сұраса, 1973 жылғы 1-санында: «1971 жылдан бері біздің
журналдың ... ... ... ... ... пен ... ... редакцияға жіберді. Журнал алқасы халық ауыз әдебиетінің
қазынасын жинауға қатысқан ... ... ... айтып:
«Балалар! Алдағы уақытта да жаңылтпаш, жұмбақ, мақал-мәтел, аңыз-ертегі,
күлдіргі әңгімелер, әзіл-оспақтар жинап жіберіңдер.
Төменде редакцияға келген хаттардан ... ... ... ... деп ... ... жинаған оқушыньң аты-жөні, мекен-жайымен қоса
жариялауы жас ... ... ... іскс ... ... ... тәрізді мұралардың соны үлгілері журналдың тартымдылығын
арттырып, ... ... ... ... ... әр ... ... беттеріндс жарияланып жатқан жұмбақтар
да қыруар. Әсіресе, мұндай қазыналар «Қазақстан пионері» (қазіргі «Үлан»),
«Мәдениет және ... ... ... ... «Ана ... үздіксіз көрінуде. Алайда газет-журнал беттерінде оқырманға
жол тартқандардың бәрі ... ... ... ... емес, олардың
ішінде авторлық дүниеліктер де аз кездеспейді. ... ... ... ... ... ... ... алу да оңайға соқпайды. 1972 жылы
«Жазушы» баспасынан ... ... атты ... ... Қ.Мырзалиев бастаған 10 ақынның ... ... ... ... ... атты ... ... авторлы жұмбақтар кірген. «Жеті
жүз жұмбақ» (құрастырған Әдібай Табылдиев) топтамасынан 120 халық ... мен ... Әсет псн ... Қожахмет пен Кердері Әбубәкірдің
арасындағы жұмбақтарды, Абай, Сұлтанмахмұт, ... ... ... ... ... болады. Кітапта қазіргі ксзеңнің 51
ақынының жұмбақтары бар. Олардың ... ... ... ... Қабдыкәрім Ыдырысов, Жақан Смақов іспеттес танымал қаламгерлермен
қатар Ақылбек Шаяхметов, Көмек Ыбыраев, ... ... ... ... ... жолықтырамыз. Кітап балаларға бағышталғандықтан
бұған кірген мұраларымыз солардың талап-талғамына, қабылдауына ... ... ... ... ... ... ... неден көрінеді? М.Ғабдуллин оны
былайша тұжырымдайды: «Жұмбақ заттың өзін айтпай, оның түр-
түсін, сыртқы белгілерін, жұмбақ болып отырған затқа ұқсас
жақтарын сипаттайды, ол ... өз атын ... ... да ойға ... ... өзін айтпай, оның сырт
көріністерін, сыртқы белгілерін қысқаша сипаттауды, солар арқылы
жұмбақ етілген затты табуды жұмбақ дейміз» [19. 320], ал ... есть ... ... ... в ... ... краткого,
как правило, ритмически организованного описания какого-либо предмета или
явления...» ... с ... ... ему ... ... на
действительность» [20. 54-56], - деп жазады.
Жұмбақ жанрына анықтама беруіміз қажет. Жанрға анықтама ... ... ... ғана емес, практикалық тұрғыдан да мәні бар. ... ... ... ... ... құрастыру кезінде басқа осыған
ұқсас үлгілердің еніп кетуін ... үшін ... ... беру үшін оның ... ... дұрыс. Жұмбақ -
адамның ақыл-ойын, білігін сынау мақсатындағы сауал. Бұл ... ... ... жай ғана ... не ... ... өзі жасырған не
құбылыстың бір белгісін, қасиетін нұсқап, сол ... оны ... ... ... құрылымы, әдетте, екі бөлікті болып келеді. Оны
қазақ дәстүрінде ... ... және ... ... ... ... - жұмбақ мағынасыз. Әрине, әдейі адамдарды адастыру үшін ойлап
табылған әзіл үлгілері де ... Сол ... ... Байтұрсынов
«Әдебиеттанытқыш» атты кітабында:
«Бас қатырғыш. Бас қатырғыш жұмбақ сияқты бұл да ... ... ... ... болмаған соң, босқа әурелейді. Шешуі жоқтығын білмей,
жұмбағын табамын деп ... ... басы ... Сондықтан бас қатырғыш
деп айтады,» -дейді [8. 235-236].
Ғалым осы кітабында өзі ... ауыз ... ... ... ... ескерткенімен, ол бүгінгі күнге ... ... осы бір ... түрінің жиналмай, елеусіз қалуы өкінішті.
Бас қатырғыштың есеп ретінде келетін төмендегі үлгісін Ахметулла Қалиұлының
аузынан хатқа түсірдік: ... ... ... ... ... ... ... жұмбақ өзінің жанрлық ерекшелігін жоғалтады. Жанрдың ... ... ... ... ... бір ... не одан да көп шешімі болуы мүмкін:
Екі басы жұдырықтай,
Ортасы қиық қылдырықтай.
(Құмырсқа) [21. 52]
Екі басы ... ... ... - ... - түйедей.
(Шымылдық) [21.104]
Тұрса - түйедей,
Жатса - қояндай.
(Ер-тоқым) [21. 109].
Осы ... ... кез ... ... ... ... болу себебі – жұмбақта тиек етілетін қасиет бірнеше заттың бойында
болуы мүмкін. Жұмбақты әркімнің ... ... ... болмайды. Бір
жұмбақты адамдар тәжірибесі мен түсінігіне байланысты түрлі шешетінін, бұл
шешімнің өзінше дұрыс ... айта ... ... ... бұл ... көп ... ... өйткені бір ақиқаттың көп
мағынасы болады деп пайымдайды [22. 36].
Жұмбақтың екі жағы бар: ... ... көз ... ... те, ... ... ... ұсынылған бүркеме
бір зат, не құбылыс. Осы астарлы бүркемені білу үшін болжалдап
Ой жүгірту, бас ауырту керек.
Жұмбақтың басқа ... ... ... ... тұстары
неде?
Қандай да бір жанрдың сипаты туралы сөз болғанда ... бар ма ... тууы хақ. ... ... ... жыры ... ... сюжет
маңызды орын алып, қандай бір оқиғаны, не ... ... ... ... ... шегі мен шешімі болады. Осылайша ертегі мен
батырлар жырында ... ... ... бірі ... сюжет
көмегімен ... ... ... ... ... ... лирикалық жанрлар, мақал-мәтел, ... ... ... сюжеттің
болуы шарт емес, олар бір оқиғаны, ... ... ... жатпайды. Басқа шағын жанрлар іспетті жұмбақ та белгілі бір
жүйемен ... ... ... болмаса да, ... ... ... ... ... ... табады. Жұмбақ
еркін көсіліп жайылуды ... көп ... бой ... жинақы пішіледі.
Көлемі, құрылымы жағынан жұмбаққа ұқсас келетін жанр — ... ... екі ... ... ... мақсат-мүддесі, көтерер
жүгі екі басқа. Мақал-мәтел ... ... мен ... ... ... ... ... көксесе, жұмбақ бір затты не құбылысты нысана ете
отырып, оны ... ... ... осы ... бейнені тындаушыға
табуды артады.
Сюжетті жанрлардың, негізінен, ... ... ... ... мінез-құлқын бедерлеуге, ... ... оның ... ... ... даралауды мұрат ететіні мәлім.
Сюжетсіз жанрлар қатарына ... ән ... ... ішкі жан тербенісін,
сезімін қозғай отырып, лирикалық ... ішкі ... ... ... бір ... не ... ... алғанымен оның мінез-
болмысын ... ... ... ... ... тек оның қимыл
әрекетін, қасиетін, өзгеше белгісін елестететін ... ... дөп ... ... ... ... ... тұспалдаған
затты, не құбылысты бір қырынан ... ... ... ... қызықты процесс – айтушы мен тыңдаушының байланысы, олардың
бір-біріне тигізер ықпалы. Бұл екі ... ... пен ... ... ... Бір ... пен ... екеуін жақындастырады,
табыстырады, бетпе-бет отырғандықтан тыңдарманның ынта-ықыласы, қабылдауы,
көзқарасы сол арада ... ... ... ... ... ... ... бір-бірінен сырт қалып алшақтамайды, жасыру мен шешу — екі ... ... ... ... ... ... енжар күйінде қалмай, өз
байламын көлденең тартады. Айтушы қарсыласының ой-өрісін ескереді, егер
жұмбақ жеңіл болса, күрделіге ауысады, ал ... ... ... қарай
ойысады. Мұндай коммуникациялық қатынаста екеуінің орны жылдам ... ... ... ... тез көше ... Екі жақ та ойын кезінде бірін-
бірі қанаттандырып, ұштап отырады. Жұмбақ мәтіні мен оның ... ... ... ... ... осы ... ойынға» кемінде екі адам
қатысуы шарт, біреуі — жасырушы, екіншісі — шешуші.
Фольклор жанрларының арасына ... қою ... Олар ... ... ... ... жанрлық жіктелудің шартты екенін де ескергеніміз
абзал. Кейбір халық әдебиетінің түрлері жұмбақ тәрізді астарлы, емеурінмен
келеді. Жоғарыда ... ... ... ... болуы қажет. Осы
тәріздес халық әдебиетінің басқа жанрлары да ортаға сауал тастап, ... ... ... ... оны таза ... ... қиын. Жұмбақтар
мазмүндық әрі ішкі қүрылымдық байлығымен ғана емес, әр алуан жанрлармен
астасып-тоғысып жататын, аралық жанр ... ... ... ... ... айтсақ: «Ешбір жанр саф алтындай таза күйде
болмайды. ... ол ... өмір ... ұзақ ... ... ... ... байланысқа түседі, олар бір-біріне
ықпал жасап, кірігіп, тіпті жаңа жанрға ... де ... ... олар ... ... ... тән қасиеттерімен ерекшеленеді» [23. 22].
2.1. Жұмбақ жанрының көркемдік-стильдік сипаты
Әрбір жанрды оқшаулайтын қыры ... ... ... ... талғап қолданудан ... Бұл ... әр ... ... ... тәсілдерді ғана қолданады дегенді
аңғартпайды. ... ... ... ... әсерлеу
фольклордың көпшілік ... ... ... ... осы ... мақсаты мен мүддесіне орайластырып,
әр ... ... ... ... ... жасалу, суреттеудегі әдіс-
тәсілі басқалау екендігін аңдау қиынға соқпайды. Бұл сұрақтарға жауап ... ... ... ... мен образдық көркемдік кестесін айналып
өте алмаймыз. Жұмбақтың поэтикалық болмысын екі бағытта қарастыруға болады:
1.Өлеңдік-ырғақтық ... ... ... ... екі қыры жұмбақтың төн бойында шебер табылып мазмұнды көркемдік-
эстетикалық ... ... ... ... ... ... белгілі бір өлеңдік қалып сақталмайды. Оның ырғақтық
ұйқастық құрылымы сан түрлі өрнектеледі. ... ... төрт ... ... өлең ... ... ... қарапайым қара сөзбен келетіндері аз
емес. Жұмбақ жанрына тән басты ерекшелік - көлемі шағын, ... ... ... ... аз ... көп ... айта ... бейімділігі.
Жұмбақтың синтаксисі де осымен байланысты, бөлек-салақ ештеңе ... ... ... ... сөйлемдерден етек-жеңі ... ... ... ... ... ... ... бітімі әр
алуан болады. Кейде образбен өрілген кішкене ғана үғымды білдіретін ... сөз ... ... ... Осы ... алып ... ... үқсайды. Академик Зәки Ахметовтің төмендегі ... ... ... бар:
«Мақал-мәтел де басқа поэтикалық формалардың үлгілері тәрізді ... ... ... ... ... ол ... ғана ... иеленеді, әдетте аяқталған ырғақтық түрге иеленбесе де, түрлі
дыбыстық қайталаулар арқылы ... [24. 212]. ... ... ғана жолдан тұратындығын айттық. Мысалы:
1. Үйдің іші толған мыс кене.
(Керегенің көзі).
2.Қырық қой ... су ішіп ... ... ... тас ... ... 4.Үй ... қан төктім.
(Басқұр). З.Бір ұяда - жеті жұмыртқа.
(Апта).
Мысалдар - синтаксистік тұрғыдан қарағанда жай сөйлем үлгілері. ... ... ... ... не баяндауышы түсіріліп толымсыз
сөйлемге айналған. Жұмбақ – үнемішіл, басы артық, орынсыз тұрган ... Егер ... ... ... келтірілмесе, эллипсис тәсілімен
әдейі қалдырып ... ... ... ... етістігі «мыс кене»
сөзінің алдына шығарылып, саналы түрде инверсияға барған. Бұлайша сөздердің
дағдылы орын тәртібін бұзу мағыналық реңк ... ... бәрі ... ... қарамастан образды, айшықты. Тек екінші, үшінші жұмбақтарда
ғана ... ... буын ... ... Қара сөз
жұмбақтарда ішкі ұйқас, дыбыс қайталаушылықтың болуы шарт ... ... ... не ... кезде жай ғана хабарлы сөйлемдей қабылдамаймыз.
Мұның сыры - бейнелі ауыстырумен келуінде.
Сонымен, қазақ ... қара сөз және өлең ... ... ... екі ... асуы қажеттілік.
Екі жолды:
Мекеде бір ағаш бар түбі жуан,
Он екі ұл, алпыс қызы бір күні ... он екі ... ... тамыры).
Сырты - қылшық,
Іші - ... пен ... ... төрт аяқты,
Түсте екі аяқты,
Кешке қарай үш аяқты.
(Адамның балалық, есі ... ... ... ... ... ... төрт ... екі өркеші, құйрығы).
Жұмбақтардың буын саны әрқилы, төрттен он екіге дейінгі аралықта.
Бәрінде де ұйқас бар. ... ... ... ... ... ... алған.
Жұмбақ ішінен ұйқастың толымды, толымсыз түрлерін кездестіреміз. Жұмбақ
кейде қара өлең ұйқасын пайдаланады, ... ... буын саны ... жоқ, салмақ салмаған, /а
Орны жоқ, кезіп бармаған, /а
Тізе бүкпей әлі тұр, /б
Сонда да ... ... ... Төрт аяқты болса да жүре алмайды, /а
Өздігінен еш нәрсе біле алмайды, /а
Жайлаған дүниеге бір ғажайып, /б
Тік ... ... ... ... үйқас өрімі: а,а,б,а буын саны алғашқысында — 8, кейінгіде
11 ... ... ... өлең ... көркемдігі келіскен жұмбақ мысалдарын сандап
табамыз. Алтай, башқұрт т.б. түркі халықтарының жұмбақ топтамаларынан ... қара өлең ... ... ... ... өлең ... қазақ
өлеңінің жетілгендігін айғақтайтындығы ... ... ... ... ... буын өлшеміне көңіл қоялық.Неғұрлым аз ... ... ... оралып, тез жатталады.
Үш буынды:
Бек тұрған,
Белін буып,
Тек тұрған.
Төрт буынды:
Жайса – көлдей,
Жиса – жеңдей
Алдын айпар,
Жанын жайпар.
Бес буынды:
Түнде түйедей
Күндіз түймедей,
Тептім ... ... ... бес ... де ... торы ... сары ... буынды:
Кішкене ғана тостаған
Айдалаға тастаған.
Аралас буынды:
Асты тас
Үсті тас
Ортасында шандыр бас.
Мысалдар жұмбақтардың буын саны бір ... ... неше ... ... Ең бастысы бәрінде де ырғақ, Соңғы ұйқас ... тән тағы бір ...... ... ... үнемі
қайталануы. Сонымен қатар синтаксистік параллелизм, сөздердің ... ... ... да ... ... ... ... сөздің
қайталануымен шектелмей, оның алдындағы сөздер үйлесіп, ... ... ... ... Мына ... осы ... ... жолдар бар,
Үйрек қонар көлдер бар.
Ат үстінде шоқиып,
Отыратын күндер бар.
Шумақтың үшіншісінен басқа жолдары «бар» сөзімен ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық жағынан
бірдей, зат есім, оған көптік жалғау қосылып, сол ... ... ... да ... бола ... ... құрылымы жағынан алуан
өрнекті болады. Сондай бір тәсіл – тізбекті, тіркесті түрде келуі:
Қара үй, қара ... ... ақ ... ... ... бес ... қолында бес айна.
(Етік, ақ байпақ, бес саусақ, бес тырнақ)
Бір топ қамыс,
Бір топ қамыс астында қиған қамыс,
Қиған қамыс астында ... ... ... ... тебіндеуік,
Тебіндеуік астында қатар-қатар тас,
Ортасында жылмыңдауық.
(Шаш, қас, көз, мұрын, ерін, тіс, тіл )
Сурет біртіндеп сатылап берілген. ... ... ... ... ой ... ... Бір ... одан кейін қиған қамыс, жалтырауық,
пышылдауық,тебендеуік, жылмыңдауық. Қайталау ішкі дыбыс үндестігі, ... ... Бір ... ... ... ... түседі.
Жұмбақтың көркемдігі жайында сөз қозғаған ғалымдардың дені оның басты
поэтикалық құралы ауыстыру(метафора) деп түйеді. Орыс ... ... ... тексерген зерттеуші С.Г. Лазутиннің былай деуінде
үлкен мағына ... ... ... мен түр ерекшелігін сипаттайды, оның
негізінде стилистикалық және композициялық құрылым жатыр, сонымен ... ... ... ... ... айқындайды. Ауыстыруды
түсіну – жұмбақты түсіну, оның мәнін, жанрлық ерекшелігін айқындаумен ... [27. ... ... ... ... күйінде көрінбей емеурінмен елес
береді. Міне ... ... ... осы тұста. Ауыстыруға түсер
салмақ – тұспал заттың ішкі, не ... ... ... ... ... ... ... өрнектерінде халықтың тарихи-қоғамдық өміріндегі,
тұрмыс-тіршілігіндегі өзгешеліктерді танытатын, солардан туындаған ... ... өте мол. ... ... көріп, қолмен ұсталған,
тұтылған заттар ауыстыруларға желі болады. Ауыстыруларға ұйтқы, ... ... ... олар сан саналы табиғат құбылыстарына, тұрмыс пен
шаруашылық, әдет-ғұрып қоғамдық қатынастарға ... ... ... өзекті бейне ретінде көрінетін аңдар мен құстар дүниесіне қатысты
атаулар да қисапсыз. Ойымызды дәлелдеу үшін ... ... ... ... ... ... ... дуадақ.
(Қоян).
Атасы мен баласы,
Үш жүз алпыс бес баласы,
Он екі ауыл шамасы,
Отыз ор дуадақ,
Бсс ... ... екі ... [26. ... ай, үш жүз ... бес күн, он екі ай, бір ... отыз күн, айлардан
тыс алынып жылға қосылатын бес күн – «бес қонақ», жыл ішіндегі елу екі
апта).
Отыз ... қыр ... ... ... ... ... ... шөл құсы - дуадаққа - қоян, отыз күн ... ... ... айнала ұшқан бөдене екен,
Бөдене біреу атып жеген екен,
Еті - ... ... - адал ... екен?!
Қаршығам өзі қансыз қолда қонар,
Қиын жерде қуанып ауыз толар,
Мен өзім қаршығамнан дән алыппын,
Шешуі бұл жұмбақтың қандай ... - ... ... ... ауыстырылып отыр. Немесе мына жұмбақтарға назар аударып көрелік:
Он екі көлді жайлар отыз ... екі аққу бір ... ... ... ... сол көлдердің ұясы бар,
Адамға қиын болар бұны білмек.
Сонымен, қазақ жұмбақтарының поэтикасына тән қас ерекшеліктер бар екеніне
көз жеткіздік. Оларда ... ... ... ... ... ... мол.
Жұмбақтардың ішінде өлең түрінде келетіні де аз ... ... ... көп ... поэтикалық құрал - ауыстыру. Бұл ... ... ... ... сөз ... ... заңы ... Ауызша суырып айту дәстүрі белең алған фольклор да
жаңа да туындының дүниеге келуі ... тез ... оның ... ... қысқа болып, ұмытылуы соншалықты жылдам. Халық жадында хаттай
жазылып, буыннан буынға ... ... ... отыратын мұралар —
көркемдік ... ... ... нұсқалар. Сәтті айтылған жұмбақ жекелік
қолданыстан шығып, ауыздан-ауызға ... ... ... ... ... жұмбақтардың үзақ уақыт өміршеңдікпен халық жадында ... сыры не? ...... ... ... ... болып
келмей, маржандай тізілген айшықты, әсем образды сөздерге толы болуында.
Қиыннан қиысу, ықшамды, ... ... ... ... сыңғырлаған
поэзиядай сұлулық – жұмбақтарға тәп қасиет [27. 156].
2.2 Жұмбақтың тақырыптық бөліністері
Халық жұмбақтарының тақырыбы өте көп. Жаратылыс дүниесі, ... ... ... ... мен өсімдіктер, адам және оның өмірі,
өнер-білім, техника т. б. жұмбақтардың ... ... ... ... да ... Бұл ... бәрі ... көлеміне енгенде,
әрқайсысы жалпылама түрде алынбай, бөлшектене, жекелене алынады.
Аталған тақырыптағы жұмбақтардың ... қай ... ... ... ... беру қиын ... ... кейбір тақырыптағы
жұмбактардың қашан туғандығын белгілеуге болады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың ішінде туа
бастағанын байқаймыз. «Аяғы жоқ ... аузы жоқ ... ... ... өзі ... (елеуіш), «Өмірді өлшейді, ешкімнен сұрамай; тіліңді
алмайды, тетігін бұрамай» ... ... ... ерте ... ... емес. Өйткені ертедегі адамдарға хат, елеуіш, ... ... ... ... Сондықтан бұл тектес жұмбақтарды ... ... деп ... керек.
Жұмбақтардың мол тақырыбының бірі адам баласының жаратылыс дүниесін тану
әрекетіне байланысты ... ... ... Бұл ... ... ... танудағы ой-өрісі, түсінігі, табиғат құбылыстары жайындағы
ұғымдары да ... ... Олар Ай мен ... Жер мен көкті, от пен суды,
кыс пен жазды, кар мен ... жел мен ... т. б. ... еткенде,
өздерінің ұғым-түсінігіне жақын нәрселерге салыстырады.
Аспан әлемі жұмбақ көлеміне енгенде көз жетпейтін дария, үлкен көк шатыр,
кең сарай бейнесінде алынады. Қейде сол ... ... ... кімдер
екенін жұмбаққа қосады. Мәселен:
Көріп едім бір үлкен дарияны,
Барша қыз мекен етіп ... ... ... екі аққу ... жеті ... балалары, —
деп, аспанды — дарияға, жұлдыздарды — ... Ай мен ......... ... мен Күн, жұлдыз, Жетіқарақшы, үркер, Шолпан үнемі ... ... өз ... бір ... ... та отырады. Сонда
күнді алма деп немесе күміс табақ, ақ ... деп ... ... ақ ... ... ... ... ұсақ тас немесе
кыз бейнесінде жұмбаққа қосылады («Үй үстінде ұсақ тас», «Там басына тары
шаштым», «Тақиям ... сөк, ... дым да ... т. ... ... ... көбінесе оның үш мезгілі ... ... ай, ... ... ... ... ... алынады. Әр мезгіліне бөлек-бөлек
бейне табады. («Көп бауырсақ ... бір ... ... ... ... т. б.) Мұнымен катар, Айды су бетіпе түскен көлеңкесімен де
суреттеп ... ... ... келер су бетіне,
Пар келмес гауһар затты келбетіне.
Мекені су жүзінде көрінеді,
Тамаша, қарап ... ... ... ... ... ... үркер, Жетіқарақшы, кемпірқосақ,
найзағайды да жұмбағына енгізеді. Әрқайсысына ұқсас келетін сыртқы ... ... ... ... Шолпан, үркер, Жетіқарақшыны, көбінесе, кұс
бейнесінде (Жетіқарақшыны — үйрек, үркерді — ... ...... деп) ... ... ... жұмбақтардың бірсыпырасы жерге
байланысты айтылады. Бұл ретте жұмбақ келеміне ... жер, су, ... қар, тау, тас, ... т. б. ... ... ... ... пішілген
бір дүние, көлеміне көз жетпейтін ... ... ... ... піштім, жіпсіз тіктім», «Зер-зер кілем, зер кілем, көтерейін
десем зор кілем», т. б.). Суды ... ... ... ... ... еткен, жырадан өткен», «Өзі тоқ, көлеңкесі жоқ»). «Отқа жанбас,
суға батпас» деп мұзды, «Жер түбінен боз ... ат ... деп ... ... әлемін жұмбаққа енгізгенде оған жер бетіне шығатын өсімдіктерді де
қосады. Бұл ... ... ... ... шөп ... орын алады,
әрқайсысының шаруашылыққа пайдасы көп екендігін көрсетеді. ... ... ... ... ... ұя, ұя сайын ... деп ... ... ... ... ... семірген көк лаққа теңейді.
«Қырға кілем ... деп, ... ... жер ... образды түрде
бейнелейді.
Қазақ жұмбақтарының ... бір ... — төрт ... мал, ... ... ... Мал ... кәсіп еткен, опың ... ... ... төрт түліктің езіне тән мінезі мен қасиетін, адам баласы үшін
жасайтын қызметін, ... ... ... ... ... Төрт ... еткенде, әрбір малдың аты айтылмайды, тек ... ... ... жұмбактар «Төсек астында төрт бауырсақ» (сиырдың емшегі), «Екі
кісі ... ... бір кісі ... ... ... ... ерні) секілді
больп келеді. Кейде әр түліктің неше айда ... де ... ... «Он екі ... он ... ... сиыр, бес ешкі» дегенде түйенің он
екі айда бір боталайтынын, жылқы он айда ... сиыр ... ... ешкі бес айда ... көрсетеді.
Хайуанаттар дүниесінен жұмбақка косылатыны: қасқыр, коян, аю, ... ... т. б. ... ... олар сыртқы бейнесімен, мінез-
кылығымен алынады. Кейде жыртқыш аңдар жұмбақ ... ... ... төрт ... ... қастығымен енеді. Мысалы:
Кілемнің түрлеріндей жүндері бар,
Айбатты, жан шыдамас үндері бар,
Шаршы бой, сұлу құйрық, қысқа кұлақ,
Кететін зиян қылып бір жері бар, ... ... ... ... ... бесті ат,
Бүлкіл келген желісті ат,
Күзетсізді іздейді,
Малдан күдер үзбейді,—
деп қасқырды сипаттайды.
Қасқыр жайы жұмбаққа, ... оның үй ... ... ... Мәселен, «Келінінің атасына айтқаны» дейтін әңгімеде қасқыр ... ... ... ескі ... ... да суреттеледі. Бұл
әңгімеде келіні атасына: «Сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер ... ... жеп ... қынамадан жаныманы әкеліңіз»,— депті. Мұнда
өзен, камыс, қой, қасқыр, қынап, бәкі ... ... ... Ескі салт
бойынша, жас келіндер ауылдағы үлкен кісілердің атын ... ... ... ол ... ... Ал мына жұмбақ түрінде айтылып отырған әңгімеде
кісі атына ұқсас келетіндері бар (Өзенбай, ... ... ... ... мүмкін). Сондықтан оларды дана келін әрі жұмбақ, әрі
түсінікті етіп ... ... Бір ... ... малға
келтірген қаскүнемдік зиянын айтса; ... ескі ... ... да ... ... ... ... жұмбақтарынан шыбын-шіркей, кұрт-кұмырсқа,
бақа-шаян, т. б. қысқасы, барлық жәндіктер дүниесі орын ... ... ... ... ... әр ... тіршілігімен жұмбаққа
енеді. Бұл тақырыптағы жұмбақтар «Ұшқанда өлең айтады, қонғанда жер ... ... ғана қара тас, атан түйе ... ... ... «Елек-
елек тарым бар, көтере алсаң бәрін ал» ... және ... «Ат ... мүйізді, бөрі кеуделі, бөкен санды» (шегіртке) сияқты болып келеді.
Жұмбақтардың аса бір мол тақырыбы — еңбек-кәсіп құралдары және ... ... ... ... Бұл ... ... үлкенді-кішілі
құрал-саймандардан бастап, ыдыс-аяқ, ине-жіпке дейін қамтиды. Арба, шана,
қамыт-сайман, ер-тұрман, балға, балта, қысқасы, барлық шаруа кұралдары, ... ... ... ... т. б. ... көлеміне енеді.
Мысалы:
Ізі бар, қадамы жоқ аяғының,
Тимейді ұшы жерге аяғының.
Қос қолды хайуанға арта салып,
Салады әуезіне ... ... ... ... ... «Өзі батыр, жасырынып жатыр» (қақпан),
«Тұрса түйедей, жатса ... ... ... ... ... ... ... тұрдым, екі айыр жолға түстім» (шалбар), «Екі ... ... ... (тұтқыш), «Кішкене ғана тостаған, көтеріп
мені тастаған» ... «Бір ... екі ... (ине, жіп), ... ақ ... ... буаз ... (ұршық), «Ұзын құйрық сауысқан,
бір көлдің суын тауысқан» (кауға), «Отыз омыртқа, ... ... ... тұрған — ауыз омыртқа» (отызы — уық, кырқы — кереге, ауыз омыртқасы —
шаңырақ), деп жұмбақ етеді.
Қазақ жұмбақтарының тақырыбы және ... ... әрі ... ... ... ... техника жайын суреттеуге арналады. Бұл тақырыптағы
жұмбақтардың біразы қазақ ... ... ... қосылған кезінде туған
секілді. Ал басым көпшілігі біздің социалистік заманымызда, қазақ халқының
экономикасы мен мәдениеті өркендеген ... ... ... ... ... ... халқы экономикасы өркендеген, мәде-
ниеті гүлденген елге айналды, оқу-білім, ... ие ... ... ... ... тек ... болған мәдениет ордалары,
оқу-білім беретін орындар, ... ... ... ... ... оқуға
ұмтылды, әр түрлі жоғары мамандықтар алды, ... ... ... ... ... бұл жаңалықтар халықтың ауыз әдебиетіне, соның
ішінде жұмбақтарға үлкен әсер етті; тақырыбы мен мазмұны
жаңа жұмбақтар тууына себепкер ... ... ... ... оқу, ... жалпылама түрде
алмайды, әрқайсысын ажырата, жекелеп алады және нәтижесін айтады. Мысалы,
оқу оқып, ... ... ... ... мен ... ... ... оқу-
білім жайы жұмбақталады. Бұл ретте жұмбаққа енетіндер: қағаз, карындаш,
қалам, әріп, ... ... ... ... т. б.
Жұмбақ калам мен карындашты жүйрік жорғаға, сия сауытты —
тастан соғылған, суы таусылмайтын құдыққа, әріптсрді — ... ... ... ... жоқ болса да, акыды адам ісін істейді» деп, ... ... ... ... карап тұрсаң күлгізеді.
Жалғанда әңгімесі сондай қызық,
Жаныңды тындай берсең кіргізеді, —
деп сипаттайды. Географиялық картаны жұмбақ еткенде:
Жер көрдім ... ... жоқ ... ... өзен ... жоқ ... бейнеленді.
Техника туралы шығарылған жұмбақтардың көлеміне енетіндер: ... ... ... ... ... ... комбайн, трактор,
электр, самолет т. б. Халықтың жұмбақтарында паровозды алып ... ... ... ... кара ... деп, ... ... бара жатқан керуен деп
суреттейді. ... ... ... ... ... ... теңейді.
Самолетті аспан айдынында ... ... ... ... ... жүре бастайды, шешкенде тұрып қалады» деп көрсетеді. Телеграфты
жұмбақ еткенде:
Білмепмін аяқтарын неше ... ... ... ... қылдан,
Өзінің иелері әмір қылса,
Жер жүзін бір сағатта сайран ... ... ... ... ... бір ... неше ай, неше күн, ... бар екендігін де суреттейді. Бұл ретте жұмбақ жылды ... ... ... 365 күнді жұмыртқаға, 12 айды ұяға, 48 жұманы балапанға ... бұл ... ... ... ... айтады.
Халық жұмбақтарының кейбіреулері өткен замандағы байлар мен дін иелерін
күлкі, әжуа етіп сипаттайды. «Қу ағаштың басында ... адам ... ... ... ... та ... ... азаншы молдаға көзқарасы
кандай екенін білдіреді. Дін ордасы деп молдалар айтатын мешітті ... ... ... ... ... ... ... тарау.
Жұмбақтардың басқа жанрмен байланысы
Қазақ жұмбағының ерекшеліктерін танып білу үшін ... және ... ... ... ... ... ... басқа жанрлармен қарым-қатынасын тексеру арқылы оның өзгеру, даму
тарихын тереңірек білеміз.
Жұмбақ кейде қарапайым сұраулы сөйлемге де ... ... ... ... ... ... тілейді. Мәселен, қазақ фольклорының әйгілі жинаушысы
Мәшһүр Жүсіп Көпейүлы материалдарының ішінде мынадай үлгілер бар:
1. Бір айрылып ... соң ... ... не ... ... Үш арсыз, үш даусыз бар, үш қадірсіз бар, бұлар ... ... ... ... қолына түспейтұғын, еккенмен піспейтұғын, қуғанмен
жетпейтүғын не нәрсе?
(Сабыр).
4. Бірін-бірі қуысып шаршамастан, талмастан өмір өткізген не нәрсе?
(Күн мен түн).
Ал ... ... ... ... ... ... дем ... не нәрсе? Өзі өлді де, өлгендік себебімен екінші ... ... ... ... [28. ... ... ... ел арасында көп: Ақылсыз қашан ақылды болады?
(Үндемегенде).
Дүниеде кірпіксіз жан не болады?
(Жылан). Қылыштан не өткір?
(Көз).
Түн ... ... ... қм ... мен ... ... кім ... қиыпты).
Сауал жұмбақтар бірнеше жолдардан келуі мүмкін:
Жолдың иесі кім?
(Тұяқ).
Судың иесі кім?
(Бұлақ). Сөздің иесі ... ... не ... не ... ... ... ... жер семіз.
-Тәттіде не тәтті?
Қаттыда не қатты?
Жұмсақта не жұмсақ?
* Тәттіде - ананың сүті ... ... - ... қолы ... , ... - ... жүрегі қатты.
Бұл сауалдардың ерекшелігі - тізбекті болып, әрі ... әрі ... Сан ... ... ... Үш ... ... үлкен болады?
(От, өлім, дау). Төрт нәрсеге тоқтау жоқ.
(Кәрілік, аштық, ажал, ... ... ... үш ғайып, үш жетім болады, ол не?
Үш арсыз - ұйқы, ... ... үш ... - дидар, несібе, ажал.
Он төрт тоймас бар:
Жер жұтуға тоймайды, от отынға тоймайды, кісі ойға ... бәрі ... ... естуге тоймайды, көз қарауға тоймайды, бай малға тоймайды,
ғалым ... ... өмір ... тоймайды, жер суға тоймайды, қатын
ерге тоймайды, өлік дұғаға тоймайды, бала ... ... тірі ... [29. ... ... ... да ... түрінде жасырын сипатқа ие.
Санамақтағы алғашқы дыбыстары бойынша ұйқастырылған өленді жатқа айтуы, ... ... ... сандық мәндерін терең ұғынуға пәрменді түрде
жәрдем етеді. Айталық, «бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті, ... ... он бір. Ал, тап ... осы, - ... Шешуі:
Бір дегенім - білеу,
Екеу дегенім - егеу,
Үш дегенім - ұшпақ,
Төрт дегенім - төсек.
Бес дегенім - ... ... - ... дегенім - желке,
Сегіз дегенім - серке,
Тоғыз дегенім - торқа,
Он дегенім - оймақ,
Он бір - қара ... ... ... ... ... ... жанрда жұмбақ
сөздер санамақтардағыдай көл-көсір, алуан түрлі және шебер пайдаланылған
емес»,- ... ... ... ... зерттеген К.Ісләмжанүлы:
«Санамақтардағы мағынасы түсініксіз жұмбақ сөздер де өзгеше назар ... ... - деп ... [30. ... сауалдар да сандарды жұмбақтап айтуға құрылады.
«Төле би:
Он түрлі жұмбағым бар: бір,ек, үш, төрт, бес, алты, жеті, сегіз, тогыз,
он.
Бұл ... ... би ... ... ... ... - ... кеткен ел жаман,
Екі дегеніміз - егесіп өткен ер жаман,
Үш дегеніміз - үш бұтақтан шідерден шошынған ат жаман,
Төрт ... - ... ... жас ... дегеніміз - белсеніп шапқан жау жаман,
Алты дегеніміз - асқынып кеткен дерт жаман,
Жеті дегеніміз - жас ... ... ... сол ... дегеніміз - серпілмеген қайғы жаман,
Тогыз дегеніміз торқалы той, топырақты өлімге бас ... ... ... - ... ... дауа ... [31. ... қазақта күйеу таңдаған дана қыз жұмбағын шешкен кісіге тием ... ... ... келе ... ... ... айтыс өлеңінен көп-көп
орын алатын олған.
Жалпы жұмбақ деген сөз түрін халықпен бірге, сол ... ... көп ... ... ... ... ... едәуір күшті ақындық болады.
Сондықтан ақындар жұмбақ үлгісімен жыр айтуды әдейі ... ... ... ... ... ... ... көп жұмбақтарымыз өлең боп айтылады. Жұмбағы ғана
өлең емес, шешуі де өлеңмен келетін жұмбақтар толып жатыр.
Жалпы, жұмбақты сөз образының кілті ... ... ... ... ... ... – дәні тәрізді. Бұл жақтарынан тексеріп тану
да ғылымдық міндет. [32. 77]
Көріп едім бір үлкен дарияны
Барша қыз мекен етіп жатыр ... ... екі аққу ... жеті сары бас балалары.
Мұндағы дария — аспан, қыздар — жұлдыздар, қос аққу — ай мен күн, жеті
сары бас ...... ...... мен шешушінің тапқырлығын
байқататын өнер. Әдетте, сұлулығымен, ақылдылығымен даңқы ... ... ... ... ... әр түрлі жұмбақтар айтқан. Кімде-кім
шешуін тапса, соған өз ... жар ... ант ... ... қолданатын орны — айтыс өнерінде. Жұмбақ айтысы екі
түрлі жағдайда айтылады: айтысатындар бірін-бірі
жеңе ... тең ... ... жеңудің, құлатудың әдісі ретітнде бейтаныс
жұмбақ жайларды өлеңге қосады. Ал, ... ... ... ... ... ... айтысына Нұржан
мен Сапарғалидың, Ырысты мен алты ақынның, Тұрмағамбет пен
Шәді төренің айтыстары жатады [33. ... ... аузы ... қара ... қақ ... ... айтатын билерді
қатты қадірлеген. «Батыр деген барақ ит, екі қатынның бірі табады, би деген
ақ шариғат ілуде бір-ақ қатын ... ... мән ... жоқ па [34.]. ... ... тамызатын билер қазақ мемлекетінің қалыптасуына, әдет-ғүрып,
заң ережелерін орнықтыруға үлес қосқан елдік келелі мәселелерді ... ... ... ... ... би-шешендердің ойын тұспалмен,
емеурінмен сөйлеп, бүркелей ... ... ... растайды.
Кіші жүз, шекті Мөңке би жайлы мынадай аңыз сақталған.
«Бір жігіт Мөңке биді ... ... ... ... ... ... кірген
жігітке Мөңке: Түлкім, жоғары шық, - дейді.
Шай келеді, ... аяқ шай ... ... ... ... сөйле дейді. Жігіт түсінбей отыра береді.
Жігіт кетер кезде:
- Жыршым, енді рұқсат, үй-ішіне аман жет, ел-жұртыңа сәлем
айт - дейді.
Жігіт сауал ... Сіз ... үш сөз ... Мәнісін мен түсінбедім. Осыны айтыңыз.
Мөңке сонда былай деп жауап қайырыпты:
- Түлкі құсап ... ... Әр ... ... ... сен ... ... соны айттым. Қонақ біраз отырған соң үйдің
оң жақ, сол ... ... ... ... дегенім - сол. Қонақ
сол үйден аттанғанда көрген-білгенін жыр ... айта ... ... - сол» [35. ... бір ... ... Орта жүз жәдігер Күлнәзір деген кісіні Ұлы жүз
ошақтының жігіттері өлтіріп, теңдік ... құн ... ... ... төрт кісі Төле бидің алдына келсе, би жөнді
сөйлеспейді. Талапкердің біріншісін ... оң ... ... ... ... ... мына екеуінен сөз қалды ма? - деп үшінші кісі ... ... ... кісі ... ... ернін созады. Төртеуі Төле биден
бір ауыз ... ала ... ... ... ... айтқанда, Айдабол
Едіге би былай дейді:
- Теле ... ... ... ... бағасы екен. Алғашқы
екеуің сейлегенде, екі қолын созғаны – «Сендер ағайынды екі адамның арасына
өсек тасып, ас ішерлік қана адам екенсіндер. ... ... сөз ... ... алмайсындар» - деп қайырған екен.
Ел сонда Төлеге Едігенің өзін жұмсайды, қасына он шақты кісі ертіп, ... ... ... би ... ... «Алмасыңа мойным бар, асылыңа қойным
бар» деп жүріп кетіпті. Едіге: «Би, мойын ... ... ... ... ... ... жабдық бізден» депті. Едіге: «Төле би осы болса дау
бітті. Ертең жасауылдап қыз береді», - дейді жолдастарына. ... би ... алты арыс ... түйе ... бас тоғыз, төрт ата
төртуылға ат бастатқан орта тоғыз жолымен жасаулап қыз беріп, разы ... [35. ... ... ... үшін ... ... ... зерделі болуы
керек. Ақылды, ойы ұшқыр адамдар ғана ишараны түсініп, одан ... ... ... көріп отырғанымыздай, тұспал тек сөзбен ғана емес, қимыл-
әрекет пен ... ... ... көздердің қағысы арқылы
меңзеледі. Кейде белгілі зат арқылы да ой тұспалданады. Тұспалдарды ... ... кез ... ... ... жазылмаған, оны тек зерек
жандар ғана ... [27. ... - ... ... келе ... ... даму ... басып
өткен жанр. В.Я.Пропптың айтуынша, ертегілерде алғашқы қауымдық құрылымның
жаңғырықтары, бағзы әдет-ғұрыптардың ізі жойылмай келген, сол ... ... ... ... көне ... ... ... таңдануға
болмайды, қайта олардың тегін салыстырмалы материалдарға табан тірей
отырып, аршып алу ... ... [36. 23]. ... ... ... тарихи шындықты, ықылым замандардағы өмір көріністерін, қадими
әлеуметтік ... мен ... ... шаш етек ... ... ... мойндалып, дәлелденген.
Сонымен жұмбақтың ертегіге кірігуі қай уақытта басталған, оның сюжеттік
арқауында қандай мәні бар, ... ... қай ... ... ... қиын сын, ... ... туралы М.Дикарев, Я де
Фризе, А.Жолле, В.Я.Пропп, Е.М.Мелетинский, ... ... т. ... ... ... ... ... қай-қайсысы да жұмбақтың
ертегіге кірігуі әріректе деген тоқтам жасайды. Осы мәселеге ... ... ... ... ... ... ... тегін, байырғы даму сатыларынан хабар береді дей келе, бұған
тарихи түрғыдан ... түп ... ... үшін ... ... материалдарға иск арту абзал деп түйеді [37. ... ... қиын ... ... ... тұспалмен тілдеседі.
Осылайша қиындықтан жол табады. «Шал мен келін» дейтін ертегіге үңілейік.
«Ертеректе жасы тоқсанға келген бір хан ... аса ... жас ... ... осы ... жар ... ... құда түсуге адамдарын жіберіпті.
Қыздың әке-шешесі жаушыдан хабарды ... не деп ... ... сөз таба
алмапты. Сонда қыз хан жаушыларына жұмбақтап былай деген екен:
«Менің құным - он қозы, жиырма ... отыз нар, ... ... ... ... ... ... ноқта, сексен шідер, тоқсан дорба».
Қыздың бұл жұмбағын құда түсуге барғандар ... ... ... бұны ... оның нөкерлері де шеше алмапты. Кейін сол ... бір ... ... ... ... қозы ... - он ... секірген қозыдай болады, жиырма жаста ... ... ... - адам ... ... болады дегені, ал қырықта
- елге қадірі артады, елуде - елінде ақырған айғырдай боласың, алпыс жаста
- ат ... ... - ... ... сексенде - шідерлі аттай тұсаласың.
Тоқсан дорба деп, тоқсанға келгенде іліп қойған қу ... ... ... ... ... хан өз ... ... кәріліктің
жеңгенін мойындағандай аһ ұрып, ... ... ... Осы ... ... арасында таралған .
Жигирма уйрек, отыз ғаз,
Ұшып жүрген пыр-пырлап,
Тамға таяқ сүйедим,
Отыз бестен сыр-сырлап,
Қырым деген шәһәрдин,
Ортасында қырқ булақ,
Бәбишени ... ... ... ... ... аналы,
Оның қасты қой қырмақ.
(Жигирма үйрек, отыз ғаз - ... усы ... ... ... ... ... - усы ... шекем өнердиң хәр қилы әлуан
түрлерин ... қырқ ...... байға көмдирдим, алпыс қасқыр -
адамның усы ... ... ... ... дана ... ел ... ... [38. 124].
Осы сарындас мысалдарды қырғыз, алтай, ... ... ... ... [38. 124].
Алтайлықтарда он жас - итке, жиырма - тиынға, отыз - қасқырға, қырық ... елу - ... ... - ... ... - бір уыс, ... - ... - келсап, жүз - жұмыртқаға баланады. ... ... ... мұндай сәйкестіктер тегі бір туысқандықтан, тамырластықтан
хабардар еткендей.
Бұрын біздің жерлерде, басы ... ... мұз ... ... Бестауда
шыбын қорыған бір өгіз, қанаттары аспанды жапқан бір қүс, күн туған кезде
сақалының түбінде бір отар жайылған бір теке ... ... күні сол құс осы ... теке ... қонып отырып жеген-
ді. Отарымен теке сақалы түбінде ... бір ... ... ма деп ... қарағанда өгіз жауырыны салбырап, оның көзіне
түскен екен.
Ол ... ... ... ... түскен-ді. Жауырын жерде қозғалып,
оның үстіне ел ... Бір ... ... жерден керіп, жан-жағын
тістеймін деп түнімен елді ары-бері қозғалтқан екен. Бір күні ... ... ... Олар түлкінің бір жағын сойған екен. ... ... ... ... ... ... бар бір ... ұлымен түлкіні бір жанынан екінші жанына
айландырып, ... ... ... ... бір ... ... елге бөрік шыққанда, жартысынан
сәбиге бөрік шықпады.
Өгізден, ... ... ... ... қатыннан, сәбиден қайсысы
үлкен?
Жауабы - теке.
Сонымен, қазақ жұмбағы фольклорлық басқа жанрда ... сөз, ... ... ... ... келіп, көркемдік айшық түзеді. Байырғы
әдет-ғұрыптарымыздағы тұспалды сөздердің жұмбақпен ... ... желі ... бірліктің ізі айқындалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жұмбақ жайындағы бұл ... ... ... ... ... Жұмбақ қоғамда бірнеше қызмет атқарған, ... ... ... ... өзгерістер еніп отырған. ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігіне бөленіп, тәлімгерлік міндетті
көтеруде.
Жұмбақтың бұрынғы қоғамдағы ... ... оны ... тек бір адам ... топ, ұжым болып араласқан. Ойын ғұрыптық бағыт
алған, төреші тағайындалған, диалог арқылы жеңілгендер сын ... ... ... ... жар ... ... ... болған қыздардың
болашақ ерін жұмбақ арқылы сынау әдеті де жайдан-жай шықпаған, ол - бағзы
жоралғылардың жаңғырығы.
Жұмбақ ... ... ... сүймейді, көп сөзділікке бой ұрмай, ықшам,
жинақы пішіледі. Ол бір затты не құбылысты нысана ете ... оны ... ... осы тұспал бейнені тыңдаушыға табуды ... ... ... ... ... қасиетін толық қамтып, ... ... ... ... ... ... толық суреттелмей, бір ғана
белгісі айтылуы мүмкін. Сондықтан ... ... ... ... суретінің қаншалықты толық, дәл салынуында. Жұмбақты жасыру да, шешу
де адам ... ... ... жүйесіне негізделеді.
«Жұмбақ тілі – қарабайыр емес, образды, құнарлы тіл.
Жұмбақтың ... да ... ... ... арқау болатын
нәрселер – адамдардың күнделікті тұтынып, Қолымен ұстап жүретін заттары,
айналасында ... ... ... ... жұмбақтарында қазіргі ұрпақ
үшін беймәлім, ескілікті этнографиялық айғақтар да ... ... ... ... келген дәуірдің шындығын сәулелейді, сол себепті ... ... ... өмір ... ... әдет-ғұрпын
кестелеген суреттер мол. Бүгінде ... ... ... ... ... ... өзгерген, енді жұмбақтардың
нысанасына техника жаңалықтары ілінумен қатар оқу-білім хақындағы ... ... Онда ... ... өзі ... ... толғаныспен
бейнеленетін кездерінің аз ұшыраспайтынын да байқадық.
Жұмбақтың поэтикалық болмысын екі бағытта қарастырамыз:
1. ... ... ... ... тәсілдері;
Осы екі қыры жұмбақтың төл бойында ... ... бір ... ... ... - ... тұрғыдан уытты етуде бірін-бірі
толықтырады. Аталған жанрда ... бір ... ... ... Олардың
ішінде төрт аяғын тең басқан өлең түріндегі ... ... ... ... ... аз емес.
Жұмбақ жанрына тән басты ерекшелік - көлемі жағынан шағын, ... ... ... Оның ... ... сан алуан
өрнектеледі. Әуезділікке, ... жол ... ... ... ... буындардың, тармақтардың, жол ішіндегі алғашқы не соңғы
сөздердің қайталануы. Өлең ... ... ... ... ... ... сөйлем не сөз тіркесі түріндегі жұмбақтар да қыруар.
Жұмбақ байламының бөлек, оқшау тұратын, оның өзіне ғана тән, ... ... ... ... басқандай етіп ұсыну ауыстыруға тәуелді.
Ауыстыру тұспал бейнені көркем образ түрінде ... ... ... ауыстыру жұмбақтың ауқымды, жетекші тәсілі
ретінде ... оның ... ... ... ... ғана ... табиғаты ашылмақ. Жұмбақ тұспал дап-дайын, ап-
айқын күйінде көрінбей, емеурінмен елес береді. Ауыстыру арқылы ... ... ... оның ... басқа құбылысқа көшіріледі.
Ауыстыруға түсер салмақ – тұспал заттың ішкі, не сыртқы қасиетін тыңдарман
құлағына жеткізу, көзіне ... ең ... ... ... - ауыстыру. Ауыстыруға ұйтқы сөздер
табиғат құбылыстары, қоғамдық ... ... мен ... ... ... ... ... т.б. қамтиды. Жұмбақтың тұрақты
қолданылып, формулаға айналған ауыстырулары ... ... ... қыз, ... ... ... айдаһар т.б. және дуние, жапанда сөзімен
басталатын жүмбақтар да баршылық.
Жұмбақ заттың өзін айтпай, оның түр-түсін, ... ... ... ... ... ұқсас жақтарын сипаттайды, ал заттың өз атын жасырын
ұстайды. Сондыктан да ойға ... ... өзін ... оның ... ... белгілерін қысқаша сипаттайды, солар ... ... ... ... ... ... ... басқа жанрлармен байланысты болып ... ... ... ... ... кездеседі. Жұмбактап, тұспалдап сөйлеу
би-шешендердің сөздерінде ұшырасса ол мақал-мәтелдерге де жақын. Ал кейбір
ертегілерде жұмбақ ... ... ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін жалғасып
келеді.
Жұмбақ табиғатын ... ... ... ... үшін де, ... үшін де
мәні зор. Себебі ұлттық фольклорлық мұрамыздың аталған саласы қазіргі таңда
мектеп ... мен ... ... ... ... ... да келер ұрпақтың қажетіне жарайтын көмек құрал болып қала бермек.
Демек, жұмбақ ... ... ... ... қазыналарын зерттеу ғылыми
және тәжірибелік тұрғыдан ділгірлік мәселе деп білеміз.
Қорытындылай айтар болсақ, ... ... ... ... ... орны бар ... болып есептелінеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Әбжанов М.М. Қазақ халқының ... ... ... ... Ы. ... шығармалар. Алматы, 1994.
3. Марғұлан Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы, I том ... ... ... ... Оренбург, 1960.
5. Керім Ш. Қазақ фольклорындағы жұмбақ ... Док. ... ... ... ... ... в ... Г.Н.Потанина. Алматы, 1972.
7. Қазақ халқының творчествосы (Ә.Диваев жинаған материалдар). Алматы,
1989.
8. ... А. ... ... ... Аймаытов Ж. Жаман тымақ. Алматы, 1992.
10. Қазақтың халық жұмбақтары. Алматы, 1959.
11. Қазақ әдебиетінің тарихы. ... ... II том. ... ... ... ... тарихы. Екінші кітап. Алматы, 1960.
13. Төреқұлов Н. Қазақ совет халық поэзиясының жанрлық ... ... ... З. ... стихосложение. Алматы, 1964.
15. Саттаров Қ. Жұмбақтың айтылу тарихынан // «Қазақ тілі мен ... ... ССР ... және Орта ... ... ... ... Алматы, 1972.
16. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті. Алматы, 1974.
17. «Мұра». 1987, № 2.
18. Әлібеков Ш. ... ... ... Алматы, 1991.
19. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, 1974.
20. Аникин В.Г. Руские народные ... ... и ... ... ... ... ... жұмбақтары. Алматы, 1959.
22. Ахметов Ш. Қазақ балалар ... ... ... ... ... «Ана ... газеті, 1992, №47
24. Керім Ш. Қазақ жұмбағы. Алматы, 1999.
25. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1992.
26. ... М. ... ... Алматы, 1940.
27. Қазақ фольклористикасы. Алматы, 1972.
28. Қазақ фольклористикасының тарихы. Алматы, ... ... ... Көпеев. Ел аузынан жиналған әдебиет үлгілері. Алматы,
1992.
30. Ахметов Ш. Балалар әдебиетінің ... ... ... Ел ... Алматы, 1985.
32. Қазақ жұмбақтары (жинақ). Алматы, 1993.
33. Жолдаспеков М. Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы, 1974.
34. Негимов С. Шешендік өнер. Алматы, 1993.
35. ... ... ... ... ... дау. Алматы, 1992.
36. Пропп В.Я. Исторические корни волшебной сказки. Ленинград, 1986.
37. Колесницкая И.М. Загадка в ... // ... зап. ... ун-та,
1941.
38. Қазақтың халық творчествосы (Ә.Диваев жинаған ... ... ... Төрт ... ... кім? – ... ... Садырбаев С. Қазақ халық әдебиеті. – Алматы, 1990.
3. Диваев Ә. Қазақтың халақ творчествосы. – Аматы, 1988.
4. Ғабдуллин М. ... ... ауыз ... ...... ... Айтыс өлеңдер. – Алматы, 1965.
6. Ақыш Б.Ө. Балалар прозасындағы жеткіншектер ... ... ... ...... 2006.
7. Тіл ашар. Әңгімелер. Өлеңдер. Ертегілер. ... ... ... ... А. – ... 1989.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Мұзафар Әлімбаевтің халық ауыз әдебиетін аудару тәжірибесі мен сапасы45 бет
Р. Мұқанова "Шатыр астындағы мен"4 бет
Қазақ жұмбақтарының жанрлық және тақырыптық топтары27 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Көркем тілді адамтану парадигмасы тұрғысынан зерттеу (Ж.Нәжімеденов өлеңдерінің тілі негізінде)21 бет
Мұхтар Әуезов – фольклор зерттеушісі42 бет
Қазақ жұмбақтарының көркемдік ерекшеліктері62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь