Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік сала: қызметі, қаржы көздері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

ӘЛЕУМЕТТІК САЛА . ЭКОНОМИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯ РЕТІНДЕ
Әлеуметтік сала . экономикалық өсудің негізгі факторы ... .. 6
Әлеуметтік саладағы ұйымдар және кәсіпорындар: қызмет ету ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 11
Әлеуметтік сфераны реформалаудың әлемдік тәжірибесі ... ... 15
Қ
АЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК САЛА: ҚЫЗМЕТІ, ҚАРЖЫ КӨЗДЕРІ
Қазақстанның экономикалық даму кезеңіндегі әлеуметтік сфераның қазіргі жай.күйі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24
Әлеуметтік саладағы қаржы ресурстарының құрылуы ... ... .. 31
ҚР әлеуметтік саладағы кәсіпорын ресурстары ... ... ... ... 36

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... .. 43
Рыноктық механизмнің және институттардың сақталу негізінде, мемлекет функциясының кеңейтілуі қазіргі заманғы қоғамда әлеуметтік-экономикалық процестердің қиындықтарынан туындап отыр. Қазіргі қоғамның көптеген негізгі мәселелері тек рыноктық механизмнің жолымен тиімді шешілуі мүмкін емес. Бұл ең алдымен, экономикалық өсудің маңызды көзі болған әлеуметтік сфераға қатысты жағдайды нығайту. Яғни, өмір сүрудің деңгейі, білім, еңбек көшінің біліктілігі, халықтың денсаулығы, қоршаған орта және ғылыми зерттеу жұмыстарының нәтижесін экономикалық өсудің қарқынына және сапасына тікелей ықпалын тигізеді. Ең алдымен, бұл экономикалық дамуды соңғы мақсаттарға жетуге қайта бағдарлаудан көрінеді, яғни халықтың мұқтаждықтары мен қажеттіліктерін мүмкіндігінше толық қанағаттандыру. Заман талабына сәйкес бұл аталған факторлардың маңыздылығы арта түседі.
Мемлекеттің маңызды қызметінің бірі - рыноктық тиімділік пен әлеуметтік теңдік арасында тепе-теңдікті сақтау. Принципті түрде қойылған міндеттің ел экономикасына таңсық құбылыс ретінде енуі мүмкін емес. Бұл әлеуметтік рыноктық экономиканың моделі рыноктық заңмен қызмет етіп, мемлекеттің белсенді араласуы негізінде қызмет атқаратын экономикалық жүйе болып табылады.
«Ұлттың нағыз байлығы – оның адамдары». Дамудың мақсаты адамдардың ұзақ, салауатты және шығармашылық өмір сүрулері үшін қолайлы орта жасаумен түйінделеді. Осы қарапайым, бірақ аса маңызды ақиқат материалдық және қаржы жөніндегі әл-ауқатқа қол жеткізу үдерісінде жиі ұмытылады”. Бұл сөйлемдер – адам дамуы туралы 1990 жылы басылып шыққан бірінші Есептің алғашқы жолдары. Адам дамуының идеясы мұны одан да кеңірек ауқымда қарайды: адамдар жоғары бағалайтын таңдаудың аса маңызды салалары, олар саяси, экономикалық және әлеуметтік мүмкіндіктерден бастап шығармашылық мүмкіндік пен жеке әлеуеттің дамуына және қай қоғамдастыққа жататынына дейін түрленіп отырады. Осы таңдау адамның сауатын ашудағы, білім алудағы, дені сау болудағы, дұрыс тамақтанудағы, азықтан, киім мен баспананың жоқтығынан жапа шекпеудегі, еркін қозғалып жүрудегі негізгі мүмкіндіктеріне негізделеді. Адам өміріндегі осы аспекттердің барлығы тәсіл арқылы қаралады, ол осы тұжырымдама ұсынатын кешенді индекстер (жиынтығы) арқылы түрлі елдерді салыстыруға мүмкіндік береді. [2, 11 б.]
Біздің елімізде де халықтың нақты табыстарының өсу қарқынының арттыруы, халықтың әлеуметтік қорғансыз топтарының қолдауы, білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет сфераларының дамуы және т.б. - бұлардың барлығы да мемлекеттің әлеуметтік бағыттағы әрекетінің күшейгенінің нақты белгісі. Сол арқылы елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қарқьн беретін ұлттық экономиканың әлеуметтік әлеуетінің өсуіне жағдай жасалуда. Осыған байланысты халықтың материалдық жағдайын жақсарту жөнінде бірқатар шаралар Елбасының 2006 жылғы Жолдауында да көрініс тапты. Мұнда негізгі тұжырымдамадар: барлық халықаралық стандарттарға сай келетін Еңбек кодексін қабылдау, кәсіби-техникалық және жоғары білім беру жүйесін реформалау, 2007 жылдан бастап бюджеттік сала қызметкерлерінің жалақысын көбейту, республикадағы әлеуметтік жүйені жақсарту. [3, 11 б.]
Әлемнің дамыған елдерінде адамға салынатын инвестицияның ұлттық өнімдегі үлесінің көлемі материалдық өндіріс факторларына салынатын инвестициядан да жоғары екендігін ескерсек, біздің еліміздегі экономиканың әлеуметтік салаларының (білім беру, денсаулық сақтау және т.б.) маңызы мен ролі де арта түскенін аңғарамыз. Өйткені, әлеуметтік сфера дамымайынша, экономикалық дамуға жету мүмкін емес.
Диплом жүмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Жұмыстьң мазмүны 46 бетке компьютерде терілген, оның ішінде 3 кесте бар.
1 Назарбаев Н.Ә. ҚР Президентінің халыққа Жолдауы. «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» // Егеменді Қазақстан, 2007, ақпан.
2 Қазақстандағы адам дамуы: Оқулық / Жалпы редакциясын басқарған Н.Қ. Мамыров және Ф. Акчура. – Алматы: «Taimas Printhouse», 2004. – 412 б.
3 Назарбаев Н.Ә. ҚР Президентінің халыққа Жолдауы. «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына кіру стратегиясы» // Егеменді Қазақстан, 2006, мамыр.
4 Нурманов А.О. Социальные факторы развития национальной экономики // Автореферат диссертации на соискание ученой степени к.э.н., Алматы, 2004.
5 Назарбаев Н.Ә. "Бәсекеге қабілетті Қазақстан, бәсекеге қабілетті экономика, бәсекеге қабілетті ұлт". Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы // Егеменді Қазақстан, 2004, 20 наурыз.
6 БҰҰДБ. 1994 жылдағы адам дамуы туралы Баяндама – Нью-Йорк: Оксфорд Юниверсити Пресс, 1994.
7 Блауг М. Экономическая мысль в ретроспективе, 4-е изд. Пер. С англ. М.: Дело ЛТД, 1994.
8 Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. М.: Соцэкгиз, 1962.
9 Маршалл А. Принципы политической экономии.: Пер. С англ. Т.-1-3.М.:Прогресс, 1984.
10 Гэлбрейт Дж. Экономические теории и цели общества: Пер. С англ. М.: Прогресс, 1976.
11 Беккер Г. Человеческий капитал // США-экономика, политика, идеология, 1993.-№11, 12.
12 Сарбасова Т.С., Даулиева Г.Р. Экономика образования. Учебное пособие. Алматы, 2005.
13 Джумамбаев С.К. Социальная политика, Алматы, 2002.- 23 б.
14 Әмірханова М.М. Әлеуметтік статистика индикаторларының жүйесін жасаудағы әдіснама мен әдістеме: Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі үшін диссертация. – Алматы, 1999. – 165 б.
15 "Қазақстан -2030" үзақ мерзімді мемлекеттік стратегия - Гүлдену, қауіпсіздік және барлық қазақстандықтардың әл-ауқатын жақсарту". ҚР Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» Алматы, 1997.
16 Социальные факторы роста национальной экономики // материалы республиканской научно-практической конференции «актуальные проблемы теории национального воспроизводства».-Алматы, 2002.-127 б.
17 О.Сәбден. Экономикалық басымдықтар және уақыт талабы // Егемен Қазақстан, 2006, 18 сәуір.
18 Шеденов У.К., Ильясов Д.К. Теория маркетинга и менеджмента в сфере услуг. Алматы, 2002.-10-116.
19 Информационные материалы для практических действий в области обучения на протяжении всей жизни, Алматы, 2004.
20 Рыночная экономика: Учебник. В.3т. Макроэкономика.М.:Соминтек, 1992.
21 Мартин У.Дж. Информационное общество. Москва, 1998.
22 Сулима И.И. Система образования как инструмент постсоветских реформ // Социс, № 2, 2001.
23 Национальный отчет о человеческом развитии за 2004 г.
24 Человеческое развитие в Казахстане. Под ред. Н.К. Мамырова. Алматы, 2003.
25 Новая индустриальная волна на Западе. Москва АсаЛепиа, 1999.
26 Образование в странах с переходной экономикой: задачи развития. Вашингтон. Бүкіл әлемдік банк және Орталық Азия.
27 Жаркымбаева Р. Политика Казахстана в сфере образования: реальность и перспективы // Саясат №2, 2005.
28 Статистикалық жинақ . Алматы, 2004, ҚР статистикалық Агенттігі.
29 Шишкин С. Экономика социальной сферы. Москва: ГУ-ВШЭ, 2003.
30 Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег: Пер. С англ. Москва: Прогресс, 1978.
31 Ольсевич Ю., Мазарчук В. О специфике экономических институтов социальной сферы // Вопросы экономики, № 5, 2005.
32 Астапович А. Транснациональный капитал США в мировом хозяйстве.-Моква: Наука, 2003.
33 Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы.-Алматы: Экономика, 2003.-252 б.
34 Есентугелов А. Стратегия безопасного экономического развития Казахстана в условиях глобализации // Центральная Азия в системе глобальных отношений: СПб, материалы конференции. Алматы, 2002.
        
        МАЗМҰНЫ:
| КІРІСПЕ ... 4 ... ... САЛА – ЭКОНОМИКАЛЫҚ КАТЕГОРИЯ РЕТІНДЕ |
| 1.1 ... сала – ... ... ... ... …… 6 |
| 1.2 ... ... ұйымдар және кәсіпорындар: қызмет ету |
| ... ... 11 |
| 1.3 ... ... ... әлемдік тәжірибесі ……. 15 |
| ... ... ... ... ... ... ... |КӨЗДЕРІ |
| ... ... даму ... ... сфераның |
|2.1 |қазіргі жай-күйі ……………………………………….24 ... ... ... ... ... ... ………. 31 |
|2.3 |ҚР ... ... ... ... ... 36 |
| ... ……………………………………………….. 41 |
| ... ... ... …………………. 43 ... ... ... - 44 бет, ... - 3, ... ... -
34. Негізгі сөз түйіндері: әлеуметтік сфера, әлеуметтік саясат, әлеуметтік
орта, әлеуметтік ... ... ... ... рыногы, білім беру
қызметі, денсаулық ... ... ... ... ... ... ұйымдар, кәсіпорын ресурстары, әлеуметтік
саладағы қаржы ресурстары.
Ел Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа Жолдауында ... ... ... ... ... ... ... қабілетті 50 елдің
қатарына кіруі жөнінде аса маңызды міндетті алға қойды. Бұл ... ... ... ... даму ... ... іске ... Өйткені, елдің ... ... ... ... оның ... ... ... өрлеуі мен
әлемдік шаруашылық жүйесіне кірігуі жағдайында ғана мүмкін болмақ.
Жолдаудың тағы бір ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... маңызды әлеуметтік басымдылықтар
болып табылады. Мемлекеттік әлеуметтік қорғауды күшейтуге және оны ... ... сай ... ... ... ... ... Бұл
міндетті ойдағыдай шешуге халықтың экономикалық ... ... ... ... сапасын арттыру мен халықтың неғұрлым «әлжуаз» топтарын
әлеуметтік қорғаумен қамтамасыз етуге бағытталуы еді. Осыған орай ... ... ... ... ... сала қызметін арттыру өте маңызды
және озекті ... ... ... ... ... жақын арадағы және
болашақтағы әлеуметтік-экономикалық дамуы оны ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты - қазіргі ұлттық экономикадағы ... ... жане ... ... зерттеу табылады.
Диплом жүмысының міндеттері - әлеуметтік сала - экономикалық категория
тұрғысынан қарастырылып, ... ... ... мен ... ... ... ... сфераны дамытудың әлемдік
тәжірибесін қарастыру. Сонымен ... ... ... сала ұйымдарының қазіргі жағдайы мен оның дамуына әсер ететін
себептерді анықтау, әлеуметтік ... ... және ... ... ... ... жазу ... отандық, шетелдік ғалымдар мен мамандардың
еңбектері, сонымен қатар бүқаралық ... ... ... ... мен ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен құралады.
КІРІСПЕ
Рыноктық механизмнің және ... ... ... мемлекет
функциясының кеңейтілуі қазіргі заманғы қоғамда ... ... ... отыр. Қазіргі қоғамның көптеген негізгі
мәселелері тек ... ... ... ... ... ... Бұл ең алдымен, экономикалық өсудің маңызды көзі ... ... ... жағдайды нығайту. Яғни, өмір сүрудің деңгейі, білім, еңбек
көшінің біліктілігі, халықтың денсаулығы, қоршаған орта және ... ... ... экономикалық өсудің қарқынына және сапасына тікелей
ықпалын тигізеді. Ең ... бұл ... ... ... ... қайта бағдарлаудан көрінеді, яғни ... мен ... ... ... ... ... сәйкес бұл аталған факторлардың маңыздылығы арта түседі.
Мемлекеттің маңызды қызметінің бірі - рыноктық тиімділік пен әлеуметтік
теңдік арасында тепе-теңдікті сақтау. Принципті ... ... ... ел
экономикасына таңсық құбылыс ретінде енуі мүмкін емес. Бұл ... ... ... рыноктық заңмен қызмет етіп, мемлекеттің
белсенді араласуы негізінде қызмет ... ... жүйе ... нағыз байлығы – оның адамдары». Дамудың ... ... ... және ... өмір ... үшін қолайлы орта жасаумен
түйінделеді. Осы қарапайым, бірақ аса маңызды ақиқат материалдық және қаржы
жөніндегі әл-ауқатқа қол жеткізу ... жиі ... Бұл ...
адам дамуы туралы 1990 жылы басылып шыққан бірінші Есептің алғашқы жолдары.
Адам дамуының идеясы мұны одан да ... ... ... ... ... таңдаудың аса маңызды салалары, олар саяси, экономикалық және
әлеуметтік мүмкіндіктерден бастап шығармашылық мүмкіндік пен жеке ... және қай ... ... ... ... отырады. Осы
таңдау адамның сауатын ашудағы, ... ... дені сау ... ... ... киім мен ... жоқтығынан жапа шекпеудегі,
еркін қозғалып жүрудегі ... ... ... Адам
өміріндегі осы аспекттердің барлығы тәсіл арқылы ... ол ... ... ... ... ... арқылы түрлі елдерді
салыстыруға мүмкіндік береді. [2, 11 б.]
Біздің елімізде де халықтың нақты ... өсу ... ... ... қорғансыз топтарының қолдауы, білім беру,
денсаулық ... ... ... ... және т.б. ... барлығы да мемлекеттің әлеуметтік бағыттағы әрекетінің
күшейгенінің ... ... Сол ... елдің әлеуметтік-экономикалық
дамуына қарқьн беретін ұлттық ... ... ... ... ... Осыған байланысты халықтың материалдық жағдайын жақсарту
жөнінде бірқатар шаралар Елбасының 2006 ... ... да ... ... негізгі тұжырымдамадар: барлық халықаралық стандарттарға сай келетін
Еңбек кодексін қабылдау, кәсіби-техникалық және жоғары білім беру жүйесін
реформалау, 2007 ... ... ... сала ... ... республикадағы әлеуметтік жүйені жақсарту. [3, 11 б.]
Әлемнің дамыған елдерінде адамға ... ... ... үлесінің көлемі материалдық ... ... ... да ... ... ... біздің
еліміздегі экономиканың ... ... ... ... ... және т.б.) маңызы мен ролі де арта ... ... ... ... дамымайынша, экономикалық дамуға жету мүмкін
емес.
Диплом жүмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды мен ... ... ... ... мазмүны 46 бетке ... оның ... 3 ... бар.
І ӘЛЕУМЕТТІК САЛА - ӘЛЕУМЕТТІК- ... ... ... ... сала – экономикалық өсудің негізгі факторы ретінде
Қазіргі жаһандану және ... ... ... ... ең ... әлеуметтік факторлардың қолдануымен
байланысты. Әлеуметтік ... ең ... да ... ... ... олар ... ... болады. Экономиканың әлеуметтік бағдарлануының
күшеюі көптеген түрде көрініс табады. Ең ... ол ... ... ... ... қол ...... мұқтаждары мен
қажеттіліктерін толық қанағаттандыруға қайта бағдарланумен ... ... ... дамытушы және жүзеге асырушы әлеуметтік
потенциалының өсуі еліміздің әлеуметтік-экономикалық қарқынды ... ... ... [4, 11 б.]
ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2004 жылғы Жолдауында айтарлықтай қысқа
уақыт аралығында ... ... ... ... қабілетті 50 елдің
қатарына кіруі жөнінде аса маңызды міндетті алға қойды. Бұл ... ... ... ... даму саласындағы басымдылықтарды іске асыруға
негізделген. Өйткені, ... ... ... ... ... оның экономикасының сапалық тұрғыда өрлеуі мен
әлемдік шаруашылық жүйесіне ... ... ғана ... ... [5,5 ... сапалық тұрғыда өсуі алдымен адам капиталының өсуімен байланысты
болмақ.
Адам ... ... ... осы заманғы көптеген өзге идеялар сияқты,
негізінен соны емес, тек олар жаңа көзқарасты ... ескі ... өзге ... ғана ... Адам дамуы тұжырымдамасының
бастауларын адамзат тарихының ерте кезеңдерінен, көптеген мәдениеттер мен
діндерден ... ... ... ... ... айтқан, молшылық біз
іздегендей игілік болып табылмайтыны ... ол тек ... ... ... үшін ғана ... (цитата 1994 жылғы БҰҰДБ адам дамуы туралы
Баяндамасынан ... отыр [6, ... ... адам ... ... ... экономикалық теорияның
классиктері сонау заманда-ақ алғашқы ... ... ... А. ... оның ізбасарлары адамды қоғам байлығының көзі ретінде ғана ... ... ... байлықтың бөлігі деп те есептеген [7, 8-б.]. Адамды
қоғамдық ... ... ... ... өзге мектеп өкілдерінің
туындыларынан да кездестіруге болады. Маржиналистік бағыттың жақтастары,
мәселен, шекті ... ... ... ... ... ... ... (тәртібінің) теориясына тұспа-тұс жақындады [8, 8-б.].
Экономикадағы неоклассикалық бағыттың ... ... бірі ... ... ... ... дамуымен тікелей сабақтастырды. Ол былай
деген: “Байлықты өндіру – адам тіршілігін ... оның ... мен ... ... және ... күштерін дамытудың құралы
ғана. Ал адамның өзі – осы ... ... ... ... және ... ... ... болып қызмет атқарады...” [9, 246-б.].
ХХ ғасырдың 30-шы жылдары Дж.М. Кейнс экономикалық өсудің аса маңызды
шарттары (жағдайлары) ... адам ... ... мен іске ... оның жеке ... ... ... бөліп атады [10, 9-
б.]. Ұзақ уақытқа созылған осы кезең аралығында экономикалық ой-пікір ... ... ... жүріп жатқан үдерістердің ықпалында болып
келді. Капиталдың қорлануы мен материалдық-заттық ... ... және ... ... ... қаралды. Алайда дәл сол
материалдық байлықтың өсу көздеріне ... ... ... экономикадағы
адам роліне жаңаша қарауды туындатты.
Э.Денисон туындыларының айналасындағы айтыс-талқылаулар зерттеуші
еңбектерінің негізі болды, Э. ... ... ... ... ... жаңа енгізілімдерді, еңбекті пайдалану мен өндіріс
жабдығының ... ... ... ХХ ... АҚШ-та ең қолайлы
жағдайда нақты ұлттық өнімді ұлғайтудың тек жартысын ғана қамтамасыз ... ... Осы ... негізінде Т. Шульцтің ізбасарлары адам
капиталы тұжырымдамасын жасады.
“Адам капиталы” факторын даралау ... ... ... және ... сала
ретінде қаралып келген ... ... ... ... ... ролін дұрыс анықтауға мүмкіндік берді. Э. Денисонның деректері
бойынша, ... ... мен ... ... ... ... ... берудің
үлесі 12-29 %- ды құрайды [11, 111 ... ... ... ... адам ... ... ... мұқтаждар тұжырымдамасы белгілі роль атқарды, ол Адам ресурстарының
дамуына ... – адам ... ... ... және ... жұмыспен қамтылу, денсаулық сақтау, тамақтану, кенттену,
тұрғын үй, ... алу, ... ... және т.б. қоса ... ... және әлеуметтік даму мақсаттарын да тиімді ... ғ. ... ... капиталының” ролі экономикалық өсудің басты
қозғаушы күші ретінде шырқау биікке көтерілді. 192 ... ... ... ... ... Дүниежүзілік банктің сарапшылары 90-
шы жылдардың орта шенінде өндірістік қорлардың үлесіне ұлттық ... ... ... қорларға – 20 %-ы, “адам капиталына” 64 %-ы тигенін есептеп
шығарды. [12, 111 ... ... ... ... ... ерекшелігі,
тұжырымдама әлемдік дамудың жаһандық үдерістерін бағалауда басты индикатор
ретінде тұрмыс сапасын қарайды. Ол ... ... ... ғана ... ... бірге әлеуметтік-мәдени индикаторлардың да
бағасын қамтиды. Әлеуметтік құықтармен ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қажеттіліктерді
нақты қанағаттандырған және таңдау мүмкіндіктерін ұлғайтқан жағдайда ғана
қол жеткізуге болады.
Мемлекеттің экономикаға араласуы ... ... ... ... ... ... әрекетінен тыс шараларды ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасына
қажетті тәжірибесі ретінде бәсекелестің жан-жақты дамуын жетілдіру. Бұл
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық теория болып табылады. Шектеулі ... ... ... ... ... ... ... қажетті
шығындар мен өндірістің дамуына жұмсалатын қаржылардың арнасындағы тиімді
қатынасты реттеу болып табылады. Бұл ара ... ... ... ... ... әкеліп соғады. [13, 13б.]
Сондықтан әлеуметтік экономика - экономикалық өсудің механизімінің
тиімді пайдалануына және ... ... ... мен қамтамасыз етуге
жағдай туғызады. Бұл кезде келесі қиын ... ... яғни ... ... ... ... ... асыру шараларымен
үйлестіру.
Адам дамуы тұжырымдамасында “мүмкіндіктерді ұлғайту” мен “таңдау
еркіндігі” ұғымдары кең ... ... ... ... ... адам ... ... аспекттері ретінде үш құрамдас бөлігі
дараланады: ұзақ ғұмыр сүру және денсаулық, ... және ... ... ету үшін ... бақылау жасау”. Денсаулық пен ұзақ ... ... ... ... өзі адам дамуының мақсаттары болып есептелсе,
ал “ресурстарға бақылау жасау” осы мақсаттарды іске ... ... ... ... ... ... өлшемі ретінде адам дамуы
тұжырымдамасында халық табыстарының көрсеткіштері қолданылады. [14, ... ... ... ... – “халықтың қажетті
материалдық және рухани ... яғни ... ... ... ... ... ... көрсетулермен және
жағдайлармен қамтамасыздығы. Ол өндіргіш күштердің даму ... ... ... ... ... сипатына қатысты болады. Әл-ауқат
тұрмыс деңгейін сипаттайтын көрсеткіштер ... ... [15, ... жөніндегі сөздіктерден сондай-ақ мынадай ... ... ... ...... ... үшін ... ресурстардың болуы. Әл-ауқатты мемлекет – елдің барлық азаматтары ең
төменгі табыс пен қажетті ... ... ... сенім арта алатын
қоғам” [16].
Экономикалық өсу – адамзат қоғамының үдемелі дамуын бейнелейтін ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерді қанағаттандырудың жолдары мен ... ... ... ... сақтау мәселелері шешіледі.
Экономикалық өсу ұғымы ... ... ... қысқа мерзімдік
шарықтаулары мен құлдырауларын емес, ал ұзақ ... ... ... күштердің дамуымен байланысты өндірістің ... ... ... өзгерістерін білдіреді.
Осы (жаңа) заманғы теория мен практикада “экономикалық өсу” термині
елдің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) немесе жалпы ... ... (ЖҰӨ) ... ... ... Яғни ... өсу ... тұрғыда
есептеледі және өткен жылғымен немесе қайсыбір базалық жылмен салыстырғанда
ЖІӨ не ЖҰӨ көрсеткішінің өсімін сипаттайды. ... ... ... ЖІӨ ... салыстырмалы бағалар мен шарттар бойынша немесе осы
көрсеткішті есептеуде баға факторын және өзге де ... ... ... есептеледі.
Дүниежүзілік банктің ресми анықтамасына сәйкес жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) –
нақты елдің аумағында бір ... ... ... ... ... ... қызметтердің жиынтық құндылығы. ЖҰӨ-нің ... ... ... ... өнім (ЖҰӨ) ... ел ... шет
елдерден алған табыстарын да қосып, шетелдіктердің елден әкеткен табыстарын
шегеріп ... [17, 45 ... өсу ... ... ... нақты түрде мүмкін етеді.
Ұсыныс факторлары түпкілікті бір сипатқа ие: олар өте ... ... ... Ал адам ... іс ... ұшы-қиыры жоқ. Сондықтан
әлеуметтік-экономикалық дамудың ... бір ... ... ... ... экологиялық, демографиялық проблемалар туындайды.
Өндірістік ресурстардың сиректік немесе ... ... ... ... ... ... ... өсудің жаңа үлгілерін таңдауы
тиіс, үрдістерді ынталандырып немесе, керісінше, керексіздерін ... ... ... ...... ... өндірістің
ең қарапайым жолы. Соның көмегімен жұмыссыздықты жылдам қысқартуға, жұмыс
күшінің жұмыспен көп ... ... ... ... Экономикалық өсудің
мұндай жолының күрделі кемшіліктері де бар. ... оған ... ... тән, ... ... ... өнім шығаруды ұлғайту
техникалық ... ... ... Екіншіден, капитал қайтарымы,
материал сыйымдылығы, ... ... ... ... ... ... Үшіншіден, экономикалық өсу шығындық сипат алады, оның
себебі, өндірісті экстенсивті кеңейту еңбек және ... ... ... ... ... және ... ... есебінен ұлғаяды. Бұл орайда ұдайы
өндіріс жағдайлары шарасыздан нашарлай түседі. Сондықтан экономикалық
өсудің экстенсивті жолына ұзақ ... ... ... әкеп ... ... қарқынды үлгісінің басты айрықша белгісі –
техникалық прогресс базасында өндіріс ... ... ... қарқынды ұлғайтудың шүбәсіз құндылығы табиғи ... ... ... өсу ... жеңетіні болып
табылады. Қарқынды экономикалық өсу кезінде өндіріс ... ... ... техниканы, озық технологияларды, ғылым жетістіктерін
қолданудың, сондай-қ кадрлардың біліктіліктерін арттырудың есебінен жүреді.
Экономикалық өсудің ... ... ... ... ... өсу ... өте жоғары болуы мүмкін емес, ал ... ... ... тудыруы мүмкін.
Сонымен, экономикалық өсу қарқынды және экстенсивті сипат алуы
ықтимал. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ұдайы өсу жағдайдарында, яғни өндірістің қарқынды
сипаты кезінде қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... ... ЖІӨ ... өсуі, халық табыстарының нақты
өсуі, инфляция деңгейі, валютаның айырбас бағамы, ... ... және ЖІӨ ... ... ... борышының деңгейі, елдің сауда
балансы (экспорт, импорт және сауда сальдосы), ... ... ... ... ... экономика салалары мен экономикалық
қызмет түрлері бойынша тауарлар және көрсетілетін қызметтер өндірісінің өсу
қарқындары.
Көптеген жылдар бойы ... өсу ... ... жөніндегі
мамандар мен саяси жетекшілер қолданатын негізгі мақсаттық ... ... ... ... олар ... мен ... қызметтердің саны
неғұрлым көп болса, адамдардың тұрмыс деңгейі де соғұрлым арта түседі деген
терең тамыр жайып қалыптасқан көзқарасқа сүйенді, және ... ... ең ... ... ... ... Бұрын айтылғандай, адам дамуының тұжырымдамасы
экономикалық дамудың дәстүрлі теориясынан ... ... ... ... ... адам тұрмысының сапасын арттырумен емес, ал ЖІӨ
ұлғайтумен байланысты. [8, 21 б.].
Әлеуметтік сфера ... ... ... ... ... даму ... ... таратушысы емес, ал
бенефициарийі ретінде ... ... ... ... жағдайлардағы
топтарына материалдық тауарлар мен қызмет көрсетулер ұсынуға баса назар
аударады да, барлық салаларда ... ... ... өсу мен ... сфера дамуы арасында қалаулы байланыс
орнатудың төрт тәсілі бар.
Бірінші тәсіл білімге, денсаулық сақтауға, ... ... ... адам ... іске ... және оның өндіріс
пен игіліктерді негізінен ақылы еңбек арқылы бөлуге қатысуына жәрдемдесуді
қамтиды. Екінші тәсілдің мәні ... өсу мен ... ... ... ... ... үшін шешуші жағдай ұлттық табыс пен байлықты
әділ бөлу болуы тиіс екендігімен тұжырымдалады. Табыс пен байлық ... ... ЖІӨ ... ... өсуі ... ... оң ... тәсіл кейбір елдердің тіпті экономикалық өсу мен дұрыс бөлу
орын алмаған жағдайда да адам ... ... бір ... ... ... Олар осындай жетістіктерге мемлекеттік әлеуметтік
шығындарды дәл ұйымдастыра білгендерінің арқасында жетті.
Төртінші тәсіл – адам мүмкіндіктерін, әсіресе әйелдер ... ... ... - ол ... өсу мен адам ... арасындағы
байланысқа жетудің сара жолын көрсетеді. Мүмкіндіктерді ұлғайту ... ... ... ... ... Егер ... өз таңдауын саяси,
қоғамдық және ... ... ... ... болса, онда
экономикалық өсудің перспективалары ... ... ... ... ... ... ескереді [18, 27б.].
Қазіргі кезде Шығыс Еуропа елдері үшін негізгі ... ... ... олар ... блоктарды қамтиды:
1. Халық және отбасы.
2. Білім.
3. Экономикалық белсенді халық және жұмыспен қамтылу.
4. Қоғамның әлеуметтік құрылымы.
5. Халықтың табыстары мен мүліктерін ... ... ... ... ... үй.
9. Мәдени қызмет.
10. Дене шынықтыру, туризм және бос уақыт.
11. Уақытты пайдалану.
12. Әлеуметтік қорғау.
13. ... ... ... көрсетулер.
14. Қоршаған ортаның хал-ахуалы.
15. Еңбек шарттары (жағдайлары).
16. Халықтың қоғамдық және ... ... ... ... ... жүйенің көрсеткіштерін есептеу үшін ақпараттың ... ... ... басқа уақыт бюджеттерін зерттеу нәтижелерін ... ... ... ... ұйымдар және кәсіпорындар: қызмет
ету ерекшеліктері
Қазақстан Республикасының экономикалық дамуына білім, ... ... ... әлеуметтік факторлардың белсенділігі өте ... ... ... ... ... ... сонымен
қатар болашақтағы перспективалары тәуелді болады. Рыноктық экономикада
қоғам өмірі, индивидтердің ұдайы ... ... және ... ... ... ... және адамдар топтарының арасындағы
жиынтығы ретінде әлеуметтік ұйымдарды ... ... ... өсу ... ... тұрғындардың әлеуметтік қорғалмаған
топтарын қолдау, білім, ғылым, денсаулық сақтау, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қуатының күшеюінің нақты
көрінісі. Әлемнің жоғары дамыған елдерінде адамға салынатын ... ... өнім ... үлесі зор, өндірістің материалдық факторларына
инвестициясынан жоғары болады және ... ... ... ... ... ... сақтау, мәдениет) маңызы мен
ролінің жоғарылағанын байқауға болады.
Өндірістік ресурстар – әр түрлі өндірістің ... ... ... ... ... үш ... бөліп атаған, олар:
еңбек, капитал, жер. Соңғы жылдарда экономикалық теорияда ... ... ... ... айтылып жүр, олар – адам ... ... ... капиталдар. Дүниежүзілік банктің анықтамасы бойынша ... ... ... ... адам ... – адамдардың өндіріс үдерісіне қатысу қабілеттері, олардың
білімдері, тәжірибелері, ... ... ... Адам ... ... ... сақтауға, білімге және адамдардың еңбек
өнімділігін арттыруға септігін тигізетін өзге де ... ... ... ... ... (табиғи) капитал дегеніміз – тауарлар мен ... ... үшін ... ... жабдық және
құрылыстар, сондай-ақ шикізат, жартылай дайын фабрикаттар мен ... ... ... капитал – қоғам үлесіндегі табиғи ресурстардың ... ... ... ... топырақты, ауаны, суды, пайдалы қазбаларды
қосқанда өндірістік мақсаттарға пайдалануға болатын ... ... ... ... турасын айтқанда, қордың нысаны жоқ табиғи
ресурстар (мәселен, күннің сәулесі) ... таза ... ... ... ... ... [19]. ... капитал жаңғыртылатын және
жаңғыртылмайтын болуы мүмкін. Жаңғыртылатын к апиталға жер, ... ... ... ... т.б. ... болады. Жаңғыртылмайтын
ресурстар минерал және отын ресурстарын қамтиды.
Көптеген дамыған мемлекеттердің белді ... ... ... үшін ... ... ... Егер халыққа
көрсетілетін медициналық қызметтердің көлемін қаржыландыруды ... деп ... онда ... ... ... АҚШ, ... Финляндия
және басқа да мемлекеттер 7 % - 63 %-ға ... ... ... ... экономикалық моделінде ... ... ... - бұл ... индивидуалды рыноктық
шешімдердің шеңберінде жатады; ... ... ... ... ... бір ... және ... жасайды. Осындай шеңбердегі жағдайлар азаматтық ќоғамда жєне
индивидтардың әлеуметтік теңдігінде орындалады. Мемлекеттің ... ... ... ... пен әлеуметтік теңдік арасындағы тепе-теңдікті сақтау
болып табылады.
Әлеуметтік рынокты экономиканың теоретиктері бұл ... ... ... ... ... ... ... арқылы топтастырылуы
қажет деп есептейді:
1. Индивидуалды еркіндік. ... ... ... ... ету үшін рыноктыќ механизмдердің қызмет етуі жєне
орталықтан тыс шешім кабылдау ... Бұл ... ... ... кіші жєне орта ... ... ... қолдау көрсету арқылы
қамтамасыз етіледі.
2. Әлеуметтік теңдік. Рыноктың субьектілерінің ... ... ... жағдайға ұшырап қалмауын ескере отырып, экономикалық
процесстің жүруінe қатысы жоқ ... ... ... саясаты
ерекше мән аударады.
3. Антициклдық саясат. Бәсекелестік және әлеуметтік саясат тұрақты
экономикалық ... ... ... Сондықтан азаматтардың
материалдық жағдайының ... ... іс ... өте аз ... ... ... Өсу ... Өндірістік қуатты модернизациялау жєне ... ... үшін ... және
ынталандырудың құқықтық негізін құру
5. Құрылымдық саясат. ... ... ... ... ... және ... себептерді мақсатты
түрде жеңу. Бұл ең алдымен, жұмысшы көшінің шоғырлануын қамтамасыз ... жаңа ... ... ... тұрғын үй құрылысын салуға ... ... ... ұйымдастыруға мемлекеттік саясаттың, яғни еңбек
рыногының дамуына қатысты ... ... ... ... Жоғарыда қойылған
мақсаттарға жету экономикалық ... ... ... шектеулер қою арқылы іске асырылмауы ... ... ... Бұл ... ... ... ... қатардағы
принциптерінің бірі болып табылады. Әлеуметтік ... ... ... ... әлеуметтік қатынастарға арласуы. Жұмысқа
қабылдау мен еңбек ақы ... ... ... ... ... беруші мен
жұмыскер арасындағы екі жақты тәртіп арқылы шешіледі. Мемлекеттің делдалдық
қызметі негізінде кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ұйымның бақылау және әкімшілік
кеңестеріндегі ... ... ... кадрлық, әлеуметтік және кейбір
өндірістік мєселелерді шешуге құқылы дауысқа ие болады.
Халықтың табыстары мен ... ... ... негізгі дерек
көздері – үй шаруашылықтарын ішінара зерттеу жүйесі Үй шаруашылығына –
бірге ... өз ... мен ... біріктіретін (толық немесе жарым-
жартылай) және тауарлар мен қызметтердің нақты түрлерін ... ... ... тобы жатады, негізгі тұтынатын тауарларға негізінен тұрғын
үй мен тамақ ... ... Үй ... ... 1994 жылы ... ... келесі параметрлер бойынша қатаң сәйкестікте белгіленді:
- қала және ауыл халқының ... ... ... ... құрамы;
- әлеуметтік құрылым (жалақы алатын жұмыскерлер үлесі, жеке секторда
жұмыспен қамтылғандар, фермерлер, зейнеткерлер үлесі).
Тұрмыс деңгейінің ... ... ... ... ... ... да ... роль атқарады. Ол көптеген факторлардың
ықпалымен қалыптасады: денсаулық ... ... даму ... ... алу
мүмкіндігі; экологияның хал-ахуалы; табыстар деңгейі; шығындар ... ... мен ... және т.б. ... деңгейін талдау
индикаторларына халықтың экономикалық белсенділік көрсеткіштері де жатады ... ... ... саны мен ... экономикада жұмыспен
қамтылғандар мен халықтың жалпы санының ара ... ... саны мен ... ... ... Одан ... еңбек
шартының (жағдайларының), жұмыс күні мен жұмыс аптасының ұзақтығы,
демалыстардың ... ... ... пен кәсіптік кеселдің деңгейі
көрсеткіштері де қосылады.
Жаңа заманғы экономикалық теория сөздігінде тұрмыс деңгейіне ... ... ... адамның немесе үй шаруашылығының материалдық ... ... ... ... ... материалдық игіліктер мен
қызметтер санына қарай (демалысты қосқанда) анықтайды [20, 46б.].
Әлеуметтік ұйымда экономикалық нормалар мен ... ... ... ... ... мен ережелердің жиынтығына бағынады. Бүл
мүндай үйым шеңберінде экономикалық институттар ... ... ... Олар ... ... ... ... жоғары болады,
ал үйым қүлдырауға үшырайды. Керісінше, шығындарды үнемдеуге, табыстарды
арттыруға ... ... ... мен ... ... ... ... жүмыс істеуі шіс, бірақ жетекші жиынтық әлеуметтік
нормалар мен ережелер шеңберінен ... ... ... ... ұйым ішінде құрастырылған ... ... ету ... үшін ... ... ... Бүл
ұйым экономикалық түрғыда пайдалы немес пайдасыз болуы, ал оның капиталы
әртүрлі меншік ... - ... ... ... жеке ... ... болуы мүмкін. Бірақ, оның әлеуметтік басты міндеттері
нақты және дәл анықталынып, үйым мақсаттарының ... ... орын ... ... ... ... ... қажет. Мектеп, университет,
аурухана, театр экономикалық ұйым емес. Бірақ ... ... ... ... ... деп ... онда ... экономикалық ұйымға
өзгертуге болады. Бірақ бұл ... ... адам ... рөлі ғана күрт ... ... ... рухани
құндылықтарының іргесі шайқалады.
1.3 Әлеуметтік сфераны реформалаудың әлемдік тәжірибесі
Батыстың дамыған елдеріндегі әлеуметтік мәселелерді шешудің қазіргі
тәжірибесін ... ... ... ... үшке ... ... консервативті; социал- демократиялық.
Әлеуметтік мемлекеттің либералды моделі АҚШ-да, ... ... ... Бүл ... ... қазіргі қогамда әлеуметтік әділеттілікке
жету мүлдем мүмкін емес, бірақ халықтың кедей топтарын белгілі бір деңгейде
қамқорлыққа алу ... ... ... Осы доктринаға сәйкес
әлеуметтік ... ету ... ... ... ... асыруға
қолайлы жағдайлар ... тиіс және ... ... ... ... ... жон. Жәрдем ақы мен жеңілдіктердің
молшері халықтың оз өл- ауқатын жақсартуы үшін ... ... ... тиіс.
Әлеуметтік мемлекеттің консервативті моделі Германия, Австрия, Франция,
Италия секілді елдерге тон. Бүл елдерде әлеуметтік ... пен ... ... болінеді, сондықтан да рыноктың потенциалды ... түру ... деп ... Рынок халықтың әл-ауқатын қамтамасыз ете
алмаған ... ... бүл ... толықтырып отырады. Консервативті
әлеуметтік саясаттың негізі болып мемлекет, жеке сектор, қоғамдық ... ... ... ... ... табылады.
Әлеуметтік сферада аралас экономика қагидасы үстемдік етуі тиіс. Мемлекет
белсенді өлеуметтік ... ... ... ... беру ... және
денсаулық сақтаудағы жеке сектордың іс-әрекеттерін ынталандырады, ал бүл
әлеуметтік мемлекетке ... ... ... ... ... және жеке ... корінісі ретінде қоғамдық үйымдар мен
қайырымдылық қорларының іс-әрекеттеріне қолдау жасалады.
Социал- демократиялық әлеуметтік мемлекет (жарқын корінісі Швеция болып
табылады) қоғамдағы ... ... ... ... қанағаттандырады
деген идеяны теріске шығарады. Сондықтан мемлекет кедейшілікті жоюы, жеке
адамдардың потенциалын жүзеге ... ... ... ... ... ... экономикалық әсуді ынталандыруы тиіс. Бүл
міндеттерді шешу үшін элеуметтік қызметтер өмбебап түрде корсетілуі ... ... ... емес, барлығы үшін тегін болуы ... ... ... өте ... ... ... ұсыну елдің экономикалық
өсуіне тәуелді. Сондықтан ... ... ... ... басты мақсаттары болып табыстарды әділетті және теңдей бөлу,
барлық азаматтарды өмір сүрудің ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік әділеттілікті сақтау үшін
әлеуметтік топтар арасындағы қатынастарға араласу.
Бірқатар ... ... ... рыноктық қайта құрулар
барысында дамудың ең тиімді нұсқасы ... ... ... ... таңдап алынды. Бұл модель соғыстан кейінгі Германияда Л.
Эрхардтың экономикалық реформаларымен ... ... ... ... ... ... ... артуына және оны ынталандыруға
сүйенді.
Бүгінде, рыноктық ... ... ... ... "халықты
әлеуметтік қорғау" термині рыноктық ... ... ... ... ... ... ... қабылданады. Рыноктық
реформаларды жақтаушылар әлеуметтік ... ... ... ... ... қарастырады. Мәселені түсініп, оны шешу ... ... ... экономиканы рыноктың көмегімен сауықтыруды
үсынады. Әлеуметтік қорғалынбаған топтарды тиімді ... тек ... ... ғана ... Осыдан келіп, ол, экономиканың әлеуметтік
бағытталуы оның ... ... ... ... қорытынды жасайды
[22]. Оның ойынша экономикалық прогресс рыноктық экономикада ғана мүмкін,
ал мемлекеттің қызметтері азаматтарды әлеуметтік қорғау үшін алғы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғау мемлекеттің емес, экономиканың өзінің ... ... ... ол, ... ... қорғау қүқықтарын
мойындамады. Оның пікірінше, адамдарды оздерінен басқа ... ... ... ... ... Негізгі мақсаты- қоғамды бай мен кедейлерге болу және
соңғыларды қоргау ... ... үшін ... ... ету ... өлеуметтік рыноктық экономиканың жақтаушысы болды.
Әл ауқатты қамтамасыз етудің басты құралы деп, ол, ... ... ... ... үшін ... кәсіпкерлік жоне монополияның кез- ... ... ... Тұтыну мен шаруашылық жүргізудің еркіндігі әрбір
азаматтың санасында негізгі қүқық ретінде орнауы тиіс. ... ... ... бәсеке шарттары орындалмайтын рынокты немесе бәсеке механизмін
қолдау үшін ... ... ғана ... тиіс.
Іс жүзінде Эрхард халықты әлеуметтік ... ... ... ... Мемлекет табысы төмен ... ... ... ... ... онда да ... омір сүру үшін басқа
табыс ... ... ... Бұл ... ... шаруашылы
тұжырымдамасының бір қыры, ойткені мүнда ... ... ... ... ... Қазақстан үшін неміс моделі маңызды деп саналады,
ойткені ... пен ... бір- ... ... ... ... қоғамның
көптеген мәселелері тек рыноктың комегімен гана шешілуі ... ... ... ... ... экономикалық осудің қарқыны мен
сапасына өлеуметтік факторлардың алатын рөлі мен әсері осе ... ... және ... ... ... ... қарағанда
немістің әлеуметтік рыноктық экономика моделі қоғамды дамытуда мемлекет ... ... ... ... Ол бойынша мемлекет экономикалық
мақсаттар белгілемейді, ... ... ... үшін ... және
әлеуметтік жагдайлар қалыптастырады. Мемлекеттің негізгі ... ... ... пен ... ... арасындағы теңдікті
қамтамасыз ету табылады.
Бұл міндетті шешу үшін экономикалық жүйе ... ... ... жеке ... ... ... циклге қарсы саясат, өсу саясаты,
қүрылымдық саясат, бәсекені қолдау мен ... ... ... және оның ... элементтері Европаның көптеген елдерінде
қолданылды, ал қазіргі кезде өлеуметтік рыноктық ... ... ... бар ... ... болады. Мамандар
олардың төрт ... ... ... ... скандинавиялық, англосаксондық және оңтүстік шеттік [6] .
Кесте-1 Әлеуметтік рыноктық шаруашылық модельдері
|Рыноктық ... ... ... ... | | | ... |
|нұсқалары | | | | ... ... ... ... ... ... ... Австрия|Норвегия, |Ирландия ... ... | ... | ... ... |Рыноктық ... ... ... ... |институттарды |саясат |шығыстарды ... ... ... мен ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... рол |институттар |
| ... ... ... ... |
| ... |анықталған |Салық салу ... |
| ... ... ең ... ... салу |
| ... |жоғарғы |жоғары, бірақ |деңгейі |
| ... ... ... ... |төмен. Бюджет|
| ... ... ... ... 40% |
| ... ... |қарағанда |жоғары, ... ... ... ... ... ... ... |Әлеуметтік |50% төмен. |
| ... ... ... |ЖІӨ 40% |
| ... |табыстары ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... |пассивті |бірі ретінде ... |
| ... 50% |50% жуық ЖІӨ ... |пассивті |
| ... ЖІӨ ... ... ... | ... |
| ... арқылы |арқылы қайта | ... |
| ... ... ... | ... |
| | | | ... ... ... ... жіктемесі шартты түрде алынған, егер
Бельгия, Нидерланды, Дания секілді ... ... ... онда ... ... ... шаруашылықтың әртүрлі нұсқаларының
элементтерін ... ... ... бөлу ... бойынша олар скандинавия моделіне жақындаса, мемлекеттік шығыстарды
қаржыландыру ... ... ... ... авторлардың пікірінше, соңғы жылдары батыс елдеріндегі бұл модельдер
арасындағы ... ... ... ... жүйе арқылы елеулі көлемді ... ... ... ... ... ... ... бастады жөне әлеуметтік бағыттағы мемлекеттік қызмет ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру
есебінен қаржыландыруға баса коңіл бөлінген бүл елдерде бюджеттік
коздердің ... ... ... байқалуда. Бюджет ... тыс ... мен ... ... ... алғанда) арқылы өлеуметтік ... ... ... ... табыстар деңгейінің ЖІӨ-ге қатысты сай
болуына жағдай жасады. ЖІӨ-ге қатысты салықтық ... ... ... (1994 ж.), Данияда- 48.1% (1994 ж.) ... Бұл ... ... ... ... табысқа салынатын жоғары қойылымдар
есебінен, әсіресе, жеке ... ... ... Мұны ... ... ... жоғары деңгейін алуға
мүмкіндік беретін шарт, қажеттілік ретінде ... ... ... ... ... әрі ... ... саясат осы
елдердегі жалпы рыноктық және ... ... ... өсу
қарқынына теріс әсер етті. Салықтың жоне жалақыдан төленетін басқа да
төлемдердің жоғары болуы нәтижесінде ... ... ... ... ... кетуі байқалды. Әлеуметтік өте жоғары қорғауға
алынған халықтың еңбекке ынтасы төмендеп, жатып ... пен ... ... Сақтандыру төлдемдерінің елеулі болуы капитал мен
еңбекті пайдалану тиімділігін төмендегіл, сөйкесінше экономика құрылымына
теріс әсер ... да ... ... 90- ... бүл ... ... қызметтері біршама азайтылды. Экономпкалық тиімділік пен
әлеуметтік дамудың нәтижелілігі арасындағы ... ... ... ету ... қойылды. Әл-ауқаты жоғары постиндустриалды қоғам
елдері үшін жеке және қоғамдық қажеттіліктерді бірдей қабылдау төн ... ... ... ... ... ... айқындай түседі.
Осыған байланысты Қазақстанда да зерттеуші екі тәсілдің қақтығысын
байқамауы мүмкін емес. ... ... ... мұра ... ... ... маңыз беріледі. Бірақ кеңестік тәжірибе
көрсеткендей ... ... ... ... етуге деген материалдық
ынтаны әлсіретіп, кепілдіктердің өз мәнін жоғалтты. Екінші ... ... ... ... жеке қажеттіліктердің маңыздылығын жоғары қояды;
өндіріс факторлары бойынша табыстардьң бөлінуі ... ... ... Шын мәнінде, Батыс ... ... ... мәселелерді шешуде ... ... ... мен оның ... ... ... мемлекеттік әлеуметтік- экономикалық реттеу әдістері іске қосылуы
тиіс.
Латын Америкасының бірқатар елдеріндегі экономикалық және әлеуметтік
реформалар ... ... ... ... қазіргі даму кезеңінде
Қазақстанның алга қойған міндеттерімен өте ... ... ... ... ... рыноктық қүрылымның калыптасуы, көлеңкелі экономиканың
болуы, алыпсатарлық, халықтың күрт өлеуметтік жіктелуі, елді ... ... ... даму нұсқасын көбірек еске
түсіреді. Капитализмнің бізде де, ... да ... ... ... мен ... ... арқылы дамып жатқанын анық байқауға
болады. Латынамерикасы елдерінде бүл, әсіресе, ішкі түтыну ... ... ... ... ... ... жедел кедейленуі жағдайында табысы
жоғары халық топтары олеуметтік қүрылымы өзгеше, ... ... ... ... ... ... беім болады. Нәтижеде жиынтық ... ... ... мен ... ... "тұтынуда артықшылығы
бар қоғам" пайда болды.
Табыстардың ... ... ... ... ... ... төмендеуіне әкелді. Экономиканың жоғары карқынды өсуі (60-70
жж.), техниканың дамуы мен қазіргі сектордағы жүмыспен қамтудың өсуі, ... мен ... ... артуы кезінде де табыстар
құрылымында сәйкесінше өзгерістер болмады. Тек ... ... ... ... ... ... бір бөлігі ғана экономикалық прогрестің
нәтижесін пайдалана алды. Мысалы, Мексикада мемлекет әлеуметтік қайшылықты
өлсіретуге ... ... ... орта топтарын түрақтылыққа жеткізу
мақсатында табыстарды қайта болу саясатын жүзеге асырғысы ... ... ... үшін ... және орта ... кепілдік қоры қүрылды.
Осы мақсатта импорт алмастырушы ... ... үшін ... мен жеңілдіктер енгізілді. Кең тараған тұтыну тауарларының бағасын
мемлекет бақылады, күн сайын минималды ... ... ... ... беру ... қаржыландыруға ірі колемді қаржылар жүмсады. Бірақ, бүл
шаралардың тиімділігі төмен болып шықты. 40 % кедей жоне 10 % аса ... ... ... ара ... ... ж. аралығында 1:5-тен
1:11-ге осіп кетті. 80- ... ... ... ... ... мемлекеттік капиталистік модельден ашық рыноктық экономикаға оту
басталды. Латынамерикасы елдерінің коптеген ... ... ... ... ... ... кошті. Кедендік реформа мен инвестициялаудың
сыртқы коздерін ынталандырудап ... ... ... ... іс- ... ... қысқарту, әсіресе әлеуметтік мақсаттарға; ... және ... ... бас тарту; ... ... ... ... жекешелендіру.
Макроэкономикалық тұрақтандыру бойынша қол жеткен жетістіктерді атай
отырып, оның өндірісті жаңартуға ... ... ... ... ... ... ... болып, сауда режимдерінің
ғаламдануы жағдайында Латын Америкасын АҚШ-ң экспортық рыногына айналдырды.
Инфляцияны түқырту мен ... ... ... ... зиянмен қол
жетті. Экономикалық реформалар әлеуметтік салдарды әлсіретуге мүмкіндік
беретін шараларды дайындамастан басталған болатын. Сондықтан ... ... ... мен жалақының күрт төмендеуіне, өндірістің қатты құлдырауына
әкелді [25].
Аз ғана "орта топ" өкілдері қысқарды, ашық жөне ... ... ... ... ... нашарлады, әсіресе білім беру мен
денсаулық сақтау сферасында. Ақысы томен жүмыс ... қүру ... ... емес ... пауперизация күшейді, дамуға бағытталған
қоғамдық қаражаттардың үлкен көлемін иеленген "элита рыногы" мен олардан
қүр қалган "халық рыногы" болып бөліну ... ... орай ... шыгындары елеуметтің томенгі тобына ауыртпалық болып түсті, ал бүл
кедейшілік мәселесінің ... ... ... 1991 ж. Латын
Америкасы мен Кариб бассейні туралы БҰҰ ... ... ... 39% үй ... ... 18% ... де ... жатқызылды (1980 ж. бұл көрсеткіш сәйкесінше 35% жоне ... ... ... ... ... ... мәселеге
айналды. Ұлттық шаруашылықтың әлемдік экономикаға енуі мен сыртқы сауданың
либерализациялануы ... ... ... ... елге ... ... ... жұмыс күшінің жұмыссыз қалуына жағдай
жасады. Біліктілікті арттыру жөне жүмыссыздарды қайта ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
инвестициялардың мемлекеттік емес қорлары немесе жедел ... ... коп ... ... ... ... және ... томендету
мен жүмыспен қамтуды арттыру мәселесін шешуде ролі оте ... ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерді шешетін жаңа
тәсілдерді жедел іздестіруге мәжбүрледі.
Аса ауқымды қайта құру Чили мен ... ... ... ... 70-
жылдардың ортасында Чилиде экономикаға мемлекеттің ... ... ... ... ... ... еңбек пен капитал
арасындағы жаңа қарым- ... ... ... күші ... ... 80- ... жалақының мөлшері ұлттық табыстың 20 % құрады, ал
сол кезеңдерде дамыған елдердегі жалақының ұлтгық табыстағы үлестік ... % ... 1983- 1986 жж. ... ... еңбекке қабілетті
халықтың 24% құрады.
70-80 жж. әлеуметтік сферадағы реформалар әлеуметтік сақтандыру жүйесін
мемлекетсіздендіру мен бұл ... ... ... ... ... ... "әлеуметтік өзін-өзі қамтамасыз ету" қағидасы
бойынша қүрылды және әлеуметтік мүқтаждықтарға бюджеттік шығыстарды қайта
бөлу және оны ... ... ... ... ... ... томендету жәпе алып тастау, сонымен ... ... ... ... ... үй ... бәсекенің дамуын қолдауды
қарастырды. Әлеуметтік сақтандыру қорларын қалыптастырудың басты көзі жеке
жарналар мен халық ... ... Жеке ... ... бар ... мен ... ... кепілдендірілген минималды деңгейімен
қамтамасыз етуді мемлекет оз ... ... ... ... білім
беру, денсаулық сақтау, түрғын үй қүрылысын ... ... ... жоне ... ... ... ауырпалықты бөлуде
прогресс басталды. Зейнетақыны сақтандырудың жаңа ... ... ... сотті болды. Оның әрбір қатысушысы таңдап алған жеке сақтандыру
қоғамына (Зейнетақы қорларының әкімшілігі) жалақының 10% ... ... ... Бүрынғы мемлекеттік жүйенің қатысушылары зейнетақымен
қамтамасыз етудің ескі режимі кезінде ... ... ... ... алды.
Зейнетақы инфляция деңгейін ... ... ... ... ... ... ... бөлім болып әлеуметтік
инфрақүрылымның негізгі бөлігін өз билігіне алған ... ... ... ... табылды. Кедейшілікпен күрес және жүмыссыздардың жекелеген
категориялары үшін қоғамдық жүмыстарды үйымдастыруға баса назар аударылды.
Бірақ жергілікті органдарға ... ... бір ... ... оның ... болімдері қиын жағдайда қалып, қызмет
көрсетулердің ассортименті мен ... ... ... билік басына
келген демократиялық үкімет әлеуметтік саясатты ... ... ... жж. жан басына шаққандағы әлеуметтік мақсатка жұмсалынған мемлекеттік
шығыстар 36 % өсті. Қаржыландыру үшін салық реформасы ... ... салу ... [26].
Аргентинада әлеуметтік жарналар 20-25 % тәмендетілді жоне жеке меншік
сақтандыру қорларының есеп шотында жеке ... ... ... ... жүйе ... ... ... сақтандыру реформасы
қарастырылуда.
Мексикада ұлттық зейнетақы жинақтаушы ... ... ... ... айналысатын көптеген ... ... ... үйымдастырумен қатар елде (Чили төжірибесі)
әлеуметтік қамтамасыз ... ... ... - мемлекеттік басты
құрылымды ішінара жекешелендіру басталды. Бірақ та, ... ... ... ... деп ... ... стандарттарының әсерімен
құрылған латынамерикалық әлеуметтік сақтандыру жүйесі күрделі түзетулерді
қажет ... ... ол 70-80 жж. ... сферадағы реформалар
әлеуметтік сақтандыру ... ... мен бүл ... ... ... негізделген болатын. Саясат "әлеуметтік өзін-
озі қамтамасыз ету" қағидасы бойынша ... және ... ... ... ... бөлу және оны ішінара қысқарту, кәсіпкерлердің
пайдасын ... ... ... төмендету және алып тастау,
сонымен катар білім беру, ... ... ... үй ... ... ... ... Әлеуметтік сақтандыру қорларын калыптастырудың
басты көзі жеке жарналар мен халық жинақтары болды. Жеке ... бар ... ... мен жәрдем ақының кепілдендірілген минималды
деңгейімен қамтамасыз студі мемлекет оз ... ... ... ... ... ... сақтау, тұрғын үй
құрылысын минималды стандарттармен қамтамасыз етуде және ... ... ... ... ... ... Зейнетақыны
сақтандырудың жаңа жүйесін енгізу бойынша тәжірибе сәтті болды. Оның әрбір
қатысушысы таңдап ... жеке ... ... ... ... ... 10% мөлшерінде жарна төлей бастады. Бұрынғы
мемлекеттік ... ... ... ... ... ескі режимі
кезінде төленетін сомаға сәйкес "бонус" алды. ... ... ... ... ... есептеле бастады [27].
Әлеуметтік сұрақтарды шешуде маңызды бөлім болып ... ... ... өз ... ... аймақтық- әкімшілік өзін-
өзі басқарушылар табылды. Кедейшілікпен күрес және жұмыссыздардың ... үшін ... ... ... баса ... ... жергілікті органдарға әлеуметтік инфрақұрылымның бір бөлігін беру
нәтижесінде оның жекелеген бөлімдері қиын ... ... ... ... мен ... ... жылдары билік басына
келген демократиялық үкімет әлеуметтік саясатты қайта бағдарлады. 1990-1993
жж. жан ... ... ... ... жүмсалынған мемлекеттік
шығыстар 36 % өсті. Қаржыландыру үшін салық реформасы жүргізіліп, үдемелі
салық салу енгізілді.
Аргентинада ... ... 20-25 % ... және жеке ... ... есеп ... жеке сақтандыру жарналарын жинақтайтын
жаңа аралас жүйе енгізу мақсатында ... ... ... ... ... ... жүйесі қызмет етеді. Медициналық
сақтандырумен айналысатын көптеген жеке меншік ... ... ... елде (Чили тәжірибесі) әлеуметтік қамтамасыз етудің
Мексикандық институтын- мемлекеттік басты құрылымды ішінара жекешелендіру
басталды.
Бірақ та, ... ... ... ... ... деп
аталатын батыс стандарттарының әсерімен қүрылған латынамерикалық өлеуметтік
сақтандыру жүйесі күрделі түзетулерді қажет етеді, өйткені ол ... ... ... бір бөлігін ғана қамтиды және шамадан тыс
бюрократизацияланған. Мысалы, сақтандыру жүйесіндегі әкімшілік ... ... ... 11-32 % ... Чили мен ... ... ... мен колемі пациенттің каржылық мүмкіншілігіне және қай
сақтандыру ... ... ... Ауыл ... ... ... ең қарапайым көмек түрлерін ғана ала алады.
Ең ... ... бірі ... ... ... мен ... қамтамасыз етілуі
тиіс ... ... ... ... ... ... ... қысқаруы мен білім беру,
денсаулық сақтау ... ... ... ... ... атқарушы биліктен тәуелсіз әлеуметтік қолдау
қорларын немесе ... ... ... ... ... алғашқы қор
1986 ж. Боливияда құрылған) құру арқылы халықтың аса әлсіз ... және ... ... ... ... ресурстарының кем дегенде жартысы ... ... ... ... аралық даму банкінің несиелерінен тұрады. Қор ресурстары
көптеген бағыттарда жүмсалады - ... аса ... ... ... көмек көрсетуден бастап, әлеуметтік және шарушылық объектілерін
салу мен шағын кәсіпкерлікті несиелеуге дейін. Қор ... ... бірі - олар ... ... дайындаумен
айналыспайды, тек мүдделі жақтардың каржы салу ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. 1988 ж.
қабылданған ... ... ... ... (1993 ж. бұл ... бюджеті федералды
шығыстардың 54 % ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға пайдаланылуы тиіс, ал
олардың орындалуы "Солидарлылық" қоғамдық комитетімен ... ... ... ... ... ... - ... айырмашылықты
төмендетуге жете алмады (егер, оны жүзеге ... ... 10% ... ... ... ... табыстың 1,3%-н
, ал 20% аса бай ... - 50%-н ... бес ... ... ... ... 1,5% және 55% ... Америкасы елдерінің кедейшілікпен күресу тәжірибесі дамыған
елдердегі секілді ... ... ... ... қайта бөлу жолымен бұл
мәселені шешу мүмкін еместігін көрсетті. Өйткені дамыған елдерде капиталдың
қорлану потенциалы жоғары және ... ... ... ... ... ... бөлігі жұмыспен қамтылған шағын және орта кәсіпорындар мен
ішкі рынокқа қарағанда сыртқы факторларды пайдалануға ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің ең сәтті
деген нысандарының өзі тиімсіз болып қалады. Осыған сәйкес ... ... ... шешу тәсілдерін бір мезгілде қорландыруды
жеделдету мен бөлу, рационалдау жолынан іздеген дұрыс секілді.
ІІ ... ... ... ... ... ... Қазақстанның экономикалық даму кезеңіндегі ... ... ... өз ... жаңа ... ... Экономикалық өсудің
жоғарғы қарқыны көптеген әлеуметтік мәселелердің шешілуін жеделдете түсті.
Дамудың жаңа тұжырымдамасында сапалық көрсеткіштердің мәні ... ... ... ... ... ... ... ие болды. Әлемдік тәжірибе ресурстық, ғылым және ... ... ... ... ... ортасының жаңаруын
жеделдетіп, бәсекеге қабілеттілік деңгейінің ... ... ... ... ... толыққанды қатысуын қамтамасыз ететінін
дәлелдеп ... ... ... ... ... ... ... 50
елдің қатарына кіру стратегиясы» атты Жолдауында «Біз Қазақстанның жаһандық
экономикалық үрдістерге ... ... келе ... ел ... ... жасалған жаңа мен озық атаулыны бойына сіңірген, ... ... да ... өзіне лайық «орнын» ... әрі ... ... жылдам бейімделуге қабілетті ел болуын ... атап ... жаңа ...... ... қалыптастырудың
айырықша маңызы екендігін танытады.
Қазақстан көптеген ... ... ... ... шептерде тұр. Бұл, ең алдымен стратегиялық маңызы бар бірқатар
шикізат ресурстарының қоры мен ... ... ... ... - ... дамуының басым бағытын құрайды. Осы
критерий басты фигура адам болып табылатын әлеуметтік бағдарланған нарықтық
экономикада ... ... ие ... Тұрмыс деңгейінің ең маңызды
индикаторларының бірі болып үй шаруашылықтары табыстарының ... бұл ... үй ... іріктеп зерттеу кезінде есептеп
шығарылады. Аталған есептердің ұсыныстарымен де санаса отырып, адам дамуы
контексіндегі ... ... ... бағытталған бірқатар іс-
әрекеттерге кірісе бастады. Атап ... ... адам ... ... ... 1997 жылғы Ұлттық есепте үкіметке
әлеуметтік саясат жүргізу кезінде үдемелі ... ... ... дәлелдеп үлгерген күнелту стратегиясынан қоғамда жүріп жатқан
барлық реформалардың әлеуметтік қажеттіліктер мен адам ... ... ... даму стратегиясына өту ұсынылды. Бұл ретте,
мүмкіндіктердің ... мен ... ... ... ... жаңа үлгісін жасау үшін қолдағы бар ... ... ... ... ... көмегімен даму
стратегиясына көшу ұсынылды. Осы үлгінің элементтерін практика жүзінде
пайдалану 1997 жылы әлеуметтік-экономикалық ... ... ... түрткі болды [29].
Еліміздің “Қазақстан – 2030” ұзақ мерзімді даму Стратегиясында ұзақ
мерзімді басымдықтар қатарында, ... ... ... ... ... ... ... пайдаланумен, осы ... ... және ... үкіметпен бірге “Қазақстан
азаматтарының денсаулықтары, ... ... мен ... яғни ... негізгі құраушылары аталады. Содан бері Президенттің халыққа жыл
сайынғы жолдауларында (үндеулерінде) халықтың ... мен ... ... ... ... соның ішінде негізгі демократиялық
үдерістерді күшейту, халықтың шешімдер қабылдауға
қатысулары мен шынайы адам ... ... ...... беру ... ... мен іс-әрекеттер белгіленеді. Мәселен,
Н.Ә.Назарбаевтың 2000 жылғы Қазақстан халқына ... ... және ... ... Жолдауында экономикалық даму, қоғамды одан ... ... ... ... ... ... ... жылғы Есеп 2003-2010 жж. ауыл ... ... ... ... мен ... ... ... айналды. Кеңестер
Одағының ыдырауымен және тиісті әлеуметтік-экономикалық байланыстардың
күйреуі себебінен бұрынғы кеңес ... адам ... ... ... байқалды. Осы елдер тәуелсіздік алған ... ... ... ... ... және ... ... бірге адам дамуының деңгейі де күрт құлдырап кетті.
Тәуелсіздіктің ең бастапқы ... әр ... үшін аса ... ... ... қол ... тәуелсіздікті нығайту
және мемлекет ішіндегі тұрақтылықты сақтау үшін жағдайлар жасау болып
табылды. Осы ... ... үшін ... ... ... ... ... кезекке қойылды, ал кейде мүлде ескерілмеді. Адам ... ... ... соғыстар мен ұлысаралық жанжалдар бұрқ ете қалған
елдерде күрт төмендеп ... Осы ... ... ... ... болған
1995 жылға дейін жалғасты, ол кезде барлық жаңа тәуелсіз мемлекеттерде
мемлекеттілік ... ... да, олар ... реформалардың бірінші
кезеңінен өтті.
ТМД елдерінің экономикасындағы оң ... 1996 ... ... жан басына шаққандағы ЖІӨ деңгейін өсірді, ол АДИ ... әсер ете ... ... көптеген әлеуметтік проблемалар өз
шешімдерін тапқан жоқ, ... ... ... жұмыссыздықтың өсуіне,
халықтың тұрмыс деңгейінің едәуір төмендеуіне және ... ... ... Нақ осы ... сондай-ақ әлеуметтік
инфрақұрылымның қанағаттанарлықсыз жай-күйі ... КСРО ... ... 1990 ... адам ... ахуалына қайта жетпеулерінің себептері
болып табылады. Өндірістің тиімділігі – ... ... ... мен ... ... шығарудың көлемдерін (мөлшерлерін)
анықтайтын көрсеткіштер жүйесі, мәселен, жұмыс істейтін бір адамға (еңбек
өнімділігі), тұтынылған ... ... ... ... өнім ... жиынтық шығындарға шаққанда. Табиғи капиталды пайдалану
тиімділігіне баға беру үшін ... ... ... компоненттер
алудың кешенділігі мен деңгейі немесе ауыл шаруашылығына пайдаланылатын
жердің егін шығымдылығы, бір сиыр ... ... ... сияқты осындай
көрсеткіштер қабылданады. Неғұрлым шығын аз болса, соғұрлым тиімділік те
жоғары болады, тиімділік коэффициент түрінде ... ... ... ... ... ... ... немесе пайыздармен өлшенеді.
Қазақстандағы әлеуметтік-экономикалық реформалар ел Үкіметінің саяси
бағдарламаларына сәйкес жүргізілді және әр кезеңде әр ... ... ... ... ... (1992-1995 жж.) үкіметтің Қазақстандағы әлеуметтік-
экономикалық реформалардың бірінші кезеңі ... ... ... мен рыноктық (нарықтық) ... ... ... ... ... рынокты тұтыну тауарларымен толықтыруға
бағытталды. “Есеңгірететін ем” (“шоковая ... ... ... Қазақстан үшін объективті тұрғыдағы ... ... ... ... КСРО ... ... ... шаруашылық
жүргізудің жаңа жағдайларына (талаптарына) сатылап отырып (кезең бойынша)
көшіруге еліміздің мүмкіндігі болмады, ... ... ... ... 1992 ... қаңтар айынан бастап жариялаған Ресейдегі
реформалар барысына толық тәуелді еді.
Нарықтық (рыноктық) ... ... ... (кезеңін)
жүргізудегі маңызды жетістіктер болып табылатындар:
- елде тұрақты әлеуметтік-саяси ахуалдың сақталуы;
- ұлттық валюта – ... ... ... ... ... ... толықтыру;
- Қазақстанның дүниежүзілік (әлемдік) қоғамдастыққа кіруі, халықаралық
қаржы институттарына қосылуы;
- Әкімшілік-әміршіл экономика қағидаларынан ... ... ... ... ... іске ... әлеуметтік-
экономикалық салдарлары оң нәтижелер беруі мүмкін емес еді, ... үдей ... ... ... пен КСРО ... ... бастады. 1991-1994 жылдар арасында республиканың жалпы ішкі өнімі
40 %-ға, ... ... ... 50 %-ға, ... ... – 75 %-ға
кеміді.
Екінші кезеңде (сатыда) (1996-1999 жж.) реформалардың басты ... ... ... етуді, заңнамалық базаны, қаржы
жүйесін, ... ... және ... ... ... мен ... (тоқырауын) қосқанда өндірістік
секторды жетілдіруді қамтыды. Сондай-ақ, 1998-1999 жылдардағы ... ... ... да ... ... ... әсер етті.
Экономикалық реформалардың екінші сатысындағы негізгі кезеңдер:
- 1995 жылы Қазақстан Республикасы Конституциясының қабылдануы;
- шектеу ... ... ... ... ... ... ... талаптар мен бағаларды және сыртқы сауданы ... ... ... ... іске ... кірісу;
- кәсіпорындардың меншігіне қарайтын жер учаскелерін пайдалану құқығын
сатуға рұқсат беру;
- мұнайға, мұнай ... ... және ... ... ұнға,
бидайға және өзге де жармаларға белгіленетін бағаларды ырықтандыру;
- банкроттық, монополияға ... ... ... ... ... ... салықтар және бюджетке төленетін міндетті төлемдер, ... ... ... ... ... ... ... және
т.б. туралы заңдар қабылдау;
- тұрақтандыру және құрылымдық-институционалды ... ... ... ... ... ... заемдар беру туралы бірқатар
келісімдерге қол қою (отыру);
- зейнетақы, тұрғын ... және ... ... ... “Қазақстан – 2030” даму Стратегиясын Қазақстан Республикасы Президентінің
халыққа (елге) жариялауы.
Әлеуметтік-экономикалық реформалар 1997 ... ... ... ету мен ... ... және ... секторларын
дамыту үшін жағдайлар жасап үлгерді. Нарықтық өзгерістердің үшінші кезеңі
2000 ... ... Ол ... ... ... қарқындарымен, негізгі
капиталға тартылатын инвестициялардың озық ұлғаюларымен және елдің қаржы
әлеуетін ... ... ... Осы ... аса маңызды
асулары болып табылатындар:
- даму үлгісін ... мен ... ... ... ... ... ... көмегі арқылы “Қазақстан – 2030” ... іске ... ... ету. ... міндеттер жылдық
индикативтік жоспарлар мен бюджеттік ... ... ... ... ұлттық және экономикалық қауіпсіздік стратегиясын қабылдау;
- Қазақстанның Ұлттық қорын және ... ... Даму ... бірқатар мемлекеттік және салалық даму бағдарламаларын қабылдау.
Әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің жаңа ... үшін ... ... ... жұмыссыздықты азайту және халықтың ... ... тән. ... ЖІӨ өсуі 2000 жылы 9,6 %-ды, 2001 жылы – ... және 2002 жылы 9,5 %-ды ... ... және дамып отыратын қаржы
жүйесі, кәсіпорындардың қалыпты жұмыс ... үшін ... ... және ... инвестициялар түсімдерін ... ... ... жоқ кез ... ... экономикасы дами
алмайды. Осылардың барлығы экономикалық өсуді қамтамасыз ететін ... ... ... Егер ... ... ... және шетелдік
инвесторлармен санаспайтын болса, онда ... ... ... ... ... ... кемістіктерге кездеседі. Шетелдік және отандық
инвесторлар өздерінің капиталдарын жұмсау үшін ... ... ... ... Оның ... осы заманғы әлемде трансұлттық
компаниялардың (ТҰК) ... және ... ... ... ... ... өз елінің
экономикалық дамуын қамтамасыз етуге даяр көптеген мемлекеттер бар.
2004 жылға арналған ішкі және ... ... ... ... Қазақстан халқына сәуір айындағы Жолдауында (2003 ж.) ҚР Президенті
Н.Ә. ... ... ... ... ... ... және химиялық кешендер бар екендігін атап көрсетті. Сонымен
бірге біздің алдымызда экономиканы баланстауды, ... ... ... ... ... және ... ... өндірістердің,
өндірістік инфрақұрылым мен агроөнеркәсіптік сектордың дамуын қамтамасыз
ету жөніндегі аса маңызды ... тұр ... ... ... ҚР ... мен ... ... өндірісті дамытуды одан
әрі ынталандыру жөніндегі шаралар дайындаулары тиіс, ол іс-шараларды мына
мәселелерге бағыттау керек:
- инфляцияның ... ... ... ... ... ... ... теңгенің нақты айырбас бағамын ұстауға;
- халықтың депозиттік салым ... ... және ... мен ... қор ... ... қаржы жинақ ақшаларының
қорлануына;
- Үкіметтің сыртқы және ішкі борыштарын, сондай-ақ мемлекет бюджетінің
тапшылығын азайтуға;
- мемлекеттік бюджеттің ... ... ... ... ... ... және тұрғын үй-коммуналдық, денсаулық сақтау және ... ... ... ... тағы бір ... ... бағыты ұзақ
мерзімді перспективада шикізаттық маманданудан шегінуді және қазақстандық
қоғамның ... сапа ... жаңа ... көшуін ұйғарады, оған еліміздің
қаржы және экономикалық әлеуетін ... ... ... аталған іс-шараларды жүргізгеннен кейін қол жеткізу мүмкін болады.
Барлық бағыттардағы жұмыстың жаңа ... ... ... ... ... ... ... ғылым мен техниканың озық жетістіктерін енгізу
арқылы қамтамасыз етілуі тиіс. ... ... ... ... ... ... – 2030” ... даму Стратегиясы мен соның аясында
әзірленген өзге де ... іске ... ... ... ... ... ... мінсіз сипаттамасы адам қабілетінің даму және оны
іске асыру мүмкіндіктерін ашатын ... ... ... ... осы аспектті баламалы түрде көрсететін базалық көрсеткіштің
таңдауы күрделі проблема ретінде бой ... ... ... жеке
табыс; қоғам жіктерінің арасында табыстарды бөлу; бұрын жинақталған меншік;
жер ресурстары мен несиелерге қол жеткізу; инфрақұрылымның дамығандығы ... ... ... қол ... ... ... ... білім,
көлік, қызмет көрсетулер және т.б.); жеке тұрмыс салты; отбасының көлемі
мен құрылымы; үй ... ... ... ... ... және экологиялық жағдайлар жатады.
Ұлттық экономиканың қазіргі даму ... ... ... денсаулық
сақтау және басқа да әлеуметтік қызметтерді пайдалану ... ... даму ... ... ... қатар иновациялық
қабілет пен ... ... ... ... ... ... ... мүндай еңбек ресурстары өнімді жұмыс істейтін
болады, сол арқылы өндірілетін ... ... ... ... ... беру, денсаулық сақтау және ... ... ... ... ... сапалы түрде аргагының ескеретін болсақ, онда ол рынок
жағдайында жиі сүранысқа ие болады, ягни нақты ... ... ... ... ... ... жүмыссыздық төмендейді. Жұмыспен
қамтудың өсуі кедейшілікті төмендетіп, халықтың материалдық және әлеуметтік
ол- ауқатын ... ... ... факторларды пайдалану арқылы
сапалы экономикалық дамуға қол жетеді, ал ол дамуды одан ... ... ... ... ... ... ... түрінің- білім беру қызметі
рыногының қалыптасуы мен қызмет етуіне жағдай ... ... ... ... ... ... меншік
катынастарының озгеруімен ... жөне бүл ... ... коп ... қалыптастырудың әдістемелік ... ... ... ... ... ... дамуы осы сферадағы озіндік
ерекшеліктермен байланысты шектеулі сипат ... атап ... ... ... ... ... білім беру шзметін түтыну,
адам қүқықтарын ... ... ... кепілі ретінде білім берудің
тегін болу қағидасы ... бүл ... тек ... ... алмайды.
2005-2010 жж. арналған Қазақстан Республикасында білім беруді
дамытудың ... ... [16, 39 б.]. ... кезеңнің басынан
бастап білім алу мүмкіншіліктеріндегі теңсіздік тереңдей түскені белгілі.
Оның бір көрсеткіші болып білім алу үшін ... ... ... ... ... берудің ертүрлі сатыларында оқитындардың сандық
кооффициентінің томендеуі табылады. Өспелі ... ... беру ... ... ... ауыр кезең халықтың табыстары бойынша жіктелу процесімен
сойкес ... ... ... ... ... мен білім беру қызметіне сүраныс
арасында өзара тығыз байланыс бар екендігі анықталды [17, 33 б.].
Рыноктыққа өту жылдары ... ... ... беру жүйесі елеулі
өзеріске үшырады. Мысалы, 1991 ж. ... ... ... ... саны 4,5 есе ... ал ... республика бойынша мектепке
дейінгі білім беру жүйесінде 6 ... ... ... ғана ... ... үшін ... 1990 жылдары Қазақстандағы
мектепке дейінгі мекемелерге 1 млн. аса балалар барса, ал ... ... саны 147,5 мың ... ... ... ... мекемелердің бүзылу
процесі әсіресе ауылдық жерлерді ... ... ... ... тек 221 ... мектепке дейінгі мекемелер жүмыс істейді
(1990ж. олардың саны- 5000 болған). Бұлардың барлығы да ... ... беру ... ... әсер ... ... негізгі сатысының бірі жалпы білім беретін мектеп болып
табылады. Білім беретін мекемелерді "оптималдау" ... ... ... ... ... ... Мектептерге түсстін ауыртпалық
шамадан тыс өсті. ... ... ... 65 %-на ... екі, үш, торт ... ... ал онда ... саны 1990-1991 оқу жылында-135 %- дан 2003-
2004 оқу жылында 36,2 % -га артқан. Бүл ... ... ... ... ... ... орта ... берудің жаңа нысандары -
гимназия, лицей, жеке меншік мектептер және т.б. ... Олар ... кең ... ... ... ... (орта мекиепте оқитындардың
49 % қүрайды) оқытудың жаңа түрлерінен алыс қалган. Қазіргі күні олардың 25
% ғана осындай мектептерде ... ... ... ... орта ... беру мазмүнын жаңарту ... ... ... ... Оған ... ... ... қол жеткізуге болады:
1) жалпы білім беру процесінде транспаренттік білім беруді іске ... ... ... ... ... ... жеткілікті болатын
техникалық инфрақүрылымды дамыту; багдарламалық ... ... ... каталогтарды жетілдіру; ұйымдастырушылық- ақпараттық
инфрақүрылымды дамыту; ақпараттық жүйе ... ... ... және үнемі оқыту, қайта оқыту және т.б.);
2) жалпы білім берудің ... ... және ... ... ету, яғни іргелі жөне практикалық білімді бірдей ... ... ... беріп қана қоймай, сонымен ... ... ... ... іскерлігін шыңдау және т.б.;
3) қабілетті және мүмкіншілігі шектеулі балаларға арналған әртүрлі білім
беру ... ... ... ... ... ... санын біртіндеп арттыру;
5) жалпы орта білім беру ... ... ... ... дейінгі білім беру жүйесінің қалыпты жүмыс істеуі, ... ... ... ... ... ... жөне тиімді дайындайтын кәсіби
білім беруші ... ... ... ... ... жалпы білім
беретін мектептерді қайта құру процесі көп күш- жігерді қажет етеді.
Ауылдық мектептерді қайта құруды ... ... ... мен ... ... ... ... тиіс: орналасқан жеріне, ... ... ... ... ... ... білім беруді
жүйелі жөне кешенді дамытуға байланысты ауылдағы ... беру ... ... ... құру ... ... ... және
түзетулер енгізу жергілікті жердегі ... ... ... ... ... Бұл бағытта жасалған мемлекеттің бірқатар ... оның ... ... ... ... ауыл ... ... 2004-2010 жылдарға арналған ауыл аймақтарын ... ... ... жылдарға арналған "Ауыл ... ... ... орта ... мекемелер қол жетерлік кәсіби білім береді. Әдетте,
орта арнаулы оқу ... ... ... ... ... ... Сондықтан орта кәсіби білім беруді қаржыландыруда мемлекеттің
басымды рөлі сақталуы тиіс.
Тауар-ақша шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... етеді. Алынған пайда әртүрлі жүмсалуы мүмкін:
капитал иелері арасында толық немесе ішінара бөлінуі, жалдамалы жүмысшыныц
еңбек ақысын көтеруге, ... ... ... ... пайдалануы
мүмкін. Бірақ, кез- келген жағдайда ақшалай нысандағы пайда экономикалық
ұйымның жетекші институты ... ... ал ... ... мен ... ... бағынышты болуы қажет.
2. Әлеуметтік саладағы қаржы ресурстарының құрылуы
Мемлекеттің ... ... ... оны ... сұранысты
өзгерту арқылы реттеуге болатындығы жөнінде теориялық пікір айтқан ағылшын
экономисі Д.М.Кейнс ... Оның ... ... қамтудың, өсім мен ақшаның
жалпы теориясы» деген еңбегінде рыноктық экономиканың өзін-өзі реттеуін
жоққа шығарумен, ... ... ... ... ... ... қамтуды,
өндіріс пен баға тұрақтылығын қамтамасыз ете алмаса, онда ... ... іске ... ... рол ... ... ... өнімге
сұраныс төмендегенде оған баға түсетіндігін, ал жалақы ... ... яғни ... ... ... ... ... жұмыс
істейтінін айтумен екекшеленеді. Мемлекет салық жүйесі ... ... ... ... оны ... сұраныс пен толық жұмысбастылықты
қамтамасыз етуге қолданады [30].
Д.Кейнстің айтуы бойынша, жалақы саясатының теріс жақтарын ... ақша ... да ... ... ... ... ... керек.
Ашық рыноктағы несие-ақшалай операциялар арқылы ақшаның мөлшерін реттеу,
есептік ставка мен міндетті қосалқы қор ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлікпен айналысудан ... ... ... ... ... ... шаруашылықты, жәрдем ақы
төлеуді қаржыландыруды ұсынды. Кейнс ұсынған үлгі Батыс елдеріндегі өндіріс
қайшылықтарын ондаған жылдар ... ... ... ... ... ... реттеу үлгісі жаңа замандағы ҒТР ... ... ... ... жаңа сатысы өндіріс салалары мен компаниялардың жаңа
техника, технология және кәсіптік ... ... өте тез ... түрде бейімделуін қажет етеді.
Еліміздің әлеуметтік-экономикалық даму жағдайында болып жатқан түбегейлі
өзгерістер ... ... ... ... ... жаңа ... ... істеу тиімділігін жоғарылатуға және
рыноктық экономикаға өту ... ... ... ... әсер етуді
қамтамасыз етеді.
Халық табыстарының негізгі көрсеткіштерінің бірі – халықтың ақшалай
табыстарының көрсеткіші, ол еңбек ... ... ... және ақша ... өзге де ... ... құнды қағаздар, кәсіпкерлік қызмет бойынша меншіктен түсетін
пайыздар ... ... ауыл ... ... сатудан түсетін
түсімдерді, несиелер мен өзге де ... ... [32, 23 ... ... ... баға өзгеруін есепке алуды және оның алынған
халықтың сатып ... ... ... ... мен қызметтер көлеміне
тигізген ықпалын сараптауды талап ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік кепілдіктер (тегін тұрғын ... ... ... өскелең ұрпақты тәрбиелеу жөніндегі бүкіл жүйенің
қамқорлығы, еңбекке берілетін құқық, кепілденген зейнетақылық ... т.б.) ... ... ... мен жеке адам ... ... ... бұзылуына ұшыратады. әлеуметтік
асырауда болудың феномені туындайды, ол адамның өз күшіне емес, ал қоғамның
қолдау ... ... ... ... білдіреді. Ол еркін және ... ... ... ... ... яғни ... ... да,
енжар объектіге айналады. Бұл – шамадан тыс ... ... ... ... ... ... ... да ұтпайды. Социалистік мемлекет
өзі жариялаған ... ... ... ... ... ... ол ... дамыған капиталистік елдер мен КСРО елдеріндегі халықтың
тұрмыс деңгейлерінің ... ... ... ... дәлел болады.
Осы жағдай бұрынғы социалистік мемлекеттердің көпшілігінде, соның ішінде
Қазақстанда да ... ... ... әлеуметтік кепілдіктерді іске
асыру мүмкін емес, өйткені ол үшін ... ... ... ... әлеуметтік мүмкіндіктері шектеусіз емес және олар ... алу ... ... ... шамадан тыс мөлшері
өндіріске қысым көрсетеді. Қазіргі ... ... ... ... ... емес, ал алынатын әлеуметтік нәтижені барынша көбейту
мақсаттарында жиналатын салықтарды анағұрлым ұтымды ... және ... ... қол ... жайында қойған орынды. Сонымен,
әлеуметтік сфера проблемасы экономикалық категория, экономикалық аспект
бола ... ... ... тән ... бар. Оның ... ... аймақтық, әлеуметтік-экономикалық және т.б. ерекшелігі бар.
Әлеуметтік саланы дамытуда жоғарыдағы ... ... ... ... ... және ... облысы бойынша қазіргі кезеңде өсуінен
көреміз. (кесте 1)
Келесі кестедегі ... ... ... ... ... және өндірістік емес обьектілеріне бөлінген күрделі ... ... 1 – ... ... және Алматы облысы бойынша бөлінген
күрделі қаржы
|Көрсеткіштер |2000 |2003 |2005 |2000 ж |2000ж |
| | | | |2005 ж |2005ж |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |пайыз есебімен |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... ... ... |5423 |5874 |8436 |108 |144 ... | | | | | ... облысы ... ... |330 |198 |488 |60 |246 ... | | | | | ... |231 |159 |439 |69 |276 ... | | | | | ... | | | | | ... ... |39 |49 |39 |126 ... | | | | | ... | | | | | |
| ... ... ... ... и рыбное хозяйство Казахстана 2005 г. ... ...... 2005. –С. 24. ... ... Қазақстанда 2000 -2005 жылдары барлық бөлінген күрделі
қаржының өскенін көреміз. Әсіресе, бұл ... ... ... қарқынмен
өсуде. Өйткені, әлеуметтік салаға мемлекеттік күрделі қаржының көбеюімен
қатар, әрбір шаруашылықтың пайдасы да ... ... ... ... ... ... үшін қажетті
әлеуметтік және өндірістік инфрақұрылым қажет. Олардың дамуы және ... ... ... өту ... ... және ... қорғау жөнінде мемлекеттік бағдарлама жасау қажеттілігі ... оның ең ... - ... ... дамыту.
Қазіргі жағдайда бюджеттік, несиелік қаражаттардың жеткіліксіз болуы,
несие алудағы қиыншылық, несие ... ... ... ... ... ... ... шаруалар шаруашылығында материалды-
техникалық ресурстармен қамтамасыз ету мәселесі одан әрі ... ... ... білікті жоғары мамандық ... ... ... ... да ... ... әсерін тигізуде.
Қазіргі кезде әлеуметтік саланы дамытуда несиелік, тұтыну, өткізу,
өндірістік, ... ... ... ролі ... Егер де ... кооперативтері құрылса, біріккен, яғни кооперацияға
енген шаруалар ... ... ... ... және оған кепілдік
жағдайда шет ел ... ... ... ... онда ... жұмыстары
жақсарып, шаруашылықтары тиімді жұмыс істер еді. Сондықтан, ... ... ... да көлемін ұлғайту қажет.
Мемлекет әлеуметтік саланы дамыту үшін ... ... ... қорларды қолдайды. Мемлекеттік қолдаудың негізгі бағыттары: оңды
әлеуметтік кәсіпкерлік ... ... ... ... жағдайда кездесетін кедергілерден құтылу, шағын
кәсіпкерлікпен айналысатындарға ... ... қол ... жолын
кеңейту, жабдықтар және технология лизингісін ... ... ... ... ... ... дамыту, яғни оларға қаржылық, материалдық,
ақпараттық, кеңес берушілік көмек көрсету жатады.
Елде ... ... ... тағы бір көзі – ... ... ... кәсіпкерлері тек мақсаттық бюджеттік
субсидияға ғана сенбейді, сонымен ... олар ... ... ... ... ... Сол елдегі әрекет ететін заңнамада 4 топты ... ... ... ... жалпы салық жеңілдігін,
ғылыми зерттеуді дамытуға бағытталған салық жеңілдігі, аймақтық ... ... ... ... ... ... ... Венгрияда
барлық пайдаға салық төлейтін кәсіпорындар қолдана алады. Салықты азайту ... 100 ... ... 10 жыл ... ... ... көлеміне
байланысты болады. Инвестициялау кезінде ең көп жеңілдік ... ... ... ... ... ... зоналарға,
туристік обьектілерге беріледі. Салық жеңілдіктерінің екінші тобы ... ... ... ... ... ... ... Ал салық жеңілдігін жасайтын үшінші топқа
шағын және орта бизнес өкілдері жатады. Жабдықтар алу үшін ... ... 40 ... ... ... ... жабдықтар несиелік келісім-
шарт жасағаннан кейін, бір жылдан кейінгі төрт жыл ішінде іске ... ... ... ... ... ... Төртінші салық
жеңілдігі басым зоналардағы аймақтық және өнеркәсіптік дамуға жасалынады.
Сонымен, Венгриядағы шағын кәсіпорындар инвестиция және ... ... ... салық жеңілдіктерін қолдана алады. Ал бұл ұлттық экономиканы
көтерудегі шаруашылық жүргізуде ... ... ... ... интеграциялық байланысын көрсетеді. Жеңілдік беру стратегиясы
осы интеграциялық процестерді қолдауға бағытталған.
Салықтардың әлеуметтік-экономикалық мәні мен ... олар ... ... ашыла түседі. Жалпы қаржы категориясы ... ... ... ... ... есте ... ... қаржыға қатысты салықтардың функцияларын қаржының бөлгіштік
функциясының құрамдас қосалқы функциясы ретінде ... жөн. ... ... ... ... және қайта бөлу сияқты негізгі үш
функция ... ... ... осы ... категориясмының ішкі
белгілері мен өзіндік ерекшеліктерін білдіреді.
Фискалдық функция – барлық мемлекеттерге тән ... ... ... ... қор ... ... өзі ... қоғамдық
міндеттерін арттыра түседі. Өйткені, салықтар ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени шараларды
жүзеге асыруды қамтамасыз ... ... ... ... экономикалық қызметінің
ұлғаюымен байланысты пайда ... Ол ... ... ... ... ... ... етеді. Бұл орайда салықтардың
нысандарын ... ... ... алу ... ... мен ... пайдаланылады. Бұл реттеушілік қоғамдық ұдайы
өндірістің құрылымы мен ... ... мен ... ... ... Мемлекеттің салық саясатын – салық ... ... ... оның нақтылы кезеңінде әлеуметтік-экономикалық мақсаттар мен
міндеттеріне қарай әзірленген экономикалық саясатқа ... ... елді алып ... ... әрекет ететін шаруашылықты жүргізудің
формаларының тиімді жұмыс істеуі, олардың дамуы ... ... ... ... ... байланысты.
2.3 ҚР әлеуметтік саладағы кәсіпорын ресурстары
Рыноктық экономика – ... ... ... ... және ... ... басты бағытты мәселесі. Ол экономикалық сфераны, яғни
әлеуметтік-шаруашылық байланыстарды, адамдар арасындағы қарым-қатынастарды
қарастырады. Рынок жағдайындағы адамдардың өзінің ... ... ... алға ... ... ... алға жылжытады, ал ол өз кезегінде
барлық әлеуметтік топтардың жағдайын жақсартады.
Еңбек құралдары (машина, құрал-жабдық, ғимарат, транспорттық құралдар)
еңбек ... ... ... ... өнім, отын) бірге
өндіріс ... ... ... ... ... өндірістік қорлар
кәсіпорынның өндірістік қорлары болып табылады. Өндіріс процесінде, ... ... ... ... және ... ... ... өндіру сипатына
байланысты негізгі және айналмалы құралдар болып бөлінеді.
Негізгі қорлар – ... ... ұзақ ... ... ... ретіндегі негізгі қорлардың бағалануы. ... ... ... құндылығын өндіретін өнімге жартылай апарады. ... ... ең ... ... ... ретінде құндылықты өнімге апару
әдісі: өндіріс циклы кезінде, сатылай; тозу дәрежесіне ... ... ... ... ... ... нормалары бойынша
есептелінеді, оның ... ... ... құнына тең болады. Өнімді
өткізуден кейін есептелген тозу жаңа ... ... үшін ... ... қорында есептеледі. Сонымен жарғылық қорға берешекке
беріліп, тұрақты айналым жасайды. Бұл негізгі ... ... ... ... жүрген топтастыруға сай негізгі қорлардың құрамына өндіістік
және өндірістік емес обьектілер ... ... ... ... ауыл шаруашылығының, автомобиль көлігінің, байланыстың,
сауданың және басқа да ... ... ... негізгі қорлары.
Өндірістік емес ... ... ... үй, ... ... ... мәдениет, спорт салаларына арналған. [33,13 б.]
Натуралды заттық құрама принципінде негізгі ... ... ... ... ... қондырғылары, жұмыс және күш машиналары
мен жабдықтар, өндірістік шаруашылық құрал-саймандар, жұмыс және ... көп ... ... ... ішкі жолдары, сол ... ... ... жер ... ... ... дәрежесіне негізгі қорлар активтік және пассивтік болып
бөлінеді. Актив бөлігі (машиналар, жабдықтар) ... ... ... мен сапасына (қызмет) ықпал етеді. Пассивтік элементтер ... ... ... үшін ... жағдай жасайды.
Негізгі өндірістік қорлар құрылымына әсер ... ең ... ... ... ... шығарылған өнім сипаттамасы, шығарылым көлемі,
автоматизация және ... ... ... ... ... жағдайы.
Бірінші фактор әсері ғимарат құнында және көлемінде, транспорттық
құралдарында ... ... Өнім ... ... ... сайын
жабдықтардың және арнайы прогрессивті жұмыс машиналардың үлестік мөлшері
артық болады. Географиялық және ... ... ... ... тәуелді болып келеді.
Негізгі өндірістік қорлардың ... ... ... атқару
сапалығын арттыру үшін төмендегі іс-әрекеттер мүмкіндік береді:
- құрал-жабдықтардың сапалығын ... және ... ... мен ... үлестік құнын жоғарылату;
- бос алаңдарда қосымша құралдар орнату;
- құрылыс жобаларының дұрыс құрылуы;
- артық және бос құралдарды ... ... ... ... ... ... ... қорлардың
пайдалануына байланысты. Өндіріс өнімділігі де, өнім шығарылым көлемі,
рентабельділік деңгейі де ... ... ... ... ... да ... ... пайдалану көрсеткіштері кәсіпорын қызметінде
маңызды фактор болып табылады. Негізгі қорларды ... ... ... әлем ... өте актуалды поблемалардың қатарына кіреді.
Қазақстан Республикасында да бұл маңызды мәселердің бірі болып табылады.
Қазақстан ... ... ... жаһандану ауқымдары
барлық елдерді тегіс ... ... ... ... 90-шы жылдарының бас
кезінде кірді. ТҰК (трансұлттық компанияларымен) ... ... мен ... әлемдік рыногында өз тауарлары мен қызметтері ... табу ... ... еді. ... ... ... әлемдік рынокқа
тіпті ең өтімді мұнай және түсті металдар сияқты тауарлармен де ... оңай ... Тек ... ТҰК ... арқылы сыртқы сауда табыстар
келтіре бастады және олар жыл сайын өсе түсуде. Халық саны көп (250 ... және одан ... ... тауарларға, капитал мен еңбекке
қатысты ішкі рынокты ... ... ... ... ... ... әлемдік экономикада жақсы мүмкіндіктері бар [34].
Ірі елдер үшін Қазақстан әлемдік экономикада – даму үшін өз ... ... ... ... рыноктарын ұлғайтуды қажет ететін орта және
шағын экономикалар үшін ең тартымды мемлекеттер. 50 ... ... ... ... ... ... ... жатады және олардың дамуы көбіне өз
өнімдерін әлемдік ... ... ... ... анықталады.
Қазақстандағы халықтың саны 15 млн-ға жуық адамды ... ... ... ... ... ... көп ... тауарлардың өзге рыноктарға енуіне қатысты болады.
Алайда қазақстандық тауарлар мен капитал жолында тосқауылдар орнамауы
үшін біз қарсы (кезікпе) ағын үшін өз ... ... ... ... ішкі рынокты ашу отандық тауарлар мен қызмет көрсетулердің жоғары
деңгейдегі ... ... ... ... ... ... тек ... (мұнай, газ, түсті және қара металдар) бен ... ... ғана ... ... ... ... ал қалғандары бойынша
республикамыз өзге елдерде өндірілген тауарлардан едәуір ... ... ... қарамастан, Қазақстан егер тауарлар мен капитал үшін өз ... ... онда ... ... емес ... ... бәсеке
қабілетіне жете алмайды. Жаңғыртылмайтын ... ... ... өте
түгесіледі де, республикамыздың экономикасы ұзақмерзімді ... ... ... соң құлдырау сатысына ұшырауы мүмкін. Соған сәйкес
адам дамуының деңгейі де ... ... ... барлық елдер, әсіресе
шағын экономикалы елдер үшін ... ... ... өсу мен ... ... ету ... басты фактор болып табылады.
Бүгінгі таңда Қазақстандағы экономикалық өсудің әлем экономикасы
өсуінің қарқындарына тікелей тәуелді ... ... ... ... басында Әлемдік экономика өсу сатысында болса, ал қазақстандық
экономика ... ... ... болды. Егер 1999-2001 жылдарда
дүниежүзілік ... ... ... дамып, ал 2001 жылғы қыркүйектен
рецессия (құлдырау) сатысына ... ал ... мен ТМД өзге ... ... ... ... ... өсудің жоғары
қарқындарына жетті.
Қазақстанда нарықтық қатынастар, әсіресе экономиканың қаржы және нақты
секторларының арасындағы қатынастар жете ... жоқ. Қор ... ... ... бастапқы сатысынан шыға алмай отыр және экономиканың дамуына
ықпал етуге дәрменсіз. Сонымен қатар өзге ... ... ... біршама кешеуілдесе де, Қазақстан экономикасының дамуына
елеулі ықпал ... ... ... ... ... мен ... бағаларына, тікелей инвестициялардың түсімдері мен ... ... ... ... тәуелді (байланысты) болып отыр.
Мәселен, егер әлемдік экономикада мұнайға және ... ... ... ... металдарға тағайындалған бағалардың деңгейі неғұрлым жоғары
болса, ... да ... оң ... қол жеткізеді. Ал енді әлемдік
бағалар күрт төмендеп, шикізат секторына ... ... ... ... төлем қабілеттілігі нашарласа, осылардың барлығы
отандық экономиканың дамуын құлдырауға ұшыратады. ... ... ... ... болады, соңғы жылдарда әлемдік мұнай, газ және
металдар рыногында өз орнын таба білді. Бұл ірі ТҰК ... ... ... ... асты, осындай инвестициялар мұнай ... ... ... ... мүмкіндіктерін ұлғайтуға, менеджментті
жетілдіруге, маркетингтік зерттеулер жүргізу мен ... ... ... ... өсуін қамтамасыз етуге септігін тигізді, бұл
экономикалық ... ... ... біріне айналды.
Қазақстандағы интеграцияланған корпоративтік құрылымдардың қалыптасуы
мен даму процесі үшін ... ... ... ... табылатындар:
ұйымдастырушылық, технологиялық, нарықтық, басқарушылық факторлар.
Қазақстан жағдайында ұйымдастырушылық факторлар акционерлік меншіктің
пайда болуымен, дамыған бәсекелестік ... ... ... ... ... ... – ол ең алдымен өндіріс ... ... ... шығындарының қысқаруы, өндіріс көлемі
мен сериясының ұлғаюы.
Корпоративтік қызметті мемлекеттік қолдау мен ... ... ... қаржылық нәтижелері олардың мемлекеттік ... ... ... ... ... жатқызу
керек. Шаруашылық өмірдің шындығы көрсетіп отырғандай, ... ... (газ, ... ... жұмыс істейтін жекешелендірілген бірлестіктер
мемлекеттік өкілдер институтының ... ... ... үшін ... коммерциялық және жалпымемлекеттік мүдделер тепе-
теңдігін бұза отырып ... ... ... ... ... ... ... интеграциялық корпоративтік құрылымдардың қызмет етуіне
елдегі нарықтық шаруашылықтың көптеген ... мен ... кері ... ... ... экономиканың көптеген
институттары (қор нарығы, ипотека, ... ... жоқ, ... ... дәрежеде дамымаған, нарықтың маңызды элементтері
қолайсыз жағдайда. Осылайша, Қазақстан банктерінің нақты секторды несиелеуі
ЖІӨ көлемінің 5-7%-н құрайды, ал бұл ... ... ... ... елдерде 30-50%-ды құрайды. Нарықтық ... ... ... ... көрсеткіштерде көрініс
табады, олардың көбісі бойынша ... ... ... ... қалуда [34, 32 б.].
ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттық экономиканың тұрақты экономикалық өсуін қолдау және оған жету
мәселесін шешудің негізгі бағыты - ... ... ... ... ... ... сала – тек экономиканың маңызды сферасы ғана
емес, кедейшілік ... ... ... ... табыс
деңгейіндегі тепе-теңсіздіктің өсуіне, бірқалыпты емес аймақтық дамуға,
медициналық және білім беру ... де ... ... сфера -
материалдық игіліктер түріндегі еңбек өнімдері мен материалдық ... ... ... ... сипатта нақты тұтынушылардың
сұранымына сәйкес бағытталған іс- әрекет түріндегі ... ... ... ... ... қызметтер ондірісімен
шұғылданатын кәсіпорындар (фирмалар), мекемелер, үйымдар және ... ... ... ... ... ... ... ол
рыноктық жөне рыноктық емес сектордан күралған, біріншісі қызмет көрсету
рыногын қүраса, екіншісі- халыққа мемлекеттік және ... емес ... ... ... ... өсуі жоғары әлеуметтік нәтиженің болуының
негізі болып табылады. Ал, олар өз ... ... ... ... ... ... қай ... болмасын экономикалық
ресурстардың ... ... ... ... ... тиімділіктің
әлеуметтік және экономикалық ресурстардың ... ... ... мәселелерді шешу - өндірістің экономикалық тиімділігінің даму
динамикасына тікелей ... ... ... ... жұмсалған инвестиция елдің
экономикасының тұрақты дамуына көмегін тигізеді. ... ... ... көңіл бөлінуде, еңбекті ... ... ... ... рухани қажеттілігін қанағаттандыруға кеткен шығынның
үлесінің өсуінен көруге болады.
Әлеуметтік тиімділіктің ... ... ... ... көруге болады. Әлеуметтік сфера ауыл факторының іс-әрекетін
ынталандырады, ал әлеуметтік-өндірістің заттық ... ... ... ... Республикасы тәуелсіздік алған жылдарында бұрынғы әкімшілдік
жүйеден қалған жағымсыз әдістерден құтылды, ... ... ... ... ... ... қол жеткізу
негізінде алдыңғы уақытта экономиканың ... ... ... ... ... ... ... яғни республикалық
және жергілікті бюджеттен ақшалай қаржы бөлу қажеттілігі дәлелденді,
халықтарды әлеуметтік ... ... жүйе ... яғни ... ... қорғау, жұмысқа орналастыру, ... ... ... ... ... ресурстарын реттеудің негізгі факторы ... ... ... ... ... көптеген түрде
көрініс табады. Ең ... ол ... ... нақты ақырғы
нәтижелерге қол жеткізу – әлеуметтік ортаның мұқтаждары мен ... ... ... ... ... Қорыта айтқанда,
әлеуметтік саланы жетілдірудің негізгі бағыттары төмендегідей:
- ұдайы өндіріс процесінде әлеуметтік саланың ішкі және ... ... ... ... ... ... ... есепке ала отырып, ... ... және ... ... ... ... етуі;
- рыноктық қатынастарда ұлттық экономика дамуында ... ... ... ... ұлттық экономиканың әлеуметтік салалары мен олардың ... ... ... жетілдіруі
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1 Назарбаев Н.Ә. ҚР Президентінің халыққа Жолдауы. «Жаңа ... ... // ... Қазақстан, 2007, ақпан.
2 Қазақстандағы адам дамуы: Оқулық / Жалпы ... ... ... және Ф. ...... «Taimas ... 2004. – 412 б.
3 Назарбаев Н.Ә. ҚР ... ... ... ... ... ... елу ... қатарына кіру стратегиясы» //
Егеменді Қазақстан, 2006, мамыр.
4 Нурманов А.О. Социальные факторы ... ... ... ... ... на ... ученой степени к.э.н., Алматы, 2004.
5 Назарбаев Н.Ә. "Бәсекеге қабілетті Қазақстан, ... ... ... ... ұлт". ... ... халқына Жолдауы
// Егеменді Қазақстан, 2004, 20 ... ... 1994 ... адам ... ... ... – Нью-Йорк: Оксфорд
Юниверсити Пресс, 1994.
7 Блауг М. Экономическая мысль в ретроспективе, 4-е изд. Пер. С ... Дело ЛТД, ... Смит А. ... о ... и ... богатства народов. М.:
Соцэкгиз, 1962.
9 Маршалл А. Принципы политической экономии.: Пер. С ... ... ... ... Дж. ... теории и цели общества: Пер. С англ. М.:
Прогресс, 1976.
11 Беккер Г. Человеческий капитал // США-экономика, политика, идеология,
1993.-№11, 12.
12 Сарбасова Т.С., ... Г.Р. ... ... ... пособие.
Алматы, 2005.
13 Джумамбаев С.К. Социальная политика, Алматы, 2002.- 23 б.
14 ... М.М. ... ... ... ... әдіснама мен әдістеме: Әлеуметтану ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесі үшін диссертация. – Алматы, 1999. – 165 б.
15 "Қазақстан -2030" үзақ ... ... ... - ... және барлық қазақстандықтардың әл-ауқатын ... ... ... халқына жолдауы. «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан»
Алматы, 1997.
16 Социальные факторы роста ... ... // ... ... конференции «актуальные проблемы теории
национального воспроизводства».-Алматы, 2002.-127 б.
17 О.Сәбден. ... ... және ... ... // ... 2006, 18 ... Шеденов У.К., Ильясов Д.К. Теория маркетинга и ... в ... ... ... ... ... для ... действий в области
обучения на протяжении всей жизни, Алматы, 2004.
20 Рыночная экономика: Учебник. В.3т. ... ... ... У.Дж. ... ... Москва, 1998.
22 Сулима И.И. Система образования как инструмент постсоветских реформ
// Социс, № 2, 2001.
23 Национальный отчет о человеческом развитии за 2004 ... ... ... в ... Под ред. Н.К. Мамырова. Алматы,
2003.
25 Новая индустриальная волна на Западе. Москва АсаЛепиа, 1999.
26 Образование в странах с ... ... ... развития.
Вашингтон. Бүкіл әлемдік банк және Орталық Азия.
27 Жаркымбаева Р. Политика Казахстана в сфере образования: реальность и
перспективы // ... №2, ... ... ... . ... 2004, ҚР ... Агенттігі.
29 Шишкин С. Экономика социальной сферы. Москва: ГУ-ВШЭ, 2003.
30 Кейнс Дж.М. Общая теория занятости, процента и денег: Пер. С ... ... ... ... Ю., ... В. О специфике экономических институтов
социальной сферы // Вопросы экономики, № 5, ... ... А. ... ... США в ... хозяйстве.-
Моква: Наука, 2003.
33 Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы.-
Алматы: Экономика, ... ... ... А. Стратегия безопасного ... ... в ... ... // ... Азия в системе глобальных
отношений: СПб, материалы конференции. Алматы, 2002.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»105 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Еңбек нарығының қалыптасуы мен қызмет етуінің теориялық негізі73 бет
Жұмысбастылық пен жұмыссыздықтың Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік жағдайына әсері 26 бет
Зейнетақы жүйесі қалыптасуының теориялық сұрақтары28 бет
Зейнетақы реформасы туралы20 бет
Инвестициялық жобалар және олардың жіктелуі28 бет
Кәсіпкерлердің конституциялық құқықтары мен кепілдіктері43 бет
Лизингтік қызмет көрсетудің теория-әдістемелік негіздері68 бет
Лизингтің теориялық негіздері. Қазақстандағы лизинг бизнесі62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь