Мұхтар Әуезовтің аудармадағы еңбегі мен оның осы салаға қатысты ой-пікірлері

Кіріспе

1.бөлім
1.1. Көркем аударма және драманың қалыптасуы
1.2. Мұхтар Әуезовтің аудармадағы еңбегі мен оның осы салаға қатысты ой.пікірлері
1,3, Мұхтар Әуезовтің «Отелло» трагедиясын аударудағы көркемдік тәсілдерді қолдануы

2.бөлім
2. 1 «Ревизордың» қазақ тіліндегі аудармасы
2. 2 Мұхтар Әуезовтің кеңес драматургтерінің туындыларын аударуы

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Қазақ әдебиетіндегі көркем аударма мәселесі көп зерттелген, көп қарастырылған тақырып. Себебі әдебиеттің бұрынырақ пайда болған жанры – аударма. Әдебиетшілер аударманың тарихын сонау XII-ХIV ғасырлардан бері қарай зерттеуді бастады. Әрине, ол кездерде қазақ әдебиетінің тарихында «Алтын орда дәуірі» деген атпен белгілі болған дәуірде аудармаға ұқсас өзгеше әдеби жанр «назирагөйлік» қатты өркендеп дамыған. Оның өзі әдеби байланыстармен қатысты екендігін осы жерден байқауға болады. Демек, аударманың өзі екі елдің бір-бірімен әдеби жағынан қарым-қатынасқа түсуі, сол арқылы елдердің арасында ортақ әдеби процестің қалыптасуы.
Аударма жанры қазақ әдебиетінде, әсіресе, өткен ғасырлардың ішінде дамудың үлкен бір белесіне жетті. Бұл тұрғыда орыс әдебиетінің классикалық үлгілерінен жасалған аудармаларды зор мақтанышпен көрсетуімізге болады. Атақты жазушылар Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Мұхтар Жанғаливтар орыс халқының ұлы тұлғалары Н. В. Гоголь, Л. Н. Толстой, Н. Погодиндерден аударма жасап, көптеген озық туындыларды қазақ әдебиетінің алтын қорына әкеліп қосты. Сондықтан көптеген зерттеушілер аударма туындыларды төл әдеби мұраларымыз деп қарастырды. Аударма теориясы мен практикасын ұштастыра қарастырған әдебиеттанушы-ғалымдар Ә. Сатыбалдиев, С. Талжановтар осы саладағы жарияланып жатқан көптеген еңбектерді сарапқа салып, талдауды жүзеге асырды. Аталмыш ғалымдар қазақ әдебиетіндегі жазушы-аудармашылардың еңбектерін қарастыра келіп, Мұхтар Әуезовтің аударма саласына қосқан үлесіне ерекше тоқталады.
Мұхтар Әуезов орыс әдебиетінің көптеген асыл дүниелерін қазақшаға аударып, роман, повесть, драмалық шығармаларды қазақ оқырмандарына таныстырды. Ол орысша туындыларды тек қана құр қазақшаға ғана аударып қойған жоқ, олардың бойына ұлттық бояу дарытты.
Мұхтар Әуезовтің аударма пьесалары оның шығармашылығының ішіндегі ең бір озық үлгілері болып есептеледі. Аудармашы А. Афиногеновтің «Қорқыныш», К. Треневтің «Любовь Яровая», Н. Погодиннің «Ақсүйектер» драматургиялық шығармаларын, Н. В. Гогольдің «Ревизор» классикалық пьесасын қазақ тіліне тәржімалады. Аударма теориясының білгірлері Ә. Сатыбалдиев пен С. Талжанов Гоголь пьесасының аударылуын өзбек және татар тілдеріне аударылуымен салыстыра отырып, М. Әуезов аудармасының сәтті шыққанын келтіреді. Шындығында, қазақтың құнарлы тілдік қабатын еркін игерген Әуезовтің аудармасы Гогольдің авторлық идеясымен иықтас келіп тұрады.
М. Әуезовтің кеңес дәуіріндегі орыс жазушыларының, драматургтерінің пьесаларын аударуы оның аударма саласындағы көркемдік ерекшелігін анықтап берді. Аталмыш шығармалардың барлығында кеңестік дәуірдің шындықтары бейнеленгендіктен, М. Әуезов өзінің айтпақ ойын осы пьесалармен бүркемелеп білдірді. Кеңес өкіметінің қанқұмар, жауыз саясатын пьеса астарына жасырып бере білді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Мұхтар Әуезовтің аударма пьесалары қазақ әдебиетінде жеке зерттеу еңбек ретінде қарастырылған емес. Тек жекелеген монографияларда ғана айтылды. Алайда бұл мәселе күн тәртібінен түскен емес. Жазушының осы саладағы барлық еңбектерін зерттеуге бітіру жұмысында қадам жасалды.
М. Әуезовтің кеңестік кезеңдегі аударған пьесалары өзіндік мәні бар шығармалар болған. Осыны ашуға деген талпыныс бітіру жұмысының өзектілігі болып табылады.
1. Конрад Н. И. Запад и Восток. Москва, 1986
2. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. -Алматы, Жазушы, 1965
3. Тургенев И. С. Собрание сочинении. -Москва, 1952
4. «Теория перевода». -Москва, 1976
5. Талжанов С. Көркем аударма туралы. -Алматы, 1962
6. Тургенеев С. «Дворян ұясы». Ауд. Әуезов М. Алматы, 1952
7. Қаратаев М. Әдебиет жайлы ойлар. Алматы, 1957
8. Ипмағанбетов Ә. Көркем аударманың кейбір мәселелері //Әдебиет және искусство. 1956. №2
9. Талжанов С. Көркем аударманың кейбір мәселелері. Алматы, 1972
10. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. Алматы, 1972
11. Нұрғалиев Р. Арқау. Алматы, Жазушы, 1991
12. Қабдолов З. Әуезовтің әсемдік әлемі //Мұхтар Әуезов тағлымы. Алматы, Жазушы, 1987
13. Әуезов М. Евгений Онегиннің қазақшасы туралы // Социалды Қазақстан, 8 қаңтар, 1937 жыл.
14. Әуезов М. Пушкин аудармасы қазақ әдебиетіне не берді // Қазақ әдебиеті, 10 қаңтар, 1937 жыл.
15. Әуезов М. Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар // Қазақ әдебиеті, 15 қаңтар, 1937 жыл.
16. «Ревизор» қазақ сахнасында // Қазақ әдебиеті, 21 қараша, 1936 жыл.
17. Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының тууы мен қалыптасуы. –Алматы, Жазушы, 1971
18. Әуезов М. Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері. Алматы, 1957жыл.
19. Әуезов М. Мәңгі жасайтын ақын Шота Руставели // Қазақ әдебиеті, 8 қаңтар, 1937 жыл.
20. Әуезов М. Ойлар, жылдар. Алматы, 1957.
21. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері.
-Алматы. Ғылым. 1975
22. Аникст А. Шекспир. Ремесло драматурга, -Москва «Советский писатель». 1974
23. Шекспир В. Библиография русских трудов и критических литератур на русском языке. -Москва, 1952
24. Шекспир В. Полное собрание сочинении в 8-х томах. -Москва, 1936
25. Әуезов М. Шығармалар. 9-том. Алматы, 1969
26. Морозов М. Избранное. -Москва, 1957
27. Нұрғалиев Р. Трагедия табиғаты. –Алматы, Жазушы, 1993
28. Горький М. Собрание сочинении в 3-х томах. -Москва, 1956
29. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, Қазақ университеті, 1993
30. Гоголь Н. В. Ревизор. -Москва, Художественная литература. 1960
31. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 13-том. -Алматы, Жазушы, 1983
32. Төлеуұлы К. Мұхтар Әуезовтің аударма пьесалары // Мұхтар Әуезов оқулары. Алматы, 2003
33. Тренев К. Избранные произведения в двух томах. Том 2. Москва, Художественная литература. 1986
34. Погодин Н. Аристократы, Москва, Художественная литература, 1987
35. Афиногенов А. Пьесы. Москва-Ленинград, 1947
36. Әлмашұлы Ж. Әуезовтің жұмбақ әлемі. –Алматы, Жеті жарғы, 2005
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Қазақ әдебиетіндегі көркем аударма
мәселесі көп ... көп ... ... ... әдебиеттің
бұрынырақ пайда болған жанры – аударма. Әдебиетшілер аударманың ... XII-ХIV ... бері ... ... ... ... ол ... әдебиетінің тарихында «Алтын орда дәуірі» деген атпен ... ... ... ұқсас өзгеше әдеби жанр «назирагөйлік» қатты өркендеп
дамыған. Оның өзі әдеби ... ... ... осы ... ... Демек, аударманың өзі екі елдің бір-бірімен әдеби жағынан
қарым-қатынасқа түсуі, сол арқылы елдердің арасында ... ... ... ... ... әдебиетінде, әсіресе, өткен ғасырлардың ішінде
дамудың үлкен бір белесіне жетті. Бұл тұрғыда орыс әдебиетінің ... ... ... зор ... көрсетуімізге болады.
Атақты жазушылар Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Мұхтар Жанғаливтар орыс
халқының ұлы тұлғалары Н. В. ... Л. Н. ... Н. ... ... ... озық ... қазақ әдебиетінің алтын қорына
әкеліп қосты. Сондықтан көптеген зерттеушілер аударма ... төл ... деп ... ... ... мен ... ... әдебиеттанушы-ғалымдар Ә. Сатыбалдиев, С. Талжановтар ... ... ... ... еңбектерді сарапқа салып, талдауды
жүзеге асырды. Аталмыш ғалымдар қазақ әдебиетіндегі жазушы-аудармашылардың
еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... ерекше тоқталады.
Мұхтар Әуезов орыс әдебиетінің көптеген асыл ... ... ... ... ... ... қазақ оқырмандарына
таныстырды. Ол орысша туындыларды тек қана құр ... ғана ... жоқ, ... бойына ұлттық бояу дарытты.
Мұхтар Әуезовтің аударма пьесалары оның шығармашылығының ішіндегі ең
бір озық үлгілері болып есептеледі. Аудармашы А. ... ... ... ... Яровая», Н. Погодиннің «Ақсүйектер» драматургиялық
шығармаларын, Н. В. Гогольдің «Ревизор» классикалық ... ... ... ... ... ... Ә. Сатыбалдиев пен С. Талжанов
Гоголь пьесасының аударылуын өзбек және татар ... ... ... М. ... ... сәтті шыққанын келтіреді.
Шындығында, қазақтың ... ... ... ... игерген Әуезовтің
аудармасы Гогольдің авторлық идеясымен иықтас келіп тұрады.
М. Әуезовтің кеңес ... орыс ... ... ... оның ... саласындағы көркемдік ерекшелігін анықтап
берді. Аталмыш ... ... ... дәуірдің шындықтары
бейнеленгендіктен, М. Әуезов өзінің айтпақ ойын осы ... ... ... өкіметінің қанқұмар, жауыз саясатын пьеса астарына жасырып
бере білді.
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Мұхтар Әуезовтің ... ... ... жеке зерттеу еңбек ретінде ... ... ... ... ғана ... Алайда бұл мәселе күн тәртібінен
түскен емес. Жазушының осы ... ... ... ... ... қадам жасалды.
М. Әуезовтің кеңестік кезеңдегі аударған пьесалары өзіндік мәні бар
шығармалар болған. Осыны ашуға деген талпыныс бітіру ... ... ... мақсаты: Бітіру жұмысы мынадай мақсаттарды басшылыққа
алды:
1) Мұхтар ... пен ... ... ... ... ... саралап қарау, аудармашының бұрын ... ... ... ... ... пікірлерін келтіру, сол арқылы жазушының аудармаға ... ... ... ... ... ... ... елдерінен, Еуропадан, оның ішінде
Шекспирден жасаған аудармасы «Отеллоның» көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезовтің орыс әдебиетінің драмалық шығармаларын
аударудағы шеберліктерін жүйелі ... ... ... ... пьесалардың
идеялық-көркемдік ерекшеліктерін ашу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: М. Әуезовтің аударма пьесалары тұңғыш
рет жан-жақты түрде сөз ... ... ... ... ... жеке ... тұрғысынан қарастырылуы сөз болды.
Зерттеу жұмысының пәні: Зерттеу жұмысының пәні Мұхтар Әуезовтің орыс
тілінен аударған драмалық шығармалары және олардың ... ... ... көркем аударма тұрғысынан қарастырылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық негіздері: Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... болады. Сондай-ақ М. Әуезовтің пьесаларындағы көркемдік мәнін
ашуда да маңызы зор болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... пәнінде жекелеген аудармашылардың
еңбектерін қарастыру барысында айтылған ойларды жүзеге асыруға болады.
Зерттеудің дерек көздері: ... ... ... ... ... ... ... аударма туралы, оның ішінде Мұхтар Әуезовтің аударма
пьесасы «Ревизор» туралы қарастырған «Көркем аударма туралы», ... ... тағы да бір ... ... аударманың кейбір мәселелері»
монографиясы, «Рымғали Нұрғалиевтің «Трагедия табиғаты» зерттеу ... ... ... ... К. Треневтің, А. Афиногеновтің, Н.
Погодиннің кітаптары пайдаланылды. Бұлармен бірге Ә. Сатыбалдиннің «Рухани
қазына» кітабын да ... ... ... ... 1 Көркем аударма және драманың қалыптасуы
Көркем аударма — ... ... ең ... ... ... қарым-қатынастары мен формалары арасында ең
бастапқысы. Сонымен ... ... бір ... ... басқа бір
тілде көрініс табу үдерісі тұрғысынан «әдеби шығармашылықтың жеке ... ... ... ... қоғам өмірінің ілгері жылжып, дами ... ... ... үлесі айрықша. Себебі, әдебиет, ... ... ... ісі, халық шаруашылығы, өнеркәсіп, медицина т.т.
қай-қайсысы да аударма арқылы қанаттанып қалыптасып отырған.
Аударма тарихы ежелгі ... ... ... осы күнге дейін
қарқындап, құлаш жайып келеді. Қазақ халқы мен ... ... ... мен ... ... ұқсастықтарын алсақ, мұны біз аударма
туындысы ретінде қабылдауымыз керек. (Мысалы, ... мен ... ... және т.б.). ... ... әлем ... тамаша
үлгілері қазақ тіліне аударылған. Бұл жерде, У. Шекспирдің, И. Гетенің, Ги
де Мопассаның, А. ... және т.т., ... орыс ... ... М. ... Л. ... А. Чеховтың т.с. сөз
шеберлерінің дүниелерін атауға болады. Осы ... ... ... ... де ... әдеби арнаға қосылып, өзін бүкіл әлемге танытуда.
Абай, Ж. Жабаев, М. Әуезов, С. Мұқанов, Ғ. ... Ғ. ... ... және т.б. ... ... ... ... тілдерде
жарық көрді. М. Әуезовтың «Абай жолы» ... ... ... ... ... неміс, корей, поляк, румын, словак, түрік, француз, чех және
т.б. ... ... ... ... ... ... ортақтас етіп, әдеби байланыстарды нығайтып, күшейе түсуіне
ықпал етеді.
Көркем аударма әдеби байланыс процесі мен ... ... ... дами ... ... ... етіп келеді. Осыған дәлел:
қазіргі таңдағы жарық көретін әрбір үшінші ... ... ... ... ... ... ... бүкіл көркем әдебиеттің жартысына
жуығын құрап, ... ... ... «дәнекеріне» айналды.
Белгілі академик Н. И. Конрад: «Өзге бір тілде ... ... өз ... ...... да ... шыңы.
Аударманың пайда болуы — белгілі бір дәрежеде төл әдебиеттің баюына ... [1,29] ... ... ... ... ... ... әдебиеттердің өзара әсер етуіне, бірін-бірі байытуына жол ашты.
Ә. Сатыбалдиев өзінің ... ... атты ... аударма
жайлы ойларын қорытындылай келе былай дейді: «Көркем аудармада өзінен сөз
қосып, ауа ... кету ... ... ... ол ... ... деп ... етіп сірестіріп қою — тіл бұзарлық болады.
Мұның екеуі де сорақы. Нағыз творчествалық ... ... ... ... ерекшеліктерін түгел ескере отырып, оның көркемдік-
идеялық қасиеттерін ... ... әрі ... ... да ... етіп ... ... шебер ұштасқанда ғана аударма көркем болады». [2,171]
Аударма — басқа бір тілде жазылған шығарманың екінші ... ... ... ... Бұл дегеніміз, аудармашының еншісінде шамалы
қажетті еркіндіктің болуы. Еркіндік шамадан тыс болмай, түпнұсқа мазмұнын
дәлме-дәл беру ... ... ... ғана ... Ал аудармашының
біржақтылығы мен «ауа сілтеушілігі, ... сөз ... ... ...
«желісі бойынша» еліктеуге әкеп соқтырады. Ұлттық бейімдеушілік — бір ұлт
әдебиетінің екінші ұлт әдебиетіне ену ... ... Жеке бір ... ... ... мен желісіне өзге бір тілде ... ... Біз ... ... басты мақсаты —
оқырманға түпнұсқаның мазмұнын жәй әрі қарапайым ... ... ... ... ... аудармаға жатпағанымен, онымен тығыз
байланысты.
Аудармашыға қойылатын ең ... ... ол екі ... де ... ... ... Оның ... өз тіл сырын, тіл мәнін, көркемдіктің қадірін
білетін, ... ... ... ... ... пен құбылысты көркем
образдылық тұрғысынан ұғына алатын қиялы ұшқыр, ойы ... жаны ... ... ... ... иесі болуы керек.
«На массу читателей действует одно ...... один ... ... творческий дар, необходим переводчику; самая
взыскательная добросовестность тут недостаточна »/3, 324/, - ... ... ... ... И. С. ... ... ... аудармашыға ауадай қажет нәрсе – нағыз
энциклопедиялық жан-жақты білім, жоғары ... Ол ... ... ... ... ... салтынан, әдет-ғұрпынан, сол дәуірдегі
қоғамдық қалпынан хабардар болуы керек. Тіпті, жалғыз сол халықтың ғана
емес, ... ... мен ... ... көп ... зор
мағлұмат алып отыруы қажет. Өйткені ол әрбір ойдың түпкі төркіні қайдан
шығып жатқанын ... ... ... арғы ... ... ... Бұл
тұрғыдан аудармашыға ғалымдық ізденімпаздық, әр алуан ... ... ... ... ... көркем аудармаға қатысы бар талаптар. Аудармашы
қаншалықты дарынды болғанымен, екі тілдің де ... ... ... ойы ... ... ... алатындай жан-жақты білім иесі
болмаса, екінші тілде түпнұсқаны оқушыларға бар ... ашып бере ... ... көп ... ... ... сызу, өшіру және
қайта жазу негізінде машықтана беруден барып бірте-бірте ... ... тән ... ... ... әр автордың әуеніне, үніне
айнытпай салып, автор болып күліп, автор ... ... ... ... ... ... ... өзінің ішкі сезім дүниесін әрқашан ширатып
ұстап, әр мақамға бұра алатын, әр ... ... әр ... ... алатын
ырғақ болса, мұның бәрін істегендегі өзінің ең ардақты борышы – қасиетті
ана тілінің өткірлігін, ... ... ... ... арттыра әсемдей түсуге себін тигізу екенін, ана тілінде
оқитындардың ой-өрісін ұлғайта түсуге ... ету ... ... – азаматша
түсінсе, міне, аудармашылық өнердің қонғаны деп осы кезде айтуға болады.
Аудармада ана тілінің ... ... ... тілбұзарлық жасауды
кешірілмейтін қылмыс деп жариялайтын уақыт жетті.
Аудармашы әрқашан өз ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушысы, батыл жаңашылы болуы керек. ... ... өз ... мен ... ... сүюіне, қызығуына
қарап таңдап алудан бастап, ақыры кітап боп шығып көпке таратылуына дейінгі
бар ... ... алу ... етіледі. Бұл жерде ол түпнұсқаның екінші
авторы болып саналады. Кітаптың жаңа тілде қайта тууына байланысты қуаныш,
реніштің бәрін ол өзі ... ... да ... ... үстінде
өзегін жарып шыққандай болып туған әрбір бейнелі сөзге оның шын авторша
жаны ашиды, редакциялау ... ... ... ... ... боп ... қала алмайды.
«Әдебиет теориясы көркем аударманың негізгі үш түрі болады. Олар:
еркін аударма, ... ... ... (адекватный), немесе реалистік
аударма. Осы үш түрінің алғашқы екеуін, яғни еркін аудару мен ... ... ... ... ... теріске шығарады. Дегенмен қай
кезде болса да осылардың ... де бой ... ... ... /4, ... айта кететін нәрсе, қазақ әдебиетінің жағдайында аударма
жөніндегі ... ... өзі әлі де ... тұрғыдан қалыптасып
болған жоқ. Қолданылып жүрген атауларды кейде әр адам әр ... ... ... ... ... Айталық, орыс тілінде аударманың түрлерін
«вольный», «свободный», «дословный», «буквальный», «точный», «адекватный»,
«реалистический» деп ... Біз де ... ... ... ... ... ... «дәл аударма», «балама аударма», «реалистік аударма» десіп
жүрміз. Бірақ бұлардың әр қайсысының ... шегі ... ... ... ... нақтылы жауап алу қиын. Мысалы, «еркін аударма» дегенді ... ... ... ... ... аудармадағы ауа жайылып
кететін ұнамсыз мысалдарды келтіріп отырып сөйлесек, біре қазақшасы ... ... ... ... ұнамсыз мысалдарды айтқанда да қолданамыз.
Аударма теориясының басқа терминдері жөнінде де ... ... ... жайын сөз еткенде көп ... ... ... ... ... ... ... білуіміз керек.
Аударма әдебиетін төл әдебиеттің өз қоры деп ұғуға болады. ... орыс ... – оның ... ... ХІХ ... екінші
жартысынан басталды делінеді. Осындай игілікті іске әр дәуірде жанашырлық
танытып отырған ... да ... ... ... ... мақалалар жариялау арқылы кеңес беруімен қазақ аударма саласы
дами бастады. Мәселен, ең алғаш рет 1915 жылы ... ... ... ... журналының бетінде сөз етті. Содан бері қарай аударма мәселесінің
зерттелуі толастаған жоқ. Бұрын ... ... ... сындар, кіші-
гірім рецензиялар әр жерде: газет-журнал беттерінде ... ... ... сол ... ... ... бастады. Аударма әдебиетін төл
әдебиетіне байланыстыра, ... ... ... ... ... ... ... Қ. Жұмалиев, М. Қаратаев, Т. Ахтанов, Т. Әлімқұлов, ... тағы ... ... ... ... ... екі бағытты жүргізіледі. Бірінші,
ең көбірек кездесетіні, орыс тілінен қазақ тіліне ... ... ... ... солардың кем-кетігін баса айтумен келді. Екіншісі,
қазақ ... ... ... шығармалар жөнінде болады. Осыларды
көбінесе көтере айтуға тырысады. Осы ... Е. ... М. ... ... және тағы ... атап ... жөн.
Осы жерде қазақ әдебиетіндегі аударманың біраз талас-тартысты мәселе
болғандығын да ... Бұл ... ... ... ... ... тұтас жеткізілуіне байланысты. Осыған қатысты аударма саласының
білгірі С. Талжанов орыс жазушысы И. С. ... ... ... ... ... ... аударылуын мысалға келтіреді. Оны франзуз
тіліне аударған Е. ... ... ... ... деп тәржімалаған
болатын. Сол аударма бойынша француз тілінде сындар ... ... ... ... екі жыл ... ... И. Тургенев өзінің шығармасын
француз тілінде оқиды.
Сонда: «Не ... уже о ... и ... которыми он
изобилует, - но, право, нельзя себе представить все ... ... ... ... в нем на ... шагу. Сам себя не узнаешь»
деп қатты ашуланып жазған хаты бар. Тургенев «И я убежал» ... ... ... как ... деп аударады. Тургеневтің «қояны» - «ақ тиін»,
құлаған ағашы – ... ... ... ... ... - сулы ... – ол
орталан (кіші құс), арапник қамшы, ол ... құл ... ... ... ... аудармадағы келісімсіздіктер кейін де қазақ әдебиетінде орын
алып келгені ... ... отыр /5, ... ... ... бұл хаты туралы мәліметтер кейін де қазақ
әдебиетінде оның шығармаларының аударылуына әсер етті. Бұлай деп ... ... әлгі ... аса ... Мұхтар Әуезов жазушының
романы «Дворян ұясын» өзінен аудармай, сол қалпында береді. ... ... ... ... стиліне ол аударма ұқсамайды. Бұл туралы кейін де
бірталай айтылған-ды.
Мұхтар Әуезов көркем аудармада түпнұсқаның ... ... ... де дәл ... ... деген принципті ұстанды. Мұны ол 1952 жылы ... ... ... ... романының өзі жасаған аудармасын
жариялаумен байланысты жазған кіріспе мақаласында да атап ... ... ... ең ... ... дәл аударуға кірістім», - деген ол. –
Тек дәл аудару ғана үлкен жазушының тіл, ... ... ... бере
алатын болады, бұл жөніндегі дәл аудару дегенді мен сөйлеміне сөйлем орай
аудару деп түсінемін. Сондықтан қанша ұзын ... да, ... ... ... ... ... ... болып берілмейді. Соның орайына
орысша мәтіннің өзінде болғаны тыныс белгілерінің көбі ... ... ... ... Сөйтіп, Тургеневтің сөйлемдері қазақшасында да өзінің
ұзынды-қысқалы көлемімен беріледі» /6, ... М. ... бұл ... ... ... тарапынан қарсылыққа
тап болды. Сол кездегі қазақ әдебиетінде қалам тартып жүрген сыншылар ... ... бұл ... ... ... ... ... деп
түсінді. Қалай болғанда да, «Дворян ұясына» жасалған бұл аударма өзгешелеу
қабылданғандығы анық.
«Жалпы принципін дұрыс қойғанымен, М. Әуезов бұл ... іс ... шешу ... ... ... ... ... Сонымен қатар, оның
осы тәсілді принцип ретінде әдейі қолданған жерде, яғни «Дворян ... сол ... ... ... ... де жоқ ... ... турасында белгілі сыншы, филология ғылымдарының докторы М.
Қаратаевтың «аудармашы түпнұсқаға сөзбе-сөз ұқсатамын деп, кітаптың ... ... ... ... ... ... психологиялық
суреттерін толық жеткізе алмаған» деп айтқан пікіріне толық қосылуға болады
/7, 96/. Бұл М. Әуезовтің көзі тірісінде айтылған ... ... бұл ... («Дворян ұясы») дер кезінде зерттеуді ... ... ... ... ... өнерінде не бір тамаша үлгілер көрсетіп,
еркіндік пен дәлдікті шебер ұштастыра білген ... ... ... ... бар. ... да бұл ... дәл ... жолындағы
қиындықтарды көрсететін көптеген мысалдарды көрсетуге болады.
М. Әуезовтің осы ... ... ... ... ... да көп болғаны анық. Аудармашы-жазушы Ә. Ипмағанбетов 1954
жылы «Әдебиет және искусство» журналының ... ... ... ... «Көркем аударманың кейбір мәселелері» деген мақаласында М. Әуезовтің
аудармада ... ... ... ... үшін ... ... ... керек деген пікірін толық қуаттай отырып, «бірақ
М. Әуезов жолдас сөйлемді тұтас ... ... ... ... ... ... ... сол сөйлемнің ерекшеліктерін, тыныс белгілеріне
дейін сол күйінде, бұлжытпай дәл беру керек ... Бұл ... ... ... ... сөйлемнің көшірмесін дәл беру мүмкін емес.
Өйткені әр тілдің өз ... ... бар» ... /8, 44/. ... Ә.
Ипмағанбетов та, автордың стилін дәл беруді аудармашының алдына басты талап
етіп ... оны ... ... жолы қайсы екенін, аудармашы
түпнұсқаны қалай еткенде ... ... ... әрі ана ... ... ... алатынын ашып көрсетпейді.
Мұнда айрықша бір ескертетін нәрсе: Ә. Ипмағанбетов айтқандай, М.
Әуезов ешқашан да аудармада ... ... ... беру ... ... ... емес. Егер ол аудармада түпнұсқаның ... ... ... ... ... бұдан оның «көшірмесі жасалсын» ... ... ... ол көркем аударманы творчестволық еңбек деп ... ... өнер деп ... ... ... стилін, бүкіл үн-ырғағын,
барлық ... ...... ең ... ... ... өзі де ... отыр. Бірақ соны қалай жеткізу керек?
Мәселе, міне осында. М. Әуезов «тек дәл ... ғана ... ... ... ... ... бере ... болады» деп ашып айтты. Ал дәл
аударудың көшірме жасап шығу емес ... ... Оған ... ... ғана ... болатыны айқын.
Аудармада жоғарыда айтылған мәселелерді талдай ... ... ... ... анық жетеді. Яғни автордың ой тұтастығын бұзып
алмай жеткізу ... ... ... сөйлемдерді үйлестіре
аударумен байланысты. Бұл пікір М. Әуезовтің ғана емес, басқа да ... ... ... күрделі сөйлемді күрделі сөйлеммен жеткізу күні бүгінге
дейін ... ... аса ... ... жағынан көпттеген ішкі
сырларын ашып, терең талдауды қажет ететін мәселе. Мұнда, ең ... ... ... тән ... мен ... ... ішкі
заңдылықтары бой көрсетеді. «Сондықтан ... ... тек ... ... ... үйлестіремін деп отырып, оның ықпалына түсіп
кеткенін байқамай қалуы, сөйтіп, ана тілінің ... ... ... ... ... аударма еңбектің ұғымдылығын, әсерлілігін,
көркемдік-эстетикалық ләззатын кемітіп алуы әбден ... /9, ... ... ... ... ... түпнұсқаның барлық
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... дәл беру үшін
аудармашы оның (түпнұсқаның) ішкі ... жете ... ... Түпнұсқа
тіліндегі сөздердің әдемілігін де, өз ... ... ... ... ... шарт. Сонда ғана түпнұсқа иесінің ой-өрісін, дыбыс ырғағын,
сөз саптау әдісін көңілдегідей етіп шығара алады.
1. 2 ... ... ... ... мен оның осы ... қатысты
ой-пікірлері
Драма саласында Мұхтар Әуезовтің көп тер төгуі қазақ театрының
қалыптасуына алып ... Бұл ... ... көп ... сіңірді. Драма театры
1926 жылы өзінің шымылдығын тұңғыш рет «Еңлік - Кебек» трагедиясымен ашса,
опера театрының алғашқы репертуарында «Айман - ... ... ... ... бес рет өңдеді. Алғашқы нұсқасында
бұл халық аузындағы аңызды сахнаға ... ... ... ... ... ... ... кемеліне келген реалистік шығармаға
айналды. Екі жастың арасындағы махаббат өрістей отырып, көп ... Ең ... ... адамның жеке басын қадірлеу, ел бірлігін
көксеу, бұқара халыққа бейбітшілік өмір тілеу, ... ... ... ... ... күрделі мәселелер қозғалады. Осылардың бәрі жалаңаш
баяндау, құрғақ сөз ... ... ... ... заңы ... ... ... күресі, талас-тартысы, демек конфликт ... екі ... ... пен ... ) өлімімен аяқталса да,
болашақ Еспембеттердікі емес, топас ескілік келмеске кетеді, ендігі ... ... пен ... ... жас нәресте, кейінгі ұрпақ ие болады деген
сезімге бекінесің. Шығарманың өшпес қуаты, әлсіремейтін әсері міне, ... ... ... арналған драматургиялық шығармалардың ішінде «Түнгі
сарын» пьесасының шоқтығы биік десек, әсірелегендік бола қоймас. Бұл пьеса
– қазақ драматургиясы даму ... ... орын ... ... терең, көркемдік жағынан жоғары сатыда тұрған шығарма.
«Аударма саласындағы тамаша еңбектері ... ... ... қорына
қосылды. «Ревизор», ... ... ... ... ... ... ... «Той тарқар» сияқты Батыс Еуропа мен ... және ... ... пьесаларын, романдарын, әңгімелерін
қазақ тіліне аударды.
В. Шекспирдің «Асауға тұсауы» осы күнге ... ... ... келе ... ... /10, 379-380/.
Әуезовтің драматургиясы, оның аударма пьесалары туралы ... ... ... ... ... Мұқанов «қазақ әдебиетінде драматургия жанры тек М.
Әуезов қана ашқан ... деп еді. ... ... - ... ... жасынан бастап қалада өсіп, орыс, татар театрларын көру, Еуропа
әдебиетімен жете танысу оны реалистік драматургияға алып ... ... ... сюжеттерді, халықтық образ нұсқаларын, ел тұрмысындағы
ойын-сауық өткізу дәстүрлерін Мұхтар Әуезов ұлттық драматургия жасауда ... ... ... ... ... ... ... аудару,
үйрену, өсудің шынайы мектебі еді. Театрда қызмет істеп жүріп, Мұхтар
Әуезов ... ... ... ... тәрбиеледі, берді. Әуезов қаламынан
туған драмалық шығармаларды ... ... ... ... ... ... олар ... эпосты арқау еткен туындылар, кеңестік
өмірдің әр кезін бейнелейтін ... ... ... ... Л. ... С. Мұқановпен, Ғ. Мүсіреповпен, Ә. Тәжібаевпен, Ә.
Әбішевпен ... ... ... ... ... және бар.
Әуезов драматургиясы - әлеуметтік тарихтар, кесек мінездер, үлкен
идеялар драматургиясы. Мұнда қазақ халқының ... өмір ... ... ... сыр ... ұрпақтар шеруі көз алдыңа келеді
/11, 212/.
Айтылған осы ... ... М. ... төл ... ... академик
З. Қабдолов та ұстазының шығармашылығы жайында тебіреністерін білдіреді:
«Сонымен, «Еңлік-Кебектің» мазмұны ел аузындағы көне аңыз болғанмен,
суреткердің сол аңызды ... ... ... ... да ... тың шығарма.
Дүниежүзілік әдеби классиканың үлгісі мен осы ... ... ... ... ... Ғ. ... дәл тауып айтқан: «Алыптар тобымен»
бірге қалыптасқан драматург Әуезов: «Еңлік-Кебек» трагедиясынан кейін Батыс
Еуропа мен орыс ... ... ... ... В. ... мен ... ... , Н. Гогольдің «Ревизорын», В. Пруттың
«Жойқын князь ... А. ... ... К. Треневтің
«Любовь Яроваясын», Н. ... ... А. ... «Флот
офицерін» (өз алдына қойғанда, осы жанрда отыз екі шығарма (драма, ... ... ... ... жазған. ) ». Бұлардың әрқайсысы
жеке-жеке зерттеуді, тереңдеп тексеруді, талдауды, байланыстыра байыптауды,
сөйтіп қазіргі қазақ драмасының туу, ... және даму ... ... мен ... ... тілейді» /12, 248 /.
Замандастары мен шәкірттерінің берген баға - әділ ... М. ... жай ... ... деп қана бағаламай, оны көркемдік өнердің
ұштасуы деп ... ... ... ... бар ... ... ... ғана шектелмей, аударма драматургияның
теориясын қалыптастыруға тер төкті. Әуезов осы салаға ... ... ... ... ... ... туралы айтқан ойлары көбінесе оның тіл
тазалығына, аудармашының түпұсқадағы айтылған ... ... ... алмай,
дұрыс жеткізуіне көңіл бөлетіндігін көреміз. Ол ... тың ... ... ... ... сөздерін, жаңадан қиыстырған тамаша ... ... ... сан рет қолданылып, сонылығынан айрылған ескі бір
мақал-мәтелдерімен ауыстыра салуды аудармадағы керітартпалық деп, ... әр ... ... ... ... ... ... сөз
мәдениеті, үлгі-стилі бар дегенмен есептеспей, оның бәріне жауап ұратын,
қазақ тілінде менің топас іске ... ... - деп ... соғатын надандықтың
бір көрінісі деп біледі. Бұл әдіспен ... ... ... ... ... боп айрылады да, бәрі де бір қалыпқа түсер еді де,
тек бір ... ғана ... ... еді ... айтады ол. Бұл өте дұрыс
қорытынды.
Осындай қорытындылар жасай келіп, Мұхтар Әуезов орыстың ұлы ... ... ... ... ... ... Ғали Орманов жасаған
жаңа аудармаларына қарай ойысады. Олардағы жаңа ... ... ... автордың өзіндік ерекшелігін сақтауға тырысу, түпнұсқадағы көркем
теңеулерді қазақ тілінің ескі ... ... ... ... көне
теңеулермен ауыстырып қана қарап отырмай, әрқайсысының өзіне тән кесте-
өрнектерін өз түрінде ... ... ... ... ... ... мен
орамдылығын, көріктілігін арттыруды көздеген беталыс еді.
М. Әуезов Пушкиннің жаңа аудармаларына осындайдың нышанын ... ... де, ... ... аударатындар бұл жайды құр теңеу жөнінде
ғана еске алмай, кеңейте, тереңдей түсініп, ... ... ... ... ой ... қысқасы, оның стиль ерекшеліктерін дәл түсіруді
негізгі әдіс етіп ... ... Бұл ... ... ... ... және ... дұрыс талап екенін көреміз. Кейін ... ... ... ... ... ... де осы принципті берік ұстап
отырды.
Сол жылдары, әсіресе Пушкиннің ... ... жүз ... атап ... ... Қазақстанда көркем аударманың өзі де, сол ... ... де ... өсіп ... Баспасөз орындары бұл мәселеге өне
бойы көңіл бөліп, ... ... ... ... ... ... ... жайында жазушылырдың сұхбатын, пікірін жиі
жариялап отыруды ... ... ... те ... ... ... ... Әуезовтің 1937 жылы «Социалды Қазақстан» газетінің 8 қаңтардағы 6
санында жарияланған ... ... ... ... /13/ ... «Қазақ
әдебиеті» газетінің 10 қаңтардағы 7 санында жарияланған «Пушкин аудармасы
қазақ әдебиетіне не берді?» /14/ ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған тұрғыдан аудармашыларға қатаң талап қоя отырып,
көркем аударманың тіліміз бен әдебиетімізге ... ... ... ... ... оның ... түсіндіреді.
Отызыншы жылдардың екінші жартысында қазақтың театр өнері шырқап
алға басты. Қазақ ... ... ... 1936 ... Мәскеуде болған
онкүндігі бұған ерекше себеп болды. ... ... ... театры
отызыншы жылдардың алғашқы жартысында «Сүңгуір ... ... ... ... ... дейтін аударма-пьесаларды қойған болатын. Соңынан
«Ақсүйектер» пьсасы қойылды. Ал бұдан кейін, 1936 жылы ... ... жас ... ... ... ... ... биік белес
болды.
Міне, бұл оқиғадан, яғни аударма ... ... ... ... М. Әуезов терең сыр ұқты, мәдени дамуымыздың жаңа ... ... ... ... ол «Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар» деген
мақала ... ... ... ... ... ... ... тигізіп
отырған және бұдан былай да тигізе беретін игілікті әсерін сөз етті.
М. Әуезов өзінің бұл ... ... ... ... ... ең бірінші пайдасы – ... ... ... ... ... Кеңес драматургиясының таңдаулы шығармаларын қою арқылы
көпшілікке кеңес мәдениетінің табыстарын танытып, сол мәдениетті сүюге ... ... ... ... туындысын «өз мүлкім, өз табысым» деп қарауға
баулимыз. ... жас ... жаңа ... ... әлі аз және
толық дәрежесінде бейнеленіп ... ... ... орыс драматургиясында
олар көбірек те әр түрлі жақтарынан суреттеледі. Сондықтан аударма пьесалар
қазақ жұртшылығына мәдениет ... өне бойы жаңа нәр ... ... пьесалардың театрларымызда мәдениетті түрде қойылуы және қазақ
әртістерінің ойнап шығуы, бір жағынан, ... ... ... ... жағынан, көпшілікке реалистік театрдың бергенін береді. «Бұл
пьесалардың зор ...... ... ... ... пьесасының
көлемінде қалдырмай, сол актер типінің өзін де ... ... ... ... ... майданындағы, интернационалдық мүсіні
бар актер етеді» /15/ - деді ол.
Бұл мақалада және бұдан сәл бұрынырақ жарияланған ... ... ... ... да М. Әуезов негізінен драмалық шығармаларды
аударудағы және оларды қазақ театрының ... ... ... ... ғана ... Оның ... көбінесе театр өнерін өркендетуге,
актерлердің ... ... ... ... баса ... ... ... аударудың тәсілдері мен принциптері жөнінде, басқа
жанрлардағы ... ... оның ... ... ... ... ... деп жаза қоймайды /16/.
Мұхтар Әуезов 1934 жылы Қазақстан кеңес ... ... ... ... «Жақсы пьеса – сапалы әдебиет белгісі», - ... ... осы ... орыс драматургиясын аудара отырып үйренуіміз
керектігін басып баяндай келе: «Бір алуан ... іс – ... ... өзге ... түрі ... тілімізге драмадай болып
аударылған емес. Социалистік құрылыстың ... сыры деп ... ... ... ... әлі ... ешбір аудармамыз жоқ болса да,
пьесадан: «Астық», «Досым», «Мстислав», «Сүңгуір», «Булычев», «Қорқыныш»,
«Желді ... ... ... шығармалардың барлығы да бүгінде қазақ
еңбекшілеріне жат, бөтен нәрсе сияқты көрінбейді» деді.
Драмамыздың өзіне ... ... және нық ... ... ... ... сөйтіп халық тақырыбын еркін меңгеру үшін ... өзін ... үшін ... – орыс тілінен аударылған пьесаларды Мұхтар Әуезов мақтан
ете тұрып атады. Айта кету керек керек, сол театрда ... ... ... өзі ... я ... өз ... ... (онда Әуезов
қазақтың республикалық драма театрында ... ... ... ... ... театр жұмысын тікелей басқарысып жүргендіктен,
драматургияға байланысты көптеген ірі және ... ... ... ... ... жазды.
Ол 1937 жылы «Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар атты мақаласында:
Бірінші – совет драматургиясының алдыңғы қатардағы пьесаларын қою ... ... ... ... күшейтеді, көпшілікке кеңес
мәдениетінің табыстарын танытып, ұғымды, ... етіп ... ... ... «өз ... деп тануға баулиды... Партия мен ... ... ... болсын, немесе сүңгуірлер, ұшқыштар, қызыл
әскерлер қаһармандарын болсын – барлығын да ... ... ... ... Осыларды қазақ артисінің ойнап бере алуы, бір жағынан, ... ... ... ... ... ... ... театры
көпшілікке төңкерісші реалист театрддың беретін үлгі нәрін береді, ... /15/», - ... М. ... осы жылдардағы теориялық ойлары мен
практикалық істеріндегі бірлік те тамаша көрінген. Ол, бір ... ... ... ... және кеңестік дәуірдегі) жақсы ... ... ... айтып отырса, екінші жағынан, сол жақсы пьесаларды
өзі аударып, театрға қойдырып отырады. Ол 1933 жылы ... ... жылы ... ... ... ал, 1937 жылы ... ... «Ревизордың» қазақ сахнасына жақсы ... ... ... деп ... ... ... ... партияның берген бағасы бойынша,
кеңес ... ... ... бойынша қарайды. Сондықтан бұл жөнде
біздің театр өзіне дұрыс та, берік те бағыт белгілеп ... Осы ... ... ... ... биыл қойылған «Ревизор» еді.
Бұл постановканың қазақ театры үшін ... ... ... ... ... ... қуана қарсы алды /15/». М. Әуезов осы мақаласында:
«Облыстық театрлардың аударма пьесаларға жанаспай, ... ... ... ... ... ... де ... Олардың әуелі классик
пьесадан бастауы шарт емес, қайта дұрысы бүгінгі ... ... ... жаңа пьесаны мемлекет театры қолға ала ... әр ... ... ... мұндағы тәжірибені тура лаборатория үстінде
үйреніп, танып алуына болады», - деп жазды.
«М. Әуезов ... ... ... байыту, жақсы классик
үлгілерді қазақшалаумен – қазақ тілінің драма ... ... ... ... ... ... мен ... айқындай,
өткірлей түсуді ұмытқан емес. Ол сондықтан да ... ... бірі ... және ... тұсауды» тамаша, келістіріп
аударды» /17,52-53/. Ол 1937 жылы жазған мақаласында: («Қазақ сахнасындағы
аударма пьесалар») «Ромео – Джульеттаны» ... ... ... ... ... да ... көп айтатын, тек оған үлгірген
жоқ. Бірақ, Горькийден үйрену туралы ол өте жақсы пікір айтқан жазушылардың
бірі: «Шынында, Горький ... ... ... ... оның шебет табиғатын идеялық-көркемдік маңызы мен ... ... және ... тереңірек те, дәлірек ұғуға тиіспіз.
М. Горький өз пьесаларын онша мақтамай, тіпті қатты сынға алса да,
кеңес драматургиясының өзі әлі жете ... ... ... ... ... ... Онда ... қырандар – уақыт тұтқынында езілген адамдар бар,
бірақ Нил тәрізділер адамзат тарихының алысқа ұшатын резерві. ... өз ... өз рухы ... ... ... ... ой
саларлық ерекше нәрсе. Ұлы драматургке тұстас жазушылардың бәрінен мұны
көрмейсің. Горькийдің ... және ... ... ... ... ... үйренуге тиіс», - деді. Мінеки, Мұхтар Әуезовтің театр ғана емес,
алдымен, драматургиямыздың шын мәнінде ... биік өнер ... үшін ... әдебиетімен байланысы жөніндегі көзқарасы мен ойлары осы.
1957 жылы қазақтың мемлекеттік көркем ... ... ... ... басын қосып «Көркем аударманың кейбір мәселелері» деген ... ... ... ... «Көркем аударманың кейбір теориялық
мәселелері» деген мақаласымен ... Онда ... ... жайындағы
теориялық ой-пікірдің ептеп дами бастағанын айта ... ... ... ғылымның бір саласы болып әлі жетілмегендігін, әлі төл күйінде ... ... есею ... ғана екендігін біліскендігіміз мақұл» деп
түйген. Содан соң ол аударма ... ... ... кемшіліктер деп,
аударманың жақсы тәжірибелерін анықтай отырып, оларды үлгі ... ... ... екендігін, көркем аударма туралы басылып шығып жүрген
мақалалардың көбі жеке сөздердің не дұрыс, не теріс ... ... ... сөз ... ғана тынатынын, ал аударманың күрделі теориялық
проблемаларын саралап, күн тәртібіне әлі қоя алмай отырғандығымызды ... ... ірі ... ... жатқандығын айтады. Сөйтеді де, қазіргі
кезеңдегі ... ... ең ... ... ... ... стилін
сақтау, түпнұсқадағы ұлттық сипатты жеткізу мәселелерін арнайы бөліп ... ... ... міндеттер нақтылы түрде, түпнұсқаның түрлі
қасиеттерін толық беру үшін ... ... ... зерттеумен
анықталады, ол қасиеттерге: интонация, ... ... ... ... ... ... ... бірге)
секілді элементтер жатады және бұған ұлттық форманың әрқилы өзгешеліктері,
тарихи сипаттары да келіп қосылады» дейді автор /18, 4/.
М. ... бұл ... ... одақ көлемінде белгілі бір ғылыми
негізге ... оның бар ... ... ... беделді ғылыми
орталығы, бірыңғай жүесі, әрбір ... ... мен ... ... сол ... мұнда негізгі мәселелер коллективтік түрде, ғылыми
тұрғыдан ойланып-толғану арқылы байыпты шешіліп отыратынын ... ... ... ... ... жүрген тәсілдері көркем прозаның
аудармасына да көп ретте қолайлы келетінін ескертеді. «Аударманың өте-мөте
қонымды ғылыми дәлелденген түрі деп олар – ... ... да, ... ... беретін ғылыми, дәл аударманы есептейді, ауларылатын
шығарманың ... да, ... де, ... ... эмоциялық
және образдық көріктерді толығымен сақтауға, түпнұсқаның мазмұны мен
формасының бүкіл нәр-қуатын ... ... - ... де, нақ ... ... көркем шығармалардың аудармасына да қолдануды ұсынады.
Бұл пікір көркем аударманың ... мен ... көп ... жазушы М. Әуезовтің кездейсоқ айта салған пікірі емес, ... ... ... ... ойының, тіпті жалпы дүниежүзілік
прогресшіл әдебиет пен ... даму ... ... отырып, ұзақ
ойланумен барып келген ғылыми қорытынды еді. Бұл әдіс, яғни ... мен ... ... та дәл ... отырып айнытпай аударуға тырысу,
сол кездің өзінде көркем аудармада молынан бар болатын. ... ... ... ... бар жұмысты белгілі бір ізге салып отыру ... бұл ... ... ... ... сәтсіз шығатын да,
түпнұсқаның ... мен ... ... ... ... толық сақтаймын
деушілердің бірсыпырасы сөзбе-сөздікке ұрынып қалатын.
Аударманың творчестволық принциптері туралы М. Әуезовтің сол ... ... ақын Шота ... ... ... біраз ойлар бар.
Грузин халқының ұлы ақынын насихаттауға арналған бұл мақаласында ол оның
«Жолбарыс ... ... ... атақты поэмасын («Витязь в тигровой шкуре»
дегенді М. Әуезов бұл ... ... деп ... еді, ал кейін ... ... ... ... деп ... кетті) аударуға қазақтың ең
ірі ақындары кірісіп ... ... да, ... ... ... ... ... ортаға салады.
Ең алдымен, мұндағы көңіл аударатын бір нәрсе, автор аудармашылықтың
үлкен өнер екені, оған аса зор жауапкершілікпен, үлкен дайындықпен ... ... ... Ол ... ... ... аудармақшы болып
отырған ақындар бұл поэманың ... ... ... ...
Бальмонт, Петренко, Цагарели аудармаларын және олар ... ... ... мұрасын жақсы білетін грузин оқымыстыларының
еңбектерін, грузин әдебиеті мен фольклоры жайындағы орысша деректерді оқып-
танысуы ... ... ... Оның ... ... тарихшылары мен ақын-
жазушыларынан көмек-кеңес алып отыруды ... ... біз ... ... ... ... ... әзірлікпен, ғалымдық мағлұматпен, сол
тақырып жайында шын терең біліммен кірісуді талап еткенін ... ол ... ... ... орыс ... ... отырып, грузин поэзиясының біздің ... ... ... ... Мұны ол жеке не топ дыбыстардың қайталап келіп
отыратын үндестігінен, яғни ... ... ... табады. Сөйтеді
де бұл ерекшелік бірқыдыру басқа тілдерге аударғанда дәл ... ... ... ... да, ... тілінен лайықты үйлесімін табатынын,
біздің ескі және жаңа ... ... ... ... бар ... Мұнда да ол аудармаға түпнұсқаның көркемдік, стильдік ерекшелігін,
ой тереңдігін жеткізуді бірінші орынға ... ... өз ... ... аз ... көп ... сыйғызып, терең метафора үлгісімен
салыстыра ... ... мол ақын ... ... кетеді де М.
Әуезов автордың «сол ерекшеліктері мен асылдарына аса ... боп ... зоры да, ... де ... ... ақындар мәдениеттердің бір-
бірімен интернационалдық жолда ... ... ... ... зор, ... міндетті ада қылады» /19/, - деп түйеді. Бұл да
аудармашы қызметінің маңызын көре білгендік.
Әдеби байланыстардың сан ... ... ... ... ... ... оның ... заңдылығы саналып, формалары мен ... ... бола ... ... орыс ... оның ... тіліне аударылуы
туралы ойлары қазақ тіліндегі ... ... шығу ... ... сабақтасады: «Оқулықтар мен программалардағы Грибоедов,
Островский драматургиясы, бүкіл ХІХ ... ... ... роль ... орыс ... және екі ғасыр түйіскен кезеңдегі ... ... шыңы ... ... ... ... туралы
айтылғанды оқысаңыз, олардың драматургиялық творчествосының, драматургиялық
шеберліктерінің спецификалық ... ... ... ... ... ... ... классикалық драматургиялық шығармалары
универсал ... ... ... ... т.б. романдары сияқты бір
әдіспен тек қана ... және тіл ... ... таң ... ... бірақ
осылай екеніне сөз жоқ.
Ал Чехов туралы жоғарғы оқу орнының 1951 жылғы ... ... ... ... жаңашылдығы. Чеховтың классикалық прозасы мен
драматургиясының лаконизмі, қарапайымдылығы, обьективтілігі» ... ... ... мен ... ... бірдей бір фразамен анықтама
беріледі. Бірақ Чехов-прозаик және Чехов-драматург өз ... ... бір ... ... екі ... да ... жаңашылдарша батыл, шегіне жеткізе жеке, ерекшелей жазған. Ол бұл
жанрларды ең жаңа формалы жаңа мазмұнмен ... Одан әрі, ... ... ... ... ... ұмыт ... теориясына лайықты баға
берілгені болу керек» /20, 358/.
Міне, ... ... мен ... ... ... әрдайым
басты назарында болды. Көркем әдебиетті халықтың зор асыл ... ... ... ... ... жөнсіздіктерді болдырмауға тырысады. Сол
арқылы өзінің қаламдас, үзеңгілес ... ... ... Батыс
әдебиетінен қазақ әдебиетінің алар тәлімі мол екенін сөз ... ... ... ... ... шығармаларды аударғанда мейлінше сақ болу
керек екендігін ескертеді.
Мұхтар Әуезов – қазақ драматургиясының өз топырағында ... ... ... қалай нәр алатындығын жетік білген, айқын болжау айтқан,
сонымен бірге өзге жұрттардың ... ... ... ... ... ... ... ғалым-жазушы. Ол, осындай драмамызға
теориялық ... ... ... бола ... өзі ... пьесалары арқылы –
қалай оқып, қалай жазудың тәжірибесін де көрсетті. Сондықтан біз: ... ... ... ... ... және оның теориясын бастап
айтқан ғалымы дейміз.
1. 3 Мұхтар Әуезовтің ... ... ... ... қолдануы
Әлемдік әдебиеттің биік жұлдызы Шекспир мұрасын меңгеру белгілі бір
профессионалдық дайындықты, көркемдік ... ... ... ... ... тудырмайды.
Орыс драмматургиясының озық үлгілері мен классикалық қазақшаға
аударып, сахнаға қойылуына ерекше еңбек сіңірген — ... ... 1937 ... ... ... ... деген мақала жазады. Мұнда ол
аударма пьесалардың қазақ ... ... ... ... сахналық бағыт-бағдарын айта ... ... ... Шекспир
шығармаларының, оның ішінде, «Отеллоны», «Ромео мен ... ... ... ... ... іске ... өзі бас-көз болған М. Әуезов 1938 жылы
«Отеллоны» ... ... Ал 1939 ... ... ... ұлы ... сахнасындағы тарихи басталады.
Қазақ тіліндегі тұңғыш аударма осы трагедиядан басталған У.Шекспирдың
драмматургиялық шығармалары бүгінгі таңда ... ... ...... ... ... елеулі құбылыс. [21, 56]
Қазақ сахнасында тұңғыш қойылған Шекспир пьесасы — ... ... ... сюжеттік желісіне итальяндық Джиральди ... ... ... ... ... Мұнда маңайындағы
офицерлердің өсек-жаласына еріп, жазықсыз әйелін өлтірген қызғаншақ ... ... еді. ... бұл сюжетке өзгеше де тың мазмұн беріп,
қайталанбас бейнелер галериясын дүниеге әкелді. ол ... ... ... ... адамы, Белинский сөзімен айтқанда, «қуаныш пен ... ... ... ... теңдесі жоқ құдіретті жанның терең де шексіз
бейнесін жасады». [22, 48]
Шекспир шығармашылығын зерттеп, ол ... ... ... ... ... ұлы ... драматургын қазақша сөйлетудің сәтті кілтін
тапқан. Түпнұсқада ... ямб ... ... заңдылығына сүйенген
ақөлеңмен жазылғандығы белгілі /23, 615-616/. Әредік қарасөз де кездеседі.
Бұрын ... ... - ... ... «Хан ... ... ... өлшемін ұлы шығарманы аудару кезінде
Мұхтар Әуезов сәтті пайдаланған.
Ягоның көп ... ... ... ... ... монолог.
Анна Радлова нұсқасында:
Спокойны будьте,
Против него я службу обращу.
Не всем быть господами, и не всем
Иметь слуг верных. Много есть, заметьте,
Хлопов преданных, ... ... ... ... ... как осел ... корм. Когда состарятся, их гонят
Хлестать бы честных слуг. Но есть другие ... ... ... ... же про себя они ... ... служат господом своим
И наживаются. А оперятся –
Себе уж угождают. Толк в них есть
И вот ... ... я ... ... верно то, что вас зовут Родриго,
Булдь мавром я, уж Яго бы яне был.
Служа ему, служу и сам ... ... ... и любви
Я собственные цели прикрываю
Ведь елли внешним знаком показать
Природу и лицо моей ... ... их, ... ... ... ... я буду, чтобы галки
Ее клевали. Я тогда – не я. /24, ... ... ... ... ... ... бірі бек ... жалшы тек болмас
Аз емесін білесіз
Адал құл да, жорға құл,
Құлдығы мен қорлығын сүйем депъ
Мырза мінген ... ... ... үшін күн ... ... ... ... сол құлды
Бірақ басқасы да болады
Қимылы мен қабақта ғана шырай бар
Жүрек сыры ішінде бекем жататын
Мырзаны құр ... ... ... жетсе, өзіне ғана тартатын
Адам осы десеңші
Міне, өзімді сондай санаймын да,
Сондықтан-
Сіз Родриго болғандай,
Мен мавр ... Яго ... ... ем
Оған деген қызметім –
Өзіме де қызметім
Қарыздарым, сүйгенім сол деген боп,
Мақсатымның бетін ғана бүркеймін
Барымды сыртқа шығарып,
Сырым, жүзім, жанымды
Шыныменен көрсетсем
Онда жүрек ... ... ... шоқытып жүрсемші,
Үйтсем, мен – мен болмаспын! /25, 332-333/
Адамдарды аңға, малға теңеп сөйлеу – залым, қара жүрек Яго ... ... ... ... ... ... ауыздан шіріген сөзді
бері үшін әдейі бір ұғымның орнын екінші ұғыммен ... ... ... ... жұмсартып, оның есесіне псиохологиялық күйді білдіруге
ұмтылған.
Пәле-жала жетті деп, түн ... ... Яго ... кейін Отелло
сенатқа келіп, сырын ашқан. Махаббат құпиясы енді ... ... ... деп ... мен ... ойнақы тағдырым
Дүниеге паш етті. Жаным менің
Ерлігіне табынған.
Жаны ... ... ... ... мен абыройына осының
Тағдырымды, жүрегімді арнағам.
Осы жерде әлсіз гүлдей
Мен қалып, ол майдан кетсе,
Өзім сүйген қасиетін көрмеймін
Сүйгеніммен жырақта
Болған күндер ауыр ғой, ... ... деп ... ... ... деп ... куә, ... көп арманын
Ойлай, сұрап тұрғам жоқ
Құмарлықтың қызығы да ойда жоқ
Сөнген ойды жас ... ... ... ... деп ол тілегін,
Зинаһар, ойламаңыз бұнымен
Бірге боп, ауыр зор ... екен ... егер ... ... ... махаббаттың періштесі,
Ой, көзімді суалтып,
Қайратымды ұрласа,
Үйтіп еңбегімді ермек жояр күн болса,
Онда менің дулығамды
Қазан етсін қатындар!
Барлық пәле жиылып
Атағымды қор ... /25, ... ... ... ... ... алып-ұшқан жүрек
лүпіліне лайық ырғақпен берілген. Тармақтардағы буын сандары айтылмақ ойға
бейімделіп, 7, 8, 10, 11, 12, 13 ... ... ... Орыс ... жеке ... баламалары жақсы табылған. «Бурный вихрь
сульбы» - ... ... - «паш ... ... Амур ... - ... Амур қанаты – жеңіл махаббаттың періштесі», ... ... деп ... ... бір қол ... көрсе – дағы қызығын,
Бақытты күйде қалар ем
Енді мәңгі қош бол, сабыр!
Қош, ырзалық!
Қанатты әскер, сен де қош!
Даңқ құмарды ер ... ... ат ... ... ... ... салар дабыл менен сырнай да,
Патша туы бар таланттар, сен де қош!
Салтанат, ... ... ... ... ... болыңдар бітті бәрі
Енді жоқсың Отеллоға /25, 391/.
Түпнұсқаның сөзбе-сөз тәржімесі.
Отелло: Я был счастлив, если бы весь ... ... и все ... ... ее ... тела, лишь бы я не знал об этом. О, теперь
навек ... ... дух! ... душевное довольство! Прощайте,
пернатые ... и ... ... превращающие честолюбие в доблесть! О,
прощай, прощай! Ржущий конь и ... ... ... дух ... ... ... знамя и все достоинства – великолепие,
пышность и блестящий церемониал войн! И вы, о ... ... ... ... ... ... ... Юпитера, прощайте! То что было
деятельностью Отелло, ушло навсегда! /26, 515-516/
Мағыналық жағынан ... ... түп ... дәл ... тұр.
Отеллоның жүрегі өртеніп, жаны күйген ... ... ... ... ... сәтті табылған.
Мұхтар Әуезовтің аудармашылық палитрасындағы бояулар өте бай. ... ... ... сан ... ... автор құлпыртып, жаңғыртып
пайдаланады.
Дож, синьор, суфлер, сенатор, лейтенант, генерал, герцог секілді
сөздерді аудармашы өз қалпында алған. ... ... ... ... ... ... ядро-доп, ночная рубашка-еткөйлек,
носилка-көтергіш, хризолит-лағыл тас ... дәл ... ... Рогач
–алданған ер, мнительный-сезікшіл, удной-ерепейсіз, благородный-асылзада,
льстивый раб-жорға құл, ... ... ... гневом-ашуынан қайғы
шеккен, клянусь христовой веры-иманыммен ант етемін, катехизис-мүңкін-
нәңкір, хаос-дозақ, ... я ...... күнім суалсын, монохиня-сопы
қатын болып ... ... /27, ... ... үшін әр түрлі көркем құралдар қолданылған.
Қараңғыда қастығың,
Қайда қанқор ұрылар?
Қала қандай жым-жырт ед
Қан төгіс, ей, қан ... ... ... жиі ... ... ... тәсілі.
Қай сарайға кезінде
Кезептік барып кірмейді,
Қандай таза жүректе
Қосарды күдік жүрмейді.
7-8 буынды шалыс ұйқаспен келетін өлең.
Қуарғанның қырық мың жаны ... ... ... ... қайтып қанады!
Көзім жетті. Бәрі де рас. Қара міне.
Махаббатты желге шашып жіберем.
Кетті әнеки. Қап-қара кек. Шық, дозақтың түбінен ... тәж бен ... ... ... ... ... ... бұл кеудем.
Қа-қа, ке-ке түріндегі аллитерация, ... ... ... ... ... ... ... бітіріп, жан
беріп тұр.
Орысша: Яго: Будь уверен во мне. Гони ... Я ... ... тебе ... снова иснова, что ненавижу мавра: у меня ... на то ... и ... ... ... основательная. Давай, соединимся, чтобы отомстить:
если ты наставишь ему рога, ты себе ... ... а мне ... В
утробе времени моного тайн, которые станут явными. Марш, шевелись, ... ... ... день нам ... ... чем ... Прощай.
Қазақша:
Яго: маған шәк қылма. Ақшаңды төк. Мен көп ... ғой ... ... айтайын-маврға өшпін. Өшігетін жөнім бар, сенің де ... олқы ... ... ... те, кек алалық. Сен дегеніңе жетсең, өзіңнің құмарың
қанады да, менің айызым ... ... ... көп сыр ... жарыққа
шығар. Марш, қозғал, бас аяқты. Ақша тап. Ертеңгі күн бүгіннен гөрі ... деп тұр. Қош ... ... ... жолдар салыстыра қараған кезде аудармашының ой
ұшқырлығын, көркемдік мәнерін қапысыз танытады. «Отелло» ... ... ... кейіпкерлердің бейнесін нақты қазақы ұғымға сәйкестендіре
аша білуде аудармашының көп еңбек сіңіргендігі де ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов үлкен
бір шеберліктің үлгісін танытты деп айтсақ қателеспегеніміз. Ол ... ... ... ... батыс классикасының үлгісін әкелген
алғашқы жазушылардың бірі ... 1 ... ... ... аудармасы
Ресейдің басыбайлылық қоғам кезіндегі өмірін терең бейнелегн Н. В.
Гоголь – драманың ең өткір жанры комедияның негізін ... ... ... С. ... ... И. ... И. С. Тургенев, Ф. М. Достоевский, А.
Н. Островский, Н. А. ... А. П. ... ... ... ... ... ... - оның ажуасында, түйреп
сөйлеуінде, сықақ пен ... ... ... ... ұлттық ерекшелігін
айнаға түсірген, орыс өмірін жан-жақты ... ... - ... кейіпкерін
ерекше көрсетудің шынайы шебері. Бұл шеберлікке жету үшін Гоголь көп ... ... ... ... ... ... ... немесе Хласков болған, сонан үшінші жазғанда ғана ... ...... ... мас ... ... ... айтқан сөзін әлденеше рет өзгертіп, сондай-ақ
дуанбасының ... ... де ... ... орыс ... ...... орыс өмірінің
шындығына үңіле қараған, жетік білген жазушы. Соның үстіне Гогольдің түпсіз
терең сықағын, шымшылап отыратын ... да бар. ... ... ... ... оның ... ең ... көзге түседі. Гоголь тілі мен
мұндалап тұрады.
Қазір біздің қазақ әдебиеті Гоголь шығармаларын түгел ... ... ... етіп ... ... ... рет аудару өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан,
яғни ... ... ... ... 1928 жылы ... деген пьесасын
қазақ тіліне Мәжит Дәулетбаев аударды. 1932 жылы «Өлі ... ... 1936 жылы сол «Өлі ... ... ... ... 1937 жылы «Шинель»,
тағы «Иван Иванович пен Иван Никифоровичтің қалай ұрысқаны туралы» ... ... ... жылы ... ... ... бұл ... бұдан көп бұрын сахнада
да қойылып жүрді. (аударған Мұхтар Әуезов). 1945 жылы ... ... ... ... ... ал 1948 жылы «Ревизор» тағы да басылды.
1952 жылдан бастап Н. В. Гоголь ... алты ... ... ... Орыс ... ұлы жазушысы Н. В. Гогольдің негізгі шығармалары ... ... ... ... сөз еткенде мәселенің көбі сол ... ... ... ... ... де, ... лепті
сөйлемдері де автордың ереше тәсілі, шеберлігі ... ... ... Ең ... кісі ... да күлдірмей қоймайды. Осының бәрін ол
күлдіру үшін ... ... өзі де ... шет ... ... ... орыс тілінде сөз жоқ. Шалғам, қияр, асқабақ, қарбыз
тәрізді өсімдіктер де, шыбын, тарақан, жылан, шаян тәрізді ... де ... де ... Гоголь бұларды теңестіру үшін пайдаланады. Терезеден
қарап тұрған екі ... ... ... де: ... басы ... екіншісінің басы асқабақ сияқты екен», - дейді. «Иван ... ... ... ... ... ... ал Иван ... басы
сабағы жоғары қараған шалғамдай екен», - дейді. ... ... ... қыр-
сырын ашу қазақ қаламгерлерінің алдына үлкен бір ... ... ... ... «Ревизорды» аудару арқылы Гогольдің шеберлік құпиясының
кілтін тапсам деген ниеті болғаны анық.
Мұхтар Әуезовтің Гогольдің ... ... ... ... үлкен
мән жатқанын байқаймыз. Әрі бұл драманың аударылуы сол ... ... ... ... ... ... тіліне үзік-жұлық аударылып ... ... ... арасынан Әуезовтің бұл аудармасы оқ бойы озық
тұр. Өйткені классикалық орыс драматургиясындағы озық ... ... ... ... сай ... шығу ... бірінің қолынан келе бермейтін
құбылыс екендігі даусыз. Аударма саласының білгірі, М. Әуеов аудармаларына
қатысты терең, шынайы ... өз ... ... ... ... ... С. ... пікір бойынша:
«Орыс халқының классикалық драматургиясын аударушы Россияның
тарихын, ... ... ... орыстың сол замандағы тілін,
автордың творчестволық әдісін толық зерттеп, кеңінен толғап және ... ... ... ... ... титтей қателесеу де орыс әдебиетінің
маңдайшасы болған ұлы шығармаларды теріс бағытқа ... ... ... ... ... тілі ... ойы ... түсінікті де әдемі келсін,
оның үстіне ауызекі сөзге бейім болсын! Бұл азбукалық шарт» /5, 60/ дейді.
Бұл пікірдің орыс ... ... ... өткізіп, зерттеп, терең
талдап болғаннан кейін шыққан ойдың қорытындысы екенін танимыз. ... ... ... ... ... бірден байқалып тұратынын
көреміз. Жазушылардың сәтті шыққан дүниелерінің сыншылар көзімен қарағанда,
түкке ... ... ... да ... Бұл ой М. ... ... да қатысты.
«Пьеса - әдебиеттің ең ауыр түрі, өйткені қатысушы адамдар онда өз
тілімен сөйлейді, ісі де сол ... ... ... ... оған
араласпайды» /28, 64/, - деген М. Горькийдің сөзі әдебиеттің үшінші тегіне
жататын бұл ... ... мен сөз ... қолма-қол ұйымдастырып,
«көрерменнің көз алдында қолма-қол» /29, 165/ ... ... ... ... Оның ... ... ... сияқты тілге бай, таңғажайып шұрайлы
тіркестерді еркін қолдана беретін жазушы жазса, оны орыс ... ... ... ... ал іс ... ... нағыз қиын іс.
Аударма жасау, бір халықтың ұрпақтан-ұрпаққа мәңгіілк мақтаныш етіп
қалдырып келе жатқан асыл мұрасын, бүкіл адам ... ... ... өз ... ... ... ... табанды қызмет ету – аса
жоғары азаматтық міндет. Аудармашының жауапкершілікті терең ... ... ... ... ... аса ... жазушысы, сатирик марқұм Остав
Вышня 1951 жылғы 5 қарашада өзінің күнделігіне ... деп ... ... ... ... ... ... керек. Мақсат сол ғана!
«Ревизорды» аударуға батылым барып кірісердегідей мен өзімді ешуақытта ... ... ... мүшкіл халде сезініп көрмеппін. Тек әйтеуір
М. Ф. Рыльский редактор болып жәрдем ететін болғандықтан ғана бұл ... етіп ... Е. ... ... әлде ... Осы бір ... ... шығуыма медет боп, жебей гөр мені ... ... ... ... ... жұпар иісі аңқыған раушан гүліндей, ... ... ... ... ... ... ... жаныма соншалық
жақын, соншалық сүйікті осы бір ... ... ... ... ... етіп шығара алсам ғой» /5, 60/.
М. Әуезовтің өзі осы ... ... ... ... ... ... аудармашының жауапкершілігін азаматша сезіну деп осыны ... ... ... ... творчество да болмақ емес. Не осылай
терең тебірену жоқ, не жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... еңбегімен жарқ етіп
жұртшылық назарына ілінбеген «көзсіз ... ... ... ... ... емес, жылпостығымен өтіп, үлкен нәрсеге қол артуынан
кілең бір халтурадан басқа ештеңе де ... ... не ... бізде
осындайлар көркем аударманың құнын түсіріп, қадірін кетіріп жүр». /18, 14/
Бірақ бұл ... ... ... ... аударылуына мүлдем қатысы жоқ.
Аудармашының «Ревизор» сияқты күрделі де ой тұтастығы өте ауыр ... ... ... ... түсініп, көркемдік қуат әсерінде
отырып ... ... ... әрі ... ... әңгімеміз «Ревизор»
төңірегінде, ондағы ... ... ... ... алу ... болмақ.
«Ревизорда» қатысатын адамдардың әрбіреуі де өз ... ... ... ... орны бар, сол міндетін олар жұмыла атқарады. Әр
адамның әрбір сөзі ревизорды күту туралы ... ... ... ... ... ... шығарма классикалық драматургияның өзіне ғана тән ... ... одан еш ... Негізгі ой ревизор туралы
болады да, бірақ оқиға, іс-әрекет адамдардың, қала ... ... ... ... оның ешбір сөзін өзгертуге болмайды, бәрі де өз
орнында», деген Белинский. Бұған қарап ... ... ... ... талантты, қажырлы еңбекті қажет ететіндігін, ... ... ... ... ... ... ... аңғарамыз.
Біздің ойымызша, Гоголь қаһармандарының мәдени сатысы, түйсігі өте ... ... деп ... ... шығаруымыздың себебі, Гоголь кейбір
жазушыларша, Ресейдегі әдемі, көрікті, ақсүйектер ... ... ... Ол ... кездегі қоғамдық жағдайы құлдырау алдында тұрған,
іріп-шіруде қалған Ресейдің халін көрсетуге ... ... бұл ... ойлылығынан емес, оның халықтың хал-ахуалына зерделілікпен қарай
білуінде. Гоголь қаһармандарының көбісі – ... ... ... ... поселкеде жүрген жалмауыз обыр ... ... ... ... де ... халық он тоғызыншы ғасырдың екінші ... ... еді. ... ... ... ... өзінде қалғанымен,
қазақ даласына патша үкіметі шығарған заңдар жетті. Қазақ елін үш ... ... заң ... ... ауылнайлар, атқамінерлер тобы
қалыптасып шықты. Ұлы ақынымыз ... да осы ... ... мысқылдап
«Болыс болдым, мінеки» деуі де осы тұсқа сәйкес келеді. Демек, ... мен ... ... он ... ... ... ... ұқсастығы бар деп айта аламыз. Аудармашының осындай детальдарды
ескергендігі байқалу қажет. Ал бұл айтылғандар ... ... ... деп айта ... аудармашының сөздеріне кезек беретін болсақ, бірінші орыс
тіліндегі нұсқасын беріп, ... ... ... ... аудармасын көрсетуді
жөн көрдік. Тексерушінің арнайы шыққанын, оның өздерін тексеруге ... ... ... ... ... жемтіктес-табақтастарын жинап алып:
«Я пригласил вас, господа, с тем чтобы ... вам ... к нам едет ... ... из ... ... (под ... И еще с секретным предписанием»...
«Я как будто предчувствовал: сегодня мне всю ночь ... ... ... ... ... ... я ... не видывал: черные,
неестественной величины! Пришли, понюхали и пошли прочь. Вот, я вам ... ... ... я от ... ... Чмыхова, которого вы, Артемий
Филиппович знаете. Вот, что он пишет: «Любезный друг, кум и ... ... ... ... ... что ... ... с предписанием
осмотреть всю губернию и особенно наш уезд. Я ... это от ... ... хотя он ... себя ... ... Так как я знаю,
что за тобою, как за всяким, ... ... ... что ты ... умный и
не любишь пропускать ... что ... в ... Так вот ... /30, 118/- ... ... дуанбасының үш жерде айтқан пікірі біріктіріліп алды,
жеке-жеке сөздерді, жалғыз-жарым ... ... ... ал ... ... ойын ... ... кібіртіктеп қалатын аударушылар болады.
Екіншіден, төрт тілге аударылған ... ... 1952 жылы О. ... «ең ... шыққан аударма Мұхтар Әуезовтікі» деген екен, сол сөздің
дұрыстығына көз жеткізу үшін қазақша ... ... ... ... мен ... бір орасан жайсыз хабарды естіртуге шақырып
едім. Бізге ревизор келе жатыр...»
«Петербургтен келе жатқан жасырын ревизор және астыртын жарлығы бар
көрінеді...»
«Құдай ... ... түні бойы түрі ... екі ... кетсінші! Тіпті, өмірі мұндай тышқанды көрген емен: добалдай қап-
қара! Келді де иіскеп-иіскеп кетіп қалды. ... ... әлгі ... ... ИвановичЧмыховтың жіберген хатын оқиын сіздерге. Оның жазып
отырғаны мынау: «Сүйікті досым, замандасым және сүйеушім...саған білдірмек
асығыс хабарым: ... ... бар бір төре ... ... ... біздің уезді қарамақшы. Ол өзін жай адаммын десе де, мен ... ... ... Мен ... ғой, сен де жұрт ... күнәдан
мұнтаздай жан емес ең, өйткені, ақылды адамсың ғой, құдайдың беріп ... кім ... ... ... ... /31, 9/ , - деп ... ... Бұл жерден көретініміз, Гоголь орысша ... ... ... ... ... баурап алса, қазақ тілінде де дәл солай
жүйткітіп ... ... ... осы ... оның парақор, жемқор жан
екенін және сол ... ... сол ... ... ... ... ете ... сұм екеніне де көз жеткіземіз. «Қорыққанға қос көрінеді»
деп, өзінің түсінен сенетіндігін, надан, ақылы тайыз, құлқынның құлы ... ... ... ... ... да дәл ... ұғамыз.
Салалас құрмалас етіп берген дуанбасының алғашқы ... ... вас, ... с тем ... ... вам ... известие: к
нам едет ревизор...» деген бір сөйлемді «Мырзалар, мен сіздерді бір ... ... ... ... ... Бізге ревизор келе жатыр...» - деп,
екіге бөліп, шағын екі жай сөйлемге айналдырып ... өте ... ... ... ... Аударушы бұл арада ұтылмаған. Ал «крысаны - егеуқұйрық»
деп ... әрі ... ... тышқанды көрген емен» деп аударуы да заңды,
себебі «егеуқұйрық» ... ... ... ... сөз ... ... оқушыға «егеуқұйрықтың» - тышқан екенін жол-жөнекей түсіндіре ... өте ... ... ... ... ... астарлы сөйлемді: «Так как
я знаю, что за ... как за ... ... ... ... что ты ... и не любишь пропускать того, что плывет в руки...» деген дуанбасының
парақорлығын әлемге әшкерелеп көрсететін нағыз түйінді ... ... ... ... ... берген. Бұл жерде Гогольдің өз тілімен
айтсақ, «Автордың ... ... ... ... оны ... ... ... көрінеді «Мен білем ғой, сен де жұрт қатарлы күнәдан ... емес ең, ... ... ... ғой, ... ... тұрған несібінен
кім қашады?..» деп аударуы М. Әуезовтің Гогольді дәл беруге ... ... ... ойын ... талаптанған. Нақты айтарымыз: Гоголь
қазақ тілінде жаңғырып шыққан. Дуанбасының дәл өз кескіні, Гогольдің өз ойы
осы ... ... ... ... ревизорды күтіп, қорқынышта ... ... - Это бы еше ... ... проклятое! Вдруг заглянет: «А, вы
здесь голубчики! А, кто скажет, здесь судья? Ляпкин-Тяпкин» - «А ... ... А кто ... богоугодных заведений?» -
«Земляника», «А подать сюда ... Вот что ... - ... ... Әуезов: «Ол уақа емес-ау! Әлгі астыртын құдай ұрғанды айтсаңшы!
Бір күні қапылыста келіп: - Е, ... ... ... ғой! ... кім? ... ... ... – Ал игілік орындарының қамқоры кім?
– Земляника. Әпкел мұнда Земляниканы десе, ... пәле ... деп ... ... ... ... «әпкел мұнда» деген сөздер ауызекі
айтылатын сөздердің нұсқасы. Гогольдің өзіне тін ... ... ... ... «А ... ... да орыс ... ауызекі тілдің нұсқасы.
Ендеше екі сөздің орны табылып, шебер қиюласқан. «Вот что худо!» ... ... ... пәле ... деп әрі дәл, әрі ... берген.
Дуанбасы, игілік орындарының қамқоры, мектептер бақылаушысы, судья,
дәрігер тағы басқалары ... ... ... Иван ... ... ... кіреді. Сонда дуанбасы:
«- Послушайте, Иван Кузьмич, нельзя ли вам для общей пользы, всякое
письмо которое прибывает к вам в ... ... ... и исходящее,
знаете этак немножко распечатать прочитать: не ... ли в нем ... ... или ... ... Если же нет, то ... опять
запечатать; впрочем, можно даже и так ... ... ... - ... ... Бері ... Иван Кузьмич, бәріміздің пайдамыз үшін,
конторыңызға келген-кеткен хатты, азырақ бүйтіп, ашып ... ... па ... хат па екен жоқ ... қайта жабыстырып қоясыз ғой, жапсырмай тапсырса
да уақасы не?» - деп аударады. Кейде күрделі бір сөйлемді екі ... ... ... аудармашы, енді бұл жерде реті келгенде, екі ... бір ... ... ... ... ... көруге болады.
Біздің айтайын деп отырғанымыз, Гогольдің сықығы, соны аудармашының бере
білуі.
Сасқалақтап, қорқып отырған ... ... ... ... немножко распечатать и прочитать» деген ... ... ... әйгілейтін сөздерді тегін салып отырған жоқ, артынан дуанбасы
өзінің өкім екенін де ... ... ... даже и так ... ... деп ... ... де орынды айтылған шындық. Гогольдің
сықағы осы өмір қайшылығын ашуында. Күлдіріп ... ... да ... ... ... осы қайшылық қандай үйлесіп тұр? Бұл ащы
мысқыл да ... ... ... ... ... де ... жоқ, өмірдің өзінен
туған шындық! Осылай шыжымдап ... ... ... ... ойын ... ... те ... ауызекі сөзбен жіңішкелеп,
өзінше айтып кемеліне келтірген: ... ... ашып ... болмас па
екен?» - дегізіп әдепті мүләйім ... бір ... ... де, ... болса, қайта жабыстырып қоясыз ғой, жапсырмай тапсырса да ... ... ... ... де ... ... ... орындалған,
Гоголь қазақта жатық сөйлеп отыр.
Городничий «Батюшки, не милы мне теперь ваши зайцы: у меня инкогнито
проклятое сидит в голове. Так и ... что вот ... ... ... ... ... - ... қояның бар болсын, менің бар ойымда әлгі
бір құдай ұрған астыртын төре тұр. Есікті сарт ... ... келе ме ... ... - деп ... перденің үшінші көрінісінде бұлардың үстіне қала помещиктері
Петр Иванович Добчинский мен Петр ... ... ... ... қалаға келгеніне екі жұма болыпты» деген хабарды естігенде дуанбасының
зәресі ұшады, сонда:
«Две недели! Батюшки, ... ... ... ... В эти ... ... ... жена! Арестантам не выдавали провизии! На
улицах кабак, ... ... ... - деп осы екі жұма ... өзінің барлық бұзақы қылмысын ақтарады. Көшенің ... ... ... ... ... ... ... өзінің басына пәле төнгенін
түсініп, барар жер, басар тауын таба ... ... ... Сонда
дүниедегі барлық пірлеріне де жалбарынады, ... тал ... осы ... ... «Екі жұма! Әкем-ау, көкем-ау! Жар бола гөр, әулиелер! Нақ осы екі
жұманың ішінде унтер-офицердің ... дүре ... ... ... Көше ... ... ... Масқара! Қорлық!» деп аударады.
«Батюшка, сватушкиді» Әуезов «Әкем-ау! Көкем-ау» - деп ... ... бұл ... ... бола ... да, ... ... әнбелер» жоқ, ал
«выносите, святые угодники!» ... ... ... ... ... тұрады.
Саратов губерниясындағы үйіне кетіп бара жатқан Петербургтің ұсақ
шенеуніктерінің бірі ... ... ... ревизор екен деп ұғады.
Дуанбасы сол «ревизорға» келе ... ... ... Хлестаков ішер тамағына
ас таба алмай дағдарады. Бірнеше күндей несиеге алып ішкен екен, ал ... ... ас ... қояды, оның үстіне бұрынғы қарызын төлемесе,
трактирші дуанбсаыға шағым арыз ... ... ... ... ... жолда картаға ұтқызған Хлестаков) үрейленіп ... ... ... Бұл ... ... ... үрейленеді. Дуанбасы –
Петербургтен келген жасырын ... екен деп ... ал ... ... ... дуанбасы абақтыға алып кету үшін келді деп
сескенеді. Сонда дуанбасы: ... ... ... ... ... ... ... Ол пәтерді Хлестаков абақты екен деп ... өзі ... ... да ... ... ... күш көрсете
сөйлейді. Сол кезде дуанбасы: (дрожа) – «По ... ей ... ... Недостаточность состояния. Сами извольте посудить: казенного
жалованья не хватает даже на чай и сахар. Если же были ... ... ... ... к столу что-нибудь да не пару ... Что же до ... ... ... ... которую я будто бы высек, то
это клевета, ей-богу, клевета! Это выдумали злодеи; это такой народ что ... мою ... ... ... ... осы ... ... Әуезов
қазақшаға: «Тоғышарлықтан, құдай біледі, тоғышарлықтан. Ауқаттың кем-
тарлығы... Өзіңіз ... ... ... ... да ... пара ... бар ғой, әншиін құрттай бірдеме. – тек тамақтық, бір-екі
көйлектік ғана. Ал енді унтер- ... ... ... ... ... сөз,
ол , құдай біледі, шіп-шикі жала. Мұны шығарып жүрген менің дұшпандарым, бұ
халықты қойыңыз, ... ... ... де бар», - деп аударады. Бұл ... ... ... сөзді «тоғышарлықтан» деп аудару алым тұр. ... ... ішер ... Рас, тоғышарда, жалқауда тәжірибе болмайды,
өйткені ол түк те ... Бұл ... таяу ... осы ... ... ... «ей, богу» деген сөзінде екпін
жоқ, жарамсақтану ғана бар, оны Әуезов: «Құдай ... деп ... екі рет ... ... ... ... Әуезов бір-ақ рет «жала»
деп ... ... сол бір жала екі ... ... тұр, ... «шіп-шикі»
сөздің екпініні күшейтіп жіберген.
Дуанбасының сөздеріне көп тоқталуға болады, өйткені ол ... ... ... ... ... Алайда жоғарыда дуанбсаының
жармасақтанған сөздеріне көбірек ... ... ... үлкенге табынғыш,
жалтақ сөздерін, сондағы «кішіпейіл» бейнесін ашуға тырыстық. ... ... ... ... – Мария Антоновнаны айттырып күйеу
болды, сонда төбесі ... ... ... ... нан ... көкіген дуанбасының өз қоластындағы көпестерге сөйлеген сөзін
келтірейік: «Городничий. Что голубчики, как поживает? Как товар идет ... ... ... ... ... протобестии, наддували
мирские! Жаловаться? Что много взяли? Вот, думают, так в ... ... ли вы, семь ... и одна ведьма вам в зубы, что...
... Знаете ли, что тот самый чиновник, - которому вы ... ... на моей ... Что? А? Что теперь скажете? Теперь в вас...
У!.. обманываете народ. Еще ... ... ... «не ... а уж
обмериваешь; а как разопрет тебе брюхо до набьешь себе ... так ... Фу, ты, ... ... А кто тебе ... сплутовать, когда ты строил мост и
написал дерева на ... ... ... как его на сто ... не ... ... ... козлиная борода! Ты позабыл это? Я показавши это на тебя мог на
бы тебя также ... в ... Что ... ... ты ... валяешься у моих ног. Отчего? – оттого что ... а будь хоть ... на ... ... так ты бы меня ... в ... ... еще бы и бревном сверху навалил.
...Я не ... ... ... смотри, держи ухо востро! Я
выдаю дочку не за ... ... ... чтоб ... ... Не то чтоб ... с ... балычком и
головкою сахару... «Ну, ступай с богом!...»
Мысалға ... төрт рет ... сөзі ... ... ... ... ... аша түсу. Бұл жерде Гогль көпестердің кім
екенін де, дуанбасының кім екенін де анық ... ... ... ... көрінген мінезі былай тұрсын, оның сонау анасынанн туғалы кім
болғанын да оқушылар ... ... ... ... әке ... оның ... күйеуге беріп, жасауын мол қылып ұзатуға тырысатынын, ... тек қана ... үй ... өз қара ... қамын ойлайтынын,
сондықтан талай-талай қылмысқа барып, сәудегерлерді, қазынаны жеп күнелткен
сұм екенін ашып айтады. Осы мінезінің бәрі оның ата ... жас ... ... екендігін білдіреді. Осындай түйінді ойын Мұхтар Әуезов
қазақ тілінде былай береді:
«Дуанбасы: Е, көгершіндер, қалай, жақсы ма? ... ... пе? ... өңшең самауыршы, кездемеші, арыз қылдыңдар ма? Сырдаң сұғанақ, өңкей
ала аяқ, ысқаяқтар! Арыз ... пе? Е , көп ... ма? ... жаның тесілгір өңкей, абақтыға тығады деп ойладыңдар ма, Мені?!
...Білдіңдер ме, әлгі сендердің арыз қылатын төрелерің енді ... ... ... А? ... ... Не ... Енді мен ... халықты алдау... мұрныңның боғы тиылмай, «пысымылданың» иісін де
білмей жатып, ... ... ... ... ... ... толтырасың,
кеудеңе нан піседі! Көріп пе, кісі, сірә, мұндайды!..
...Арызқойлар? Сен көпір салғанда жүз сомға да ... ... мың сом ... ... ... ... кім еді? Текесақал ит-ау, мен
емес пе ем сондағы? Ол ... ... ма? Мен ... ... сені ... жіберетін едім, не айтасың? Ә?
...Міне, енді құштың ба аяғымды? Неге десеңші? Мен жеңдім, безбеннің
басы әнтек саған ауғанда, сен мені ... ... едің де ... ... ... үйер ... кек ... тек енді аяқтарыңды аңдап бас! Қызымды
әлдебір жай ... ... ... ... ... Сол, кәдені
білесіңдер ғой! әлдебір балық-салық немесе бір бас қант ... ... деп ... ал, ... енд, ... ... дейді.
Дуанбасы қазақ тілінде де тым жатық сөйлеп тұр. Орысша «Ревизорды»
оқығанда алатын ... ... ... де ... ... басы биязы
басталып, бірте-бірте қатайып, зілді сөзге айнала береді. Сол ... ... де ... ... ... ізі жатады. Ол Гогольдің
қарапайым биязы сықағы (юмор). «Знаете, ли вы, семь ... и одна ... в ... ... ... ... орыс тіліне ғана тән боқтау-балағаттауды да
Әуезов: «жұлын-жұтқыншағың үзіліп, жаның тесілгір ... деп дәл де ... «Еще ... ... ... «не знаешь, а уж обмериваешь»деген
сөзін де «Мұрныңның боғы тиылмай, «пысымылданың» иісін де ... ... ... деп ... ... ... ... ойлаған тура
баламасы осы. Әлі, «өсіп жетпеген баласың» («Недоросль» мағынасында)
«мұрныңның боғын ... ал!» - ... ... соны дәл ... ... ... «Отче нашаны» мұсылман дінінің «пысымылдасына»
алып келуі де ... ... Бұл ... енді ... әдебиетінің төл
туындысы сияқты болып кеткен. Дуанбасының ... ... ... бар, ол
жасалған мақсат орындалған. Гогольдің сықақ әдісі, өзіндік ... ... Енді ... сөйлетіп көрейік. Қонақ үйден (трактирден)
Хлестаковты дуанбасы өз ... ... ... ... ... Я сам тоже – я не ... двуличных. Мне очень
нарвится ваша откровенность и ... и я бы, ... ... бы ничего
и не требовал, как только оказывай мне ... и ... ... ... ... ырза ... Мен де солаймын, екі жүзді адамды жек
көремін. Маған ... ақ ... ... ұнап тұр., мен ... ... тек ... ... болғаны, одан өзгені сұрамаймын»
- дейді.
Осы мәтіндегі аударуға ең қиын тиетін Гогольдің ... ... ... ... ... екі қайталанған келте сөз дұрыс
берілген. ... ... ... ... шыққан. Ендеше, Хлестаков образы
өз қалпында көрінген. Игілік ... ... ... ... ... ... ... жамандайды. Сонда: «Здесь есть один
помещик, ... ... вы ... ... и как ... этот
Добчинский куда-нибудь выйдет из дому, то он уж и сидит у жены его, ... ... И ... посмотрите на детей: ни одного из них не
похоже на ... но все, ... ... ... как вылитый судья»,
- дейді. Қазақша: «Осында Добчинский деген бір помещик бар, өзіңізі де
көрген ... сол ... ... шыға ... бар ғой, ... ... ... Оған мен ант ішуге бармын... Өзіңіз ... ... ... Добчинскийге тартқан бір баласы жоқ, бәрі де, тіпті, ана
бір кішкене қызы да ... ... тап өзі» ... ... ... ... ... да, жанама образдар да
жақсы берілген. Ресми терминологияны қолданбай қарапайым сөйлейтін әйелдер
образы бәрінде де ... ... Жеке ... ... ... мақал-мәтелдер
де орнын тауып, көңілдегідей үйлескен. «Грешки грешком рознь – ... ... ... «попробуй прекословить – ал, енді, қыңқ дедің бе», ... ...... ... ... ... ... – күйелі көсеулер», «О,
тонькая штука – ... ... ... ... ... ... жеке ... кетсе де, Гогольдің негізгі ойын дұрыс береді. Мысалы, «В муку ... вас ... да к ... в ... в шапу туды ему» ... сөздерін
«інге тығып жіберер ме еді! Бір-біріңді қосақтап, ... ... ... ұшырар ма еді!» - дейді. «Мука, черт, подкладка, шапкалар» түсіп
қалса да, Гогольдің ойы ... ... жеке ... ... ... ... ... тырысқаны осыдан-ақ көрініп тұр. «Оба
пальцем в небо ...... де ... дәл түсіпсіз» деп айнытпай
береді.
Негізгі тақырыбымыз «Ревизордың» қазақ тіліне ... ... ... көрсету. «Ревизордағы» кейіпкерлердің жақсы, сәтті
шыққанын дәлелдеп өтттік қой деп ... Енді ... ... ... отырып, Гогольдің өзіне тән стилінің, сықақ, сынының қазақ
тіліне дұрыс тәржімаланғанын ... ... ... ... ... да төрт ... ... нұсқасын қарай отырып, орыс әдебиеттанушы-
ғалымы Олидордың «Поддева на уду» - ... ... ... ... аударды.
Өйткені Қазақстанда балық аулау кәсібі жоқ, сондықтан қармақ жоқ» - деген
сөзіне қосылуға болмайды. ... ... ... де ... (уда) ... бар. «Ала ... ақ ... қармағыма қап қайран» деген өлең жолдары
фольклорлық мұраларымыздың бірқатарында кездеседі. Бұл мәселені ол кісіге
көлденең біреудің қате түсіндеіргенін ... ... Рас, ... ... ... ... ... жоқ, дұрыс шығуы даусыз
шындық деп бағалауымызға болады.
Ендігі бір сөз: осы шығармада әдіс ... да ... ... ... әдіс қолданылып аударылған тәрізді. Мысалы, ауызекі сөзбен, әдемі,
түсінікті аударып келе жатады. «Как можно-с! Вы ... ... ... Я
этого не заслуживаю» - деген сөзін Әуезов: «Қалай ... ... Сіз ... ... Мен оған ... - деп ... аударады. Ал енді басқа
бір жерінде:
«- Как, только два блюда?
- Только-с» ... ... ... екеу-ақ па?
- Екеу-ақ-с» деп аударады.
- Так точно-с, в благоугодном заведения – деген сөйлемді –
- Дәл ... ... ... – деп береді. Әрі қарай «так-с»,
«солай-с»- деп те ... ... ... ... ... ... өзгеше болып та көрінеді.
Орыс тіліндегі бұл «с-тің» ... ... ... (мырза) деген сөзден шығады. Осы «с» тің астарында
бағынушылық, жарамсақтық бар. ... ... ... дыбысы жатады. Өйткені
қожасына қарап құлы, мырзасына қарап малайы сөйлегенде қолданылады. ... өз ... ... ... ... ... мына жаңа ... жаңа
тәжірибе (эксперимент) есебінде ұсынатын тәрізді. Қалайда осы жаңа үлгі
қолданылған жері ... ... ... ... ... ... сөйтіп
оқушыны мүдіртеді, түсініксіз шығады да мақсат орындалмай қалады.
Ал, енді «семга», бірде «көк серке», бірде «балық» болып; «деревня»,
бірде ... ... ... «ел» болып аударылуына назар аудармаған ... ... ... ... ... ... қарай бір сөз бірншее рет
өзгеріп отырады.
Осы «Ревизордың» екі жерінде ғалымдардың есептеуінше, мүлт басқандық
бар, мысалы: «Нехорошо, что у вас ... ... ... курят, что всегда
расчихаешься, когда войдешь. Да и лучше, если б их было ... ... к ... ... или к неискусству врача» - десе, Әуезов:
«Аурулар тым ащы темекі тартады, ... ... ... ... да ... емес. Темекінің неғұрлым азы жақсы, ауруды жөнді ... ... дым ... екен деп ... ... - деп ... ... «Да и лучше, если б их было меньше» - деген сөзді ... азы ... деу ... өйткені есімдік «их» тың темекіге қатысы жоқ,
ол «больных» деген сөздің орнында тұр. Әрине, темекі аз ... ауру ... ... тура мағынасы бұзылмау да мүмкін, бірақ Гогольдің жіңішкелеп
айтып отырған тұздығы ащы, сырты биязы сықағы ... ... бұл ... ... – оның ... ... себеп болып тұр. Топас әкім
дуанбасының ауруларды емдемей-ақ қуып шығу ... ... ... ... ... Осы сықақ берілмей қалған.
Екіншісі: «Жаль что, Иохим не дал напрокат кареты, а хорошо бы, черт
побери, ... ... в ... ... ... ... к ... – помещику под крыльцо, с фонарями, а Осипа сзади, одеть в ливрею» ... ... ... ... ... ... ... дүние, Иохим
күймесінің майын бермегені, үйге күймемен түсе ... ... ... дүрілдетіп келіп, екі жағынан фонары жарқыраған есік алдында
тұра қалсам, ливрей киген Осип күйменің ... тұра ... - ... ... қате ... ... «екі ... помещик үйіндегі есік алдында
тұруы. Помещиктің «екі фонарін» Хлестаков арман қылмас та еді ғой. Ол ... ... ... ... сонда малай Осип ливрей киіп, күйменің
артында тұрса, міне, Хлестаковтың салтанатты екені ... ... ... етіп тұрғанын көруге болады.
Кіші-гірім қателеріне қарамастан, ... ... ... ... шыққан деген ойды қайталап айтамыз. Аударушы Гогольдің ойын ... оның ... ... ... тән ... ... қазақша
жеткізген. Қазақ тілі мен орыс тілінің арасындағы шалғайлықты да ... ... ... ... и мы ... ... как ... и не знаем, что он за человек», - деген дуанбасының ... ... де ... кім екенін білмеген болайық» деп ... қапы ... жоқ! ... ... қана ... ... ... аудармасы
қазақ әдебеитінің өз ... ... Ең ... тағы бір сөз: Гоголь
Хлестаковтың мінез-құлқын ойнаушы актерларға түсіндіріп ... ... ... и, как говорят: без царя в голове» - десе, ... ... да жоқ» ... жарыместеу жігіт деп аударады. Мүмкін, бұл
жерін Әуезов өзі аудармаған да шығар, егер аударса «ақылына ... ... ... ... дер еді ғой. Біреулер «патша» мен «айғырдың» үш қайнаса
да сорпасы қосылмайды деп таласар, бірақ осы ... ол ... ... ... Орыс тілінде ұшырасатын мақал-мәтелдерді аударғанда да ... ... ... өте көп. ... кездері аудармашы өз халқының
тілінен алшақтамаған.
Демек, М. Әуезовтің бұл шығарманы қазақ аударуда ... ... ... ... ... ... әрі ... иық тірестіріп тұра
аларлықтай дәрежеде ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударылуы бірінші әдеби ортадағы жағымды жаңалық
болса, оның көркемдігінің Гоголь тілімен үндестік табуы, ... ... ... табысы деп бағалауға болатын табысты жайт.
М. Әуезов аудармада сәйкестілікті, баламалылықты сақтаған. ... ... ... ... ... ... ... де мәнерлі
жеткізген.
2. 2 Мұхтар Әуезовтің кеңес драматургтерінің туындыларын аударуы
Классик жазушыларымыздың көп дүниелері ескіру орнына уақыт өте ... ... ... әдебиеттегі белгілі құбылыс. Сондықтан да ұлы
драматург ... ... әр ... ... ... ... сөз етуіне өқарамастан, зерттеу ауқымы тарылып, түгесілмей, қайта
жаңа көкжиектері ашыла түсіп келеді. Осындай ... ... бірі ... ... өзі ... пьесаларын орыс тіліне де аударып беріп отыруы.
«1930 жылдары жазылған «Тартыс», «Шекарада», ... , ... ... ... ... ... осындай аудармамен жазушы
мұрағаттарында сақталып қалған. Аударманың ... мен ... ... сөз етуді керек қылады. Аталған пьесаларда сөз ... ... 1916 ... ұлт-азаттық көтеріліс, колхоздастыру сияқты күрделі
тақырыптарды қамтуда сөз жоқ, көп ... көп ... ... ... ... ... тәжірибесін үйренді. Осы жаңа ... ... орыс ... ... мол пайдаланды. Соның ішінде, ... ... (1934 ж), Н. ... ... (1935 ж), ... «Любовь Яровая» (1937 ж) пьесаларын қазақ тіліне аударды. Бұл
аудармалар кейін сахнада қойылды. Жазушы осы ... ... ... ала салмаған. Олардың бәрі де 1930 жылдардағы ел басындағы
зәру тақырыптарды қозғайды. «Қорқыныш» пьесасында орыс ... ... ... ... бастауы суреттеледі. «Любовь Яроваяда»
бір отбасында ерлі-зайыпты адамдардың тап тартысының нәтижесінде жау болып
шығуы көрсетіледі. «Ақсүйектер» ... ... ... ... ... ... орыс ... ұры-қары, қылмыскер адамдардың артында атақты
«Беломор» каналын қазуға қатысады. Осы ... ... ... ... ... ... оқиғаларға ұқсас оқиғалар Мұхтар Әуезовтің «Тартыс»,
«Шекарада», «Тас түлек», «Ақ қайың» пьесаларында мол ұшырасады. «Қорқыныш»
пьесасында ... ... ... ... ... сенімсіздік көрсетіп, қуғындау «Тартыстағы» дәл осындай ... ... ... Тап ... ... жаңа ... пен ... қалыптастыру деген желеумен ескінің ... ... ... оқығандарды «тап жаулары, зиянкес, буржуазия сарқыншағы» деп
қарау сияқты қоғамдағы бұра ... орыс ... дер ... ... ... оның ізін ... ... тіліне аударып, елдегі орын алған ұқсас
жағдайларды көркем шығармаға арқау етіп ала білуі Мұхтар ... ... ... жылдам үн қата алатын ... ... 105/ ... ... ... ... мұндай ушыққан мәселелерге қалам
тарту қиын еді. Осы қиындығынан болса керек, Мұхтар Әуезов сияқты дайындығы
мол ... өзі ... осы ... пьесаларды сала отырып, ондағы
шеберлік мектебінің түрлі ... ... ... ... жааң ... жасауға қадам жасады. Біз жоғарыда мысалға алған үш пьеса дер
кезінде ... ... ... ... ... ... жылдардың
тақырыбын қозғайтын бұдан өзге де шығармалар сол кездің өзінде аз ... ... ... ... кең ауқымдылығы жөнінен сол кезде әлі
танылып, ақ-қарасы ... ... ... кез. ... ... ... тарихи болмыс дәлме-дәл, шынайы, өмір шындығына сай суреттеледі.
Әрине, өзінің көркемдік деңгейі ... бұл ... орыс ... ... М. ... ... немесе Н. Островскийдің классикалық
драмаларымен теңесе алмайды. Бірақ ... ... дер ... ... ... сөз жоқ сол кезең үшін көрермендерге ой салған аса
керек тшығармалар болғандығында дау жоқ. ... ... пен ... сай ... құбылыс, озық туындылар болса да бұл шығармалар
аздаған олқылықтары мен ... тән ... сол ... ... ... еді. Ол қандай кемшіліктер еді десек, шығармадағы кейіпкерлердің басын
қосатын тартымды, қызықты, ортақ ... ... ... ... ... тыс көптігі (30-40 адам), басты қаһармандардың мінез, сипаттама
жағынан дараланбай, бір-біріне ұқсас болып шығуы т.б. ... бола ... ... жоқ ... сол ... ... орын алған драмалық, ауқымды, тарихи
құбылыстың салдарын адамдар ... ... ... көрсете алған.
«Қорқыныш» пьесасында жаңа өмірге бейімделу үшін кейіпкердің бірі
туған шешесінен бас тартуға мәжбүр болады. Өйткені анасы ... ... еді. Ал, ... ... өзі ... ... шәкірті өзіне
қарсы әрекеттер жүргізеді. Шығарма арқауында осы оқиғалардың бәріне де
себепші – уақыт, сол ... ... ... идея ... ... ... замана дауылының ізі білініп тұр. ... ... ... ... ... ... өсу ... жаңа ізденіске ұмтылысы
бейнеленді.
«Любовь Яроваядағы» мына бір суретті соған мысалға алайық:
«Горностаев: К кому я могу ... Вот, ... ... А тебе чего?
Горностаев: Вы, да. Да? Дело в том, что люди с винтовками запечатали
мою библиотеку.
Горностаева: А комиссар ... ... что ... в ... забрал к себе всю остановку, все заплевал, непристано бранится,
зарезал трех кур и ... ... ... ... ... недорезанных буржуев
Грозной: Хо-хо-хо! Молодчага Вихорь! Придумал же! Ну и ... ... ... Я кур берегла...
Горностаев: Дело не в курах... Пусть он их ест, но без ... да, ты, кто ... Я ... ... Профессор кислых щей? Ха-ха-ха!.. Так что тебе нужна.
Книжки твой мы в ... ... /33, ... (дел-салдау, қозғалыстары шошып оянған кісідей). Кімге
сөйлессем екен?
Панова: Мінеки, жолдас ... А, ... не ... ... Иә, иә! Жұмысым, винтовкалы адамдар келіп
менің кітапханамды печаттап кетті.
Горностаева. Ал ... ... ... ... шолақ қол комиссар
Вихорь, барлық үй-сайманымызды алып қойды. Бар мүлікті ластап отыр. Айтқаны
боқтық. Үш тауығымызды сойып, ... ... әр ... ... ... ... қойыпты.
Грозной: Хо-хо-хо. Вихорь азамат. Тапқанын қарасаңшы. Әй шаян.
Тауықпен ... ... ... ... тауығым...
Горностаев. Мәселе, тауықта емес...
Грозной: Сен кімсің өзі?
Горностаев. Мен профессор Горностаевпын.
Грозной. Борсыған сорпа ... ғой. ... ... не керек
дейсің. Кітаптарыңды біз оқу үйіне аламыз.
Горностаев. Міне, ең лайықсызы сол болады.
Грозной. Но, сен бізге нұсқама. Сенің бір ... ғой ... ... Ал ... мыңына бір кітап жоқ болса қайтесің. Тәртіп пе осы?» - осы
диалогтарды күле отырып оқып, көңілсіз ойға қаласың.
Сонымен қатар бұл ... ... мен ... ... жеке қалып
сөйлесетін жері бар. Дәл осы жерден кеңестік ... тән ... ... ... ... бір ... шыққан ағаайынды екі азаматтың
бір-біріне жау болып шығуы көрсетіледі.
«Швандя: Түу, тентек кемпір.
Марья: Қайдағы ... ... ... ... өмірім алдымда.
Ұлдарым да жоғалды. Азапта жалғызбын.
Швандя: Ұлдарың қайда?
Марья: Қайдан білейін. Біреуі, әкесімен ... ... жоқ ... мына ... ... отыр. Міне, соқыр басыммен түртініп жүрмін.
Швандя: Өздері қай жерде соғысқан ... ... ... үйде ... Содан айырылысты да, шеше «қош»
деді. Қош иттің балалары, ... ... ... Шын қайтпады. Қайда
деймін.
Швандя: Өздері кім үшін соғысқан?
Марья: ... ... Білу ... ... ... ... ... Гриша Семкаға ұдайы: «сен пәленсің, бандитсің» дейтін.
Швандя: Дұп-дұрыс. Ендеше Семка ақ ... ал ... ... «сен ел талағышсың» деп ақыратын.
Швандя: О, онда ақ Гришка ... /33, ... ... ... ... әрі ... ... астарына бүккен
автордың ащы сықағы жатыр. Ол сықақ: автордың жауласқан екі ... ақ, ... ... ... ... үшін Швандяның аузымен кемпірге
сұрақ қоюы. Шынында да, «ақ» пен ... ... ол ... ... Оларды сөйлейтін сөздерінен де айқын аңғарып алуға болатын ... ... тағы да ... ... ... М. ... «Тынық
Дон» романының бүкіл өн бойына желі болып ... ... ... ... ... авторға да, автордың ойын бұрмасыз, тура түсініп, ... ... ... ла разы ... лаж ... басқа, айта кететін бір мәселе, қызылдардың, большевиктердің
қарапайым халық ... ... ... ... де асып ... бірі – ... ... Грозной. Топас әрі дарақы, байларға
сыртымен қас, бірақ сұлу ... мен асыл ... ... ... ол
ақырынды осы қомағайлығының кесірінен оққа ұшып, ажал табады. Және ... ... ... ... ... ... досы – Кошкин. ... ... ... ... бере ... У ... товарищ Панова, сердце должен быть
стальное, грудь железная.
Кошкин: Верно, Грозной!.. Верно, Яша! ... ... О, да у ... ... что ли? ... Очень просто!
Кошкин: А ну, покажь!
Грозной: Ну, так я ... ... Да, ну, ... ... ... ... ... шутковать!
Кошкин: Да ну уж, не ломайся, свои!
Грозной: А, пошел ты... Нашел ... ... ... ... Ну!
Грозной: Д тю на тебя...
Кошкин: Грозной, в два счета...
Грозной (выхватывает револьвер): Ну, что за ...... ... ... ... ... на ... Жолдас Панова, революционердің жүрегі болат, төсі ... ... Рас, ... ... ... ... Әй, ... төсің
өзі... алтын ба қалай? (Тағы қағады). Шылдырайды ғой.
Грозной: Әрине!
Кошкин: Ә, кәне, көрсетші!
Грозной: Ну, көрмеге ... ... Ей, ... ... аш ... Қой, ... ... Ой, бол, бұлданба. Өзіміз ғой.
Грозной: Ой, кетші. Тапқан екенсің.
Кошкин кәрленіп: ... ... аш ... ... Ия, ... ... ... шығар лезде! (Грознойға наган төсейді).
Грозной (тапаншасын суырып алып). Ну, бұл не ... ... ... Сал ... столға». /34, 109/.
Алайда Кошкин ең бірінші реті Панованың аузынан ... ... ... оған ... (обращаясь к остальными): Ребята, кончите дело и в ... на ... Там ... ... ... вы как? С нами или остаетесь с белыми?
Панова: Я белых не люблю.
Кошкин: А красных?
Панова: Красных люблю.
Кошкин: Гм... За что же вам это ... ... ... не ... вы
поля?
Панова: А я не всех, только некоторых.
Кошкин: Кого же к примеру?»
Панова: Это уже военная тайна.
Кошкин: Да уж ... Вы о ... ... он ... Не ... а ... У него в ... золота
полно. Все мне предлагается.
Кошкин (поднял голову от бумаг). Какого золота?
Панова: Кольца, браслеты, часы. ... могу ... ... Ну, вы... гражданка Панова... слушайте!
Панова: Слушаю, товарищ Кошкин!
Кошкин: Не шутите. ... мне ... ... брат!
Ал енді қазақ тіліндегі аудармасымен салыстырайық.
«Кошкин: Аталған орындарға тегіс тараңдар. Бір сағаттан соң ... ... ... сіз ... Бізге ересіз бе, әлде ... ... Мен ... ... ... ше?
Панова: Қызылды сүйем.
Кошкин: Е... Қызылды несіне сүйесіз? Тегіңіз бізден басқа емес пе?
Панова: Рас, бәрін емес, кейбіірн ғана сүйем.
Кошкин: Кімін, мәселен...
Панова: О, ол ... ... ... ... ... ... Кім ғой дейсіз?
Кошкин: Нысанаға алып-ақ жүр ғой.
Панова: Жо, саудаға салып-ақ жүр ғой деңіз. ... ... ... ... ... ... ... көтеріп): Қайдағы алтын?
Панова: Жүзік, білезік, сағат. Өз жариялау бойынша, ... ... ... Ой, ... ... ... байқаңыз!
Панова: Байқадым, гражданин Кошкин.
Кошкин: Ойнамаңыз!
Панова: Ойнамаймын.
Кошкин: Грозной менің қаным бір бауырым» /30, 107/.
Осы сахналық ... ... ұрып ... ... жоқ. ... қарапайым
тартыс бар. Кәдімгі ер мен әйелдің ... ... ... қандай
қаталдық танытса, Панова да сондай қарсы жауапқа ... Әрі ... ... бұл жер ... ... де асып ... Яғни ... басқа арнада өрбітуге себеп болған «гражданка», «гражданин» сөздерінің
аудармасыз берілуі әрі тартыс, әрі ... ... ... сөздің шегіне
жетіп барып тоқтауы. «Азаматша», «жолдас» сөзінің кеңес үкіметінің алғашқы
жылдарында әбден жауыр болған, қызылөңеш демагогтардың ... ... ... М. ... автордан терең түсінеді.
Және осы жерде тағы да айта ... бір ... ... ... ... ... ... ойын қысқартып тастайды.
Түпнұсқада Кошкин «бір сағаттан кейін жиналыңдар!» деп әмір ... ... ... ... ... келеді. Ол екеуі ағайынды. Осы жері
қысқарған. Бұл, сірә, аудармашының басқа ... ... ... ... ... осы ... Кошкин бейнесі туралы да зерттеушілердің
еңбектерінде жазылған.
«Осы пьесаның алғашқы ... ... ... ... ... ... түрлі алтын бұйымдарды ... ... ... үшін ... атып ... ... ... ұры-
қары, қылмыскерлер адам өмірін картаға салады. Халық жауы болып жазықсыз
сотталған инженер Садовский, Кошкиндер осы ... ... ... ... болады. Бұл тек ... ... орыс ... суреттелген
тақырып, сонымен аяқталады десек, әрине, ... сай ... ... ... да 1932, ... жылдары ұлтшыл, ескіні көксеуші,
кеңестік саясатқа қарсы деген ... ... ... Ақ теңізге жер
аударылып, көбісі ату жазасына кесілгені мәлім» /32, 107/.
Аудармашы Н. ... ... ... ... ... ... Осы ... бұл күнде көз тоқтатып қарар болсақ, іші толы
нешеме әдемі ... ... ... Орыс сөзі мен орыс ... ... ... ойнақшып шыға келген. Тіпті ... ... ... де өз ... жап-жатық аударылған. Мысалға жүгінелік:
пьесадағы ең бір ұрысты, ащы ... ... ... ... ... низкая тварь меня оборвола?».
Лимон: «А какой безумный идиот, кусок собачьего сердца, рыбий глаз и
пижон обворовал меня?» /35, 95/.
«Менің ... ... қай ... ... ... жынды, құнсыз сүмелек ит кім?» .
Осындағы сөйлемдерді салыстырып ... ... ... ... ... ... ... орайын тауып қолданған! Ызалы, ... ... ... ... ... ... осындай мысалдарды К. Треневтің «Любовь Яровая» деген пьесасының
аудармасынан да кездестіруге болады.
«Швандя: «Ну, погоди, полосатый юда... Я ктебе из ... ... «Так я сюды ... еду, ... вы клятые! Один глаз, как я
тебя, кривого ... ... ... тұра тұр, көк ... ... тозақ отына түссем де сені
бір кеп табармын».
«Ендеше ... ... Әй, ... ... ... Қатынды
қайдан табам енді сен қу соқырға!».
Сөздер мен тіркестерде өткір тіл, ащы ... ... ... «Сен қу ... ... қайдан табамын» деген сөйлемнің өзі неге
тұрады! Нағыз қазақ сөзі, қазақ кескіні.
Жалпы, Мұхтар Әуезов көркем сөзді ... ... оның ... ... ... білген қаламгер екендігінде дау жоқ, ал оған қоса
көркем аудармада да интонацияны, ырғақты дәл ... ... ... ұлт
тілінде мысқылдатып, күлдіріп отырса, бұған таң қалмасқа бола ма?
Енді тәржімашының А. Афиногеновтің «Қорқыныш» деген пьесасын қалай
қазақша сөйлеткеніне ... ... ... ... әжуалы тіркестерге
көңіл бөлелік.
Елена: «Бородин даже зачихал от удивления. Я ... ... ... ... ... молчит или соглашается с ... и ... да ... ... /35, 87/ ... ... ... қалып түшкіріп жіберді. Мен Бобровты баяғыдан молда болған қандала
дейтұғым. Ылғи ... ... ... ... ғана ... ... шағады екен-ау!» .
Жазушы-аудармашы осы сөйлемнің өзінде бірқатар сәтті, әдемі, әсерлі,
күлкілі сөздерді қолдана білген. Ол ... ... ... ... іздейтін
болсақ, «дрессированная клопа» дегенді «молда болған ... ... ... езу тартқызады.
Тағы бір мысал:
Клара: «Нечего мне оставлять. Нечего. С ... ноги ... Ну, что ... как ... ... ... ... дәнеңе жоқ, дәнеңе жоқ». Қартыңа келмей тұрғансың ғой,
шырақайым, ... ... ... ... ... ... ба?»
Бірінші көріністегі Германның өлең айтып жүрген сәтіне ... ... Бурь ... ... ... ... ... твой голос нежный,
Твои небесные черты.
И сердце бьется в упоенье,
И для него воскресли вновь
И ... и ... ... и ... и ... ... соқты дауыл көшкіні,
Қиялымнан айықтырып, ұмыттырды ескіні.
Көңілден де нәзік жылы дауысыңмен,
Ұмытылған нұр жүзіңнің кескіні.
Енді жүрек талпынады қабынып,
Тірілтпекші ескі ... ... ... Алласын да, дәуренін де.
Бұл жерде Әуезовтің де ақындыққа бейімі бар ... ... ... кез ... аудармашының бойында кездесе бермейтін қасиет.
Осындай, осы тектес мысалдар М. ... ... ... ... ... ... кездеседі. Қайсыбір беттеріне көз тоқтатсаңыз, тіл
білетін тәржімашының ... ... ... қолданған тіркестеріне
тәнті боласыз. /36, 210/.
М. ... ... ... ... ... ... де ... қазақ тілінде шебер тәржімалады. Соның
айғағы Н. В. Гогольдің «Ревизоры» әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... өте мол. Оның
барлығы жазушының жеке шығармашылық еңбегіне байланысты. ... ... ... пьесаларды толықтай қарастырып, оларды әр қырынан ... алу ... М. ... ... ... аудармасы автордың өзінің
ойымен деңгейлес, көркемдік барлық жағынан ашылған деп ... ... ... орыс ... классикалық шығармаларды да, кеңестік
дәуірдегі шығармаларды да өз дәрежесінде жеткілікті деңгейде аударған. ... ... ... пьесасы автордың ащы уытын, сатирасын,
ирониясын түгел сақтаған туынды. Кезінде орыс ... ... төрт ... аударылған «Ревизор» нұсқасын салыстыра қарап отырып,
«осылардың ішіндегі ең озық аударылғаны Мұхтар Әуезовтің аудармасы екен»
деп баға ... ұлы ... ... ... түскен пікір.
«Абай жолы» сияқты өшпес роман-эпопеяны дүниеге әкеліп, бүкіл дүние
жүзіне қазақ ұлтын танытқан Әуезовтің қайраткерлігі ... ғана ... ол ... ... ... ... жаңғыртып, жасаңғыратып кемел
дәрежеге жеткізді. Оның кеңес дәуіріндегі жазушылардың ... ... ... бір ... талпынысты байқатады.
«Қорқыныш» пьесасында орыс оқығандарының өміріне кеңестік саясаттың
араласа бастауы суреттеледі. «Любовь ... бір ... ... тап ... ... жау болып ... ... ... ... ... ... сотталып, жер аударылған орыс
оқығандары, ұры-қары, қылмыскер адамдардың артында атақты «Беломор» каналын
қазуға қатысады. Осы ... ... ... ... ... ... болған
оқиғаларға ұқсас оқиғалар Мұхтар Әуезовтің ... ... ... «Ақ қайың» пьесаларында мол ұшырасады. «Қорқыныш» ... ... ... ... ескі ... ... қуғындау «Тартыстағы» дәл осындай ортаны
суреттеудегіден алшақ ... Тап ... ... жаңа ... пен ... қалыптастыру деген желеумен ескінің бәріне шабуыл
жасап, бұрынғы оқығандарды «тап жаулары, зиянкес, буржуазия ... ... ... қоғамдағы бұра тартулар орыс әдебиетінде дер кезінде жазылып,
орын алса, оның ізін ... ... ... ... ... орын алған ұқсас
жағдайларды көркем шығармаға арқау етіп ала білуі Мұхтар Әуезовтің ... ... ... үн қата ... ізденімпаздығын көрсетеді.
1930 жылдардың аласапыран уағында мұндай ушыққан мәселелерге ... қиын еді. Осы ... ... ... Мұхтар Әуезов сияқты дайындығы
мол жазушылардың өзі алдына осы аударма пбесаларды сала отырып, ... ... ... ... ... ... ... жааң заман
әдебиетін жасауға қадам жасады. Біз жоғарыда мысалға алған үш ... ... ... ... ... төңірегінде жазылды. Отызыншы жылдардың
тақырыбын қозғайтын бұдан өзге де шығармалар сол кездің өзінде аз болмағаны
мәлім. ... ... ... кең ... жөнінен сол кезде әлі
танылып, ақ-қарасы ажыратылып, талдау жасалмаған кез. Соған қарамастан, ... ... ... ... ... өмір шындығына сай суреттеледі.
Мұхтар Әуезов 1934 жылы Қазақстан кеңес жазушыларының бірінші
съезінде жасаған ... ... ... – сапалы әдебиет белгісі», - деп
атаған. Жазушы осы драмасында орыс ... ... ... ... ... баяндай келе: «Бір алуан көрнекті іс – аудармаларымыз.
Кеңес әдебиетінің өзге ешбір түрі ... ... ... ... емес. Социалистік құрылыстың үлкен сыры деп ... ... ... ... әлі ... ешбір аудармамыз жоқ болса да,
пьесадан: «Астық», «Досым», «Мстислав», «Сүңгуір», «Булычев», «Қорқыныш»,
«Желді ... ... ... ... ... да ... қазақ
еңбекшілеріне жат, бөтен нәрсе сияқты көрінбейді» ... ... ... ... және нық ... ... жасап әбден
шынығуы, сөйтіп халық тақырыбын еркін меңгеру үшін жанрдың өзін ... үшін ... – орыс ... аударылған пьесаларды Мұхтар Әуезов мақтан
ете тұрып атады. Айта кету керек керек, сол театрда қойылған аудармалардың
көбін Әуезов өзі ... я ... өз ... ... (онда Әуезов
қазақтың республикалық драма театрында қызмет істеп, әдебиет ... ... ... ... тікелей басқарысып жүргендіктен,
драматургияға байланысты көптеген ірі және іргелі ... ... ... ... жазды.
Ол 1937 жылы «Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар атты мақаласында:
Біңрінші – совет драматургиясының алдыңғы қатардағы пьесаларын қою ... ... ... ... ... көпшілікке кеңес
мәдениетінің табыстарын танытып, ұғымды, қонымды етіп ... ... ... «өз ... деп ... ... ... мен кеңес
құрылысының үлкен адамдарын болсын, немесе сүңгуірлер, ұшқыштар, қызыл
әскерлер ... ...... да ... кеңес қорынан көбірек
табамыз. Осыларды қазақ артисінің ойнап бере алуы, бір ... ... ... дамуын көрсетеді. Екінші ... ... ... ... ... ... беретін үлгі нәрін береді, ... - ... М. ... осы ... ... ... ... істеріндегі бірлік те тамаша көрінген. Ол, бір жағынан, орыстың
озат драмашыларының (классика және кеңестік дәуірдегі) ... ... ... ... айтып отырса, екінші жағынан, сол жақсы пьесаларды
өзі аударып, театрға қойдырып ... Ол 1933 жылы ... ... жылы ... ... «Ақсүйектерін», ал, 1937 жылы Гогольдің
«Ревизорын» ... ... ... ...... ... ... қалай туатыны, халық әдебиетінен қалай нәр алатындығын жетік
білген, айқын ... ... ... ... өзге ... ... үлгілерінен қалай үйренуге ғылыми нұсқау көрсеткен ғалым-жазушы.
Ол, осындай ... ... ... ... ... бола тұрып, өзі жазған
пьесалары арқылы – қалай оқып, қалай жазудың тәжірибесін де ... біз: ... ... ... драматургиясының негізін салушы және
оның теориясын бастап айтқан ғалымы ... ... ... ... Н. И. Запад и Восток. Москва, 1986
2. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. -Алматы, Жазушы, 1965
3. ... И. С. ... ... -Москва, 1952
4. «Теория перевода». -Москва, 1976
5. Талжанов С. Көркем аударма туралы. -Алматы, 1962
6. Тургенеев С. «Дворян ұясы». Ауд. Әуезов М. ... ... ... М. ... ... ... Алматы, 1957
8. Ипмағанбетов Ә. Көркем аударманың кейбір мәселелері //Әдебиет және
искусство. 1956. ... ... С. ... ... ... ... ... 1972
10. Қаратаев М. Эпостан эпопеяға. Алматы, 1972
11. Нұрғалиев Р. Арқау. Алматы, Жазушы, 1991
12. Қабдолов З. Әуезовтің әсемдік ... ... ... тағлымы.
Алматы, Жазушы, 1987
13. Әуезов М. Евгений Онегиннің қазақшасы ... // ... 8 ... 1937 ... Әуезов М. Пушкин аудармасы қазақ әдебиетіне не берді // Қазақ
әдебиеті, 10 қаңтар, 1937 жыл.
15. ... М. ... ... аударма пьесалар // Қазақ әдебиеті,
15 ... 1937 ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті, 21 қараша, 1936 жыл.
17. Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының тууы мен ... ... ... ... М. ... аударманың кейбір теориялық мәселелері. Алматы,
1957жыл.
19. Әуезов М. Мәңгі жасайтын ақын Шота ... // ... ... ... 1937 жыл.
20. Әуезов М. Ойлар, жылдар. Алматы, 1957.
21. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің ... ... ... ... А. ... ... ... -Москва «Советский
писатель». 1974
23. Шекспир В. ... ... ... и ... ... русском языке. -Москва, 1952
24. Шекспир В. Полное собрание сочинении в 8-х ... ... ... М. ... ... ... ... Морозов М. Избранное. -Москва, 1957
27. Нұрғалиев Р. Трагедия табиғаты. ... ... ... ... М. Собрание сочинении в 3-х томах. -Москва, 1956
29. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы, Қазақ университеті, 1993
30. Гоголь Н. В. ... ... ... литература. 1960
31. Әуезов М. Жиырма ... ... ... ... ... ... ... К. Мұхтар Әуезовтің аударма пьесалары // Мұхтар Әуезов
оқулары. Алматы, 2003
33. Тренев К. Избранные произведения в двух томах. Том 2. ... ... ... ... Н. ... ... ... литература, 1987
35. Афиногенов А. Пьесы. Москва-Ленинград, 1947
36. Әлмашұлы Ж. Әуезовтің жұмбақ әлемі. –Алматы, Жеті ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтың өмір сүру деңгейін көтерудің әлеуметтік-экономикалық аспектілері27 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Шығыс және грек ойшылдарының қоғамдық пікірлері6 бет
Құқық жасаушылық7 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет
Іс қағаздардың түрлері. Еңбекке қатысты құжаттар7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь