Уәлихан Омарұлы - публицист

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3


НЕГІЗГІ БӨЛІМ:

1 АЛАШТЫҢ АЗАМАТЫ БОЛҒАН ТҰЛҒА

1.1 Сатқындық салтымыз ба еді? ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

1.2 Алты Алаштың ардақтысы . Уәлихан Омарұлы ... ... ... 15

2 УӘЛИХАН ОМАРҰЛЫ . КӨСЕМСӨЗ ШЕБЕРІ

2.1 Елін білімге шақырған есіл ер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24

2.2 Уәлихан Омарұлының көркем шығармаларындағы публицистикалық белгілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..58

СІЛТЕМЕЛЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 65
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Бүгінде мемлекетіміз тәуелсіздігін алған тұста қоғамымыздың даму тарихында жаңа беттер ашылып, жаңа кезең орнады. Бүкіл тіршілік, тынысымызға жаңа леп соны серпін, бұрын-соңды естіп білмеген басқаша бағыт бағдар әкелді. Еліміздің егемендік алып, төрткүл дүниеге танылуы республиканың қоғамдық-саяси және мәдени- рухани өміріне түбегейлі өзгерістер әкелгені рас. Талай жылдардан бері бір жақты, үстем идеология мүддесі тұрғысында бағаланып келген халықтық қазыналарға жаңаша көзқарас туды. Бұған қазақ мәдениеті мен әдебиетінің даму тарихында елеулі орын алған Шәкәрім Құдайбердіұлы, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабайұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Міржақып Дұлатұлы сынды танымал тұлғалардың қызметі мен шығармашылығының саясат құрсауынан азат болуы бірінші кезекте ықпал етті.
Ел өміріндегі осынау өзгеге кіріптарлықтан бостандыққа қарай жасалған алғашқы қадамдар басқа да белгілі қаламгерлердің мол мұрасы шаң басып, қаттаулы қалған небір асыл азаматтарымыздың шығармаларын заман рухына сәйкес қайта зерделеу мен зерттеуге мүмкіндік тудырып отыр.
Қазіргі азат өмір тіл айналымына «демократия», «жариялылық», «жаңару» деген сияқты ұғым, тіркестер енгізді. Өткен өмір, жүрген жол, асқан асуларымызды сын көзбен қайта бір қарап шығуды, бұрмаланған тарихи шындық, болмыс, құбылыстарды қалпына келтіруді, 30-50 жылдардағы қиянатты саяси айыптау мен заңсыздықтардың құрбаны болғандарды ақтауды, өнер өкілдерінің қалдырған қымбат мұраларын халқына қайтаруды, оны ел игілігіне айналдыруды талап етіп тұр.
Бітіру жұмысы тақырыбының өзектілігі: Адамзат тарихының да ерекше бір мырзалық жасап, «ақ түйенің қарнын ақтара салатын», ағыл-тегіл игіліктің астында қалдыратын кездері болады. Өткен ғасырдың аяғы мен осы ғасырдың басы да осындай бір жомарттықтың белгісі ретінде көрінді, ғажап бір дәулетке кенелтті. Халқымыздың атын шығарып, мәртебесін асырар, қиын-қыстау күндерде жол бастап, жаңа өмірге алып шығар ерекше бір ұрпақ
1. Абильтайын М. Теңесбаев Қ. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси партиялар және «Алаш» қозғалысының тарихнамасы. Түркістан, ХҚТУ, 2004, 124-б.

2. Алаш Қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Алматы, Алаш, 2004, 542-б.

3. Амандосов Т. Газет жанрлары, Алматы, 1964, 320-б.

4. Амандосов Т. Журналист және өмір. Алматы, 1967, 280-б.

5. Амандосов Т. Публицистика дәуір үні. Алматы 1974, 118-б.

6. Атабаев Қ. Қазақ баспасөзі Қазақстан тарихының дерек көзі. Алматы, 2000, 356-б.

7. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы, 1989, 318-б.

8. Бекхожин Х. Қазақтың советтік баспасөзі. // Қазақ әдебиеті, 1957, 25 қазан.

9. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. 1964, 290-б.

10. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. Алматы, 1981, 240-б.

11. Кәкішев Т. Сын сапары. Алматы, 1971, 173-б.

12. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзі тарихынан. Алматы, 1950, 38-б.

13. Қабдолов З. Адам. Публицистика. Алматы, 1964, 172-б.

14. Қабдолов З. Жанр сыры. Алматы, 1964, 169-б.

15. Қожакеев Т. Жыл құстары. Алматы. 1991, 257-б.

16. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. Алматы. 1991, 224-б.

17. Қазақ кітабы. Сұбхамбердина У. Сақ Қайрат. Алматы.

18. Нұсқабайұлы Ж. Алдаберген Қ. Көне басылымдар. Құнды деректер, аяулы есімдер. Алматы. 1997, 212-222-б.

19. Қамзабеков Д. Алаш және әдебиет. Алматы. Фоллант, 2002, 474-б.

20. Нұрғалиева Л. Тарих және баспасөз. Алматы, 2000, 99-б.

21. Жақып Б. Мұхтар Әуезов – публицист. Алматы, 1997, 176-б.

22. Жамбылов Д. Қазақстандағы ұлт азаттық қозғалыс. Алматы, Жеті жарғы, 2001, 168-б.

23. Сақ Қайрат. Ұлттық сана ұйтқысы. Алматы, 2001, 183-б.

24. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу. Алматы, Жазушы, 1977, 391-б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Журналистика факультеті
Журналистика тарихы кафедрасы
Оралбаева Гүлайым Жамбылқызы
Тақырыбы: «Уәлихан Омарұлы - публицист»
Жоғарғы оқу орнын ... ... ... ... ... – ф.ғ. к., доценті, АМАНҚОС МЕКТЕП-ТЕГІ
Рецензент – «Қазақ әдебиеті» газеті ... ... ... жылғы ...................... мәжілісінде
талқыланып, қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі.............................. ҚОЗЫБАЕВ С.Қ.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... 2007 жыл ...................................
Комиссия хатшысы ф.ғ. к., доц. ... ... ... БӨЛІМ:
1 АЛАШТЫҢ АЗАМАТЫ БОЛҒАН ТҰЛҒА
1.1 ... ... ... Алты ... ... – Уәлихан Омарұлы............15
2 ... ...... ... Елін ... шақырған ... ... ... ... шығармаларындағы публицистикалық
белгілер...............................................39
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.......58
СІЛТЕМЕЛЕР..................................................................
...........62
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР...........................................
65
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Бүгінде мемлекетіміз тәуелсіздігін алған
тұста ... даму ... жаңа ... ... жаңа кезең орнады.
Бүкіл тіршілік, тынысымызға жаңа леп соны серпін, ... ... ... ... ... ... ... егемендік алып, төрткүл
дүниеге танылуы республиканың ... және ... ... ... ... әкелгені рас. Талай жылдардан бері бір жақты, үстем
идеология мүддесі ... ... ... ... ... жаңаша
көзқарас туды. Бұған қазақ мәдениеті мен әдебиетінің даму ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабайұлы,
Жүсіпбек Аймауытұлы, Міржақып Дұлатұлы сынды танымал тұлғалардың қызметі
мен ... ... ... азат ... бірінші кезекте ықпал
етті.
Ел ... ... ... ... ... қарай жасалған
алғашқы қадамдар басқа да белгілі қаламгерлердің мол мұрасы шаң басып,
қаттаулы қалған ... асыл ... ... ... ... ... зерделеу мен зерттеуге мүмкіндік тудырып отыр.
Қазіргі азат өмір тіл ... ... ... ... ... ... тіркестер енгізді. Өткен өмір, ... жол, ... сын ... ... бір ... ... ... тарихи шындық,
болмыс, құбылыстарды қалпына келтіруді, 30-50 жылдардағы қиянатты ... мен ... ... ... ақтауды, өнер өкілдерінің
қалдырған қымбат мұраларын халқына қайтаруды, оны ел ... ... етіп ... жұмысы тақырыбының өзектілігі: Адамзат тарихының да ерекше бір
мырзалық жасап, «ақ түйенің қарнын ақтара ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың аяғы мен осы ғасырдың
басы да ... бір ... ... ... көрінді, ғажап бір
дәулетке кенелтті. Халқымыздың атын шығарып, мәртебесін асырар, қиын-қыстау
күндерде жол бастап, жаңа ... алып ... ... бір ... ... Олардың
ішінен небір өжет өрендер, қажымас күрескерлер, қарымды қаламгерлер шықты.
Бұлар әрі ... ... ... ... байлық жасаушы зергер
жазушы, жалынды журналист болды. Кейінгі бүкіл заман ... ... ... амал не, сол ардақты азаматтар тағдыр тауқыметіне ұшырап, 20-30
жылдардағы жауыздыққа, жалақорлыққа тап болды. Бір ... ... ... көбі ... ... ... қиянаттың құрбаны болды. Төккен
қанының, еткен ... ... ... ... үшін есіл ... еңбегі
еш кетті.
Қазір сондағы зұлымдықтың бет пердесі сыпырылып, ... ... ... ... сол сұмдықтың сыры неде, мезгілсіз мерт
болған, арманда кеткен аяулы адамдарымыздың қаны кімнің мойнында, ... ... ... кім ... ... ... ... көкейіне
келіп, жауап күтілуде. Міндетті түрде бұл сұраққа ... ... ... Мұны
анықтап алу – даму тарихымыздағы бір «ақтаңдақты» жоюдың ... ... ... жол ... ... ... ... орнықтыру кепілі. Осыны түсінгендер айналасына
алақтап қарап, «бір пәлеге қалмас пе екем» деп, ... ... ... ... ... да көріне бастады. Бірақ әлі де ... ... ... ... ... ... ... атын ашып айту жоқтың қасы.
Киіз туырлықты, алаш ұранды қазақ ұлтының ел мүддесін өз басынан биік
қойған, «қайткенде Алаш ... ... ... ... ойды ... ... қайраткерлері - Әлихан Бөкейханұлы, Ахмет
Байтұрсынұлы, Міржақып Дұлатұлы секілді ... ... ... сайын арта бермек. Бұлардың қатарында Х. Досмұхамедұлы, ... Х. ... А. ... Ә. ... М. ... ... Б. Сәрсенұлы сияқты т.б. ұлт ерлерінің есімдері ... жоғы ... ... ... лайықты орнын алып,
ұмытылмастай жазылып қалды. Ұлт тәуелсіздігін аңсаған бұл ... ... өз ... тасқа басылған тарихы – ғасыр басындағы іргелі басылым
– «Қазақ» газетінде айқын көрінгені рас. Осы ... ... ... ... Омарұлы да ұлт болашағын ... ... ... ... ... ... мол ... қалдырған қазақ зиялыларының
қатарынан орын алды.
Ұлт зиялыларының қоғамдық қайраткерлігі мен ел үшін ... ... ... қалдырған шығармашылық өнері, ... ... өзі ... ... тарихында өзгеше тұрпаттағы, айрықша
сипаттағы мирас екенін тәуелсіз ел болған кезімізде анық таныдық. Бұл ретте
ешқандай мұрасы зерттеусіз ... ... ... ... ... публицистік еңбектерін ғылыми сүзгіден өткізу қазақ баспасөзі тарихына
тереңірек үңіліп, оны ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Қазақ журналистикасының теориясы мен практикасын жетілдіре, үстемелей
түсу үшін Уәлихан Омарұлының ... ... ... ... ... бір ... ... үлес қоса алатынын жоққа шығаруға болмас.
Сонымен бірге ұлт ... ... ... ... қолтаңбасы,
қазақ публицистикасы жанрларының қалыптасуы және соған ат салысқан Уәлихан
Омарұлының кәсіби журналистік шеберлігі, қандай кезеңде ... ... және ... ... ... үлгі бола алады.
Бітіру жұмысының зерттелу деңгейі: Уәлихан Омарұлының ... ... ... мен ... жоқ. ... ... Омарұлының еңбегін түбегейлі зерттеп, бір ізге түсірген еңбектер де
жоқ. Сондықтан Уәлиханның Омарұлының есімін сол 20-30 ... ... ... ... ғана ... ... ... Уәлихан Омарұлының еңбектері
ғылыми жүйеге түспеген. Бұл тақырыпты зерттеу барысында Ұлттық кітапхананың
сирек қор ... ... ... ... ... ... шығармаларын іздеп таптық. Бұл туындыларының жартысы жыртылып,
оқуға келмейтіндей жағдайға жеткен. Сонымен қатар сол заманның ... ... оқу да ... ... Төте ... аударылып
талданған қазіргі кездегі қолда бар материалдардың да ... ... ... дұрыс емес болар еді, өйткені туындылардың түгел
мазмұнын толықтай оқып шығу мүмкін ... Ең ... біз ... ... ... сол ... ... зерттеуден бастадық. Уәлихан сол
тұста шығып тұрған бірнеше баспасөзде ... ... ... ... ... ... ... ғана сүйене отырып іздеп
таптық.
Бітіру ... ... мен ... Бұл еңбекте Уәлихан
Омарұлының журналистік қызметі мен бізге мұра етіп қалдырған еңбектеріндегі
публицистикалық нышандар, оның ... ... ... ... сол ... қоғамдық-саяси хал-ахуалдың шындығы
аясында, ғылыми тұрғыда қарастырылды. Сонымен қатар сол сұрапыл кездерде
елі үшін ерінбей ... ... ... шаң ... ... ... туындыларының қазақ публицистикасы мен баспасөзі тарихында ... мен ... ... ... жұмыстың мақсаты туды. ... ... рет ... аталған ұстаздың көсемсөз мұрасының өзгешелігін
және оның кәсіби шеберлік ерекшелігін айқындау мен ... үшін ... ... шығады:
Біріншіден, сол замандағы саяси хал-ахуалға үңіліп қарап, ұстаздық
етіп жүрген кісінің баспасөздің ауыр ... ... ... не ... түсіну. Олардың алғышарттарына, себеп-салдарына талдау жасау;
Екіншіден, Уәлихан Омарұлының журналистік ... ... ... ... ... ... қосқан үлесін айқындау;
Үшіншіден, Уәлихан Омарұлының баспасөзге алып келген жаңашылдығы,
туындыларының ... мен ... ашып ... ... ... ... қырлы бір сырлылығын», яғни
Уәлиханның көсемсөз туындыларындағы жанрлық жағынан әрқилығына ... ... ... ... ... сол ... ... қоғам сырын, хал-ахуалын көру және сол ... ... ... ұстаз-публицистің өз көзқарасын айқындау;
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы: Бұл ХХ ғасыр басындағы ... ... үлес ... ұлт публицисі Уәлихан Омарұлының
көсемсөз шығармашылығын арнайы қарастырған тұңғыш ғылыми еңбек. Бұл еңбекте
Уәлихан ... ... ... табылған туындыларының барлығы шама-
шарқынша талданған. Зерттеуде оның мақалалары, сыни ... үш ... ... ... ... ... ... фельетон әңгімелері, мақалалары сол кезде сана ... ... ... ... «Ақ ... ... ... «Алаш»
газеттерінде, «Айқап», «Жаңа мектеп», «Сана» журналдарында жарық көрген.
Бұл бітіру жұмысында келтірілген, талданған, бағаланған туындылары
қазақ ... ... тегі мен төл ... ... түсу үшін ... ... қоса ... жұмысы зерттеуінің тәсілдік негіздері: Бітіру жұмысы Уәлихан
Омарұлының туындыларын ... ... мен ... ... ... ... жұмысының теориялық және методологиялық негізі: Уәлихан
Омарұлының ... ... ... ... ... мен ... және тарихы жайында сүбелі еңбектер жазған ғалымдар
А. Байтұрсынұлы, Б. Кенжебаев, Х. Бекхожин, Т. Амандосов, Т. ... ... Н. ... М. Барманқұлов, С. Қозыбаев, Қ. Смайылов, Қ.
Алдаберген, Б. Жақып, Қ. Сақ. К, ... А. ... /1/, ... журналистиканың, оның ішінде публицистиканың санқилы мәселелеріне
қатысты келелі пікірлер айтқан Е. ... В. ... В. ... ... В. Здоровега, М. Стюфляева, В. Стрельцов ... ... ... да ... ... ... Мұнымен бірге
М.Әуезов, М.Қозыбаев, С.Қирабаев, Р.Нұрғалиев, Б.Қойшыбаев, М.Құлкенов,
Р.Сыздықова, К.Нұрпейісов, ... /3/ ... ... ... ... һәм журналистер, ғалымдардың іргелі еңбектеріне ... ... иек ... ... ... ... Омарұлының
замандастарының еңбектеріне де сүйендік. Олар: С.Сейфуллиннің «Тар жол
тайғақ кешу» публицистік ... С. ... ... мектептерім» еңбегі.
Ғылыми жұмыстың негізгі зерттеу нысаны: Қазақстан ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы
Ұлттық кітапханасының арнайы және сирек қолжазбалар ... ... ... ... ... мен ... ... түпнұсқа құжаттар мен деректік маңызы бар мәліметтер жұмысымыздың
негізі ... ... ... Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің Алматыдағы
архивіндегі Уәлихан Омарұлына жүргізілген сот ... ... ... Уәлихан Омарұлының нақты айыпталған уақыты жайлы осы 1932 жылғы
20 сәуірдегі қылмыстық істен қараған болатынбыз.
Бітіру жұмысының деректік ... ... ... ... ... кітапханысы мен Қазақстан Республикасының Ұлттық
кітапханасының сирек қолжазбалар қорында сақталған 30- ... ... ... ... 1. Алаш ... бірі болған
Уәлихан Омарұлының есімін ... ... ... ... ... ... есімін енгізіп, еңбегін бағалау. 3. Өмірі, қызметі мен
публицистикасына толық зерттеу жасап, ғылыми айналымға енгізу.
Бітіру жұмысының қолданбалық және ... ... ... ... ... ... кезеңінде қазақ баспасөзі тарихындағы
«ақтаңдақтар ақиқаты» ашылып, демократиялық қоғамымыздың тың серпін, жаңа
леп ... ... ... ... ... жаңа деректермен, қайта
қауышқан есімдермен кеңейе бастағаны белгілі. Сол себептен де ... мен ... ... ... және тарихи-методологиялық
көзқарастың да жаңарғаны түсінікті жағдай. Дәл осы негізге қазақ баспасөзі
тарихының құрамдас бір бөлігі жеке ... ... ... ... қоғамдық-саяси көзқарасы мен идеялық түсінік пайымы ұлттық
құндылық сипатында талдану ... ... ... Бұл орайда Уәлихан
Омарұлының журналистік қызметін, публицистикалық ... ... және ... мәні зор ... ... болады. Иә, ұлттың қалам
қайраткерлерінің жетпіс жыл аталмай келген асыл мұрасының тұншықтырылуы,
олардың ... ... ... түгелдей мансұқталуы, большевиктердің
қатыгез идеологиясының құрбаны болған жеке публицистердің, ұлттық бағыттағы
басылымдардың ... ... тиым ... қазақ баспасөзі тарихын
толықтыра зерттеуге қолбайлау болды. Сондықтан бұл ... ... ... ... қосылған жаңа бет болып табылмақ. Сондай-ақ, ХХ ғасыр
басындағы ... ... ... ... ұшырауының сипатын да, елдің
тыныс-тіршілігін де публицистің көсемсөз туындылары анық аңғартады.
Бітіру жұмысындағы ... ... мен ... ... ... арнаулы курстар мен «Публицистика өнері», «Қазақ
баспасөзінің тарихы» пәндерін оқыту барысында пайдалануға ... ... ... оқу ісі, білім жүйесі және тіл білімі ... ... ... қоғымдық ғылымның осы салаларының өкілдері ... ... ... ала алатынына сенеміз.
Бітіру жұмысының сыннан өтуі: Бұл бітіру ... ... ... Ұлттық университетінің журналистика тарихы кафедрасында ... ... ... ... ... ... ... алдын-ала қорғау мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Бітіру жұмысының құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден ... ... ... және ... әдебиеттер мен сілтемелерден
тұрады.
1 АЛАШТЫҢ АЗАМАТЫ БОЛҒАН ТҰЛҒА
1.1 ... ... БА ... ... ... ... ... жұмысының мақсат-
міндеттері, методологиялық негізі, зерттеудің жаңалық сипаты, практикалық
мәні, зерттеу нәтижелерінің тәжірибе жүзінде қолданылуы және ... ... ... ... жарық көрген еңбектер баяндалды. Бітіру жұмысының
алғашқы ... ... ... ... тұлға» деп аталады. Оның «Сатқындық
салтымыз ба еді?» деген бірінші тақырыпшасында сол қилы заман ... ... ауыр ... ... айта келіп, сол тұстағы зиялы азамттарымызға
жала жауып өз қандастары мен туысқандары жаман атақ үшін ... ... ... Бұл тақырыпша негізінен сол ... ... ... ... үшін ...... ұлы, тоқтағанда еске түседі» - деген қазақта
астары мол бір мақал бар. ... ол атқа ... ... ... тоқтағанда кедейлігің еске түседі дегенді ... ... ... күні кеше ... ... ... желпініп жүріп, жадымыздың
шайылып, жанымыздың шаншылғанын, зердеміздің ... ... ... өрісіміздің шектеліп, рухымыздың тапталғанын тіпті сезбей де қалыппыз.
Ғалым Ахмедовтың мына бір сөзінде үлкен мән бар: «Қай ... ... ең ... ... – оның ... деп жазған ол. Сол тарихымызды
әлі күнге дейін дұрыстап тани алмай, біресе ... ... ... ... ... ... ... едік, енді ғана ақ-қарамызды айырып,
ақтаңдақ қалған жерлерін анықтай бастадық. Елі үшін, жері үшін бар ... ... ел ... ... ... Ахмет, Міржақыптардың күресі әлі күнге
дейін толық зерттелген жоқ. Әріден басталып аяғы он алтыншы жылға ... ... одан ... ... ... осы оқиғаларды бір
ізге салып, дұрыс бағасын бере ... ... ... аңыз ... ер
азаматтарымызбен, олар жайындағы ... ... ... ... ... ... әлі таныстыра алмай жүрміз. ... ... ... ... білуіміз керек.
Зерттеуші ғалымдар ХХ ғасырдың алғашқы жартысындағы ... ... ... ... ... ... және басқа азаматтық
қозғалыстарды Қазақстанды Ресейден бөліп әкетуді ... ... ... ... ... тиіс ... ... осындай баға ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде жүрген Алаш қозғалысына ... ... ... осы ... ... ... ... ағымға, яғни халықтық-революциялық және буржуазиялық-ұлтшылдық
ағымдарға бөле ... ... ... элитаның қызметін «буржуазиялық-
ұлтшылдықтың» көрінісі ретінде сипаттап, оны бірінші ағымға қарсы қойды. ХХ
ғасырдың бас кезінде Қазақстанда да ... ... ... ... ... қалыптасқан еді. Ресейлік, әскери-монархиялық басқару
жүйесінің озбырлығы, қазақ жерін орыс ... өз ... ... ... Ішкі ... қоныс аударушылар легінің күрт
өсуі, қазақ бұқарасының ... ... ... ығыстырылуы, дәстүрлі
қазақ шаруашылығының терең тоқырауға ұшырауы, ... ... ... ... ... кедергілер – осының бәрі сол ауыр жағдайдың
көріністері еді. ХХ ... ... ... біте ... жоқ. Тағы да қазақ
халқының басына зобалаң алып келген уақыт Ф.И. Голощекиннің ... ... ... кезі ... ... ... ... беттері саналып отырған 37-38 – ... кім ... еді. ... бұған Сталин және оның айтқанын
орындап, абырой таппақ болған жандайшаптары кінәлі деп ... Сөз ... ... ... өз ... баянды етіп, тұғырдан түспеу ... иық ... ... ... алу ... ... ниетпен қуғынды-сүргінді хал-ахуал туғызып, қайраткерлердің барлығын
дерлік жау көрген солар.
Сөйтсе де сол ... ... ... өз ... ... ... Баспасөз беттерінде күн құрғатпай көңілге салқын, көзге
жат: ... ... ... бет ... ... ... топтың
өкілдері, «Қазақтың ата жауы-ұлтшыл, алашордашылар» қателерін мойындап ... алды ... оғаш ... беріліп жатты. Әрине ... ... ... ... ... ... ілікті. Олай дейтініміз орталықтан
ешкім – Ежов та, ... да, ... ... жау ... ... деп ешкімнің атын атап, түсін түстеп берген жоқ. «Онсыз да
зытайын деп тұрған ... ... ... соң не ... ... әлгі ... елең ете ... атына міне шапқандар өзімізден табылды. Олар
аттандап шыға келді, ... ... ... ... ... жау ... Қыза-қыза астананы қойып, ауыл, аудандарды ... ... ... жер ... егін ... ... ... тауып алды. «Донос» жасады,
жалған куәлік етті, ұстап ... ... өз ... өз ... өз ағайын-
туғандарына ата-бабамыздың салтында болмаған сатқындық жасады.
Яғни жұртты жаппай жазалауға, ... ... ... ... ... органдарымыз және туысқан халықтардың жекелеген
өкілдері себепші болды. Қазір ... ... ... оқып ... ... жаның түршігеді.
Мұзапаров деген «Ұлтшыл-фашист бандаларын түп-тамырымен құрту керек»
деген мақала жариялап, ... ... ... қолтықтап көмек
беруші адам Қазақстан Жазушылар ұйымында да ... Ол – ... ... 1915-16 ... ... дос болған. Халық жауы Есмұхамбетов
Бейімбеттің ... ... рет ... болды. Есмұхамбетов досы Бейімбеттің
ұлтшылдық бағытта жазылған өлеңдерін жерге ... ... ... ... жиын ... ... отыратын.... Пролетариаттың заң
органдары жоғарғы адамдарды ... ... ... Соның ішінде Есмурзин
мен Майлин. Осындай арсыздыққа олар қалай ... ... ... ... шашты,
аққа қалай күйе жақты деген сұрауларға «бұл ... ... ... деңгейдің төмендігінен болды» дейді. Сонымен қатар сол 1937 жылы 11-
12 қазан күндері Жазушылар ұйымының жиналасы ... ... ... бір
ақынымыз суырылып шығып, былай деп соққан: «Мүсірепов әлі шынын айтқан жоқ.
Ол ұдайы халық жауы Майлинді ... ... Біз ... ... ... ... ол туралы «Қазақ әдебиеті» газетімізге жазған болатынбыз.
Бірақ Мүсірепов РК (б) П Орталық Комитетінің ... ... ... ... газеттің осы нөмірін кәмпеске жасатты,
шығарттырмады, газетке Майлин ... ... ... өз қолымен түзеткен
соң ғана, газет ... ... ... қос ... ... не дейсіздер ғой. Ол мынау: «Мүсірепов пен Майлиннің идеясы бір. Ол
Майлин екеуі бірігіп, «Амангелді» пьесасын жазды. Бұл ... ... ... ... ... мол ... І. Қабылов, Рысқұлов пен Қожановты,
Жолдыбаев пен Сұлтанбаевты, Мұстанбаевты «председатель, сұмырай, ұлтшыл,
алашордашыл ... ... ... ... ... ... ... жерге
салған.
Саяси айып қоюда ұстамды болуға, байсалдылық, парасаттылық көрсетуге
осы азаматтардың өресі жетпеді ме екен? Олардың ... ... ... ... айыптауларды жариялаған газеттеріміздің өресі қайда? Құп алып
қостап, қол қойған редакторлардың өресі ... ... атын ... ... ... деп ... ... айыптап, сенімді көрінгісі
келетін, орын ... шен үшін ... елді ... ... ... ... бәрі білмегені ме?
Мүмкін біреулер жоғарыда айтылғанның бәрі сын мен ... сын ғой, ... ... ... жою, адамдарды ширату ғой дейтін болар. Жоқ,
біздіңше, бұл игі ниеттен, адал ... ... ... ... ... сын ... жалақорлық, асыра сілтеп тағылған айып,
жұртты жау етіп ... ... ... ... берген, себеп болған
пікірлер.
Ал енді баспасөзіміз жазықсыз жандардың «жау» деп танылуына, қолды
болып, жапа ... ... ... ... ... де сөзге еріп,
байбаламшылардың ықпалына ... Онда ... ... ... ... кінәларға сын көзбен қарау, оны ... ... ... ... ... ... ... ағат пікірлерге құлақ қою, қол көтеріп
қостау, айқай-сүреңге үн қосу ... ... ... ... ... ... С. ... «Ұлтшыл – фашист жауларды түп – ... ... ...... ... мен ... ежелгі жауы» деп айқайлап шықты, еңбектер жазды.
Сөйтіп, 1937 жылғы қуғын-сүгіннің ... ... ... ... ... жүзеге асуына осылайша қызмет еттік. Интеллегенциямыздың
қаймағын қалқып алып, қырып ... ... ... Осы орайда және бір
жаман қасиет көрсеттік. Басқаның қайғысын өз қайғым, ... ... ... ... пәле ... адамның өзін-өзі қорғауы қиын екенін,
ондайларға ара түсу басқалардың парызы ... ... ... «Бұл ... ... деп, ... өре тұрғандар, шешініп тастап, шындық жолына
бас тіккендер бола қоймады. «сен тимесең мен тимен» деп бұғып жата ... ... ... бара ... бөріден қорқып, айқайлауға шамасы
келмей отырып ... ... ... кидік. Репрессия тұсында осыны көп
болып ойлай алмадық/5/.
1.2 АЛТЫ АЛАШТЫҢ АРДАҚТЫСЫ – ... ... ... ...... жала ... ... сотталып,
жазықсыз жапа шекті. Солардың арасында қоғам қайраткері, ұстаз ... да ... ... қараңғы үйге жабылған болатын. Артынан бір
себептермен ... ... ... ... Мектеп-тегінің ғылыми
еңбегінен көре аламыз. Онда «Біріккен саяси Бас ... ... ... үш ... бас ... ... «айыбын» концлагерде өтеуге
үкім шығарылған Әлімхан Ермекұлы мен ... ... де ... ... ... болу мерзімін тергеу камерасында отырған уақытынан бастап
есепке алынуын ұйғарды. Бұлармен бірге Уәлихан Омарұлы, ... ... ... ... ... алдын-ала қамалған мерзімі есепке
саналып, темір тордан босатылады /6/ ... ... ... ... бірі ... аңғартып тұр.
1921-1954 жылдар ішінде Қазақстанда саяси себептермен 103 000-нан
астам адам ... оның 25 ... ... ... ... ... кең ... және аса қатыгездікпен жүрді. Осы жылдар ішінде
жоғарыдан басталған билік үшін ... соңы ... ... ... ... ... өтті. Соның бірі – 1929 жылдардың ... Алаш ... ... ... еді. ... ... алғашқы сот процесі 1930 жылғы 4 сәуірде болып, ОГПУ-дың
үкімімен 35 адамға әртүрлі жаза ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы бастаған 10 адам алғашқыда өлім жазасына кесіліп, бірақ, кейін
ол үкім он жылдық ... ... ... ... ... ... келтіріп отырған 1932 жылғы 28 ақпандағы екінші сот процесінің
үкімімен Мұхамеджан Тынышбайұлы, ... ... ... ... Алаш ... ... ... тобы (осы топтағы алғашқы 15
адам) бес ... ... ... ... қаратопырақты облысына (қазіргі
Воронеж облысы) жер аударылды. ... осы екі ... ... ... елге ... ... жылдары түгелге дерлік «ұлтшыл» деген
айыппен ату жазасына кесілді.
Оларға негізінен «революцияға қарсы қызмет» дегенді білдіретін 58- ... айып ... Біз ... етіп ... осы ... топқа іліккендердің
бәрі – таныс есімдер, қазақ халқының болашағы үшін аянбай қызмет жасаған,
еліміздің мақтаныштары.
Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... басқармасының архивінен алынып, ... ... ... ... және ... туралы материалдар қуғын-сүргін
құрбандары хақындағы ақиқатты ... ... зор орны ... ... 28 ... отырысында Қазақ КСР прокуратурасының
наразылығымен ПП ОГПУ – жанындағы ... ... 1932 ... ... мына адамдарға шығарған қылмыстық ісін қараған:
Тынышпайұлы Мұхамеджан, Досмұхамедұлы Жаһанша, ... ... ... ... ... ... ... Нәшір, Ақпайұлы Әбілхамит, Ақпаұлы Жақып, Қыдырбайұлы Сейдазін,
Тілеумен Жұмағали, Мурзин Мұхтар, Үмбетбайұлы ... ... ... ... ... ... ... Уәлихан, Сүлейұлы Біләл, Ысқақұлы
Данияр.
Осы уақытқа дейін Уәлихан ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан Облысының энциклопедиясына да
енбеген. Тек түпнұсқасы Ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ... ... осы ... ... үңілсек
Омарұлы Уәлихан деген атты кездестіреміз.
Омарұлы Уәлихан, айыпталған уақытында қырық үш ... ... ... ... ... жоқ. Павлодар совпартшколында ... ... ... ... ... ... ... Омарұлы Уәлихан
мен Сүлейұлы Біләл РСФСР Қылмыстық ... ... 58-11 ... ... ... Қылмыстық кодексінің 58-10 және 58-11 баптарымен ... ... ... ... ... ... ... де нақты
дерек бар. ... 1931 ... 30 ... Сүлеев 1930 жылғы 27
қыркүйектен, Ысқақов 1930 жылғы 20 наурыздан – 1932 жылғы 20 сәуірге ... ... ... алдын-ала тергеу материалдарынан
көрсетілгендей мынадай айыптар тағылған.
1. Кеңес Үкіметін ... ... 1921-22 ... астыртын
контрреволюциялық ұйым құруға қатысқан.
2. Шығыс Бұхарадағы ... ... ... ... жасаған Зәки
Уәлидимен байланыс орнатқан.
3. Ферғанадағы басмашылармен байланыс орнатқан.
4. Жауапты ... ... ... акт ... жауынгер жастар
тобын ұйымдастырған және осы актілерді дайындаған.
5. Жастардан әскери кадр дайындаған. Байлармен ... ... ... ... ұйымдастырған.
6. Совет Үкіметін құлату мақсатында, оған қарсы қарулы көтеріліске
дайындық жасаған.
7. Қазақстан ... ... ... бай мүліктерін
тәркілеу, шаруашылықтарды ұйымдастыру және мал, ет дайындау шараларына
кедергі ... және осы ... ... ... ... пайдалануға тырысқан.
8. Антисоветтік насихат жүргізген.
Жоғарыдағы енгізілген наразылықты қанағаттандыруға мынадай ... ... ... ... ... бұл қылмыстық іс
КСРО ПП ОГПУ-ның қарауына жіберіліп, одан іс 1932 жылы 2 ... ПП ... ... істі ... ... ... босатуға» ұсыныспен оралған.
Алайда, Қазақстанның ПП ОГПУ-і 1932 жылғы 4-ші және 20-шы ... ... ... ... ... екі рет ... онда «оларды бостандыққа ... ... ... туғызады, жаңа толқын көтереді, ОГПУ органы мен өлке
басшыларына ... ... - ... сылтаулармен
тұтқындалғандардың көпшілігін Қазақстаннан тыс ... жер ... ... ... ... ... осы іс ... жазаға ұшырауына
негізінен М. ... Х. ... Ә. ... ... ... ... істің материалдарынан көрініп тұрғандай,
Қашқынбайұлы Әлиханға және ... ... ... ... ... ... ... босатумен қысқарған, ал М. Тынышбайұлы пен Х.
Досмұхамедұлының Қазақстанның ОГПУ-не ... ... ... ... ... шығарады.
Сотталушылардың қалғандары алдын-ала тергеу барысында өздерін айыпты
санамаған және өздерін ешқандай контрреволюциялық ұйымда болмағандарын,
ешқандай контрреволюциялық жұмыстар жүргізбегенін ... ... ... айыптау басқа іс бойынша
айыпталған ... пен ... ... ... көшірмесіне
негізделіпті, алайда, олардың жауаптары негізсіз. Барлық ... ... ... ... ... Жазалағандарды
«антисоветтік насихат жүргізді» ... ... да іс ... ... ... ... ... қызметін 1918-1922 жылдарға жатқызған. Бірақ, оларға
қойылған бұл айыптауларды ... ... ... келтірілмеген.
Бұған қоса Бас Әскери прокуратураның наразылыққа қосымша хатынан
көрінгендей, 1939 жылы ... ... ... кодексінің 58-2, 58-11
баптарымен сотталған Ә. Ермековұлының қылмыстық ісін 1957 жылы ... КСРО ... ... ... ... қысқартқан. Ал 1939 жылы
РСФСР қылмыстық ... ... 58-1 ... ... ... ... ісін «Құрамында қылмыстық ісі жоқ ... ... ... ... Бас әскери прокуратурасының
қорытындысымен қоса КСРО Жоғарғы сотының қылмыстық істер ... ... ПП ОГПУ ... ... ... 1932 ... ... М. Тынышбайұлына, Х. Досмұхамедұлына, Жаһанша Досмұхамедұлына,
А. Мұқайтпасұлына, Х. Кемеңгерұлына, М. Бұралқыұлына, Д. ... ... А. ... С. ... Д. ... М.
Муртазинга, А. Үмбетбатбайұлына, А. ... Ә. ... ... У. ... Б. Сүлейұлына, Д. Ысқақұлына ... ... ... ... іс ... ... болмауына байланысты
қысқартылсын»- деген қорытынды шығарды.
Бұл қабылданған шешімнің ... өте зор. Осы ... ... ... шеккен қазақ зиялылары ақталды /7/.
Ендеше, есімдері ұзақ уақыт аталмай, бар ... ... ... бағаланбай келген, қазақ халқының тарихындағы жарқын тұлғалардың
жасампаз еңбегін ... ... кез – осы кез ... ... ... ... ... келгенін бірен-саран
деректерден байқап отырмыз. Дегенмен оның өмірбаяны туралы нақты деректер
жоқтың қасы. ... ... ... «Алаш ардақтыларын алғашқы
айыптау» туралы библиографиядағы дерекке байланысты Уәлихан Омарұлы ... 43 ... ... ... онда ... жылы 1888 жыл ... деп
отырмыз.
Сол тұстағы қазақ азаматтары әмбебап болған. Өйткені, ол ... ... ... ... экономикасы, саясаты, тағы басқа салаға
қатысты мәселенің бәрін көтеруді, зерттеуді қажет етті. ... да ... ... ... ... ... етуге мәжбүр болды. Негізгі үш
мамандық, негізгі үш салада оқыған қазақ азаматтары өз ... ... ... ... ... салаға барды, екінші – заң факультеттерін
оқып шығуға тырысты, үшіншіден қазақ ... ... ... ... бірге табиғаты ашылмаған түрлі аурулар да ... ... ... жастар кәсіби дәрігер болуды армандады. Осы ауыр да ... ... ... ... Уәлихан мұғалімдік кәсіпті таңдайды. Ауыл-
ауылдарды аралай жүре Уәлиханның бір байқағаны ... ... ... күн ... ... болды. Өз шығармаларында әрдайым оқу проблемасын
көтере жазатын Уәлиханның ... жолы қиын ... жылы ... ... ... ... ... зиялы қауымының ошағы
болды. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ... ... ... ... қазақ Республикасын құру. Осы жолда олармен
бірге ерген азаматтар да ... ... ... ... ... ... да ... растайды.
Алаш пен Алашордаға қарсы бағытталған осы әрекеттердің бәрі Семей ... ... орын ... Оның да өз сыры бар еді. Өйткені осы ... ... ... ... мен бөлімшелері, аты шулы атаман ... жеке ... ... мен ... ... ... ... Алашорда мен оның жетекшілерін жамандау науқанын
ұйымдастыру ақтар ... ... ... ... ұлттық қозғалысы
өкілдерімен ымыраға келіп, жақындасу ниеттерінің жоқ ... ... ... ... ... ... Алашқа, оның белгілі қайраткерлері мен
баспасөзіне қарсы ұйымдастырылған жалақорлық науқанның мәні мен ... ... ... ... редакторы ретінде ұлттық бостандық
идеясын ... Имам ... ... ... ... ... ... қазақ жастарының үні «Жас азамат» жабылды.
Дегенмен, Алаштың жекелеген қайраткерлері мен белсенділері жергілікті
және ... ... ... ... өздеріне қарсы ұйымдастырылған
қуғын-сүргінді тоқтатуын талап етті және «Алаш» партиясы мен Алашорда
үкіметінің ... ... ... ... ... күштер екендігін
және Кеңес үкіметімен саналы түрда күрес жүргізетіндіктерін мәлімдеді.
Ақгвардияшыл қозғалыстың ... ең ... оның ... ... басшысы
Колчак тарапынан Алашордаға сенімсіздік ... ... ... оған ... қарау Алаш көсемдері тарапынан өз одақтасымыз деп санаған ... тек қана ... ... туғызып қойған жоқ, сонымен қатар қазақ
халқының өзін-өзі билеу мәселесін шешудің жаңа әдістері мен ... ... ... ... ... ... тәжірибесі халықтардың өзін-өзі билеу құқығын
Кеңес Үкіметіне қарсы ... ... ... ... ала алмайтынына
көптеген ұлттық қозғалыстардың жетекшілерінің көзін жеткізді.
Мәселен, 1919 ... ... Зәки ... ... башқұрттың атты әскер
корпусының бөлімдері Кеңес өкіметі жағына шықты, Зәки Уәлидинің бұл қадамы
колчакшылардың директорияны қуып, ... ... ... ... ... да) ... кейін жасалды. Дегенмен, Алашорда, бір
жағынан, ақтардан қол үзбей отырып, екінші жағынан Кеңес ... ... ... ... қамына кіріскенін байқау қиын емес. Кеңес
өкіметімен ... ... бұл жолы 1918 ... ... ... ... ... араласқан бүкіл Алашорда атынан емес,
оның Ахмет Байтұрсынұлы басқарған Торғайлық тобының атынан ... да ... ... ... Ә. ... ... одан ... Мәскеуге барып, келіссөзді Сталинмен жалғастырды.
Қазревкомның төрағасының орынбасары болып сайланған А. Байтұрсынұлы ... ... ... ... «Революция және қазақтар» деген
мақала жариялады. ... осы ... ... ... ... кезеңінде
қазақтың ұлттың саясатын басқарған және патша өкіметіне ... ... ... ... Патшалақ кезеңде қазақтардың қалай өмір
сүргенін біз басқалардан артық білеміз. ... ... ... ... жіктелудің жоқтығына және жеке меншік заттарда белгілі меже
болмауына байланысты ... ... ... өзіне тән социалистік
қоғамға деген мұқтаждықты ... ... ... ... ... делегаты ретінде ... келіссөз жүргізуге келген мен. Ресей ... ... ... ... ... ... зер салғандықтың
куәсі болдым. Колчак билігінен Кеңес өкіметін артығырақ көруіміз ... өз ... ... ... тыныштандырғым келеді» /8/.
Оның Алашордашылармен бірге жүріп сол кездің ... ... ... ... ... ... ... тордың арғы жағында болып,
елінің ... ... бірі ... ... еді. Жала ... ... Уәлихан Омарұлын қазіргі таңда есімін біз тек ... ... ... ... ... Омарұлы баспасөз беттерінде
саяси, әлеуметтік, әдеби мәселелерді ... ... ... ойға ... ... ... болды. Уәлихан Омарұлының көсемсөз үлгілерінде
замана ... өмір ... ... ... ... Журналистикаға
араласқан жылдары ішінде өзекжарды мәселелерді арқау еткен өткір де өтімді
публицистикалық туындыларымен саналы да салиқалы ... ... ... журналист ретінде танылды.
2 УӘЛИХАН ОМАРҰЛЫ – КӨСЕМСӨЗ ШЕБЕРІ
2.1 ЕЛІН БІЛІМГЕ ШАҚЫРҒАН ЕСІЛ ЕР
Уәлихан ... ... сол ... ... ... ... ... өзгерістермен табуға болады. Уәлихан Ғұмарұлы»,
«Уәлихан Ғұмарұғлы», «Уәлихан ... ... ... Уәлихан Ғұмарұғлы»
деп мақалаларына қол қойған. Оның ... ... ... ... себебі сол кездегі емленің жүйесіздігі деп түсінеміз. «О»
әрпінің «Ғ» әрпіне ауыстырылғанын байқап ... ... ... сол бір қилы заман тұсында қазақтың ... ... ... ... ... ... түсінген. Оның өзіндік қол таңбасы,
өзіне тән қалыптасқан стилі ... Оның ... ... ... ... мұралары оның жай адам емес екендігін аңғартып-ақ тұр.
Уәлихан Омарұлының еңбектерін саралай келе, оның білім мен оқу жайында
көп қалам тартқанын ... Оның ... ... ... ... ... екен деп ... Оны біз «Бұл бізге бір айна» /9/,
«Талапты жастарымыздың есінде болсын» /10/, «Панасыз балаларды ... /11/, ... ... /12/ ... ... ... байқауға
болады. Бірінші мақаласында мынадай керемет ойларды кездестіруге болады.
«Адам баласы өзінің тұрмысына керекті болған ... ... ... ... ... керекті керек білмейді. Білім-ғылым үйренбекке
талап қылушыларға әуел білмек ... ... ... ... шарттары бар.
Оларды білмек керек. Оларды білмей, іздегенмен ... ... ... ... Осы жердегі сөздерден Уәлихан Омарұлының бірден-бір мақсаты
жастарымыздың басқа нәрселерді іздеп ... ең ... оқу ... ... ұстаса екен деген ойы бар. Сонымен қатар, қазақ қыздары
малға сатылмай мұғалімдік ... ... ... ... ... отырса, деген пікірі кез-келген оқырманның көңілін оята
аларлықтай дәрежеде.
Уәлихан Омарұлының көптеген еңбектері әлі де өз ... ... деп ... ... ... ... табылған мына еңбектерін атап
өтейік. Оның еңбектерінің көп бөлігі ... ... мен ... жарияланған. «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінің
библиографиялық көрсеткіштеріне қарап отырсақ, ... ... ең ... баға беретін әңгімелері «Екі молланың кеңесі» /13/, «Қабай ауылнай
мен досы Александр сөзі» /14/, «Үш қатынмен ... /15/ ... ... ... аударма өлеңі жарық көрген. «Құдай жетімді тастамайды» /16/
«Бог не ... ... ... ... ... аударылғанын көреміз.
Бірақ, орысша жазылған өлеңнің ... ... ... ... ... сол кездің сана ұйтқысы болған «Қазақ» газетінде ... Оның ... ... ... ... 1914 ... 1917 ... дейін кездестіруге болады. «Рамазан айы ... (1916), бұл ... ... айы ... ... ... уезі» (1916), ең алғаш Ақтөбе өңірінде отырықшылыққа көшкен ... ... ... ... ... ... ... егін
кәсібімен айналысуы үлгі ретінде жазылған. ... мен ... ... ... туралы» бас мақала (1915) жазған,
«Орыс қазақ ... (1914), ... ... 1378 ... ... Қазақ елінің жер мәселесі, отырықшы болуы керек пе, әлде отырықшы
болмауы керек пе ... ... ... ... аударушылар,
келімсектер туралы да айтып, пікір білдірген. «Партия ісі» ішкі хабарлар
(1915), ... ... ... ... барымта, жікшілдік туралы.
«Переселен мекемесінің сметасы» (1915), «Мектеп-медресе ашылу» ... ... ... ашу, оқу ... ... ... институты ашылғандығы жайында хабар береді. «Орынбор» (1915),
мұсылман қауымының жыл басы – наурыз (март) айы ... ... ... ... қоян ... (1880, 1892, 1904) ... да ... «Павлодар оязы» (1916), хабарда автор жікшілдік, ру тартысына оқушы
жастардың қатысуына наразылық білдірген. «Мұқтаж ... ... ... түрінде жазылған, оқушыларға көмек көрсету керектігіне баса
назар аударады. «Талапты жастарымыздың есінде ... (1916), ... ... ... әдебиетінің мәселелері көтерілген мақала. «Бұл бізге бір айна»
(1916), оқу-ағарту, қыз балаларды оқыту, әйел оқытушыларын ... ... «Дар ... (1916), Тройцк қаласындағы ... ... ... ... ашқан оқу орны, оның оқу программасы туралы
түсініктеме берген. «Наурыз» (1916), ... ... ... ... мен ... ... ... мағлұмат берген. Наурыз мейрамы
туралы деректер келтірілген. «Қазалы молдалыларының қозғалысы» (1917),
«Омбы комерческий институт» (1917), ішкі хабарлар, Омбыда ... ... ... түскен қазақ балалары туралы мәлімет берген. Уәлиханның кейбір
мақалаларын қазіргі таңда біз тек библиографиялық көрсеткіштен ғана таба
аламыз, өйткені ... ... ... ... сирек
қолжазбалар қорында сақталған «Қазақ» газетінің бұл нөмірлері өкінішке
орай ... жоқ. ... туы ... (1917) /17/. Осы ... ... ... сілтеме жазылған. Ташкент жастарына
«Бірлік туы» газетін шығару үшін көмек ретінде «Бірлік туы» ұйымын ашқан
деген дерек келтірілген. Осы кез ... ... ... отарына
қарсы, қазақ жұртының тәуелсіздігін аңсаған көкірегі ояу зиялы азамат
ретінде ... ... ... тұсы ... ... ... Оны осы
мақаладан анық байқауға болады.
Ташкенттегі «Ихтият» союзын ашқан жастар «Бірлік туы» деген серіктік
тағы ашып отыр. ... осы ... ... ... ... туы» ... бір ... шығармақ. Серіктіктің ағзалық ақы 10 сом.
Газеттің жылдық ақы 5 сом. Серіктіктің һәм газеттің квитанция дәптерлері
(агенттік ... ... ... әр ... ... ... ... туы» газетін шығарушылыққа әзірге ұйғарған кісісі учитель
Садақ мырза Өтегенов. Серіктік ... ... ғана ... ... да ... етіп, халық арасына бұларды көбірек таратуға һәм
халықтың басқаша жетілу жолдарына қызмет етуге тырыспақ. Серіктіктің бұл
күнде ... ары ... ... ... ... ... ... Осыған орай сол кезде Көлбай Тоғысов пен оның жары Мәриәм
Тоғысова ... ... атты ... шығарып тұрған болатын. Міне осы газетке
деген реніштерін осы «Бірлік туы» серіктігі ... ... ... ... Уәлихан Омарұлының осы мақаласын оқыған кезде нақты көзімізді
жеткіздік. «Бұл ... ... ... ... ... ... «Алаш»
деген газеті бар. «Алаш» газетінің шыққанынан бірі халыққа ... ... тек ... атақ қылып тұрғандай» деп жазады. «Бірлік туы»
серіктері – ... ... ... ... ... ... ... жіберіп: «Алаш» бұл күнде атына лайық болып Алаш
газеті бола алмай отыр. «Алаштың» ... ... ... ... пысады,
намыстанамыз. Сондықтан жұрт мұқтажды күзеткендей бір газет ашудан ойлы
едік. Егер сіз «Алашты» жақсы алып барарлық ... біз ... ... ... ... ... ... сайлап һәм «Алаш
берекесіндегі» серіктерді көбейтіп екінші бір шығарушының қолына берейік!
Бұған қалай қарайсыз?
Енді ... ... да Һәм ... ... да ісіне сәт, өміріне
ұзақтық тілейміз» /18/ деп ... ... ... ... ... деп қол қойған. Мұғалім Уәлихан Ғұмарұғлының осы мақаласы бізге
қазіргі кезде «Бірлік туы» ... ... ... ... шығарушылары
туралы тың ақпарат беріп отыр. Мәселен, Уәлихан Омарұлының осы ... ете ... ... ... «Хабаршы» журналына «Бірлік туы»
газетінің тарихынан» атты ғылыми ... ... /19/. Осы ... ... туы» ... ... ... болып жатқан пікір –
пайымдарды негізге ала отырып, «бізге осы «Бірлік туы» газетінің шыққанын
және оны шығарушыларының «Алаш» ... ... ... ... ... ... ... деп жазады. Бұл дегеніміз қазіргі ... туы» ... ... ... – бір ... көзі ретінде біз Уәлихан
Омарұлының осы ... ... ... мұғалімдік қызметі оның осы салада көп еңбек
жазуына ықпал еткен болатын. «Қазақ» ... ... ... ... енді ғана ... ... ... қырларын біліп,
көріп жүрген шағымен тұспа-тұс келеді. Оған ... ... ... /20/ ... Бұл ... өзінің ұстаздық еткен
тәжірибесін жинақтай келе, ауыл ... бала ... оқу ... ... ете алатын дәрежеге жету үшін ең ... өз ... ... ... ... ... ... жайлы тұрмыс
орнатып болмайды. Қазақ елінде жаңа ғана мәдениет ... ... ... ... ... ... жоқ. Жаңа ... ғылымсыз, ел
сауаттанбай орнамайды. Олай болса, Қазақстан топырағында мәдениет орнату
үшін ауыр ... ... жою ... Бұл ауыр ... қазақ
мұғалімінің мойынында. Бұл туралы талай айтылады, талай ... Бұл ... ауыр ... ... мойындағандай уақыт болды. «Атты
қамшымен айдама, арпамен айда» дейтін мақал бар. ... ауыр ... ... ... ... шықпайды. Мұғалімді «арпамен айдау»
керек. Ауыр ... ... үшін ... ... ... керек».
Уәлиханның бір ерекшелігі шығармаларында көбінесе мақалдар кездеседі. Бұл
мақаласында «атты қамшымен айдама, арпамен айда» ... ... ... ... де тура сол ат ... ... үстіне жүктеген ауыр
жүгін арқалап жеткенше, шаршайды, ... ... оны ... ... ... «арпамен айдаған» тәрізді ету керек деген ойды түйеді.
Сонымен бірге мұғалімнің білікті болуына арналған керек талаптарды ... тыс ... ... екі ... ... деп ... міндеті мен өзінің талап, ұсыныстарын тізіп көрсетеді. «Ұшы-
қиыры жоқ, ... өтіп ... ... бір ... ... ... қалу
оңайға тимейді». Осы ойды негізге ала отырып, «заманынан қалған шабан
адам үлкен адам. ... ... ... (ұлт, ... ... ... ... мұғалім де өлген мұғалім. Шабандықтан өлген ... ... ... ... ... ... ... өзімен
бірге өлтіреді. Олай болса, қазақ мұғалімінің «жүйрік заманнан» қалмауы
керек. ... ... ... ... күн сайын көбейтіп отыруы керек.
Мұның үстіне қазақ мұғалімінің бойындағы ... де ... ... туып келе ... ... ... үшін, қазақ мұғалімін күн
санап оқытып, білім беріп, білімін толықтырып отыру керек. Мұны ... ... ... Бұл ... ... екінші жолы», деп
жазады публицист.
Мұғалімдік қызметтің қыр-сырын әбден ұққан Уәлихан Омарұлы мұғалімдік
білімінің де ... ... ... әр кезде ол өз білімін
толықтырып отыру керек ... ... ... ... сол қилы
заманда оқымаған халықтың білімге көзін ашу оңай ... ... де ... ... ... ауыр ... арқалайтын адам жай адам емес
екенін осыдан түсінуге болады.
«Ауылдағы панасыз балаларды қорғауға міндеттіміз» /21/ ... ... ... былайша баяндап өтеді: « ... 1917-ыншы ... ... ... ... көп уақытқа дейін сөнбеді... Ел ішін ... ... ... ... ел шыбындай қырыла бастады. Жетім-жесір,
панасыздар көбейді. Ашаршылықтан кейін қазақ аулына котелок арқалаған
жетім бала толып ... ... 1922-23 ... ... ... Ресейдегі
есебі алынған панасыз баланың саны аса көп. Қазақстандағылардың саны
180 000. Бұл 180 ... ... ... ... котелок арқалаған көп
бала, байлардың жуындысын ішкен көп бала кірмей қалған, есебі, алынбаған.
Бұл халық «панасыздар қолы» ... ... ... ... ... жұқара берген осы күні Қазақстандағы есепке алынған панасыз
балалардың саны 30 000 ... ... 110 000 ... ... 19 000-дайы қаңғып жүр. Бұл есепке кірмей қалған ауылда кателог
арқалаған қазақ баласы көп болса керек».
Бұл мақалада ... ... ... ... ... ... ... ілінбеген жетім балалардың да әлі қаншамасы бар
екенін айтып, олардың да санын көрсетеді. Бұл ... ... ... өте көп. Осы деректерден біз сол кездегі ауыл ... ... ... ... ... ... жағдайдың да өте нашар
болғанын ... Әр ... өз ... ... ... ... ... ол оның сөнбес мұрасына айналады. Қазір біз мына мақаланы оқи
отырып, замана тынысын көріп отырмыз. Уәлихан бізге сол ... ... ... ... ... тізіп көрсетіп отыр.
Бұл екі мақаланың астында Уәлихан ... деп қол ... ... ... туындыларын бір себептермен бүркеншік есіммен жазған
болып отыр. Сол аумалы-төкпелі заманда барлық ... ... ... ... белгілі. «Қазағым» деп жазған кез-келген
мақаланың авторы, ... ... ... ... тергеуге ілініп
жатқандары сол заманның шындығы. Ендігі жерде барша жұртқа елде ... ... ... үшін ... ... ... ... болды.
Уәлихан Омарұлының «V» деп қол қойған туындыларын ... ... ... ... ... ... ... Ендігі кезде «V» деп
қол қойылған мақалаларды Уәлихан Омарұлыныкі деп бекіткеннен ... ... осы ... ... ... сол ... ... деп енгізіп
отырмыз. Басқа ғалымдар әлі күнге шейін «V» деп қол ... ... ... деп ... жүр. Бұл Ү. ... ... «V» деп ... қол қойылған мақалаларды
Әлихандікі деп көрсеткен. Бірақ өзінің ... ... ... ... Омарұлының бұл салада қалыптасқан өзіндік стилі бар, ... ... тек осы ... ... ... ... /22/ (1916) ... Уәлиханның нақты фактілерді жинақтай
отырып жазған туындысы дер едік. Сол кездегі ... мен ... ... және дау ... ... пен ... салт туралы
проблемаларды көтере отырып, қазіргі күнде дерек көзі ретінде ... ... мұра етіп ... болатын.
«Бірінші Бөрте волысы, 7-нші ауыл біраз ... бері ... ... ... ... ... алып ... болған болған екен. Бірақ
көше түзеп қала реті мен отырған емес, бұрынғыша әр ауыл өзді ... ... ауыл 110 үй. Осы 110 үй ... ... ... ... ... ағаштан мұнаралы бір мешіт салған. Тәрбиесі бүтін ауыл
үстінде. Мұны ... ... ... өз ... ... оқып шыққан,
бойлары балқып уағызын тыңдаулық ... ... ... ... ... ... ... көшпешілікті тастап мәдени тұрмысқа түсуге
қарадық, мына салынған ... жер ... ... ... ... ... жақсы молла шақыртып, имам сайлауды істейік ... - деп ... ... ашық ... ... ... ... халықтың
психологиясын ашып көрсетеді. Осы тұста мұғалімдік ... ... ... ... ... ... білімге деген құштарлықтың жоқ емес
екендігін ... ... ... ... ... 110 үйге бірер мешіт,
мектеп, имам, мұғалім яки екеуінде бірге басқарып алып барарлық бір мұғалім
ұстап ... ету онша ауыр іс ... ... ... ісі болмайтын қазақтың
салты бар. Осы өткен рамазан айында сол 7-нші ... ... ... ... ... ... маған, халықта бірлік деген нәрсенің жоқтығымен
қыс болса мешіттің қар астында қалатындығын, екі-үш ... бері ... бір ... баласын имам, ауылнай молла қылып сайласа да екі
айт намазынан басқа ... ... ... аз ... ... ... бері жаз үш-төрт ай мұғалім ұстап балаларын оқытқан соң
мешіт мектеп те болған екен.
Көшпешілікті тастадық, мұсылмандық, дін белгіміз болсын деп ... 7- ... ... ... Бұл ауыл ... ғана егін ... ... малды аз
ұстайтын көрінеді. Араларында байлары, ... ... ... жоқ ... Бір ғана ... түгел, мектеп те салып мұғалім ұстап
балаларын тәрбие етуге шамалары мол ... Һәм ... де ... жұрты,
дін белгісі екенін өздері де біледі, бұған мұқтаж екендігіміз де белгілі».
Осы тұста Уәлихан Омарұлының әрбір ... ... ... өз оқытушысы
болса деген арманы анық көрінеді. ... да ... да ... ... ... деп баға беріп бірақ, сол білімге деген құштарлықтың кемшін
болып тұрғанын ... ... ... ... мұқтаждық бізде бар екенін
мақала соңында басып ... ... ... бір ... су ... отқа күйуіне негіз
болған «Қазақ» пен ... ... осы ... жабылғандығы, енді жарық
көрмейтіндігі жанына батқан Уәлихан Омарұлы осы орайдағы көңіл толқынысын
іркіп қала ... ... /23/ ... ұлу ... ... ... қоян жылының қоғамдағы не нәрсеге қиын жағдай туғызғызып отырғандығын:
«Бұл қоянда бүтін дүниені білім, өнерімен таңдандырған, тауырымен ... ... ... ... жатыр. Соғыс болған соң һәм нәрсе жоқ,
қымбаттап, салықтың көбейіп, шаруаның күйзелуі, кісі қанының көп төгілуі ... ... екі ... созылған бұл соғыстың шалығы біздің қазаққа да
шаруа, білім жайынан тиіп ... - деп ... оны ... ... ... тиюі: Һәм нәрсенің ... ... есе ... соғыс
салығының түсуі. Білім жайынан тиюі: замандағы болып жатқан зор ... ... ... ... етіп ... ... мен білімсізді,
күшті мен күшсізді өлшеп беретін газет, журнал дегеннен бір ғана ... ... ... ... ... бір ғана газет «Қазақтың»
жұмасына бір шығатын болып қалуы осы ... ... ... жатқан
істер», - деп соғыс әкелген нәубетке қаны ... ... ... бір ... яғни қоян жылының жақсы жаңалықтың жаршысы
болғандығын «Халқымыздың ілгерілеуіне себеп болатын істерден: ... мен ... ... ашыла бастауы Семей, ... ... ... кітап саудасын ашуға сұранулары, мектеп,
медресе сияқты білім ... ... ауыр ... да ... ... оқушыларымыздың кемімей халқымыздың да оқу ... ... ... қолдарын кемітпей созып тұруы және басқалары көңіл
көтеріп қуанарлық істерімізден», ... ... ... ... ... ... қуанғандығын білдіреді. Бірақ, бұл қуаныш соғыс
жылдарындағы уақыт тынысымен салыстырмалы ... ... ... «Бұл ... ... /24/ ... ... таныс болғанда байқарыңыз анық. «Бұл күнде
тәтті ас ішіп, мейман дос болып қана тамағын күйттеген ... ... ... ... Қайырымдылық, жомарттық тамақта ғана болмасқа
керек, ... ... ... ... басқағада сүю ретінде болса
керек. Біз осы күнде сан жағынан көп ... та ... өнер ... ... ... керек білмей ішкен жегенімізге ғана мәз болған
халық екендігімізді өзімізге ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Әрине, барды ішіп-жеп, семіріп, жоққа ... ... жан ... бардың өзін қалай пайдаланып, қорытып жатырмыз, осы біз
кімбіз ... ... бір ... өзді ... есеп бергеннің ешқашанда
айыбы болған емес. Ендеше ... ... ... ... ... ... айна-құбылыстар не нәрселер екен? Мақалаға көз жүгіртейік.
«Соның бірі біздегі оқу, оқытудың кемдігі. Мұсылманша оқығандарымыз біраз
болса да біз ... ... ... ғылымын сәллелі моллакерлер білмейді,
бұл бір.
Екінші, алты-жеті миллиондаған қазақтың ... ... ... ... ... мынау «мұғалима» деп қалдың бір саусағын болсын жұмдырып
көрсетерлік мұғалима жоқ. Мектап жағы ... ... ... ... оңай деп қана ... ... ... Көп көтерілсе салыну оңай ғой,
тек әзірге оқытушы молайсын. Ал оқу құралдары ... ... ... ... ... берер. Жалғыз-ақ осыншама халық бола тұрып қазіргідей
оқыған қыздарға өте мұқтаж»,- деп, көзі ашық ... ... ... екендігіне налиды. Қыздардың тек ошақ қасы, от ... ... ... ... Мүмкін, осындай мақалалардың басылым
беттерінде ... ... осы ... ... ... ... қалыптастырып келген қоғамдық ойдың сеңі ... ... ... ... ... ... ... «бір заманда оқушы қыздарымыздың
жоқтығы жұртты ұялтып, сүйегіне таңба түсірерлік бір ... һәм ... қара ... тасбауыр екендігін көрсетіп берерлік бір айна. Басқа
жұрт қыз туса «бұл да бір ... өз ... өзі ... деп ... үшін ... берсе, қазақ сал есебінде көріп қыз туса ... Кіл бұны ... ... ... ... ... бұл ... лайық заманына қарай амалын білу керек. Амалы, білім оқусыз
болмайды. Оқу оңай ғана ... алып ... қант пен шәй ... ... қызара бөртерсің деген мақалдың ретімен болады» - деп ... ... ... ... қажет екендігін аңғартумен қатар, оқу-
білімге қыздардың тартылу ... ... ... ... «Ал, бұл ... ... да ... екендігіміз «Қазақ» оқушыларына белгілі
«Қазақтың» (газетті айтып отыр) екі-үш ... ... ... ... ... ... бәрі де өзімнен болғаны халде деп оқытушы қыздарға 50 ... ... ... ... ... келе жатқан Андижандағы
военный губернатордың переводчигі һәм «Азамат» серіктігінің члені Кенжеғали
Мырзадотовтың жарнамасын «мен ... деп хат ... ... мұғалимесі жоқ»,
- деп қыздардың қатарындағы мұғалімдікке дәру болған проблеманы ... ... ... ... деген мырзаның 50 сом ... ... ... үшін ... ... ... елді құлағдар етеді. Әрине сабақ
алсын деп. Мұнан кейін әйелдердің оқуы қажет жайын әңгімелеген автор енді
қыздардың ... ... ... ... тиек ... ... «Бұл күнде
татары бар шаһарлардың қайсысында болса да ... ... ... бар. ... ... сол мектебі бар шаһарларға жақын, ... ... ... шаһарына жақын. Бұл екі шаһарда да қыздар үшін
салынған мектептер ... деп, енді ... ... елді ... өз ... оқытуларына үгіттейді. «Ғылым іздену турасында бұл күндегі татар
туғандарымыздың ... ... ... ... үлгі» дейді. Қыздарын үйде тығып
ұстаған, білімі бар, көзі ашық ... ... ... деп ... ... мен ... ... бара алмаған қараңғы қазақ халқы,
қыздары мен балаларын оқуға ... ... ... ... ... ... ... болудың қаншалықты қиынға соққанын және соғатынын
біз білеміз. Бірақ осы ... ... ... ... ... ... ... тағы күмәніміз жоқ.
Сондай-ақ, елдегі кейбір молла-имам, имандардың қайткенде ... ... ... ... ... тынышын кетіріп жүргендігі
жайындағы мақаласын «қазалы молдаларының ... /25/ деп ... ... ... ... өзекті мәселе болып отырған тіл мәселесі сол
кезде де ... әрі ... ... Омарұлын да мазалаған болып отыр.
Баспахана көбейді деп қуанған ... ... ... ... ... ... сарфымыз да шыға бастады» дейді /26/. «Көш жүре түзелер»
деген сияқты, мұнан былай әдебиетіміз де кеңейер, ... де ... ... да ... дегенді ойлап көңіл жұбатамыз. ... ... ... ... ... ғой, ... негізіне құралған емле,
сарфымызды таратуға, кітабымызды да сол жолмен шығаруға ... ... ... деген талапты жастарымыздың міндетті борышы». Иә, ұлтына
қызмет етемін деген талапты жастың ... деп ... тіл ... ... ары ... зерттей түседі.
«Тіл болған соң, тілдің грамматикасы-нахуа, ... ... ... ... Мұны ... ... ісі. Емлесіз жазған жазу, шыққан ... ... ... ... ... ... ... жояды сондықтан
тіл, әдебиетке өң беріп, түрлендіретін ...... - деп ... ... аша түседі. Сондағы айтпақ ойы «тек тіл, әдебиет, емле
мәселесі дамумен, мәдениетпен байлаулы ... ... ... ... осы ... ... ... (матбұғатымызды) алып баруға
тырысайық деп айтып отырмын» дейді. Мұнан кейін байқампаз ... ... ... роман, драма жазып жүргендердің көбейгендігін, біреулерді
бастауыш мектеп бағдарламасына арнап тарих жазғандарын, ... ... ... ... ... ... ... емленің әртүрлі
екендігін тілге тиек етеді. «Қазақ» емлесі ... бері ... ... ... ... ... қарағандығы көрініп тұр. Бұлары түсінік
жетпегендік. Ал, тоқтаған «Айқап» ... ... өз ... бір ... ... ... Мұндай түйдек-түйдек ойларын оқырманға ұсына
отырып, «біз осыдан артық не емле күтеміз?» дейді. «Бүтін ... ... ... ... біз пайдаланғандай өздері бір емле, матбұғат ... ... бірі мен ... ... көркемділігі табылады, һәм деп
осы көркемдік біздің қазақ тіліне өте лайық. Себебі: қазақтың қай ... да тілі бір. Бұл тіл ... ... басқа жұрттарда бек аз яки жоқ.
Енді біз тіліміздің осы ... ... ... ... ... ... десек, бір тілден, бір ... ... ... ... ... емлесімен алып баруға тырысайық. Тұтынып
жүрген татар туғандарымыздың емлесі, жөнді бір ... әлі ... жоқ. ... біз өз тілімізге қыстырсақ, мәнісі болмас, шала піскен құйқадай
шандыр тартқан болып шығармыз. ... біз өз ... өз ... ... ... ... жазсақ та, жұрт оқырлық қой демейік» деген
Уәлихан Омарұлы тіл қалың жұртқа түсінікті болса болды деген ойдан ... ... ... ... ... Иә, ... ... көзбен
қараған бір ғасыр басындағы зиялылар шығармашылығының бастау көзі болған,
елдің «құлағы, көзі һәм ... бола ... ... ... ... Уәлихан Омарұлының мазалаған «тілдің тазалығын сақтайық!» деген
жанашырлық тілегінің не үшін туғанын анық байқаймыз. ... ... ... мен бұ ... әлі ... шырғалаң шиырлы негізгі мәселесі болып
отырғаны ... ... ... бара ... ... ... ... білімді
болып өсуі оның бірден-бір мақсаты болды. Бұл мәселені жастар мен сол
тұстағы қараңғы ... ... үшін ... күшті құралы баспасөз
болғанын да жақсы түсінген. Уәлихан Омарұлының ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің, қоғамдағы
болмыс-құбылыстарды бағалап-білудің формасы, яғни творчество типі, әдебиет
саласы деген ұғымда қолданылады. Осы ... ... ... ... осы ... жазатын, болмысты зерттеп, білудің әдіс-тәсілін
қолданатындар публицист деп ... ... ... ... «көсемсөз» деп
атайды. Оған былайша сипаттама береді. «Көсемсөз әлеумет ісіне басшылық
пікір ... сөз ... да ... деп ... ... ... әлеуметке керек іске мұрындық болып ыждағатымен айтылады» /27/.
«Публицистика нақтылы өмірден орын алып отырған мәнді оқиға ... ... ... сол туралы дұрыс ұғым қалыптастыруға ықпал
жасайды. Яғни, публицистика – фактінің, нақты ... ... /28/, ... ... Т. Қожакеев.
Публицистика сипаттамасы туралы айтылған пікірлер де әртүрлі. Баспасөз
теориясын зерттеушілер еңбектеріне көз жүгіртсек, ... ... – бұл ең ... ... ... бұқараның творчествосы»
деген де пікірлер айтылады.
Ал зерттеуші Т.Ыдырысов публицистика жайлы мынадай ... ...... мен ... әлеуметтік пікір айтуы, күнделікті
өмірге, әр қилы қоғамдық шабытпен терең ой топтап, жұртшылықты белгілі ... ... ... еліктіре білуі. Екінші сөзбен ... ...... ... ... ... толғауы» /29/ деп анықтама берген болатын.
Уәлихан Омарұлының публицистикалық туындыларынан журналистік қолтаңбасын,
стильдік ерекшеліктерін, тақырып ... ... ... шеберліктері мен
тапқырлықтары жайында оң пікір айтуға болады.
Алда талданған материалдардан 1917 мен 1930 ... ... ... ... Омарұлы өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленген публицистердің
бірі болып саналады. ... ... ... өмірде болып жатқан
өзгерістерге ... ... өзін ... ... ... ... ... шебер суреттеп берген публицист. Оның публицист ретінде ... ... ... ... ... ... ой, мықты логикаға
құрылған сөйлемдер, ондағы ... леп пен ... ... ... ... ... ... әсерлі тіл, көркем
суреттеулерге құрылуымен қатар, болған оқиғаны, фактіні оқушысына хабарлай,
баяндап қана ... ... ... ... ... ... жасап отыру.
Публицистің бірден-бір ерекшелігі проблема көтере білу, кезек күттірмес
мәселелерге үн қосу, ақылын ... ... жол ... ... ... Әр ... ... сюжетпен айтуы, қолға алған тақырыпты бөлім-
бөлім етіп жазуы, міне осы ... бәрі де ... ... ... ... ... КӨРКЕМ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ПУБЛИЦИСТИКАЛЫҚ
БЕЛГІЛЕР
Уәлихан Омарұлының ... ...... ... шағын -көлемді, публицистикалық үнді, әсерлі тілді, сын-сықаққа
бай күлкілі жайлары бар ... ... ... ... ... ... құбылыстың негізінде жазылады. Сондықтан
фельетон өмір ... мен ... ... ... және бағалаудың
негізінде туады. Фельетон оперативті жанр ... ол ... ... фактілерінен, өміріміздің күнделікті оқиғалары мен
құбылыстарының негізінде ... Ал ... ... ... обьектіні алып,
нақты адресте болып, автордың оларды жан-жақты зерттеуінің нәтижесінде ғана
пайда болады.
Ал Е.Прохоров пен Ю. Чаплыгиннің «Газеттегі фельетон-публицистік ... онда ... ... ... шарт ... ... құбылыстарды бейнелеу
публицистикалық жинақтау мен өткір теңеулермен беріледі» /31/ деген пікір
айтқан. Қорытындылай ... ... ең ... сатиралық жанр. Фельетонда
публицистикалық (логикалық) және көркемдеу ... ... ... фельетон әдеби, көркем, сатиралық публицистік ... ... ... яғни ... ... өз кезеңінің, өз заманының толғағы
жеткен әлеуметтік проблемаларды көтеру үшін ... ... ... ең ... жанр ... саралау, жанр молдығы өмір болмысты, тыныс-тіршілікті бүкіл
бітімімен, даму ... ... ашып ... септігін тигізеді.
Жанрларды түрлендіре қолдану нәтижесінде барлық шындық тұтастай, жан-жақты
ашылады» /33/, деген ... Т. ... Олай ... ... осы
тұрғыдан алып қарағанда қазақтың ұлттық ... ... ... Уәлихан Омарұлының газет-журнал беттерінде
публицистикаға жаңа үрдіс, тың сүрлеуге ... ... ... ... ... ... ... пішініне өзгеріс енгізіп кеткен
көсемсөз шеберімізді ... ... кету ... емес.
Жанр жазылуының қиындығы үш нәрседен көрінеді. ... ... ... ... алып ... ... нені ... деп «аң аулауға»
шыққанда ... сын ... ... ... мен ... ... ... әрқашанда қараңғылықтың жарықтан ... ... ... ... ... жасырылып отырады, ешкім фельетонда мен
сойып салар сарбазбын деп айта ... ... көзі ... жай ... көп құбылыстардың зиянды жағы бірден аңғарыла бермейді.
Екіншіден, өз ісін жөн, дұрыс деп отырған қоғам мүшесін ... ... ... ... салу» дау-жанжал туғызбай қоймайды. Сыналған сарбаздар
шешініп тастап айтысқа шағады, өзін ақтауға, дертін мойындамауға тарысады,
тіпті фельетонисті сотқа ... ... ол ... ... ... ... бейнелі
тілін, сатира мен юмордың күлкі-уытын бірдей талап етеді. Осының бәрі
болмаса, ... ... Ал ... ... ... бір шығармада тоғыстыра,
ұштастыра білу ... ... келе ... ... Осындай қиындықтарға
қарамай, бұл жанрға қалам тербеуге ... ... ... тілі әбден
төселген, юмордың күлкі-уыты бірден байқалады.
Қазіргі кезде «Айқап» ... өз ... ... ... үш ... ... ... журналында «фельетон» деген ат қойып, айдар таққан бір ... ... ... адамдарының бірі Шомбалов деген азаматтың опат атақты
бастап, оның өмірдегі болмыс-бітімін былайша ... ... жасы ... ... адам ... ... аи ... мінгеннен
бері еліне басшы болып қызмет еткен, ұлтының ... ... ... өмірінде аспайтын, саспайтын нағыз көк ... өзі ... ... ... басты бір ерекшелігі бәрі де әлеуметтік, қоғамдық мәні зор,
адамдық, моральдық салмақты проблемаларды қозғайды. Бәрі де ... ... ... ... ... ... /34/
сондықтан Уәлиханның «Фельетон» деп көрсеткен шығармасында «Адамдардың
артықша, ... ... үшін үлгі ... ... тапқандарымды санап,
толғауменен жоқтап алашқа жар айтуды тиіс көрдім. Әрине, әр адам ... ... ... да ... ... ... ... керек емес. Тарихта
атағын аспанға көтерген адамдардың бәрінде ... жоқ ... ... ойды ... ... ... жататын осы бір жанр фельетонның табиғаты қызық.
«Фельетон – ... ... қиын ... /35/ ... оған ... келе ... де белгілі. Сондықтан, бір кездері тіл, емле туралы,
тіліміздің ... ... деп ... ... ... ой айта білген
Уәлихан Омарұлының бұл жанрда белгілі бір қалыпқа түсіп, өзінің ширағанын
байқауға болады.
В. Маяковский ... ... ... айналдыруға болады деген. Ал
Уәлиханның негізгі фактісі Қасқабай Қазыбек баласының бес жүз сом ... ... ... ... іліктіреді. Оның қазақша өте шебер
сөйлесетін орыс досы ... ... ... ... та ... ... ... кетеді /36/.
Александр:
- Ассалаумағалейкум Қасқабай!
- Әликім салам, Алик!
- Ну, Қасқа, мал-жан аман, ауылнай ... ... ... ... ... мал ... сойыңыз.
Алик:
- Жоқ, малға қарамаймын, долық жинай жүрмін, саған ғана ... айта ... Алла риза ... ... ... бөтен ешкім жоқ, қанша шығын болды?
Қасқа:
- Көп емес деп айтасыз, бес жүз сомға он өгіз керек қой, ... ... Жоқ, жеті сом, мың сом ... ... ... ... Білмеймін, қасқа, қазақ осынша ақшаны ауылнай, ... ... ... ... мақсат не? Мал көбейту ме, атын шығару
ма, әлде ... ... бас жеу ... екі ... ... ... сырынан ақшаға нені болсын
сатып алуға болатының ащы ... ... ... ... ... досы Аликтің аузына мынадай топшыланған ойларды салады:
- Мен білмеймін, ақылым жетпейді, егер де малды көбейту керек ... ... ... ... ма?! ... жас ... әкем енші ... мың сом ақша беріп еді, сол екі мың соммен сауда қылдым. ... ... ... ... ... ... ... есім шығару болса, басқа жөнмен
ат шығаруға болмай ма?! Ауылнай, болыс есімі қанша жерге барады? Мысалы, өз
маңайымыздағы аты ... ... ... ... ... адам ... Тіпті бес-алтыға келген балалар да біледі.
Онан басқа нәрселер де толып жатыр ғой қалдыратын. Мысалы, ... ... школ ... бала ... ... Егер де ... ... жеу ме, маған да қайда барсам бас береді. Төрге отырғызады, мен ауылнай
болып бас жеп ... жоқ, ... ... ... ... ... ... етсең,
қой басын жемек түгіл, түйе басын жеуге де ... ... орыс ... аузынан естіп отырғанына зығырданы қайнаған
қасқа ол кеткеннен кейін үйіне келіп ойланғандағы ойының түрі мынау еді:
-Қош, қош! Әлгі ит ... ... ... деп ... ... айтып
кетті ғой... Қойсайшы кісінің бет жүзіне қарамайды. «Кәпірден ... ... ... ... ... емес пе? ... дос ... жүрсе де қатты
сөздер айтып кетті.
Бұл ... тек ... ... шығаруды ойлаған, бар малы мен
ақшасына малданған, адамдық ақыл-ойы төмен мырзаның болымысы еді. ... ... ... ... ... ... ... сияқты ауылнай болған мырзаларға бұл сөз естісе де, әлде айтса
да құлағына кірмей ме?» - деп жиіркеніп, кіжінеді.
«Фельетонның ... ... ... ... ... ... Бұл үшін оның ... фактіге құрылып, басты кінәліге шүйліккені жөн. Сонда ол әрі идеялы,
әрі ықшам шағады. Демек, ... ... ... жиған-тергеннің бәрін
фельетонға тықпалай беруге, соған шатылған адамның ... ... ... топырақ шашуға болмайды» /37/. Бұл жағынан алғанда Уәлихан Омарұлының
фельетоны қысқа да нұсқа, ықшам және айтпақ ойы да ... ... ... бағытталған уытты ойы да нық шыққандығын байқаймыз.
Екінші фельетоны «Екі молланың кеңесі» /38/. Бұл да ... ... ... фельетон жанрының барлық ... ... ... деп баға ... болады.
- Сәрсенбай, ассалаумағалейкум!
- Бейсенбай, уәликум-ассалам!
- Е, амансыз ба Бейсенбай мырза?
- Шүкір Аллаға деннің ... ... ... ... ... ... жүрміз ғой. Анау күні Барлыбай қажы алты кісінің қадақ бидайға такин
бай бір пұт ... ... ... қойдың зекеті деп тоқтала бата қылғызу,
ақсақ берелі марқұм фідиссіне отыруына бір тайынша алмақшы болды, ... ... ... ... ешкісінің терісін бермекші еді» деп жаза
отырып Уәлихан сол кездегі моллалардың қызметіне ... ... баға ... – бір ... ... ... ... мінін ашық айтқысы келеді.
Бір кейіпкерінің аузына «осы заманда моллалықтың керегі жоқ екен ғой
деп тұрмын!» деген сөзді салады. Осы ... ... ... одан әрі ... ... ... ... келеді.
Сәрсенбай: - Иә, тіленген моллалықтың жаман екенін жаңа білдің бе?!
Бейсенбай: - Бұрын ... жоқ еді. Ең ... ... ... ... он бес, ... аяқ ... май әкелмегендері бір тиын, екі
тиын ақша ... еді, енді жаңа ... жаңа оқу ... ... ескі ... қалдырған жоқ па?
Сәрсенбай: - Иә, жаңа моллаларды не үшін жек ... - Олар ... ... ... ... ... оқу ... хат танытып, өздері айына ақша (жалование) алып және ескі ... ... жаза біле ... тек ... ... ... деп ... бұлары оқуды өзгерткені емес пе?
Автор Бейсенбай атты кейіпкерінің атынан ескілік пен ... ... ... ... ... Ал ... бейнесін
керісінше сол надандыққа қарсы қойып әлі де ... ... ... ... ... ... - ... Бұрын өзің оқыттың, балаларға хат ... ... ... ... оқытудан пайда не нәрсе?
Бейсенбай: Ашуланып. Сонда әйел балаларға хат танытып жазу жаздырып
үйреткен мекенбіз! Қанша айтқаныңмен аяқ, ... таяқ ... ... ... оны ... арапша оқып жазу таныдық.
Осы тұста Сәрсенбайдың Бейсенбайға берген жауабына назар аударайық.
Сәрсенбай: - Ой ... ... ... қайта ол әйел балаларға хат
таныттырып жазу жаздырып, басына еркіншілік беріп оларға ... ... ... емес пе?
Бейсенбай: - (Сәрсенбайдың сөзін бөліп Һәм оны осы пікірден қайтару
үшін), ойбай мынаның да миы ашып ... екен ... де миың ... ... ... сөзіне нанып жүргенің!» деп
Бейсенбай оқу-ағарту ісіне қарсы сөздер айтып жатыр. Бұл ... ... ... арқылы сол тұста жаңалыққа қарсы болған ескілікті айқын да ащы
түрде сипаттап отыр. Сәрсенбайдың тұлғасы арқылы ... сол ... ... ... ... ... ... қолдаған зиялы қауымның сөзі мен
ойын байқатады.
Сәрсенбай: - Бейсенбай әфәнди, тоқтай тұрыңыз! Мен біраз сөз ... ... ... ... жатқандарды сөкпе! Бұлар бір пайда етейін деп,
өздерінің тамағы үшін ... ... ... етіп жастардың көзі
түгел, көңілін ашып жатқан данышпандар ... ... әйел ... ... ... ... керек, өйткені бір халықтың алға басып мұнарлы
болуы әйел балаларды ... ... ... Соның үшін қазақтың басқа
жұрттан ... топ ... ... деп ... сөзге әйел балаларды
оқытпау халықтың кәсіпсіз тіленшілікті әнір көріп кеткендігі, деп ... ... ... еді. ... ... ... алып оқытуы, зекет,
ғашұр, педие, малдарын әлгіден орынға сарф етуі, ... ... іс ... ... «миллетке қызмет» еткенде де тамақ керек, тым артыққа
ұмтылса дұрыс.
Сәрсенбайдың келесі айтқан сөздері ... ... ... ойына тұспа-
тұс келетіні анық. «Қой! Баяғыдан ... ... ... Бұ ... ... ... ... бар: «Тіленгеннен, тілінген артық» яғни құдайдың
берген нығметіне ... ... ... ... ... қыл деп, ... да
қайыршылықты жақтырмай кеткен. (Сәрсенбай сол жерде күлімсіреп) міне сіз
сияқты ... адам ... ... ... ... еді деп, ой үшін ... ... берген нығметіне шүкірлік қылмағаны секілді, шариғат инсаниатқа
қарап, тек «дін ... ... ... ... ... қара ... бірдей екен!» бұл жерде басқаларды құр сөз етіп, сөгіп тұрғанша
«құдайдың бергеніне шүкірлік ... ... қыл» ... ойды оқырман қауымға
тастайды. Ал Бейсенбайдың жаңа оқу бағдарламасын жақтырмай тұрғаны бір ... ... күн ... нашарлап кеткеннен болып ... ... ... ... ... қалдырған үш фельетондарының тоқ етер
мазмұнын ... ... ... байқауға болады. «Енді әудесіп миллет
балаларының қамын ойлап, мектеп ашып ... ... ... оқытып халыққа
басшы бола бастайық! өйткені біреуден, ... ... алып ... ... құр өз басымызды ойламай, кейінгі балалардың қамын ойлайық, дүниеге
ішіп, жеу үшін келгеніміз жоқ қой, хайуандықтан ... ... ... ... ғана ... ... ... «Қабай ауылнай досы мен
Александр сөзі» /39/ фельетонында автор өз ойын Алик ... ... ... ... ... ... ... сөзі арқылы
өзінің көзқарасын нақты білдіріп отыр. Мұғалімдік қызметіне сай ... ... ... ... ... шығармасында білім беру проблемасының
төңірегінде ой қозғап, нақты ұсыныс беріп, тығырықтан шығар жолды ... ... ... сарп еткен арманы «дүниеге ... жеу ... жоқ қой, ... шығып, адамшылық қалпында қалайық» деген
арманын осы бір кейіпкердің аузынан естіп отырмыз.
Уәлихан Омарұлының бұл туындыларындағы ... ... ... ... қарап проблемалық оперативті фельетон тобына жатқызуға
болады. Отызыншы жылдары жер-жерді ... ... ... ... ... ... ... отырған. Ойдан шығарылмаған оқиғалармен,
шынайы фактілерді негіз ете отырып уытты сатира ... ... ... ... ... ... де өз ... жоя қойған жоқ. Бұл
туындылар сын обьектісіне, оны салыстыру дәрежесіне, шығарар қорытындысына
қарай әшкерелеуші фельетондарға жатқызуға ... ... бір ... тақырыпты сәтті қоя білуі.
Тақырыбының ұзақтығы белең алғанымен, кез-келген оқырманға түсінікті болып,
назарына ... ... ... ... ... ... өз
дәуірінің қисық-қыңыр әрекеттеріне қарсы жазылған, әлеуметтік салмағы басым
туындылар.
Қаламгердің қай-қайсысы да, баспасөзде жұмыс ... ... ... ... мектеп екендігін жоққа шығармайды. «ай сайын ... ... ... ... басылымға одан нашар жазуға болмайды»,- дейді
белгілі орыс жазушысы Константин Федин. Романға ... ... ... одан гөрі ... ал ... жазған мақалаға мүлде ештеңе жұмсамау
жарасымсыз ... ... ... белгілі бір жанрда ғана ... ... ... ... ... Уәлихан Омарұлының да баспасөз
бетінде, соның ішінде «Айқапта» жарияланған «Үш ... ... ... ... ... автордың біршама ысылып, қаламы ... ... Ең ... ... ... ... ... тілі. Әңгімені оқи
бастағаннан-ақ төгілген, шұрайлы да ... тіл ... ... ... Жетелей отырып күзгі қазақ ауылына, ондағы жандардың тұрмыс-
тіршілігімен таныстырады.
Әйел теңдігіне арналған ... ... бір ... ... ... қырынан келеді. Автордың айтпағы «екі әйел алғанның ... ... ой. ... жазушының өзі басы-қасында болған жай өзек
болған. ... ... ... ... ... Күздің ұйыған бір таңында ерте
тұрып, табиғат суретін тамашалап отырған лирикалық кейіпкердің ойын ... ... ... ... ... бөліп жібереді. Бұл үш қатын алған
Ақпа мырзаның үйіндегі жанжал еді.
«Байлар мал ... ... ... ... сауда кәсібіне
тарап кетіп қалғандықтан, қай ... ... ... ... көрпесін
жамылып, аузы келсеңдеп, от басында отырған кемпірлерді; ... ... от ... жүрген келіншектерді, қап жамап, шекпен тігіп отырған
қатындарды, ... ... ... ... ... ... ... көңілге әлде қайдан, әлде қандай бір түрлі уайым түсіп, «сорлы
қазақ-ай, бөтен жұрттар ... ... ... ... ... су ғана орын
бай, өз еңбегімен алған әртүрлі дақылыңның арқасында бала-шағаларымен тамақ
тоқ көңілің хош ... Адам ... ... ... ... жүрерлік
замандарың, дүниенің ішсе тауысылмас ғылым бұлағынан ұлысыңды алып ақтай
қарадан, пайданы зарардан айырарлық болымды ... ... ... ... арқасында байсалды дәуір сүретұғын заманның қашан болар екен!»
деген ойға ... ... ... деп осы ... да ... ... көзі ашылып, білім нәрі кеудесіне түсетін болса, жағдайдың ... ... ... ... Сол үшін ... ... ... ренжитінін
де әңгіме басында түсіреді.
Ендігі кезде әңгіме барысына Ақпа мырза қосылады.
«Бір мезгілде көрші ауылдан: «Айха-ойхай ашшы ... ... ... ... бөлініп «дүниеге ұрыс үшін келгендей бұл жандарға ... деп ... ұрыс ... ұнатпай тұр едім; менім ұнатпағанымды не
ғылсын, дауыс күшее бастады. Айхайдың ішінде: ... ... мал ... ... ... ... бір еркектің ашшы дауысы «Неғыл ... ғой, ... ... да ... ... ағатай!» деп зарланған
бір әйелдің мұңлы ... ... ... ... ... кетіп,
зығырым қайнап, денем түршігіп «Әй шіркін надандық дүниесі» деп ... ... ... ... алып жаяу ... жүре ... бара ... біреуді
көріп шақырып алып «Бұл не ұрыс?» деп сұрадым. «Ақпа мырзаның ... ... кіші ... ... ... арасында шыққан ұрыс».
Осы жерде ұрыстың, айхайдың шыққан себебі Ақпа мырзаның әйелдері
киерге киімдері, ... ... ... жоқ деп ... үшін таяқ жеп ... ... болып жатқан әйелдерді суреттейді.
«Ертеңгі шайды ішіп жайланып болған кезімде біреу келіп ... ... ... ... деп еді» деп ... соң бардым; барғандағы көргенім:
оң жаққа шымылдық құрылған ішінде «әуе» деп ыңырсыған ... ... ... ... күл шашылған. Оттың басында көпі-көрпелерімен ораулы бір
сабағымыз тұр. ... ... ... ... ... кемсеңдеп бір кемпір отыр.
Кемпір Ақпақтың анасы еді. Амандықтан кейін ... сөз ... ... үйде ... үшеу. Перзентке зарлы емес едік. Балам тоқал аламын деп
қоймаған соң ... ... (өз ... ... мал ғой) ... ал деп едім.
Әйел көбейген соң үйдің берекеті кетеді. Осы күнде осы үйдің ... ... жоқ, ... шөбі кем. Мен ... «үш қатын әперсем шаруам жинақты
болады» деп ойлап едім, ол ойым босқа шықты; үйдің іші ... ... ... ең аяғы ... ... азғантай бие де жөнділікпен сауылмайтын
болды. Ішім-жем, киім ... ... кем ... теңгеріп ұстауға да
қиын секілді көрінеді».
Үш әйел үш жаққа ... ... ... соң Ақпа ... үшеуін таяққа
жығып тастайды да соларға басалқа айтып, бірлікке шақыру үшін Ақпа мырзаның
анасы ... ... ... айта ... Автордың айтар ойы да
осы жерде анық көрінеді.
«Алла білген адам, жөнге сала да біледі, маған ... ... ... ... ... емес. Бұл екі араға мен кіріспеймін» дедім де шығып
жүре бердім»,- деп бар ашу-ызасын бірақ ақтарып ... ... – «Я ... жоқ ... ... кемдігінен, яки жесір намысы
үшін алған емес, еріккеннен үш ... ... ... ... шу ... ... ... іздеп алған Ақпа мырзаға не деуге болады»,- деп ... ой ... «Үш ... ... ... сол заманның тұрмысын
айқын суреттейді. Қыздың еркінсіз шалға, байға қалың малға беріп ... сол ... ... өмір бойы ... ... ... Ал, ауылдың бай
– шонжарлары артық малына, байлығына мастанып, ... қос – ... ... Осы бір ... «өзбек байыса үй салар, қазақ ... ... ... мақалда жақсы айтылған. Әйткенмен, ... ... ... ... ... ... болсын?! Оның үсіне бәйбіше, тоқал
деп ат қойып, айдар тағылғандар бір – бірімен қырқысып, ... ... бәрі де сол ... ащы ... болатын. Шындықтың жаныңды
шырқыратар осындай жайлары еріксіз қолыңа қаламды қалайша ... ... ... осы бір ... ... ... қоғамдық пікір
қалыптастыруға әсері болды. Яғни, осындай айғай – ... ... ... ... ... алып қашып, өзгелерге өзінің ... ... деуі де ... ғой. Болмаса өзгелер оқып отырып, мұндайды
басқа салмасын деуі сөзсіз.
Шығарманың көркемдік ерекшеліктерін сөз еткенде, пейзаждың небір үздік
үлгілерін айтпай ... ... ... ... жай ғана тамашалап
қоймай, оның автордың тілегіне ... ... ... атастыра беру талабы байқалады. Мысалы, сүреңсіздеу күз күні,
«Қылышын сүйреп келе жатқан қыс ... малы үшін шөп, ... ... ... даярлауға жетелейді. Аспандағы сұрғылт-қара бұлттар желді,
жауынды түнерген көңілсіз күндер, түнде ... ... ... ... ... ... ... қаһарлы қыстың келе ... ... деп ... ... ... берілген мына бір көрініс ... ... ... ... ... ... көк ... қурап, үстіне қырау
түсіп қалғанын көрдім. Өткен күннің ... жоқ. Қыс ... бола ... ... деп ... алдым. Біріне-бірі тығылып үйісіп жатқан мал ... ... ... ... қарай бет алып, жаланып тұрғанын көріп, ... ... соң, ... көзім салып, жеңімді кимей, екі ... ... ... ... дегені жазба прозамыздың да аяқтанып,
дамуға бет бұрғанына дәлел болғандықтай.
Уәлихан ... ... ... жарияланған публицистикалық
туындыларының ... да, ... ... де әр ... Бұл
материалдардың жазылу формасы да әрқилы. Ол баспасөздің ... және ... ... ... тербеді.
Талдамалы жанрларға жататындардың бірі – рецензия екені белгілі.
«Рецензия өмірдің ... мен ... ... ... ... көркем өнердің және ғылым мен техниканың нәтижесінен туған оқиғаларға
арналады. Яғни, творчестволық еңбектен туған шығармалары рецензия ... ... оның мәні мен ... ... ... ... «Сын» деген мақаласы Мәскеуде шыққан ақын Мағжан
Жұмабайұлының кітабына арналып жазылған. Кітапқа сын айтпай тұрып ... сын ... ... ... түріліп, көздері ... еске ... ... ... ... нәрсені бізде аздап теріс ұғынатындар да болады. Біреу бір
кітапқа сын ... ... ... оның ... сындап отыр екен?» - деп
наразылық білдіріп ... ... ат ... ... құс ... ... ... жақсылығын да, мінін де сипаттайды. ... ... ... ... жағын, жаман жағын айқындап оқушыға көрсетеді.
Осы ниетпен біз ... ... ... ... ... ... ... «Сауатты бол» деген ... ... ... ... ... ... «Ересектердің сауатты болуына
қолқабыс «қылатұн кітаб» деген жазуы бар кітапты кіріседі.
«Рецензияның басты міндеттері мәні мен ... ... ... құнды шығармаларды халыққа дер кезінде таныта білу болып табылады»
/42/. Ендеше, Уәлихан рецензенттің пікіріне құлақ түріп көрелік.
«Кітап 63 бет. Қағазы ... ... ... боуы ... Қаріптері
түйедей, оқуға аса қадірлі, ішінде 11 сурет, 2 динеграм бар. Бұдан бұрын
қазақша ... ... ... ... ... қате басылған жерлері бар.
Бұларды екінші басқанда түзеп жіберу керек болады», ... ... ... анық ... «Кітап дыбыс әдісімен жазылған: бұл ... ... сөз ... ... ... ... бізге болмайды, оқытушыларды
дайындап барып бірте-бірте көшу керек. Дәл осы ниетпен Ақыметтің екі әдібен
бірдей оқылатұн әліп-биі ... ... деп ... ... ... кітаптың іштей бөлімдері Ақымет әліпбиімен салыстырылады. «Сауатты
бол!» - дың әліпбиі бөлімі, яғни ... ... ... Ақымет
әліпбиінің реті айырмасы аз. Ақымет кітабының бұл кемшіліктерін көре
тұрсақта ... ... ... ... ... ... ... дегенді айтады. Сондай-ақ, сөз аяғында мына бір ... ... ... ... ... ... шыққаннан кейін Кеңес Одағындағы
елдердің кендік баспасының бір ... мен ... ... қол ... ... бірінші әліпби деп қойыппыз, теруші Мағжан деппіз... бұлар қате,
Мағжан біреу тез ... ... ... ... бірінші кітап емес, және ішінде
аздап қате кеткен жерлері бар... Мағжанға кітап тізген айып па? ... жаңа ... ... ... араласпай жүрген азаматтардың жақсы
саяси кітап жазуы қуыстанатұн жұмыс па? Бұл жері түсініксіздеу», - дейді.
Десек те, ... ... ... толық орындамағанымен,
шығарманың идеясын ашып беріп, ... ... мәні мен ... ... ... ұсынып отыр.
«Аудармашы», - деп жазды орыстың ғасыр басында өмір сүрген ғалымы әрі
ақыны Николай ... - ... ... ... ... ... тани
білетін... зерделі зерттеуші және терең сыншы болуы шарт. Ол өзін ... ... ... – түсінігін ойлауы қажет.
Николай Гумилев «ақынның аудармашысы өзі ақын ... ... ... күнделікті өмірдегі немесе қатардағы аудармашы қажетті білімі мен
тәжірибесіне қоса, тілдік интуициясы бар тіл ... да, ... та ... Ал көркем шығарманы аударушының кем дегенде жазушылық дарыны болғаны
да шарт. Міне, осындай қасиет – ... иесі ... ... ... да ... ... тұңғышы болар, қалай болғанда да «Айқап» журналында жарияланған
«Құдай жетімді тастамайды» деген ... ... ... де ... ... Орысшасы «Бог не оставляет ... деп ... ... кім ... ... ... де ... Уәлихан Омарұлының
үлкен қарым – қабілетін тайға таңба басқандай көрсетіп ... ... айта ... жарқырап көкте жұлдыз – ай,
Япырым – ай, кештің суығы – ай.
Сартылдаған сары аяз,
Шықсаң шымшып алғандай.
Бәрі де үйге тығылған,
Далада ... жан ... ... ... ... хал қандай?
Аударма тілі еркін де түсінікті, ұғыныңқы. Үскірік атқан суық күннің
ызғарын шымшып алғандағы ... ... ... ... ... ... ... берік қымталған, ал үйі жоқтардың халі ... деп ... ... ... ашып ... тұр. ... үйі жоқтар кімдер болушы
еді, дала кезген ... ... ... ... ... ... бір бала,
Дауысы шыққан зарлана.
Келе жатыр безектеп,
Киімсіз, үйсіз бейшара.
Былай тұрсын тоңғаны,
Ішерге ас жоқ не шара?
Ата – ... ... ... сен, қара!
Иә, адамның көңіл – күйін, қайғы – ... ...... ... жалпы шығарма авторлары табиғаттың мінезі арқылы көрсеткен
ғой. Сақырлаған сары аяздағы көлбеңдеген жалғыз жолаушының ... де ... ... ... – ау, ... мен ... қарным, тоңды етім.
Ата – ана жоқ, жылы үй жоқ,
Не ... ... ... кім ... ... мен ... өзің етпесең,
Басымнан асты бейнетім.
«Жалғыздың жары – Құдай деген». Өзгеге ... ... ... бөліп
берер аз-маз қамқорлығы бір ата-ананың жылылығына жетпейтінін Құдайға зар
илеп айтып, рахым сұрамағанда не етер енді ... ... де, ... көзі
түзу, тілегін қабыл етіп оның жолына бір кемпірді де жолықтырды.
Зарлаған жетім баланың,
Дауысын естіп бір кемпір.
Кел, мұнда, - деді, қарағым,
Жылытайын ... үйге ... ... асына,
Орап, жауып қымтады.
Көсілді аяқ шығарып,
Жылынып бойы сорлының.
Мәз болып ... ... ... ... ... - өзі күбірлер,
Таңданып жатқан орнына.
Қалай жылы төсек дер,
Көрініп артық сорлыға.
Алла аяған жетімдер,
Мырзалар оның етін жер.
Кез-келген басы ... ... ... ол ... ... повесть не
болмаса өлең-жыр, дастан, поэма болмасын, ондағы негізгі ой, ... ... ... ... және соңы ... ... Олай болса,
бұл бір жетімнің зар-күйін баяндағын өлең жолдарындағы ... ... сары ... ... мықтылығын және осы аязда үйсіз- күйсіз, бір жетім
баланың келе жатқандағы болса, шиеленіскен тұсы Құдайдан басқа жалбарынып,
тілек – ... ... ... жоқ, сары ... тоңған байғұсқа Құдай рақым
етпесе, өліп кетер тұсы ... соңы ... ... бір ... ... өзі ... жылы ... орынға кезіктірумен аяқталады /43/.
Біз Уәлиханның бұл аудармасына ... ... оның ... ... де ... сендік. Өйткені, ұйқас қуып, ... ... ... ... ... сөз ... құру бар. Оқиға да рет-ретімен
баяндалып, соңында белгілі бір түйін жасалған. Мұнан түйетініміз – ... көз ... ... ... ... оның ... тілегін орындаушы,
жебеушісі дегенді айтпақ ниеті айқын аңғарылады.
Қаламгердің қай-қайсысы да, баспасөзде жұмыс істеу жазушы шеберлігін
шыңдай түсетін мектеп екендігін ... ... ... сол қоғамның әлеуетінің жақсы не жаман, жоғары
не төмен екендігін көрсететін бірден-бір фактор ... ... ... әке-шешесін бір алса, екіншіден, баланың жағдайын мәз етпесе,
онда не болғаны?! Сондықтан, ол ... ... ... жетімдік деген
тақсыреттің қатқан уыты бар баланың сол құрсаудан арылып, «төрт көзі түгел
жандарша» қоғаммен байланысуы үшін ... ... ... болғаны жөн
болар еді. Десек те, қоғамда мұндай тең жағдай болған емес. ... ... сол ... ... ... ... тиіс деген төмен пікір қалыптасқан. Сықырлаған суық күннің аязында
жылы төсекті аңсаған мына бір жетімнің тек бір ... ғана ... ... ... ... да ... өлең ... баяндалған аударманың
түйіні іспеттес, яғни, «Құдай жетімді тастамайды».
«Публицистика белгілі бір ... тек ... ... ғана алып бағаламайды, оны ... ... ... ... да талдайды. Демек, ол өмірді, адам әрекеттерін бір-
бірімен байланыста, ... ... алып ... Сол арқылы жан-жақты
сауатты саясат адамын қалыптастыруға үлес қосады» /44/. Иә, ... ... ... ... да неше ... ... көріністерін
жасаушы осы адам. Әйтсе де, Құдай сол ... ... ... қасиеттерді
бере, сіңдіре отырып, біріне-бірін жақын ... ... ... ... ... жан-дүниесімен түсініп, біріне-бірі қолдау көрсетеді екен. ... ... өлең ... сары ... еш ... ... көруге
сенімі жоқ жетімнің тілегін ... ... оған ... кемпірді
кезіктіреді.
«Алла аяған жетімдер,
Мырзалар оның етін жер», - деп түйінделген екі ауыз ... ... ... таратылатыны көрініп – ақ тұрғандай.
Мырзаларымыз-сол заманның бай-шонжарлары болатын ... ... ... ғой. ... ... ... бір табақ ас
бергені үшін қабырғасын қайыстырып, үйіндегі бүкіл жұмысын жасататынын
білеміз. Осыған ... ... ... етін жер демеген де не дейміз?
Осы бір мәселенің мәнісі өзі көріп, көңілін бұрғандықтан да ... ... ... ... ой түйесіз.
«Публицистика» – ақиқат өмірдің сырлы суреті, оның ... ... ... фактілері мен құбылыстарының бәрін бірдей, қалай ... ... ... ... ... ... саналық мақсаткерлегіне
керектілерін таңдап алып, шығармасына арқау жасайды. Бұл ретте ол ... ... ... ... мен ... ... ... Бұл публицистің дүние танымы мен әлеуметтік көзқарасын, ол өмір
сүріп отырған қоғамдық орта белгілейді. Демек, ол өзі өмір ... ... ... ... табының мүддесі тұрғысынан келеді. ... ... ... ... ... ... ... дамып отырады», - дегені /45/ ... ... ... ауыз ... ... етпестей.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Еуразия кеңістігі, әрі ТМД елдері ішіндегі дәстүр-салты,
тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпымен бірге, ... ... ... ... ... ... оны кім ... алып, қандай жұрт аяқасты
еткісі келмеді. Соған қарамастан, ол елдік ... ... ... жоқ. ... айта ... ... ... мифологиясындағы ажал
төніп келе жатқанда жанып кетіп, сосын ... ... өне ... ... күй ... ... ... теңесе де болғандай. Ендеше, оның иесі
қазақта сол феникс құсқа ... Оның ...... ... аумалы-
төкпелі өмірбаянында. Сонымен бірге, ұлттық иммунитетінде. Қазақтың пәлен
ғасырлық жоңғар-қалмақ, орыс, тағы да ... сырт ... ... сыры ... ... тұлғаның, таланттың, әр пенденің рухынан қасиетті
және мәңгілік күш жоқ. Дүниенің тұтқасы да сол рух. Рух ... ... ... телінген сәттен бастап адамзат ақыл-парасаттың дербес
шешімінен, ұлт-тәуелсіздігінен, ... ... ... ... адам ... ... ... Ал рух еркіндігінен
айырылған ұлт пен ... ... ... ... ... ... ... ертегідегі кейіпкерлердің кебін киетін. Ол рухы үшін ... ... үшін ... күн кешіп, сол күшті өкіметтің аса қауіпті жазалау
құралына ... ... ... бірі ... мемлекет пен жаһангердің
ашықтан-ашық жүзеге асыруға дәрмені мен пәрмені ... ... ... ... өкіметі қысылып- қымтырылмастан-ақ «іске қосты». Міне, бұл
ұлт пен ұлыстың, тұлға мен таланттың, ... мен жеке ... ... ... мәңгүрттік дәуірдің қарсаңы еді.
Түбінде жазасыз құтылмайтынын білсе де, ... дүр ... ... күш ... де бір серпіліп жан-жүйесін, санасын, өнердегі ... ... Ол ... ... шарасыздыққа алып келді. Келешектің
жолы кесіліп қалды. Ірі тұлғалар атылды, асылды, өзіне-өзі қол ... ... ұлты үшін ... ... мен ... ... ... шыдап келген
қазақ зиялыларына да қауіп төнді. «Алаш ісі» деген сылтаумен ... ... ... ... шыққанда екінші толқынның да басына зауал төнді.
Әрине, «жаппай құрбандық шалу» науқанына ... ... ... сүйгендігі, ұлты үшін күйгендігі, ұлтының рухани мұрасын
сақтап қалу жолындағы күресі екендігі түсінікті. Бұл ... ... ... ... ... айнаға теріс түскен бейне деп ұққан жөн.
ХХ ғасыр басындағы ұлт ... ... ... ... ... ... ... кеңестік империя тар тұсау, темір шідер салып,
ұзақ жылдар бойы адымын ұзартпай, бас ... де, асыл мұра ... ... ұлт ... серпілтіп ортамызға оралды. «Рух мәдениетін бөтеннен
қарызға ала ... ... Алса да, ... көкейіне көпке дейін
қонбайды. Ендеше, өзімізге бар дәулетті ... ... іске ... ... /46/ ... ... ... жазғанындай, бұл орайда
соңғы кезеңде руханиятымыздың бүктемедегі тарихы, бүркеулі мұрасы ұлт
игілігіне ... келе ... ... асыл ... ... тұлғалардың бірі
– Уәлихан Омарұлы.
Қалың елге оның есімі өз заманында алдымен публицист ретінде ... ... Десе де, орыс ... ... ... Уәлихан
Омарұлының өз талабын «әр қиянға сермегені» (Абай), өнердің басқа да ... өз ісін ... ... ұлт руханиятына сүбелі үлес қосқаны
да осы күні белгілі. Оның сондай еңбектерінің бірі де ... ... мен ... ... шын ... Алаш ... көздеді, ұлт-азаттық идеясын жақтады. Сол
үшін күресті. Осы бағыттағы ... ... ... ... қырларына және сондағы көсемсөз шығармаларына барынша тоқталып,
ғылыми сараптама жасадық. Сонан соң, ол ұлттың ... ... жаңа ... ... ... үшін ... мәдениет, оқу ісі, тәрбиенің өркендеуі
және осылардың ілгерілеуіне аса үлкен ықпал ... ...... ... екенін үндеген қалам қайраткерлері де болды. Жалынды
публицистің ... ... ... ... ... ... ... және тиянақты пайымымен қатар ... ... Алаш ... да әсер ... ... тағы ... емес.
Ұлт публицисінің қазақ қоғамындағы, оның мәдениеті мен руханиятындағы
сала-сала проблемаларды жетік білуі, ... ... және ... сай ... тұжырымдарын жазып қалдыруы кейінгі толқынға, бүгінгі баспасөз
мамандарына үлгі болып қалмақ. Қандай мәселе ... оны ... ... ... ... ... оның ... қасиетінің тағы бір
белгісі іспеттес. Оның ... ... ... ... ... соны сыпат, айрықша түр бергенін негізгі бөлімде түбегейлі
қарастырдық.
Жеке тұлға ретінде, қандай публицистің ... ... ... ... қарымы мен қабілетінде өзгеге ұқсамайтын ... ... Осы ... ... ... ... ... өзгеше даралығы – кестесі нақышты, ырғақты, әуезді ... ... ... тән ... ерекшелік – тақырып аясының кеңдігі.
Өз заманының әртүрлі өзгерістерін, санқилы ... ... ... ... ... да, ... да ... өмір шындығының айнасындай
дәл көрсетіп, жан-жақты сипаттауға тырысады. Оның ... ... ... ... ... түгелін дерлік көтере білген.
Жазғандары ... ... ... - әлеуметтік, шаруашылық,
экономикалық тақырыптардың төңірегінде топтағанын, оның ішінде көркем өнер,
тіл, әдебиет, мектеп ісі, ... ... ... ... бұл
мәселелерді тереңінен қозғағандығын айғақтайды. Осындай іргелі ... ... ... ... өз шығармаларында қисынды өрбітіп
отырған. Білімі, танымы кең публицист сан-тарау ... ... ... біліп барынша терең қозғайды.
Проблема көтере білу Уәлихан Омарұлы ... ... Ол әр ... ... ... қана ... солардың
ішінен келелісін іріктеп, кесімдісін ... ... ... Кей тұста бір проблеманың айналасында бірнеше мақала жазса, ... ... бір ... ... ... сыйғызып жібере алады.
Уәлихан Омарұлының сыншы-публицист және фельетоншы екендігі, оның
шығырмашылығындағы төртінші ерекшелік.
Сонымен бірге ұшқырлық ... ... ... ... ... ... Публицист ел ішіндегі
әлеуметтік өзгерістерді, алмағайып ... ... ... ... ... өтіп жатқан оқиғаларға ізін суытпай, үн қатып ... ... ... В. Здоровега: «Публицистиканың сан
қилы аспектілерін зерттеу, оның ... ... ... және жеке ... сан ... бетінің күрделі екендігіне көз жеткізеді» /47/
деп айтқандай, Уәлихан Омарұлының соңында қалдырған асыл ... ... ... ХХ ... ... ... мәдениеті тарихының бір ... енуі ... ... күмән жоқ.
Түйіндей айтқанда, Уәлихан Омаұлының журналистік қызметі мен көсемсөз
шығармашылығының шеберлігі, сонымен қатар ... ... ... ... ... шығармашылық-ғұмырбаяндық жолы – енді ғана
қолына қалам ұстай ... жас ... ... ... ... ... Таным-тағылымы бөлек негіздегі, айрықша дара стильдегі ... ... ... ... ... ... сайын мәңгі жасай бермек.
СІЛТЕМЕЛЕР:
1. Жақып Б. Мұхтар Әуезов – публицист. Алматы: Ана тілі, 1997, 172-б.
2. Стрельцов В. Жанры публицистики. ... ... 1984, ... ... М. Алаш ... Алматы: Санат, 1995, 287-б.
4. Мектеп- тегі Аманқос, М. Құлкенов, Нұрпейісов К, Хабижанов, Халел
Досмұхамедұлы және оның ... мен ... А., ... 1996, ... ... Т. Көк ... Алматы: Қазақ Университеті, 1992, 7-б.
6. Мектеп- тегі Аманқос, М. Құлкенов, ... К, ... ... және оның ... мен шығармашылығы. А., Санат, 1996, 116-
б.
7. Рысбеков Т., Қарабалин Ғ. «Алаш ардақтыларын ... ... ... 2000, № 8-9, ... Байтұрсынов А. «Революция және қазақтар». «Жизнь национальностей»
газеті, 1919, 3 ... ... ... Бұл ... бір айна. «Қазақ» 1916, №186, 23 июнь.
10. Уәлихан Омарұлы. Талапты жастарымыздың есінде болсын. «Қазақ» 1916,
№ 171, 29 ... ... ... ... балаларды қорғауға зор міндеттіміз. «Жаңа
мектеп». 1925, №5, 3-б.
12. ... ... Сын. ... ... 1926, №5, ... Уәлихан Омарұлы. Екі молланың кеңесі. «Айқап», 1915, №5, 8-б.
14. Уәлихан ... ... ... мен досы ... ... 1914, №5, ... ... Омарұлы. Үш қатын менен тұрмыс. «Айқап», 1914, №3, 47-49-
б.
16. Уәлихан Омарұлы. Құдай жетімді тастамайды. ... 1914, №4, ... ... ... ... туы ... ... 1917, №232, 3 июнь,
292-б.
18. Уәлихан Омарұлы. Бірлік туы серіктігі. «Қазақ» 1917, №232, 3 ... ... ... ... туы» газеті тарихынан». «Хабаршы»
20. Уәлихан Омарұлы. Оқытушының білімін ... ... ... ... ... ... Омарұлы. Панасыз балаларды қорғауға зор міндеттіміз. «Жаңа
мектеп». 1925, №5, 3-б.
22. Уәлихан Омарұлы. Ақтөбе ... ... 1916, №191, 30 ... ... ... ... Наурыз. «Қазақ». 1916, №186, 9 март.
24. ... ... Бұл ... бір ... ... 1916, №186, 23 ... Уәлихан Омарұлы. Қазалы молдалырының қозғалысы. ... 1917, ... ... Уәлихан Омарұлы. Талапты жастарымыздың ... ... ... № 171, 29 ... ... А. ... А., ... 1989, 223-б.
28. Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. А., Рауан. 1991, ... ... ... ... Т. Жас тілшілер серігі. А., Рауан. 1991, 181-б.
31. Советская ... №3, 1956, ... ... ... №3, 1956, ... ... Т. Жас тілшілер серігі. А., Рауан. 1991, 28-29-б.
34. Қожакеев Т. Жыл құстары. А., 1991.
35. ... Т. Жас ... ... А., ... 1991, ... ... ... Қасқабай ауылнай мен досы ... ... 1914, №5, ... ... Т. Жас ... серігі. А., Рауан. 1991, 163-б.
38. Уәлихан Омарұлы. Екі молланың кеңесі. «Айқап», 1915, №5, 8-б.
39. ... ... ... ... мен досы Александр ... 1914, №5, ... ... ... Үш ... ... тұрмыс. «Айқап», 1914, №3, 47-49-б.
41. Амандосов Т. Публицистика дәуір үні. А., 1974, ... ... Т. ... ... үні. А., 1974, 86-б.
43. Уәлихан Омарұлы. Құдай жетімді тастамайды. «Айқап», 1914, №4, ... ... Т. Жас ... ... А., ... 1991, 186-б.
45. Амандосов Т. Публицистика дәуір үні. А., 1974, 16-б.
46. Жүсіпбек. Қазақ ... ... ... ... 1926, 27 мамыр.
47. Здоровега В. Слово тоже есть ... ... ... ... ... ... 1979.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Абильтайын М. Теңесбаев Қ. ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы саяси
партиялар және «Алаш» қозғалысының ... ... ... ... Алаш ... ... мен материалдар жинағы. Алматы, Алаш, 2004,
542-б.
3. Амандосов Т. Газет жанрлары, Алматы, 1964, 320-б.
4. Амандосов Т. Журналист және ... ... 1967, ... ... Т. ... дәуір үні. Алматы 1974, 118-б.
6. Атабаев Қ. Қазақ баспасөзі Қазақстан ... ... ... ... 356-б.
7. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы, 1989, ... ... Х. ... ... баспасөзі. // Қазақ әдебиеті, 1957, 25
қазан.
9. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму ... 1964, ... ... Х. ... ... ... очеркі. Алматы, 1981, 240-б.
11. Кәкішев Т. Сын сапары. Алматы, 1971, 173-б.
12. Кенжебаев Б. Қазақ баспасөзі тарихынан. Алматы, 1950, 38-б.
13. Қабдолов З. ... ... ... 1964, ... Қабдолов З. Жанр сыры. Алматы, 1964, 169-б.
15. Қожакеев Т. Жыл құстары. Алматы. 1991, ... ... Т. Жас ... серігі. Алматы. 1991, 224-б.
17. Қазақ кітабы. Сұбхамбердина У. Сақ Қайрат. Алматы.
18. Нұсқабайұлы Ж. Алдаберген Қ. Көне ... ... ... ... ... 1997, 212-222-б.
19. Қамзабеков Д. Алаш және әдебиет. ... ... 2002, ... ... Л. Тарих және баспасөз. Алматы, 2000, 99-б.
21. Жақып Б. ... ...... ... 1997, 176-б.
22. Жамбылов Д. Қазақстандағы ұлт азаттық қозғалыс. Алматы, Жеті жарғы,
2001, ... Сақ ... ... сана ... Алматы, 2001, 183-б.
24. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу. Алматы, Жазушы, 1977, 391-б.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Алаш көсемдерінің құнды публицистикалық мұралары23 бет
Алтынбек Сәрсенбайұлы - публицист70 бет
Асқар Егеубаев - публицист38 бет
Асқар Егеубай – публицист, аудармашы32 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Ақселеу шығармалары негізінде ғылыми-танымдық публицистиканы зерделеу77 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь