Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Археология институты музейінің алтын бұйымдар жинағы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОРТАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МУЗЕЙІНІҢ «АШЫҚ ҚОРЫНДАҒЫ» АЛТЫН БҰЙЫМДАР ЖИНАҒЫ

1.1 «Ашық қор» экспозициялық залындағы алтын бұйымдар ... ... .8
1.2 Музей қорындағы Шілікті ескерткішінің жәдігерлері ... ... ... ...15
1.3 Музей қорындағы алтын бұйымдардың экспозициялық
шешімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ҒЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫ АРХЕОЛОГИЯ ИНСТИТУТЫ МУЗЕЙІНІҢ АЛТЫН БҰЙЫМДАР ЖИНАҒЫ

2.1 Музей қорындағы алтын бұйымдар жинағы ... ... ... ... ... ... ... .36
2.2Асыл және бағалы металдан жасалған заттарды консервациялау және реставрациялау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11

ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
Тақырыптың өзектілігі. Мың өліп мың тірілген асыл халқымыз егемендігін алғаннан кейін, өткен өміріне көз жүгіртіп, шешілмей жатқан мәселелердің түйіні шешуге ұмтылуда. Тәуелсіздігімізге қол жеткізгеннен кейін төл тарихымызды, ұлттық мәдениетімізді жаңаша көзқарастар тұрғысынын зерделеудің мәні арта түскені заман талабынан туған үрдіс екені ақиқат. Осы тұрғыда мәдени құндылықтардың әрқайсысын жеке талдай отырып, зерттеудің берер нәтижесі мол болары сөзсіз.
Қазіргі уақытта республикамыздағы саяси және экономикалық реформаларды жүзеге асыру үшін әртүрлі мекемелердің жалпы мәдени орындардың жұмысын өзіндік ерекшеліктерін ескеру арқылы ғылыми жауапкершілікпен атқару келелі міндеттердің бірі.
Қоғамның белгілі бір даму кезеңдерінде ғылыми іздену, халық-ағарту, мәдени мұраларды сақтау жұмысының жүйесі-бұл мемлекеттік маңызы зор музей мекемелерінің жұмысы болып табылады.
Қазақстанның музейтану ғылымының кезеңдегі дамуы күрделі және жауапкершілігі мол уақытта тұр. Еліміздің музейтану ғылымының алдында көптеген күрделі мәселелер ғылыми шешуін күтуде, солардың бірі музей мекемелері жұмысының ғылыми-методикалық мәселелері. Сонымен қатар, музейлер бойынша жеке музейлік әдебиеттер, нормативті музей құжаттарын жүйелеу, көптеген тарихи экспозициялардың мазмұнын ашу, музей қызметкерлерінің құқығы және тағы басқалар шешімін күттірмес мәселелер болып табылады.
Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік музейінде 1998 жылы 4-5 науырызда өткен Республикалық музейлік ғылыми-практикалық конференцияда осы мәселелер жайында және шешімін күткен өзге де сұрақтар қарастырылған еді.
Республика Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жарлығымен 1998 жыл (Халық бірлігімен Ұлттық тарих) жылы деп жарияланғаны мәлім. 1998 жылдың әсіресе (Ұлттық тарих) жылы деп аталуы біздің Республикамыз үшін аса маңызды еді. Сондықтан да бұл конференцияның атын «Отан тарихының негізгі кезеңдерін музей экспозияларында көрсету проблемалары» деп атады /1/.
Жасыратыны жоқ, туған тарихымызды көрсетуде жоғарыда айтылған кемшіліктер музей экспозицияларында баршылық. Өйткені қазіргі барлық тарихи және тарихи-өлкетану музейлерінің бәрі дерлік кешегі Кеңес дәуірінде тарихқа тар шеңберде, негізінен тек таптық тұрғыдан қарап келген кезеңде қалыптасты. Экспозициялардың барлығы тек осы тұрғыдан, осы талап діңгегінен ғана құрастырылды. Ұлы есімдер, тарихи тұлғалардың еңбектері ескерусіз қалып, кемшіліктер мен қиыншылықтар бүркемеленді, кеңестік табыстар мен болмашы жетістіктер асыра мадақталды. Осыдан келіп музей экспозицияларын бүгінгі талап, бүгінгі жаңа концепция тұрғысынан қайта жасақтау қажеттілігі туды.
1. Музееведение. Музеи исторического профиля. Под. ред. К.Г.Левыкина, В.Хербста. –М., 1988. -323 с.
2. АхметоваС.Ш. Историческое краеведение в Казахстане. //Развитие музейного краеведения и дела охраны памятников. –А., 1982. -42 с.
3. –А., 2006. -№2. -С. 12-43.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................
........................................3
1 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОРТАЛЫҚ МЕМЛЕКЕТТІК МУЗЕЙІНІҢ «АШЫҚ
ҚОРЫНДАҒЫ» АЛТЫН БҰЙЫМДАР ЖИНАҒЫ
1. «Ашық қор» ... ... ... ... Музей қорындағы Шілікті ескерткішінің жәдігерлері...............15
1.3 Музей қорындағы алтын ... ... ... ... ... ... ... АРХЕОЛОГИЯ ИНСТИТУТЫ
МУЗЕЙІНІҢ АЛТЫН БҰЙЫМДАР ЖИНАҒЫ
2.1 ... ... ... ... және ... ... ... заттарды консервациялау және
реставрациялау...............................................49
ҚОРЫТЫНДЫ..............................................................
............................11
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... Мың өліп мың ... асыл ... ... кейін, өткен өміріне көз жүгіртіп, шешілмей жатқан
мәселелердің түйіні ... ... ... қол ... төл ... ... мәдениетімізді жаңаша көзқарастар тұрғысынын
зерделеудің мәні арта түскені заман ... ... ... ... ... ... ... құндылықтардың әрқайсысын жеке талдай ... ... ... мол ... ... уақытта республикамыздағы саяси және ... ... ... үшін ... ... ... мәдени орындардың
жұмысын өзіндік ерекшеліктерін ескеру арқылы ғылыми жауапкершілікпен ... ... ... ... бір даму кезеңдерінде ғылыми іздену, халық-ағарту, мәдени
мұраларды ... ... ... ... ... зор ... ... болып табылады.
Қазақстанның музейтану ғылымының кезеңдегі дамуы күрделі және
жауапкершілігі мол ... тұр. ... ... ... ... ... ... ғылыми шешуін күтуде, солардың бірі ... ... ... ... ... ... ... жеке музейлік әдебиеттер, нормативті музей құжаттарын ... ... ... мазмұнын ашу, музей қызметкерлерінің
құқығы және тағы басқалар шешімін күттірмес мәселелер болып табылады.
Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік ... 1998 жылы ... ... ... ... ... конференцияда осы
мәселелер жайында және шешімін күткен өзге де сұрақтар қарастырылған еді.
Республика Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жарлығымен ... ... ... ... ... жылы деп ... мәлім. 1998
жылдың әсіресе (Ұлттық тарих) жылы деп ... ... ... үшін ... еді. ... да бұл конференцияның атын «Отан тарихының негізгі
кезеңдерін музей экспозияларында көрсету проблемалары» деп атады /1/.
Жасыратыны жоқ, ... ... ... жоғарыда айтылған
кемшіліктер музей экспозицияларында баршылық. Өйткені қазіргі барлық ... ... ... бәрі ... ... ... ... тар шеңберде, негізінен тек таптық тұрғыдан ... ... ... ... барлығы тек осы тұрғыдан, осы талап діңгегінен
ғана құрастырылды. Ұлы есімдер, тарихи ... ... ... ... мен ... ... кеңестік табыстар мен
болмашы жетістіктер асыра мадақталды. Осыдан келіп ... ... ... ... жаңа ... ... ... жасақтау қажеттілігі
туды.
Қазақстанда осы уақыттарда 88 музей бар және оның 51-і ... ... ... /2/. ... ... тарихи музейлердің алдында өз
алдына ғылыми статусын алып, қоғам алдындағы ... ... ... тұр. ... ... ... және материалдық мәдени
ескерткіштері-тарихи мұраның сақталуы, яғни өткен тарихты қайта ... ... ... ... ... ... бүгігі күндегі басты ролі
халықтың біліми-тәрбиелік ... ... үшін ... құрал болып
табылатындығында.
Тарихи музейлердің сақтау қорында өзінің ... ... үшін ... байлықтарының молдығы үлкен тарихи мағлұмат беріп
отырады. Қазақстан музейлерінің алдында белгілі бір ... ... және ... ... ... ... ... кеңінен насихаттау
болып табылады.
Қазақстан Республикасы ... үшін ... ... ... ... және ... мазмұнын ғылыми тұрғыда тарихи музейлерде
кең түрде қарастыру. Тарихи музейлердегі ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туындады/1/.
Жалпы музейлердің алдына қойған мақсаты, олардың жүргізілетін іс-
шаралары, ... ... ... ... айқындалуы маңызды мәселе
болып табылады. Музей беретін мәліметтің шынайылығы келушінің ... ... ... Ал ... ... әсіресе,жастар үшін өте бағалы. Музей
келермендердің саяси, кәсіби тәрбиесінің, көркемдік және ... ... өз ... ... ... ... шыңдалуына әсерін
тигізеді.
Музей пәні- әлеуметтік жағдаймен ... ... ... ... ... мамандандырылуға сәйкес деректерді, сондай-ақ,
қоғамдағы және табиғаттағы құбылыстардың ... ... ... ... ... ... жүйесін және әлеуметтік талаптар мен түрлі
салаларға тәуелді ұйымдастырылуын ... ... ... ... ... мұраларды жинау, есепке алу, сақтау, ... ... ... ... ... ... нәтижелерін
ақпарат жүйелерінде тарату, музейдің кадрлық жүйесін топтастыру толық
анықтама болып табылады. Аталмыш жағдай ... ... ... ... рол атқаратыны да көтеріп отырған мәселенің алғышарты ... ... мен ... Бұл ... ... ... Республикасы Орталық Мемлекеттік музейі мен ... ... ... ... Археология институтының музейіндегі
Қазан Революциясына дейінгі қазақ ... мен ... өте ... ... ... ... жинақталған материалдар себеп
болды. Ал, сол ... ... ... зерттеуде, оларды
насихаттауда Қазақстандағы музей қызметкерлерінің, ... мен ... ... еңбегі аз емес.
Жалпы музей қорларындағы мыңдаған тарихи жәдігерлеріміздің
өткендегісі мен бүгінгі жағдайын, оның өзіне тән ... ... ... күн ... ... ... мәселелердің бірі. Еліміздің
тарихи музей қорларындағы археологиялық бұйымдар ... ... ... ... осы ... ... жекелеген түрлеріне тоқтала
отырып, олардың айтылып отырған уақыттағы даму дәрежесін халық тұрмысында
алатын орны, жаасалу ... ... ... зерттеп, оның осы заманғы өсіп-
өркендеу кезеңіне және осы ... ... ... ... ... еді. ... ... өз тарихын терең зерттемейінше ... ... ... ... Сондықтан нағыз шынайы түрде зерттеу қолжеткен
табыстарды игеруге және ғылымды алға қарай жылжытуға ... ... ... ... қор ... ... музей
заттарын сақтап, зерттеу үшін тиімді жағдай жасап материалдық және рухани
мәдениет ... ... ... ... ... қор жұмысының теориясы мен
әдісін жасауды міндет етіп ... ... ... осы ... ... ... отырған музейлерде археологиялық бұйымдардың сақталу ... ... ... деңгейде деген мәселелерге арнайы талдау ... ... ... ... ... оның ... ... байлығы ғылыми-практикалық зерттеулер негізінде жүргізілуі тиіс.
Сол себепті мынадай маңызды міндеттер қойылып , ... ... ... ... қорына жататын бұйымдар ... ... ... ... және оның ... жете ... ... қызметкері музей заттарын жауапкершілікпен сақтау;
- музей ... ... ... үнемі бақылап, сақталу
деңгейін тексеріп отыру;
- музей жұмысында кемшіліктерге жол бермеу;
- ... ... ... ... ... ... ... тарихи музейлердің басқа да қоғамдық-мәдени мекекемелермен
байланысын жүзеге асыру;
- музейлерде жүргізілетін оқу-ағарту, білім беру, тәрбие ... ... ... ... мен ... ... жалпы түсінік беру;
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұл тақырыпқа байланысты жүргізілген
жекелеген зерттеулер болмаса, арнайы ... ... ... ... ... ... қорларының ерекшеліктеріне қатыстылығында болып отыр.
Бұл зертеу жұмысын жазу барысында музей жұмыстарына ... ... ... сай ... ... ... ... ғылыми
материалдар кеңінен қолданылды.Осы әдебиеттердің ... ... ... работы музеев) атты ғылыми мақалалар жинағын кеңінен
пайдаландым. Бұнда ... ... ... ... ... мағлұмат береді. Сонымен қатар, музейлердің
профильі, ұйымдастыру жұмыстары, қор және экспозициялық жұмыстарын ... ... ... ... құнды мәліметтер берілген.
Жекелеген музейтанушы орыс ғалымдары ... ... ... ... ... ... сияқты авторлардың ғылыми зерттеу жұмыстарын пайдалана отырып,
біраз мәліметтер пайдаландым.
Зерттеу жұмысымның негізгі бөлімінде ... ... ... ... ... ... ... пайдаланған «Инструкция
по учету и хранению музейных ценностей, ... в ... ... /3/ және ... В ... ... ... исторического профиля» /4/ атты оқу құралы ... ... ... ... ... бұл ... ... ғылымының
теориялық негіздері толығымен ашылып баяндалған.
Жалпы қазақ тілінде музей ... ... мен ... жайлы жазылған ғылыми мақалалар жинағы мен әдебиеттер өте аз.
Бұл тақырыпқа байланысты жазылған К.Н. Райымханова мен Д.Қатранның ... ... мен ... /2/ атты оқу ... маңызы өте зор.
Мен зерттеу жұмысымда археологиялық мағлұматтар жайлы да кең
көлемде еңбектерді пайдаланып, аталмыш тақырыпқа ... ... ... тырыстым. Тақырып бойынша зерттелген басты деректердің негізін ғылыми
басылымдарда жарияланған ғалымдардың ... ... ... ... ... әр жылдары қазба жұмыстарын жүргізген және де
қазіргі уақыттарда да ғылыми жұмыстарын жалғастырып жүрген белгілі археолог-
ғалымдар ... ... ... Ақышев.К.А, Ақышев.Ә.К,
Төлеубаев.Ә.Т, Омаров.Ғ.Қ сияқты ғалымдардың еңбектері өзекті мәселелерді
қамтуға, ғылыми жұмысты жүргізу бағыттарын анықтауда көп ... ... ... ... Бұл ... ... жазу ... қаласындағы Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік музейі мен ... ... ... ... қор ... мен ... музейдегі инвентарлық кітаптар, картатекалар, музейдің жылдық
есептері, әртүрлі бағыттағы әдістемелік құралдарды мейлінше ... ... ... ... Зерттеу жұмысы
қойылып отырған мәселелерді шынайы тарихи ... ... ... ... жан-жақтылық принцптеріне сүиене отырып, тарихи-
этнографиялық зерттеудің негізгі тәсілі болып табылатын тарихи ... ... Осы ... адамзат тарихының көне іздерінен хабар
беретін музей ісінде де ... ... ... зерттеу жұмысының
методологиялық негіздері игерілуі қажеттілігі айқын.
Жұмыстың ... ... 2001 жылы ... Қазақстан
Республикасы Орталық Мемлекеттік музейі өзіндегі мәдени білім беру ... ... тың ... ... ... қор» ... ... назарына ұсынған еді. Экспозицияда ең көрнекті экспонаттар -
б.з.д. ҮІІІ - б.з. Ү ғғ. ... ... ... ... ... ғұн, ... тайпаларының Шілікті (б.з.д.ҮІІІ – Ү ғғ.), Тарасу
(б.з.д. ҮІ – Ү ғғ.), ... ... Ү ғ.) ... ... ... - ІІІ ғғ.), Қарғалы(б.з.д. ІІ ғ. - б.з. І ғ.) көмбелерінен
табылған ... ... ... ... ... 1973 жылы ... археология және этнография
институтының жанынан ... ... ҚР ... ... ... ... қор жинағындағы материалдары да дерліктей
ерте темір дәуірі тайпаларының(б.з.б. ҮІІІ ғғ. - б.з. Ү ғ.) ... мен ... ... ... ... ... ... роль
атқарады.
Зерттеу жұмысының жаңалығы. Бұл тақырыпты ... ... ... ... ... ... ... бұйымдарды қазіргі
уақытта жүйелеп, ізденістер негізінде жеткен нәтижелерді көрсету. ... орай ... ... ... ... бері ... ... алдағы кезеңдерде санамызда ... ... ... болып қала беретінін жеткізу болып табылады.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, ... ... ... әдебиеттер тізімі және қосымшалардан
тұрады.
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі,мақсаты мен міндеттері, зерттелу
деңгейі, деректік, ... ... ... ... тарау үш тармақшадан құрылған. Мұнда негізінен ... ... ... ... ... қор» залындағы сирек
кездесетін бұйымдардың тарихы, қор және ... ... ... ... жеткені қарастырылды.
Екінші тарау екі тармақшадан құрылып, ҚР ҰҒА Археология ... ... ... ... ... мен ... ... реставрациялық жұмыстар жүргізу мәселесі баяндалады.
Қорытындыда зерттеу жұмысымның нәтижесі, аталмыш тақырыпқа ... ... ... ой ... ... қорындағы жекелеген алтын бұйымдардың суреттері
реттілікпен берілген.
1 ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ҚОРЫНДАҒЫ»
АЛТЫН БҰЙЫМДАР ЖИНАҒЫ
1.1 «Ашық қор» экспозициялық залындағы алтын бұйымдар
170 жылдан ... ... бар ... ... ... ... – тарихи және мәдени ескерткіштерді ... ... ... сан ... ... еңбектер шығару және т.б.),
жан-жақты насихаттау, әрі олардың сақталуын ... ету ... ... ... мен ... жұмыстар атқарып отырған еліміздің
ең ірі музейі.
ХІХ-ғасырдың 30-шы жылдары Орынбор қаласындағы Неплюев ... ... ... ... ... Музеиумы» жылдар өте ірі
музейге айналды. Кейін ... ... ... Совет Автономиялық
Республикасының астанасына айналуына байланысты Орынбор губерниялық музейі
мен Жетісу губерниялық музейі ... 1929 жылы ... ... музейі
болып қайта құрылды. Ал қазіргі «Орталық Мемлекеттік музей» ... ... алды ... ... ... ... Кеңесінің 23.05.1944 жылғы 275
қаулысы)/2,51/.
Қоры 300 мыңға жуық ... ... ... бар бұл
музейге жыл сайын мың 135-140 мың ... ... ... ... ... ... тарихи, археологиялық, этнологиялық антропологиялық сынды
қомақты зерттеулерге деректік арқау болып отыр.
Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... саясатын жүзеге асыру,
тарихи, мәдени саласындағы еліміздің мәдениет саясатын жүзеге асыру,
тарихи, ... ... ... және ... ... табылады. Осындай
негізгі мақсаттарға сай музейдің ғылыми зерттеу жұмыстары, ... ... ... алу, ... ... келтіру шаралары, мәдени-білім ... ... ... Бұл ... ... ... сан ... әр түрлі тақырыптағы көрме, кездесу ұйымдастыру, ... ... ... жинақ, брошюра, буклет шығару және ... ... сайт ... ... беру және ... ... 9 ғылыми бөлімге топтасқан ғылыми топтың зерттеу ... ... ... ... ... ... ... рухани сұранысын қанағаттандыру және мемлекеттік даму бағдарындағы
ұлттық құндылықтар дәстүрін арттыру және оны насихаттау болып табылады. Осы
мақсаттар ... ... ... ... ауқымы палентология,
антропология, археология, ... және ... ... ... ... тарих салаларын қамтиды.
ОММ-дің даму тұжырымдамасына сәйкес құрылымдық бірқатар ... Атап ... ... ... ... ... ... мен
практиканы ұштастырған толыққанды ғылыми-зерттеу мекемесі дәрежесіне көтеру
саласында алғашқы нақты қадамдар өз ... бере ... ... мен ... ... жыл ... құрылған антропология
және деректану, қолжазба атты бөлімдердің қызметі растай түсті.
Әлемдік озық музейлерде қалыптасқан тәжірибені басшылыққа ала отырып,
үстіміздегі ... ... ... ... қор сақтаушылардың ғылыми
бөлімнің құзырында жұмыс жасау ... ... ... ... және этнология бөлімдерінің құрамына олардың ... ... ... қорлар өткізілді. Сонымен қатар нумизматикалық қор
да музейлік деректану және ... ... ... ... Бұл өз
кезегінде музей ісі мен ғылыми жұмыстар бірлігі мен байланыстарын кешенді
ету, оны ... әрі ... етіп ... ... ... ... ... алдындағы қызметтік міндеттерін толығымен, нәтижелі
орындауға, оны ... ... ... ... ... ... бас ... өз функциясы мен жауапкершілігін бұрынғысынша сақтап қалды.
ҚР ОММ-дегі ғылыми-әдістемелік орталықтың қызметі саяси-идеологиялық
себептерге байланысты кеңес ... бір ... ... ... ... ... ... бағытындағы іс-қызметі өз
кезеңінде оңды ... ... ... ... ... ... ... басқа бағытқа өрбітуге мәжбүр етіп ... ... ... ... ... ... ... басшылық жасай алмайды.
Себебі, бұрынғыдай барлық музей бір-бірін қайталайтын үлгіде емес, әр музей
өз спецификасы, ұстанған ... ... ... ... мен ... ... Сондықтан да, ОММ-дегі ғылыми-әдістемелік орталық білім
бөлімі деп аталатын жаңа құрылымға ... ... ... білім
деген ұғым кеңес дәуіріндегі ағартушылық немесе ... ... ... ... керісінше ауқымдырақ. Жаңа құрылым бөлімі
музейдегі басты бөлімнің бірі ... ... ... ... ... ... ... жасауға араласып,
нұсқау, кеңес ... ... ... ... қызметтерді үйлестіру
міндеттері жүктелді. Сонымен бірге басқару, маркетингні жаңа сатыға ... ісі, ... ... жаңа ... қарастыру қатарлы
заман талабына қызмет ететін шаралармен айналысады.
Дегенмен, әдістеме, әдіснама, әдістемелік теория мәселелері ең үлкен
шешімі күрделі де, ... ... ... ... ... ... ... әдістемелері әдіснамалық шараларды дамыту мәселелері бойынша
экспонаттармен тікелей ... ... ... бөлім мен қор сақтаушыларының
ынтымақты құлшыныстары, әр бағыттағы ... ... ... ... ... дұрыс жолға қойылған мемлекеттердің музей ... ... ... ол ... сувенирлік бұйымдары да) бір-біріне
ұқсамайтын ғылыми негізделген әдістемелерінен үйрену ... ... ... ... ... рет ... 4 ... каталогы дайындалды.
Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік ... ... ... ... ... этнография, археология тақырыбындағы легі
дайын болды. Археология коллекциясы каталогына Қазақстанның қола ... орта ... ... ... ... құнды 294 дана археологиялық
экспонаттармен бірге бағзы дүние тарихына қатысты палентологиялық 44 дана
экспонат енгізіліп отыр. Ал, ... ... ... ... ... мың экспонат, нумизматика, фалерестика, фарфордың 1000 данасы енгізілді
/5,1-3/.
Сонымен қатар зергерлік ... ... ... мен ХХ ... ... ... ... туралы іргелі туындылар қалдырған
Н.Г.Хлудов шығармаларының каталогының этика ... ... ... ... ғылыми-техникалық базасы:
– 1985 жылы салынған музей орналасқан ғимарат ... ... ... ... ... және ... ... толыққанды
ұйымдастыруға әбден сай;
– музейдің кітапхана қорында Қазақстан тарихы, мәдениеті, ... ... ... ... ... бар. ... 2 мыңдай сирек
кітап, 40-тай қолжазба, 96 мыңнан астам фотоқұжаттар қоры ... қоры ... жаңа ... ... ... оның
біразы халықаралық кітапханалық айырбас жүйесі арқылы және шетелдік
ғылыми әріптес мекемелер ... ... ... ... ... ... ... штабы, Британ Кеңесі, Пенсильвания
университеті, Осакадағы Азия ... ... ... ... ГИМ, ... ... ... және т.б.) тарапынан келеді.
Сол сияқты әлемнің алдыңғы қатарлы кітапханаларымен байланыс
орнатылған.
– өкінішке ... ... және ... жабдықтар
жеткіліксіз. Дегенмен, музейге қажетті біраз сұранысты қамтамасыз
ететін фотолаборатория ... ... ... құндылықтарды қалпына келтіру ісімен айналысатын кәнігі
мамандар жұмыс істейтін оңдау ісі ... ... ... Осы ... ... 2003 жылы Президенттік Мәдени
орталықтың ... ... ... ғұн ... ... ... ғылыми-археологиялық негізделген реконструкциясын
жасады. Нәтижесінде Музейге 3,5 млн теңге пайда ... Осы ... ... ... ... ... қалпына келтіру
шеберханасы (реставрационные мастерские) өзінің жұмысын он бағытта
жүргізеді (тоқыма-кілем, ... ... ... ... сүйек,
металдан жасалған көне бұйымдар, қолөнер заттары, ағаш, фарфор, қыш
бұйымдар және т.б.). Сонымен, кітапхана және аталмыш қайта өңдеу,
оңдау ... мен ...... ғылыми-зерттеу жұмысының
қажетті материалдық-техникалық базасы бола алады.
Музей құрылымы 21 бөлімнен ... оның 9-ы ... ... істейді (археология, антропология, Қазақстан тарихы,
диаспорология, ... ... және ... ... ... ... Олар ... жұмыстарымен қатар, тікелей
арнайы көрмелер ұйымдастырады және ... ... ... түрі ... музей заттарын паспорттау жұмысын атқарады.
Музейдегі экспозициялық және көрме ісі де ондағы ... ... ... ... ... ... ... жаңа сапалық
деңгейге көтерілді. Мұның ... ... ... ... және ... қаржылай көмек көрсетуімен елімізде ғана емес, ТМД ... жоқ ... ... қор» залы ... ... ... ... айтуға болады. Ал «Ашық қор» залының ... ете ... ... музейдің ғылыми және біліми-мәдени қызметінің мүлдем жаңа
формасы ретінде бағалауға болады.
Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік ... ... беру ... шын ... тың ... ... ... қор»
экспозициясын жасақтап, көрермендер назарына ұсынып отыр. Осының ... ... ... ... және ... Орталық Азия
халықтарының зергерлік әшекейлері сынды қор ... ... ... келген қазыналарымен етене жақын таныса алады. «Ашық қор»
экспозициясы музей қорындағы ... ... және жаңа ... тұрақты түрде толықтырылып әрі жаңартылып отырады.
Алтын – асқақтық пен айбындылықтың ... ... ... ... ... Ол сан ... ғасырлардан бері Тәңірдің сыйы, күннің нұры деп
есептеліп, ... мен ... ... ... ... ... бұйымдарда талай заманның рухы, шеберлердің көптеген буын өкілдерінің
таланты мен танымы және салт-санасы сақталған.
Экспозицияда ең ... ...... VIII ғ. –б.з. V
ғасырларда ... ... ... ... сақ, ... және ... ... (б.з.д. VII-V ғ.ғ), Тарасу (VI-V ғ.ғ), ... V ғ.) ... ... Жалаулы (б.з.д. V-III ғ.ғ.), Қарғалы
(б.з.д. II-б.з. І ғ.) көмбелерінен табылған алтын бұйымдарының ... «аң» ... және ... ... ... соғу, сіркелеу, көз салып безендіру тәсілімен жасалған киім-кешек
пен қару-жарақ әшекейлері болып табылатын көркем ... ... ... ... ... бұғы және арқарлар бейнесіндегі кісе- ... ... ... бас ... ... тәж, аюдың азу тісі
және ұлу қабыршағы түріндегі ... түйе ... ... жасалған алтын жақтаулы мөр және т.б.
Теңдесі жоқ бұл қазыналар қазақтың қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... ... өскелең
мәдениетін, идеологиясы мен наным-сенімін бейнелейді.
«Ашық қор» залын жасақтау және ондағы ... ... ... ... ... ААҚ, ... Петролиум Оперейтинг
компаниясы, Еуропалық Одақтың Қазақстандағы өкілдігінің демеушілігінің
арқасында жүзеге асты /5,4/.
«Ашық қор» ... ең бір ... ... ... ... ... 1988-жылы көктемде Алматы облысы Кеген ауданының ... ... ... тарапынан кездейсоқ табылған. Киіз дорбаға оралған
600-ден ... ... ... жол ... су орып ... ... көмбесінің алтын әшекейлері Жетісу жерін мекендеген
сақтардың б.з.д. VШ-ІV ... ... ... ғажайып үлгілері.
Бұл олжалар көне заман ұсталарының асқан шеберлігін, көркемдік әрі қиялы
бай болмысын ... ... ... тағылатын ай пішіндес тәжінің шеттері қосақталған сым
ширатпасымен және екі қатар пластинамен көмкерілген. Тәждің ішкі тұсы ... ... ... ... ... ... ... ұяшықтарға перузадан көз ... ... ... ... ... ... ... бейнесі тауға
табыну көне ғұрпымен тығыз байланысты.
Аңдардың арпалысын көрсеткен композицияда қабыланның таутекені талап
жатқан көрінісі жапсырмалармен ... ... ... ... ал қабыланды бүктетіліп келіп тау текенің жонынан талап жатқан
кейіпте ... ... ... ... бұғы мүсіні ерекше таңданыс
тудырады. Салалы мүйіздері ағаш бұтақтары тәрізді сомдалған ... ... ... бас ... ... болса керек (2-3-суреттер).
Бұғылардың артқы тұяқтары мен денесінің арасына басы мен тұмсығы грифонға
ұқсайтын, қанатын жайған құс бейнелері салынған. Құстармен ... ... ... бұғы ... белгісі . Бұғының мүйізі әлем бәйтерегінің,
ал құстар көк аспанның нышаны екені даусыз.
Өзге де алтын бүйымдар ... ... ... ... бет жағы ... ... үшкіл айшықтармен сәнделген, томпайтылған үшбұрышты
және сұлы дәні мен ... ... ... ... ... ... атауға болады.
Жалаулы көмбесінен табылған сақ өнерінің «аң кескіні» стилінде
жасалған керемет туындылар- ... ... ... қазыналары /7,140-
144/.
Сонымен қатар Екінші Покровка обасының алтын ... ... ... тән ... өнерінің тамаша үлгісі болып ... - ... VII-IV ғғ. - ... ... ... Эмба өзеніне дейінгі
далаларды, Жайық өңірін, ... және ... ... мекендеген
көшпелі иран тілдес тайпа.
Алтын әшекейлер 1911 жылы Орал ... ... ... ... ... 15 шақырымда Қобда мен Елек өзендерінің құйылысындғы (Екінші
Покровка) обаны тонаушылар қазған кезде табылған. Обаның қалдық орнын сол
жылы-аќ Орынбор ... ... ... ... ... ... ... бақуатты әйел қабірі және отыз шақты алтын әшекей ... ... ... ... «аң ... ... жасалған әшекейлер
ерекше. Екі арқардың басы бейнеленген ... ірі төрт ... басы ... ... бөрі басы ... ілдіргілер –
ғажайып туындылар. Қадым замандарда қару-жарақ, ат әбзелі, алқалар, ... азу ... ... ... ... ... ... үлгісі- аюдың азу тісінен жасалып, алтын қалпақшамен құрсауланған
ілмекті бойтұмар (5-сурет). Қалпақшаның үстіңгі жағы сіркеленген үшбұрыш
пішінде төрт ... ... ... ... ... ... ... бірге сырттан
әкелінген заттар да табылды. Оның ішінде халцедоннан ... ... ... мөр ... ... тудырады (6-сурет). Онда патшаның
құс тырнақты құбыжық грифонмен ... ... ... ... ... ... ... табылуы батыс Қазақстан
көшпелілерінің Ахаменид державасының Орта Азиялық ... ... ... ... ... болғандығын айғақтайды
/8,35/.
Көшпенділер мәдениеті шеберлігінің шыңы тәрізді болып есептелетін
Қарғалы көмбесі 1939-жылы Алматы қаласының ... ... ... ... ... ... 2300 м. биіктегі таудағы ірі жақпар
тастың түбіндегі әйел қабірінен 300- ден астам ... ... ... шықты
/9,85-87/.
Қарғалы обасы Қазақстандағы тас, топырақ үйіндісінен тұратын ... 1939 жылы ... ... экспедициясы (А.Н.Бернштам)
зерттеген. Зерттеу нәтижесінде бұл жерден қыш ... ... ... қола
пышақтар, біздер, дән үккіштер табылды. Ұзынша келген тас жәшіктерге салып
жерленген адамдардың сүйегі ... ... ... ... ... б.з.б. 8-7 ғасырларда сақ мәдениетінің қалыптасу ... ...... ... ... ... зергерлік
бұйымы. Штампылау техникасымен жалпы ұзындығы 35, ені 4,7 тік ... ... ... ... ... мәні бар ... композиция
бедерленген. Пластинаның өн бойында өсімдік бейнесімен қоса аң, ... және ... ... бас ... ... ... Тәті ... 3
ғасыр мен б.з. 2 ғасырындағы «Орта Азия» ... ... ... ... ... ... ... саналатын Қарғалы
көмбесінің әшекейлері б.з.д. Ш-ІІ ғ.ғ.да «аң кескіні» стилі инкрустациялық
тәсілмен ... ең көз ... ... - ... маржан және ақық тастардан
көз салынып жасалған ғұрыптық бас киім ... ... ... ... ... тік төртбұрышты, ал ортаңғы селдір белдеуі аңдар, құстар,
фантастикалық мәндегі үш еркек және бір әйел ... көп ... ... ... ... ... ... безендірілген қосөркешті түйе мүсінді екі жүзік (7-сурет)
және адам мен ... ... ... ақық және ... көз ... да ... ... (8-сурет) .
Әйелдің киім-кешегі қанатты таутеке бітімді, қойдың басы іспетті
тамшы тәрізді ... ... ... ... пішінді, сондай-ақ гүл
және ағаш жапырағы түріндегі дөңгелек ... құс ... ... ... әшекейленген.
Қарғалы көмбесін алғаш зерттеуші А.Н.Бернштам Қарғалыда үйсін абызы
жерленген деп есептеген. Ол үйсіндерді ... ... дей ... ... ... ... мифологиясы мен эпосы негізінде
түсіндірді. Ондағы композицияда үйсін ... ... ... ... хань және ... көркемдік бағыттары
синкретті түрде аралас берілген (9-сурет). Тәтідегі бейнелер шамандық наным-
сенімге тығыз байланысты болып, олар бақыт пен ... ... жер мен ... ... ... ... Басқа бір көзқарас бойынша ... ... ... ... тәтісін зерттеуші Е.Е.Кузьмина болса үйсіндерді иран тілдес
деп ... иран ... ... Тәті бейнелеріндегі (10-сурет)
негізгі идея- жапырақтар, гүлдер және гүл ... ... ... ... ... ... мен жер беті ... тұтас қамтыған
өмір бәйтерегі арқылы бейнеленген әлем моделі деп ... ... ... ... өлтіретін және қайта
тірілтетін құдай- Диониске табынушылықпен байланысты. Ондай ... ... ... ... ... күн мен ... ... өткізілетін болған. Сонымен қатар,Қарғалы кенішіндегі көзге
ерекше түсетін ... енді бір ... ... ... ... ... мен
өркешті түйе бейнелі алтын жүзік. ... ... ... тән ... ... ... ... мотивтерімен бірге сак өнеріне бейім
(фантастикалық ... ... тау ... ... де ... М. Ростовцев, Карлгрен және Лауфер дәлелдегеніндей, Чжань (біздің
дәуірімізге дейінгі IV ғасыр) және ... Хань ... ... ... ... ... қытайлардың өнеріне эллиндер мен
көшпенділер қатты ықпал еткен, бұл жай ... ... ... ... ... ... ... әсер етті.
Осыған қарағанда, Қарғалы диадемасын (оның екі бөлігі сақталған)
жергілікті шебер Хань өнері ... ... деп ... ... коллекциясындағы Хань өнері ескерткіштеріне ұқсастығына байланысты
Қарғалы комплексін А. Н. Бернштам ... ... ... Бірақ
сәукеленің композициясы І–ІІІ ғасырлардан анағұрлым ертеде ...... ... ... ... ІІ–І ғасырларға жататын.
Таксиль қазыналарына, Петр І-нің Сибирь коллекциясындағы ескерткіштерге
ұқсас. Сондықтан бүкіл Қарғалы ... ... ... А. Н. Бернштам
болжамынан неғұрлым ерте кезге, яғни, біздің дәуірімізге дейінгі ІІ–І
ғасырларға ... ... ... ... ... ... қанатты тау ешкілер
бейнесіндегі және басқа да фигуралы әшекейлер сияқты дүниелер дамыған сак
өнерінен де, ... ... ... мен Арал ... ... ... да ... ... ... ... ... ... ... киім-кешегіне тән. Өзінің басты атрибуты болған тәтісіне қарағанда
Қарғалылық әйел табиғаттан тыс ерен ... және ... ие ... жер мен ... ... ... ... рөлін атқарған /10, 18-30/.
Ежелгі үйсіндердің қол өнершілері шеберлігінің айғағы ... ол ... ... ... ... тамаша үлгісі болып табылатын
Қарғалы жәдігерлері қазіргі уақытта ҚР ОММ-да сақтаулы.
ХІХ ғасырда Хиуада зергерлік өнер кең ... ... ... ... ... ... қолөнер алтын-күміс зергерлігі деп
аталды. Онда ХVШ ғасырдағыдай ... ... ... ... ... ... перуза, жарқырауық және түрлі-түсті тастар
пайдаланылды. Ал әйелдер мен ерлердің ... ... ... ... ... жасалды.
Әшекейлердің қондырғыларына лағыл, лал, гранат, берилл ... ... мен ... ... ... ... ... түрлі-түсті
тастар, гауһар, інжу, маржан, сәдәф тәрізді теңіз асыл ... ... түс ... ... және ... ... көк, жасыл түсті шынылар болса, олардың қондырғысы әйнектің сынығы
немесе түссіз шынылар ... ... ... ... алуан түрлі техниканы жақсы меңгерген. Олар құю,
қақтау, соғу, ... ... ... ... және ... кесу, оймалау, таспалау және көз салып безендіру, алтынмен аптау
әдістерін қолданған.
Ал ХХ ғасырдың зергерлік ... мен ... ... ... ... ұзақ уақыттар бойы қалыптасып, ғасырлардан ғасырларға
жалғасқан геометриялық, астральды, зооморфты ... ... ... ... ... әшекейлер қолданысына қарай басқа, маңдай мен самайға,
маңдайға, шашқа, құлаққа, өңірге, иыққа, қолтық астына, ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Өткен ғасырлар дәстүрінен тамыр тартатын ХХ ғасырдың зергерлік
өнері өзінің ... ... ... ... және ... ... ... дараланады/11,64-67 /.
1.2 Музей қорындағы Шілікті ескерткішінің жәдігерлері
Áiçäi» æûë ñàíàóûìûç¹à äåéií VIII-VI ¹àñûðëàðäà Øiëiêòi àëºàáûí àñà
ºóàòòû áèëåóøiëåð ... ... Á½ë ... ... ... ñຠ... àëûï ... îëàðäàí òàáûëûï æàòºàí àëòûíäû æ¸äiãåðëåð.
´ëêåäå ¹½í- ¾éñií çàìàíûíû» äà åñêåðòêiøòåði ìîë.
Øiëiêòi äàëàñûíû» åñêåðòêiøòåði ... ... ... 1869 ... îáëàñòíûå âåäîìîñòè” æ¸íå 1887 æ. “Ñèáèðñêàÿ ãàçåòà” áàñûëûìûíäà
áåðiëäi.
1909-1910 æûëäàðäà ñåìåéëiê ãèäðîòåõíèê Ã.Áîêèé Øà¹àí îáà ... áið ... ... ... ºàçáà ºîð¹àíûíû» ºàáûð¹àëàðû º½ëàï êåòå
áåðóiíå ... á½ë ... ... ... ñî» ... ... 40-50 æûëäàí ñî» ¹àíà ... ... æ¸íå ... ðåò ... ... çåðòòåóëåð æ¾ðãiçiëäi.
°éãiëi àðõåîëîã Ñåðãåé ×åðíèêîâ ºàçáà æ½ìûñòàðûí 1949 æûëû áàñòàï,
Øiëiêòi ºîð¹àíäàðûí 1959, ... ... æ¸íå îäàí ... äå ... ʼï æûëäà¹û æ½ìûñòàðûíû» å» òàìàøà í¸òèæåñi - 1960 æûëû ºàç¹àí
“Øiëiêòi àëòûí ºîð¹àíû” áîëäû (çåòòåó ... á½ë ... ... ... №5 ... äåï ... ... òàðèõè ºàçûíàëàð¹à êåíåëòêåí á½ë ºîð¹àí 1960 æûëû ... ... ... ... ... ... ìà»ûíàí, òå»iç
äå»ãåéiíåí 1300-1500 ì. áèiêòå æàòºàí Ìà»ûðຠæ¸íå ... ... ... ... ... îáàíû» º½ðàìûíà åíåòií-äi. Àòàëìûø
æàçûºòû» òàáè¹è-êëèìàòòûº æà¹äàéû ìàë ... ... ... ºûñû æ½ìñàº, ºàðû 潺à, ø¼ái ø¾éãií, ñóû ìîë. Á½ë æåð, ... ... ... ... îáà ... ... ... ºîð¹àíäàðäû» ñàíû 51-ãå
æåòåäi. Îëàðäû» iøiíäå äèàìåòði 100 ì, áèiêòiãi 8-10 ì áîëàòûí ... ... áàð. ... ¾ëêåí ºîð¹àíäàð ¸äåòòå ¸ëåóìåòòiê ä¸ðåæåñi æî¹àðû – ñàº
ê¼ñåìäåðiíå, àºñ¾éåêòåðãå àðíàëûï ... ... ... ... òàáûë¹àí ºîð¹àí øàðòòû ò¾ðäå 5 í¼ìiðëi
ºîð¹àí áîëûï ... Îíû» ... 66 ì ... àë ... äåéiíãi
ñàºòàë¹àí áèiêòiãi –6 ì. Ñຠàºñ¾éåêòåðiíi» ¼êiëäåðií æåðëåó ¾øií ... à¹àø ... ... ... ñàëûí¹àí. Îë á¼ëìåíi»
êå»äiãi 4,80 õ 4,60ì, áèiêòiãi 1,20ì. ... å» êåì ... ... ... ... Îë ... áàëºàðà¹àé îðìàíû ê¾íi á¾ãiíãå
äåéií ñàºòàë¹àí.
Á¼ðåíåëåðäi» àðàñûíäà¹û ºóûñòàð óàòûë¹àí òàñïåí áåêiòiëiïòi.
Á¼ëìåíi» ... æຠ... åíi 2ì, ... 1ì áîëàòûí ä¸ëiç –æîë
ºàçûë¹àí. Á½ë æîëìåí ... ... ... àëûï êiðåòií áîë¹àí.
Ìåðåêåëiê êèiì êèãiçiï, ºàðó-æàðà¹ûí òà¹ûï, ûäûñ-àÿºòàðû ìåí àñ-àóºàòûí ... àëà ... ... ... æîíûë¹àí æóàí òàºòàéëàðäàí æàñàë¹àí
åäåíãå ¸êåëiï ºîÿ¹àí. Ñîë çàìàíäà¹û æåðëåó ñàëòû ... ... ... ... ... æàòºûçûë¹àí. °çiðãå òîëûº àíûºòàëà ºîéìà¹àí,
áiçãå áåéì¸ëiìäåó ñàëò-æîðàë¹ûëàðûí æàñà¹àííàí êåéií îëàð ... 1,0-1,2 ì ... ... ... ... ê¼ìãåí. Ñîäàí ñî» îë
òàñòàðäû» ... ... 40ì, ... 5 ì ... ñàç áàëøûºòàí ºîð¹àí
ñàí. Îíû» ñûðòûí ìàéäà ºèûðøûº òàñ àðàëàñºàí ... ... ... ê¼ìêåðãåí.
²îð¹àííû» òàáàíûíàí iði-iði óàòûë¹àí òàñòàðäû ¾ø ... ... á½ë ... ñûð¹ûï êåòóiíå òîñºàóûë áîëóìåí áiðãå ... ... ... òå ... ... îðàé, á½ë ºîð¹àí áàÿ¹ûäà òîíàë¹àí åêåí. °éòñå äå, îíäà¹û
ñàºòàëûï ºàë¹àí çàòòàð åæåëãi ... ... ... ¹àíà ... ... ... ... ê¼íå òàðèõûí çåðòòåóäå äå àñà ìà»ûçäû ð¼ë
àòºàðàäû. Ñîíäûºòàí äà ¼ç ... îëàð ... ... ... ... Á¾ãiíäå Øiëiêòiäåãi í¼ìiði 5-øi ºîð¹àííàí ... ... ÐÔ ... ... ... ... ... ò¸ïòiøòåï òiçiìäåãåí Ñ.×åðíèêîâ áàðëû¹û 524 àëòûí çàò òiðêåäi. ¶ø
æ¾çäåí àñòàìû, àëàéäà, ½ñຠ... ... æ¸íå ... çàò ... ... ... À» ... ñòèëüìåí æàñàë¹àí ê¼ëåìäi àëòûí
¸øåêåéëåð – 59 ( 29 - ... 14- ... 9 – ... 5 - ... 1 – ... - º½ñ). Îëàðäû» ºàòàðûíà 13 ºîëà æåáåíi» ½øûí ... ... ... ºîðàìñàºòû» ºàëû»äû¹ûíà ºàðàï, îíû» á½¹ûíû» íåìåñå
æûëºûíû» òåðiñiíåí æàñàë¹àíûí àíûºòàäû. Îñû ... ... ... á½ë ºîðàìñຠæåðëåó ñàëòûíà ñàé àðíàéû æàñàë¹àí äåãåí òîºòàì¹à
êåëãåí.
Æåáå ½øòàðûíû» æàñàëó ò¸ñiëiíå ... ... ... ä.ä. ... ... ... ... ñêèô-ñiáið ì¸äåíè-òàðèõè
ºàóûìäàñòû¹ûíû» åñêåðòêiøòåðií çåðòòåóäi» ñû æûëäàðäà¹û ... №5-øi ... ... ... îäàí äà ... ... ... ¹. ñî»û ìåí VII ¹. áàñûíà ºàðàé æûëæûòûï îòûð.
№5-øi ºîð¹àííàí òàáûë¹àí çàòòàðäà¹û æàí-æàíóàðëàðäû» ñóðåòòåði áiçãå
áåëãiëi ñêèô-ñiáiðëiê à» ... ... æ¸íå îëàð ... ... å» îçûº ... ... ... °ñiðåñå á½¹û áåéíåñi
ñàëûí¹àí ºà»ûëòûðëàð åðåêøå ê¼çãå ò¾ñåäi. Îëàð ûë¹è äà áið ºûðûíàí ... ... ... ... æàáûñûï, ì¾éiçäåði àðºàñûíà ... Àë ê¼ç, ... ... ... ... ... øàðòòû ò¾ðäå
“½øàòûí á½¹ûëàð” äåï ... ... ¼íåð ... ... ... á½¹û áåéíåëåðiíi» êåéáið ... ... ... Á½¹û ... ... ... åæåëãi ê¼øïåëiëåð
¼íåðiíäå êå» òàðà¹àí.
²îð¹àíäà¹û æåðëåó ð¸ñiìíi» åðåêøåëiêòåði á½ë º½ðûëûñòû áiçäi» ä.ä. 1-
ìû»æûëäûºòû» ... ... ... ... ¼ìið ... ... ... áiði ò½ð¹ûç¹àí äåãåí ºîðûòûíäû æàñàó¹à ì¾ìêiíäiê áåðåäi. №5-øi
ºî¹àííû» ê¼ëåìi, òîíàë¹àííàí êåéií äå ºàë¹àí àëòûí á½éûìäàðäû», ... ... ... ... ... ... ñàº
àºñ¾éåãi, øàìàñû, ê¼ñåìi æåðëåíãåí äåãåí áîëæàì æàñàó¹à íåãiç áîëà ... ... á½ë ... åæåëãi ê¼øïåëiëåðäåí ºàë¹àí ... ... ... Åñiê, ... ... ... ... ¼òå
æî¹àðû äàìû¹àí ì¸äåíèåòiíåí, åðòåäåãi ìåìëåêåòòiê º½ðûëûìíû» ... ... ... ... á½ë ... ñຠ... ... ýòíî-ñàÿñè áiðëåñòiãi îðòàëûºòàðûíû» áiði îðíàëàññà êåðåê.
Ñîíûìåí, á½ë º½ðëûñ ºàòòû ºèðà¹àí ê¾éiíäå àøûëäû. Áið ... ... ... ... ... ¸øåêåéëåðií òiê ñàë¹àí ø½»ºûð àðºûëû
òàðòºûëàï ¸êåòêåí äå, áiðºàòàð ì¾ëiê øàøûëûï ºàë¹àí.
Çàòòàð, ¸ñiðåñå, ... ... ... ... ôîòî ... ... ¹ûëûìè êiòàïòàð ìåí àëüáîìäàðäà æàðèÿëàí¹àí.
Àëòàéäàí î»ò¾ñòiêêå ºàðàé êå» áàéòຠ... ... ... ... ... ... ... æîòàëàðû áàð. Òàðáà¹àòàé - Çàéñàí ... ... ... ... ñó àéðûº æîòà. Øû¹ûñ ²àçàºñòàí
îáëûñû æåðiíäå.
Àáñîëþòòiê áèiêòiãi: 2991 ì (Òàñòàó). Æîòà åíäiê ... ... ... 300 ... ñîçûëûï æàòûð, åíi 30-50 êì, øû¹ûñûíäà ... ... ... ... ... òàñ, ¸ê ... ïåðüì, òàñ
ê¼ìið, äåâîííû» º½ì òàñûíàí, áàòûñ á¼ëiãi ñèëóð æ¸íå êåìáðèé ... ... ... ... ... ò¾çåëãåí.
Ñîëò¾ñòiê áåòêåéi î»ò¾ñòiêêå ºàðà¹àíäà æàòûºòàó, î»ò¾ñòiãi òiê øàòºàëäû.
Æîòàäà¹û ïàëåîçîéëûº ¸ê ... ... ... ... ... ... ... 300-500 ìì. ´ñiìäiê æ¸íå
æàíóàðëàð ä¾íèåñi æà¹ûíàí Àëòàé¹à ½ºñàñ. ... ... ... á½òà, òàó àðàëûº ໹àðäà òàó øàë¹ûíû æ¸íå ê¼ê òåðåê, ... ... ... ... ... òàë ... ¼ñåäi.
Ìàðàë, òàó åøêi, àðºàð, ºàñºûð, àþ, ... ... ... ... ... ... ... – æàç¹û æàéûëûì.[3]
Á½ë àéìຠåëiìiçäi» Àëòàé òàó æ¾éåñií, î¹àí ... ... ... ... ... ... àëûï æàòûð. Êå» ¼ðiñòi æàéûëûìäàð¹à, òàðàì-
òàðàì ¼çåíäåðãå, òàáè¹è ºàçáà áàéëûºòàð¹à: ìåòàëë ... ... áàé æ¸íå ... ºàé ... ... ¼òå æàéëû ¼ëêå.
ʼíå ä¸óið êåçiíåí-ຠêëèìàòû, ... ... ... ñàé êåëãåí. Îñû ¼ëêåíi» ... ... ... ... àë¹àøºû àäàìäàðäû» ¼ìið ñ¾ðóiíå ºîëàéëû áîë¹àí.
°óåëãi åðòå òåìið ... ... ... ... ... å» áàñòû àðòåðèÿñû – Åðòiñ ¼çåíiíi» ... ... ñîë æຠ... ... ... ²àëáà æîòàñûíû» ñîëò¾ñòiê æ¸íå
î»ò¾ñòiê áàóðàéëàðûíäà ... Àë îäàí ¸ði ... ... æ¸íå ... ... ... äåéií ñîçûëàäû. ´ëêåíi»
î»ò¾ñòiãiíäå îëàð Çàéñàí îéûìûíäà òàðà¹àí.
Øiëiêòi àëºàáû – êå» ... ... ... ñîëò¾ñòiãií
ò½òàñòàé èiëå î»ò¾ñòiê-øû¹ûñºà ºàðàé ñ¸ë á½ðûëà Ìà»ûðຠ... ... ... ... ²îçû Ìà»ûðàº, ²îé Ìà»ûðຠòàóëàðû – îñûëàð. Øîºòû¹û
áèiê Ñàóûðòàó àëºàïòû» ñîëò¾ñòiê ... ... ... – 2716 ì. ... ... ... å» áèiê øû». ƾðåê òàóû
î»ò¾ñòiê-øû¹ûñ á¼ëiãií º½ðàéäû. Øiëiêòi àëºàáûíû» ê¼ëåìi: áàòûñòàí øû¹ûñºà
ºàðàé –80, ... ... ... – 30 ... ... ... – 1100 ì. λò¾ñòiê á¼ëiãi òàðûëà ò¾ñåäi. Ò¼ðò ... ... æåëi ... ... ... ¾ëêåí àëºàï.
Òîïûðຠºàáàòû. Òàó àðàëû¹ûíäà¹û ໹àðëàðäà áàëøûº ... ... ñàðû ... ... ºèûðøûº ½ñຠòàñ àðàëàñ áàëøûº òîïûðàºòû
æ¸íå ½ñຠòàñ ïåí º½ì ... ñàç ... æ¸íå ... ... ... ... æàçû¹û. Æåð àñòû ñóëàðû êåé ... æåð ... ... íå ... ... ... òàçà ¸ði ì¼ëäið áîëûï øû¹àäû.
Æåð àñòû ñóëàðû æåð áåòiíåí 0,2-0,3 ì òåðå»äå îðíàëàñºàí.
´ñiìäiãi. Îñû ... ... ... º½ð¹àº, æóñàíäû-ä¸íäi äàëà
àëûï æàòûð (áåòåãå, àºñåëåó, ... ò.á.). ... ... æ¸íå
îäàíñîëò¾ñòiêêå ºàðàé òàó ºûðàòòàðûíû» ñîëò¾ñòiê æ¸íå øû¹ûñ áåòêåéëåðiíäå
òîïûðàºòû ... æ¸íå ... ... ... áèiêòiãi 15-20 ì, æóàíäû¹û
0,25-0,3 ì.
Êëèìàò ... ²ûñû ... ... àéëàðûíàí áàñòàï íàóðûç¹à äåéií
ñîçûëàäû. Òàó ... ... ... ... – 5-10(. ... ... ... îðòàñûíà äåéií ñîçûëàäû. Æàçûºòà¹û îðòàøà
òåìïåðàòóðà 10-20(. Æàç ... ... ... îðòàñûíà äåéií; á½ë
óàºûòòà àóà ðàéû ûñòûº æ¸íå º½ð¹àº. Ò¾ñ óàºûòûíäà æ¸íå ò¾ñòåí êåéií øàìàìåí
27-30( ûñòûº áîëñà, ... 5-10( ... ... ... æàóûí-øàøûí ñèðåê
æ¸íå ò½ðàºòû åìåñ. ʾç åêi ... àé - ... ... ... äåéií. Á½ë ìàóñûìäà àóà ðàéû àøûº æ¸íå ... ... ... ... ... Øiëiêòi æàçû¹ûíû» ãåîãðàôèÿëûº æà¹äàéû àäàì ¼ìiði ¾øií
¼òå ºîëàéëû. Á½ë æåðëåðäå ºîëà ä¸óiðiíi» ¼çiíåí áàñòàï ìàë ... ... åòòi. ... Øiëiêòi æàçû¹ûíäà¹û àñà äàìû¹àí êåçi
åðòå òåìið ä¸óiðiíå ñàé êåëåäi. Áiçäi» ... ... ... ... ... ... æ¸íå îíû ... òàóëàðäà ñàº
òàéïàëàðû ìåêåí åòòi. Îëàð ¼çiíåí êåéií ê¼ïòåãåí ò໹àæàéûï ... ... òåê åðòå ... ... ... Áåñøàòûð, Áåðåë
æ¸íå ò.á. åñêåðòêiøòåðìåí ¹àíà ñàëûñòûðó¹à áîëàäû.
°.Ò¼ëåóáàåâ ... ... ... ... ... ýêñïåäèöèÿñû 2003 æûëû çåðòòåãåí №1-øi ºîð¹àí (Á¸éãåò¼áå)
Øiëiêòi-2 ºîðûìûíäà.
Á½ë ç¸óëiì ... ... ... ¹àíà ... ... ... ... åðòå òåìið ä¸óiðiíi» º½ðûëûñû. Á¸éãåò¼áå ºîð¹àíû Øû¹ûñ ²àçàºñòàí ... ... 75 êì, ... ... î»ò¾ñòiêòå 900 ìåòð æåðäå
îðíàëàñºàí, æåðãiëiêòi ò½ð¹ûíäàð îíû ... äåï àòàï ... ... ... ... ... ... °ë- Ôàðàáè àòûíäà¹û ²àçàº
µëòòûº Óíèâåðñèòåòi æ¸íå ظê¸ðiì àòûíäà¹û Ñåìåé Ìåìëåêåòòiê ... ... ... æ¸íå ... ... Á¸éãåò¼áå æàðòû ñôåðà ò¸ðiçäi àëûï º½ðûëûñ, òîïûðຠ... – 7.9 ... ... –99 õ 97,4 ì, ... ... áèiêòiãi –
1109 ì.
¶ëêåí Á¸éãåò¼áå ... ò¼ðò ... ... ... ²àçûë¹àí
òðàíøåÿëàðäû» àðà ºàøûºòû¹û 16 ì. Áàòûñ òðàíøåÿíû» îðòà ... 1 ... ... ûäûñ ... ... ... á¼ëiãiíäå, îðòàëûº á¼ëiãiíäå îðòàëûº
í¾êòåäåí ñîëò¾ñòiê - áàòûñºà ºàðàé 7,5 –8 ìåòð ... ... àäàì ... ... Á½ë ... ... áiði. Òà¹û äà áið íàçàð
àóäàðàòûí æàéò, ê¾ë àéìàºòàðûíû» áàéºàëóû. Á½ë åñêå ò¾ñiðó ... ... ... ¾éãåí êåçäå ê¾ë ò¼áåëåðäi äå ïàéäàëàíó ... ... ʾë ... ... ... 0,5 – 1 ìåòð ... øû¹à ... òðàíøåÿ¹à á¼ëiíãåí îðòàëûº º½ðûëûñ òîëûº àøûëäû. Ìàëòà, ... ... ... øåòi, º½ðûëûñ øåòiìåí ä¼»ãåëåíå òiçiëãåí iði
òàñòàð äèàìåòði 54 ìåòð ... ... ... ²½ðûëûñ ¾ñòiíäåãi òîïûðຠêåì äåãåíäå ¾ø ... ... ... ... ... òàñ ... ò¼ðò ìåòðëi
áèiêòiêïåí òîëûº æàáûë¹àí, ¾øiíøi êåçåêòå 3 ìåòð ºàëû»äûºòà ... ... ... ... ñîíûìåí, 9 ìåòðäåí àñºàí. ؼãiï
àëàñàëàí¹àíäà¹û áèiêòiãi ãåîäåçèÿëûº ... ... – 7.9 ... Øåòêå
½øºàí æ¸íå åòåêêå æèíàë¹àí òîïûðຠîáà ¾éiíäiñiíi» äèàìåòði 100-200 ìåòðãå
æåòêåí.
Á¼ðåíåëi òàñ ... ... ... ¼òå ... ... ... àñòûíàí àðøûë¹àí Á¸éãåò¼áå ºîð¹àíû áiðíåøå á¼ëiêòåðäåí
ò½ðàäû: ä¸ëiçäåí, æåðëåó á¼ëìåñiíåí ò½ðàòûí ¼ç ... æåð ... à¹àø ... ... ... ... îðòàøà äèàìåòði – 16,5 ìåòðäi º½ðàéäû. ²îð¹àííû» ... ... – 3 ìåòð 62 ... ... ... ... ºàëàï øûººàíäà, êå» æåðëåó
êàìåðàñû ïàéäà ... ... ... ò¼áåñiíi» ñàºòàëóûíà êåði ¸ñåð åòòi, îíû»
ò¼ìåíãå èiëãåí êåéáið ñûðûºòàðû ¹àíà ... àë ... ... ... æ¸íå ... ... ... æàáóëàðû ñûíäûðûëûï æîéûëûï êåòêåí.
Êàìåðàíû» áàñòàïºû áèiêòiãi 3,5 ì.
Àñòû»¹û 2 ºàòàð á¼ðåíåëåð ºóûññûç ºèûñòûðûë¹àí ( ... ... ... àë øû¹ûñ ºàáûð¹àíû» 3-7, ¼çãå ... 3-6 ... ... iði ... ... ... ïèðàìèäàíû» ¾ñòiìåí ºàáûð¹àëàðûí òàñòàðìåí æàïºàíäà,
¾ñòiíå ïèðàìèäà áèiêòiãiíäåé òîïûðຠ¾éãåí.
Ïèðàìèäà ºàáûð¹à ... ¸ð ... ... iøêå ... æûëæûòûëà
ºàëàí¹àí. À¹àø º½ðûëûñòû» õàñáåòi, ¸ðèíå, øû¹ûñ æà¹û. Îíû» ... ... ... ò¼áåñiíåí à¹àø áàºàí òiðåï ò½ðäû.
Ñîíûìåí, ¸óåëi æàñà¹àíû ò¼ðòá½ðûøòû êå» ìîëà ø½»ºûðû ìåí ... ... Ìîëà ... ìåí ... òàñïåí áåêiòå îòûðûï
á¼ðåíåëåðìåí æàóûï øûººàí, îäàí ñî» òàñ ... ... ... àðàëûºòàðûíäà¹û òàñòàð à¹àøòû» òûíûñòàï, øiðiï êåòïåóiíå
òàáè¹è æà¹äàé òó¹ûç¹àí.Åêi áà¹ûòòà 8-9 ... ... ... ñî» ... ... î»ò¾ñòiê áà¹ûòïåí æiáåðiëãåí ... ... 30-35 ñì ... ... ... ºàðà¹àé á¼ðåíåëåðäi àëûñòàí ºèûï
¸êåëãåí. ... ... ... ... ... ... áà¹ûòòàë¹àí iði
á¼ðåíåëåðäi» áiðºàòàðûíäà ò¼ðòá½ðûøòû îéûº áàð. ... ... ... ñì, ì¾ìêií á½ë á¼ðåíåëåð ¾é º½ðûëûñûíäà ... ... ... ... ¸êåëãåíäå ºîëàéëû áîëó ¾øií á¼ðåíåëåðãå îñûíäàé îéûºòàð
æàñàë¹àí áîëó êåðåê. Á¼ðåíåëåðäi ºàëà¹àí êåçäåãi æàòûñû ¸ðºèëû.
²îðûòà êåëãåíäå á½ë ... ... ... ñîë ... º½ðûëûñòû» æî¹àðû äå»ãåéäå äàìû¹àíûí ê¼ðóãå áîëàäû. Á½ë
åñêåðòêiøòi Æåòiñóäà¹û Åñiê, Áåñøàòûð ... ... ... ... ºî¹àííû» íຠîðòàñûíäà, ºàáiðõàíàíû» ¾ñòiíå
ñûðûº øàíøûëûï ºîéûë¹àíû ... ... Ñið¸, ... áiòêåí ñî», ì½íäà áið
äiíè ñàëò-æîðàë¹ûëàð æàñàë¹àí ñèÿºòû. ιàí ñîë æåðäåí ... ... ... áàñ ... ... ... ... ñ¾éåêòåði,
¸ëãiíäå àéòûë¹àí à¹àø ñûðûºòà¹û áåëãiëåð ä¸ëåë áîëà àëàäû.
Îáà º½ðûëûñûíû» ðåòi áûëàé áîëûï êåëåäi: ºîð¹àííû» ... ... ... îë æóàí ºàðà¹àé á¼ðåíåëåðiíåí ñàëûí¹àí. Á¼ðåíåëåð ... òåê ... ... ... ... ... ... á¼ðåíåëåðäi» á¸ðiíi» äå äi»ãåê æà¹ûíäà º½ëàºøà òåñiê áàð, îë
á¼ðåíåëåðäi àëûñòàí ... ... ... ¾øií æàñàë¹àí. ²àáiðõàíàíû»
øû¹ûñ æຠºàáûð¹àñû æåòi ºàòàð ½çûíûíàí æ¸íå æåòi ... ... ... ò½ðàäû. ²àáiðõàíàíû» øû¹ûñ æຠ... ... îíû» ... ... ... ... Å» ... á¼ðåíåëåðäi»
åòåãi æî¹àðûëàí¹àí ñàéûí áiðiòiíäåï, ñàòûëàï ºûñºàðà áåðåäi. ²àáiðõàíàíû»
øû¹ûñ æຠºàáûð¹àñû ... ... ... ¾øií òàñ ... ñàç ... äà áàéºàëàäû. Øàìàñû, ... ... ... ... òàáûíàòûí ä¸ñò¾ðëåðiíå ñàé øû¹ûñ æຠºàáûð¹àíû ¸äåéi
îñûëàé ... ... ... À¹àø ... ... ... ì½íäàé
ïèðàìèäà ໹àðûëìàéäû. Á¼ðåíåëåðäi» àðàñûíäà¹û ºóûñòàð óàòûë¹àí òàñòàðìåí
áåêiòiëãåí.
Ìiíå, îñû ºàáiðõàíàíû» ¾ñòiíå òàñ ñàðêîôàê ... ... ... 4,09 ì, ê¼ëåìi 16 õ 17,6 ì. ²ûðûíàí ºàðà¹àíäà á½ë òàñ ... ... ... Îíû» ... ... ò¾ðäå ¾ëêåí ò½¹ûð
òàñòàð ºîéûë¹àí. Ñàðêîôàêòû» iðãåñi áåêåì áîëóû ¾øií òîïûðàº, ºèûðøûº òàñ,
øûì ... ... æຠ... ... ... ä¸ñò¾ðëi ä¸ëiç-äðîìàñòû»
içi áàéºàëàäû. Îíû» ½çûíäû¹û – 15,65 ì æåòåäi. ĸëiçäi» ¾ñòi äèàìåòði ... ... ... ... ... òåðå»äiãi 0,8-0,9 ì áîë¹àí.
̽íäàé åñêåðòêiøòåðäåí á½ðûí êåçäåñïåãåí áið ºûçûº æ¸éò, íåãiçãi äðîìàñ-
ä¸ëiçãå 40(-òûº ÎØ ... ... ... ... ºóûñ ... ... ... øàøûëûï æàòºàí æàíóàðëàðäû» ñ¾éåêòåði ... ... á½ë ... ... ºûçìåò àòºàð¹àíûí àíûºòàó àëäà¹û
ê¾íäåðäi» ìiíäåòi.
Äðîìàñ-ä¸ëiçäi ñàðêîôàêòû» ¾ñòiíå ºèûðøûº òàñ, ... ... ... ... ñî» ... ... 54 õ 55,1 ì áîï êåëåòií ¾ëêåí
òàñòàðìåí àéíàëäûðà ºîðøà¹àí.
²îð¹àíäû ºàçó êåçiíäå ... ... ... 15 ... ... áiðiíäå ëàíüíi» áåéíåñi áàð. ²½ëàºòàðû ºûçûëìåí áîÿë¹àí.
Áàñû, ìîéíû, äåíåñi ðåëüåôïåí àéøûºòàëûï, àøûº ... ... ... Àë
ºàë¹àí ì¾øåëåði àøûº ñàðû, ºî»ûð, ºûçûë æ¸íå æàñûë ... ... òà¹û áið ... ... ... áàñû ... Àë
ºàë¹àí òàºòàéøàëàðäà ïîëèõðîìäû ... ... ... áåéíåëåðäi»
ôðàãìåíòòåði ñàºòàë¹àí.
°äåòòåãiäåé, á½ë ºîð¹àí äà åðòå êåçäå òîíàë¹àí. °éòñå äå, ... ... ... ... á¼ëøåêòåði – 4262 àëòûí á½éûì
ºàë¹àí.
Øiëiêòi ºîðûìûíàí №1 ºîð¹àííàí áàðëû¹û 4262 äàíà ... ... Á½ë ... 153-i ... ìàñêàñû ò¾ðiíäå, 36 äàíà á¾ðêiò
ò¸ðiçäåñ º½ñ, 20 äàíà ºîñ á½¹û áàñ, 38 òî¹à ... ... ... 1-i ... ... ... 1-i áåñ æ½ëäûçäû òî¹à – ò¾éìå,
23 äàíà ... ... ... 63 äàíà ... ... ¸øåêåé, 17
äàíà æàëïຠêåëãåí àëòûí òiëêåì, 8 äàíà ... ñûì, 107 äàíà ¼òå ... øàð ... ... 2793 äàíà ¼òå êiøêåíå º½ëàºøàñû áàð ¸øåêåé, ... ... ... 859 äàíà ... ... ¼òå ½ñຠ... çåðäåëåð.
Áàðûñòû» áàñû ò¸ðiçäåñ iëìåêòi ñàëïûíøຠºàïñûðìà, ... 153 ... ... á½ë ... ... ... ¸ði åðåêøå æàñàë¹àí. Áið ¸øåêåé
á½éûì ê¾ðäåëi ¸ði åðåêøå æàñàë¹àí çàò áîëûï ... Áið ... ... ... ... ... ... °øåêåé çàòòû» íåãiçãi ò¾ð
ñèïàòû áàñºàëàé ºàðà¹àíäà ìûñûº ò¸ðiçäi à»íû» áåéíåñií ê¼ðñåòåäi. Áiç ... ... ... ... çàò äåï ... Àë àíûºòàï ºàðà¹àí àäàì¹à
îñû ¸øåêåé çàòòàí áàñòàðûí æ¸íå ì¾éiçäåðií ... ... åêi ... ... ºèûí ... ... ì½ðûí, àóûç, º½ëຠòåñiêòåðiìåí
ºîñà ê¼çií áèðþçàìåí ¸ðëåãåí. Îëàðäû» ìîéûí á½ëøûº ... æ¸íå ... ... ... ... ... ¾ëêåí ä¼»ãåëåê, ì½ðûí òåñiãi äåëäèiï ò½ð. Ñî¹àí ºàðàï ê¼çiíåí
îò øàøûï, ì½ðíûíàí æàëûí àòûï ò½ð¹àíûí áàéºàó¹à áîëàäû. ̾éiçiíäåãi ... ¼òå àíûº ... Îñû ... ... ... ... ½øûï ... º½ñ áåéíåñií ê¼ðóãå áîëàäû. ²½ñòû» ... ... ... àíûº
áåéíåëåíiï, áàñûï ê¼ìåñêi ò¾ñiðiëãåí ê¼ç ... ... ... ²½ñòû»
ºàíàòû òàóòåêåíi» òîéíûìåí àñòàñûï æàòûð. Åðåêøå ê¾øòi ... ... ... ... òà¹û áið ... ... ... ºàíàòûíû»
ºàóûðñûíäàðûí ê¼ðñåòiï ò½ð. Á¾ðêiòòi» ºàíàòû ... ... ... ... á½ëøûº åòòåðiìåí êåñêiíäåëãåí. °øåêåé çàòòû» ¼ðíåê ñàëûíáà¹àí
àðòûíäà áåêiòåòií ¾ø iëìåãi áàð. Åêåói ... áàñ ... ... ... ... àñòûíäà îðíàëàñºàí.
Áåêiòåòií iëìåêòåð áåëãiëi áið çàòºà ... ... ... ... ¾øií ... ... á½ë ºàïñûðìàíû» ñàº-ñêèô ¼íåðiíäå ¸çiðãå òóðà àíàëîãèÿñû æîº.
¶ø ò¾ðëi à»-º½ñòû» áiðiãóií áåëãiëi àðõåîëîãòàð ... ... ... òðåõ ... îáðàçîâ (ïòèöà – êîïûòíîå æèâîòíîå –
õèùíèê), êîòîðûì îïåðèðîâàëè óæå ... ... ... ... èäåè ... ... ... Âñåëåííîé. Ýòî
ïðèäàâàëî âåùè ìàãè÷åñêîå çíà÷åíèå” – äåï ò½æûðûìäàéäû.
Îëàðäû» iøiíäå çîîìîðôòû áåéíåëåð ñàëûí¹àí ... ¸ð ... ìåí ... áàð. ... ... ... òàóòåêåíi», ºàíàòûí æàé¹àí º½ñòû» áåéíåëåðiíåí ò½ðàòûí
ê¾ðäåëi êîìïîçèöèÿëàðäàí º½ðûë¹àí ... ... ... ... àóäàðàäû. Òàóòåêåëåðäi» áàñû ò¼ìåí ºàðàé ½øûï áàðà ... ... òèiï ò½ð. Îë ... ... ºàíàòûíû» ïiøiìiíå ºàðàï, ê¼íå
çàìàíäà¹û øåáåð ºûðàí ò½ºûìäàñ æûðòºûø º½ñòû áåéíåëåãåí äåï ... ... ... ... ê¼çi, ... ìåí åðíi áèðþçà òàñûìåí
¼ðíåêòåëãåí. Ñîíäàé-ຠòàóòåêå ì¾éiçiíi» æåòi ... ... ... ... ... áàéëàíûñòà áîëñà êåðåê. Á½ë
ò½òàñòàé àë¹àíäà ... ... ... åñêå ... êîìïîçèöèÿ¹à á¼ëåêøå
ì¸í-ìà¹ûíà áåðiï ò½ð.
Ôèðóçà òàñòàð á½¹ûíû» ê¼çiíå, º½ëà¹ûíà îðíàòûëàäû. Ò¼ðò ºàòàð ì¾éiç
ê¼êêå ¼ðiëiï, á½¹ûëàðäû» ... å» ... ... ... ¸ñåðëi êîìïîçèöèÿíû» ½ºñàñ àíàëîãûí Æàëàóëû åñêåðòêiøiíåí òàáàìûç, îíäà
á½¹ûëàð êiøêåíå ... ... ... ê¾éiíäå áåéíåëåãåí.
Òàáûë¹àí çàòòàðäû» òà¹û áið á¼ëiãi – áàñû àðòºà ºàðàé ºàéûðûëûï, áið
ºûðûíäàï îòûð¹àí æûðòºûø º½ñ (ñið¸, ... ... 36 ... ºàïñûðìàëàð.
Á¾ðêiòêå ò¸í ºûðà¹û æàíàð (áèðþçà ºîíäûðûë¹àí), ¸ñiðåñå ¼òêið ò½ìñûº º½ñ
äåíåñi êîíòóðûíû» áàñ ... àíûº ... ò½ð. Á½ë ... ... äå áèðþçà òàñòàðìåí ¼ðíåêòåëãåí.
Ñîíäàé-ຠàþäû» ºîíæû¹ûíà ½ºñàñ æûðòºûø à»íû» áåéíåñiíäåãi 38 º½éìà
ºàïñûðìà äà ¾ëêåí ºûçû¹óøûëûº òó¹ûçàäû. Á½ë ... äå áið ... ... æóàí ¸ði ... òûðíàºòàðû ¾ëêåí, òàáàíû æàëïàº, ºàçàíäàé ... ... ò½ð, áið ... ¹àíà ... áàð. ... ... ä¼»ãåëåê ê¼çi
ìåí ñîïàºøà º½ëà¹û ºûçûº ê¼ðiíåäi. Æàóûðûíû ðåëüåôïåí áåëãiëåíãåí. Ò½ìñû¹û
ºèûëûï ò¾ñêåíäåé. ... ... ... äà ... ... ... ... iøiíäå å» iði º½éìà ºàïñûðìà – ... ... ... ... òiê ò½ð¹àí àðºàðäû» áið ºûðûíàí ñàëûí¹àí áåéíåñi
áîëûï òàáûëàäû.
Ñêèô-ñiáið ¸ëåìiíåí ºàë¹àí ... ... å» ... æ½ìáàºòàó á½éûì – ì¾éiçáåí æèåêòåëãåí æ½ëäûç ò¸ðiçäi ... Îíû» ... ... ... ... ... áàóû ... êåøåíiíäåãi ¼çãå çàòòàð - ºî»ûðàóøàëàð, ò¾òiêøåëåð, êiøêåíòàé
¹àíà á¼øêå ò¸ðiçäi ñàëïûíøàºòàð, ê¼çìîíøàºòàð ò.á. ... ... ... ... ... ... ... ұрпақты ұлттық-идеялық бағытта тәрбиелеуге музейдің ғылыми
жұмысы музей коммуникациясының маңызды элементі, оның ... ... ... ... ... тереңдетілген қоғамдық активті
тұлғаның үйлесімді бағытта дамуын қалыптастырады. ... ... ... ... ... ... тәрбиелік-идеялық білімі
жұмыспен мазмұндалады. Музейтану теоретикалық және ғылыми – методикалық
принциптермен ... яғни ... ... ... ... тағы ... ... толығынан бағалы музей зерттеушілерінің тәсілін
эмоциональды және интеллектуалды адам қажеттілігінің барлық құрылымына ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесі
болып табылады. Музей тарихы және мәдени ескеркіштерді, зерттеушінің
еңбегінің қоғамдық мәнін, эстетикалық ... ... бұл ... ... сақтау қажеттілігін туғызады.Музейтану мәдениетін қалыптастыру «музей
тілінің» түсінігі жекеше музей формасын ... ... ... ... ... көрсету, таңдау әсіресе рухани байытып ... ... және ... ... ... ... ... жағдайда қолданылады, соның
ішінде өзгешелігі болып табылатын экспозициялар мен көрмелер музейге, яғни
әлеуметтік ... ... ... ... әсер ... ... ... біліми жұмысы экскурсия,
экспозициядан, көрмелерден, сақтау қорын ашу сонымен ... ... ... Сонымен қатар музейде көрмелер мен ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Экскурсияның тақырыбы фактордың қатарын қалыптастырады /23,281-282/.
Тарихи экспозициялар өзінің Отанының тарихына ... ... ... ... ... саяси, эстетикалық тәрбиенің
өнегелілігін түсіндіруге ... ... ... ... формасын негіздеу әсіресе музей қызметкерлерінің белгілі
түсінігін байланыстыру екендігін көрсетеді. Экспозицияның аталуы ... ... да ... ... анық көрсетеді .
Біріншіден – музей бұйымдарына, әсіресе келушілерге әртүрлі жағдайда
олардың сана-сезім ... ... ... ... ... ... – музей экспозициясының негізі болып ғылыми ... ... ... ... ... ... ... процесін
жинау, сақтау орнын зерттеп жаза білу және осы ... ... ... ... даму ... жалғастырып отырады, сонымен бірге қоғамның
біліми әсері де қызмет етеді. «Жүйе» сөзінің музей ... ... ... практикалық мақсаты: комплектілеу және ғылыми ағарту
қорларын үйрену экспозиция жұмысы болып табылады. Қазіргі кезде де музейдің
системалық мәселе ... ... емес ... ... ... бұл- әсіресе айқын спецификалық
коммуникация ... жеке мәні ... ... ... ... жүйелі түрде оқыту оны проектілеу
структурасының байланыс ... ... және оның ... ... ... ... ... сапалы түрде
маңыздылығын ашуды талап ... ... ... ... ... мәні ... «Әр экспозицияның мақсаты – ... ... және өзін ... мінездемесін хабарлау».
Экспозицияның функциясы жалпы музейдің туындылығын көрсетеді, ... ... ... ... ... ... ... мәдениет коммуникациясының іске асырылуы. Музейдің экспозициясын
анықтаған ... – бұл ... ... көркемдік және ғылыми
принципі толық идеялық негізі демонстрациясы болып ... - ... ... экспозициясы күрделі ғылыми творчестволық процесс негізгі
комплекстік жүйенің өзгешелігін құрайды /24,35-37/.
Барлық экспозиция ... ... ... ...... мәселен: детальдың тақырыптың құрылымын экспонаттың комплексті
жетекшілігімен шығарып отырады. ... ... ... ... ... енгізді.
1) Тарихи анықтама
2) Негіздеу идеялары және реэкспозицияның негізгі анализі проблемалық
қажеттілігінен туады.
3) Жалпы тақырыптың структуралық мазмұндық ерекшелігі ... ... жаңа ... қайнар көзін бейнелеу.
5) Экспозициялық өтініштердің архитектуралық-көркемдік проектісі.
6) Экспозициялау проектісінің жұмыс жоспары.
Музей экспозициясының ережесі негізгі ... ... ... ... ... ... идея мәні бар ... формасының пайда болуы
белгілі жағдайдың ішіндегі дамуын көрсетеді.
Музей экспозициясына бұйымның экспонат болып ... ... ... ... деп ... ... экспонатының белгісі
материалдық заттың дәрежесін ... ... ... қасиеті немесе
жаңалықтарды хабарлауы, өңдеуі сақталған ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады /25,49-52/.
Ереже бойынша қазіргі музей экспозициясы үш топ ... ... ... ... ... ... техникамен жабдықтау. Осы
негізгі үш топ ... ... ... ... ... береді.
Музей экпозициясына әртүрлі құнды заттар қойылады. Музей экспозициясы
– негізгі музей коммуникациясының формасы білімдік және тәрбиелік ... ... ... ... ... ... музейдегі ғылыми
концепция қазіргі принциптегі архитектуралық ... ... ... ... ... ... бірлігінің негізгі
принциптері:
І – ші принцип – ... ... ... ... ... ... ... табиғи, тарихи құбылысын алып қарау ... ... ... – ші ... – заттың принципі оның ерекшелігі спецификалық музей
экспозициясынан шығады. Ол былай қорытындыланады: музей заттарымен тікелей
танысу, ... ... ... ... үшін ... туғызады
/26,10/.
Бүкіл Қазақстандық музейлер өздерінің қызметкерлерін экспозиция құру
алдында мынадай принциптер мен методтарға көңіл бөлуді ... ... ... олар ... ... және ... ... тексереді. Сонымен
қатар көрнекті ғылыми-көмекші материалдар, бұнда қолайлы ... ... фоно ... ... Экспозициялардың қазіргі
өтініштеріне жауап беруі ... және ... ... құру қажет. Экспозицияда қазіргі тенденциялар декоративті
– көркемдеуші өнерді бейнелейді.Экспозицияны ... ... ... назар аударуы әкімшіліктің, қоғамдық мекемелердің, музей
кеңесі, бірнеше маманданған ғылым шеңберінің қатысуы талап етті.
Музей ... ... ... екі стадия проектілеу және
экспозицияны іске асыруда маңызды. Проектілеу экспозиясы үш ... бір ... ... ... тұрады: ғылыми және көркемдік экспозицияны
шешуші болып табылатын – көне құнды экспонат.
Қазіргі ... ... ... ... екі ... тұрады: практикалық және көркемдік – архитектуралық.
Практикалық ... ... ... арнайы ыңғайлы оптималды
жағдайы және матеиалдық конструкция көмегімен құрылды.
Көркемдік-архитектуралық функциясы:
1) экспозицияның көркемдік бейнесінің ... ... ... ... ... ... дайындалуы);
2) экспозицияның кеңістік - өлшем мекемесі (өлшемін жеке ... ... ... ... ... ... ... кеңістігін ұйымдастыру);
3) эстетикалық формальды мағлұматы ... ... ... ... ... оның өте керекті әрекеті ортадағы кеңістік -
өлшемін ұйымдастыру кіші ... ... ... ... ... ішкі көрінісін жабдықтау экспонаттың архитектуралық бөлімімен
байланыстыру. Ол архитектура – экспозиция- ... ... ... ... ... мемориалдық, технологиялық,
биологиялық және тағы басқа ... ... ... ... ... кең көлемділігін, күрделілігін көрсету сондай – ақ оның
кең шеңберде екенін ... «көп ... ... ... мәжбүр
етті /28,107/.
Экспозицияны проектілеу барысында оның техникасымен жабдықталуы, айқын
бақылап шығуы негізінен мәселелерден ... ... ... ... ... ... шешімінің өңделуі барлық компоненттердің комплексті құрылуы
және ... ... ... жабдықтауда белгілі бір экспозициялық ... оның ... ... ... – архитектуралық шешімінің құрылуы
болып табылдады:
Экспозицияны жабдықтауда көпфункциональды құрылымдар ... ... ... ... ... ... құру және ... эксплуатациялық маңызы);
б) көркемдік – архитектуралық функциясы (экспозицияны ұйымдастыруда
кеңістік өлшемі, көркемдік бейнесі, формальды эстетикалық ... ... ... ... музейлердегі негізгі
тенденциялары барлық компоненттердің комплексі біріншіден экспозицияны
жабдықтауда ... ... ... ... ... ... ... жағынан көрмеге көрсетудің ... ... ... ... ... ... заттарына анализ жасап
экспозиция жүйесін қалыптастыруды ... ... ... ... біріктіру текстің өзгеше түрін көрсетеді, экспозициялық қатар
(біркелкі заттардың тобы белгілі бір тәртіппен белгіленіп айқындалады).
- экспозициялық ... ... ... ... ... ... аяқтау)
- Экспозициялық блок (экспозиция пікірімен ... ... бір ... ... Ансамбль (жеке мағыналық тақырыптың бөлімін ашу бірнеше
экспозициялық блоктардың өзара байланысын біріктіру).
Музей экспозициясы хабарлау ... ... ... ... ... ... ... компоненті экспозиция авторымен мәнін түсіну
арқылы оның қабылдаған субъектісін анықтау болып табылады /27,47-51/.
Экспозицияның құрылуы мынадай қатарларды ... ... ... ... музей заттарының қоры;
- экспозициялық жұмысының методикасымен танысу,
жалпы тақырыпты белгілеу;
- экспозицияға байланысты орналастыру;
Экспозицияны ... ... ... ... ... Бұл ... ... шешімнің проектісін өңдеу негізі –
документация болып табылады. Экспозицияның ғылыми концепция ... ... ... ... экспозиция шешімінің негізін өңдеу
базасы экспозицияда қызмет етеді /23,245/.
Қазіргі ... ... ... рухани дамудың жаңа сатысына
көтерілді. Осыған орай өзіміздің ұлттық ойлау жүйемізге сай ... ... ... бен ... ... мемлкеттік бағдарлама
қажет. Біздің еліміздің ұлттық рухани айнасы – бұл ... ... ...... ... және ... ... пен тәуелсіздіктің негізі. Ал ұлттық ынтымақты күшейту үшін
отан сүйгіштік, азаматтық және кәсіптік моральдардың күшейтілуі, биіктелуі
қажет. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениетімізді бізге дейін сақталған ... ... көз ... алып ... ... мекемелеріне мұқтаждық бар.
Бұл міндетті орындайтын мекемелер мыналар: ұлттық ... ... ... статистикалық басқарма.
Ұлттық мұражай – қазақ халқының ... ... ... ...... ... мұражайы.
Жангелдиннің айтуы бойынша негізгі қиындық, біздің республикамызда
мұражай қызметінің ... ... ... ... байланысты
орын алады. Қазіргі кездегі әлемдік мұражайтану дамуының өз кезеңінде
революциялық төңкерістен өтті.Мұражайды ... ... іс ... зерттеу
және мұражай ... ... ... ... ... ... ... ұйымдасқын сипатын міндетті түрде көрсетеді.
Бегілі мұражай танушы Т.Шола осыдан он жыл ... ... ... шектес білім аймақтарында мақсатқа сәйкестілікпен
жарыққа шығарып, «информациялық басқару ғылымы тек қана мұра ... деп ... ... ... ... кітапхана мұражайы көрме орталықтарының
реставрациялық қызметі, ... ... ... ... ... және ... ... мен мұра ісін қолға алу қызметтің
жалпыға бірдей мәселесін шешуге ... деп ... ... ... ... ... қызметінің болашағын байыпты түрде көру жалпы ... ... шешу ... ... ... ... ... түсінудің жаңа формасының қызметі өсіп, олар ерекше өзекті
мәселе болды.
Қазақстан Республикасының ... ... ... қызметі
төмендегі жолдармен алға басу керек:
Біріншіден, біздің аймағымыздағы тарихи мәдени мұраның ... ... ... ... ... ... ... және
оларды жалпы сақтау үшін. Тәуелсіз Қазақстанның идеологиясын зерттеу қажет.
Екіншіден, ... ... ... құру және экспозицияны қайталап жасау
принципінен аулақ болу керек.
ХХІ ғасырдағы мұражай ...... ... және ... беретін рухани тәрбиелік мәні болу керек.
Қазақстан Орталық Мемлекеттік музейінің ... залы 4 ... ... ... яғни ... ... ерте кезден бастап,
қазіргі кезеңдерді қамтиды.
Толығымен музейтану ғылымының құрылуы барлық ... мен ... ... ... ғылымында бұрынғы метеодология позициясы
экспозицияның ... ... ... ... болды.
Экспозицияның жалпы тематикалық структурасы тарих ғылымында ... ... ... ... ... ... 1980 жылы құрылды
және оның бүгінгі күнде жеке бөлімдері бар. Ол 4 ірі залдардан тұрады.
1. Палеонтология және археология залы;
2. Қазақ ... ... ... Кеңес дәуіріндегі тарихи зал;
4. Қазақстан тәуелсіздігіне арналған зал.
1980 ... ... ... ... ғылымдарының нәтижесінде
палеонтология және археология залы ашылды. ... ... ... жеке ... өзгертілді.Сонымен бүгінгі күнде
экспозицияда археологиялық бөлім мәселесі сақ мемлекетімен ... ірі ... ... ... күрделі кезең ол хронологиялық
жағынан ортағасырдан ХХ ғасырға дейінгі кезеңді қамтиды. Бұл ... ... ... ... музейде осыған байланысты
белгілі алғышарттар жасалды. Біріншіден қазақ ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының этнографиясы ұлтымыздың
бүгінгі өмірінің айнасы. «Бүгінгінің» ... ... ... ... залдың ұлттық тарих ... ... ... зал ... ... бүгін түрлі аймақтарда, аудандарда,
ауылдарда көпшелі шатырларды пайдаланып отырған барлық дүние – мүліктерді
жинайтын болды.
1998 ... 4-5 ... ... – практикалық музейтану
конференциясында академик М.К.Қозыбаев өзінің баяндамасында тарихтың өткен
мәселесімен, яғни ... ... ... ... айтты.
Бұндай тұжырымдар Қазақ мемлекеттілігінің мәселесі, Қазақстанды Ресейдің
отарлау саясатына, «Алаш» ... ...... ... және
де ХХ ғасырдағы демографиялық дағдарыс жан – жақты қаралуынан туындады..
Үшінші зал. Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік ... ... ... ... ... өкіметінің орнау
кезеңі» 1917 жылдан 1991 жылғы дейін.
Қиыншылыққа қарамастан бүгінгі күнде музей алдындағы экспозицияны ... ... ... ... ... ... яғни музей қызметкерлері экспозиция
залындағы ... ... зал. ... ... ... ... ... Бұл
зал еліміз егемендік алғаннан кейінгі жағдайы көрсетеді /29,78-79/.
Бесінші зал. Археологиялық жәдігерлер негізінде құрылған алтын
бұйымдар ... ... қор» ... зал. 2007 жылы ... ... академик О. С.Смағұлов
атындағы антропология залы.
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ҒЫЛЫМ
АКАДЕМИЯСЫ АРХЕОЛОГИЯ ИНСТИТУТЫ МУЗЕЙІНІҢ
АЛТЫН БҰЙЫМДАР ЖИНАҒЫ
2.1 ... ... ... бұйымдар жинағы
Археология институты музейі Қазақстандағы археологиялық қазбалардан
табылған көне заман мұраларын сақтап, зерттейтін мәдени ... ... және ... ... ... 1973 жылы ... Музейдің
негізгі мақсаты – Қазақстан жеріндегі адамзат қоғамының ежелгі ... ... орта ... дейінгі аралықтағы даму жолын заттай деректер
арқылы көрсету. Музейде қазақ жерін ... ... мен ... даму ... ... ... өркендеудің қазынасына қосқан
үлесі туралы мағлұматтар беретін көптеген ескерткіштер сақталған /30,15/.
Музей экспонаттары іштей өзара кезеңдер мен ... ... төрт ... ... ... бірінші бөлімі «Алғашқы қауымдық қоғам
мен оның ыдырауы» ... ... ... ... тас ... жері ... алғаш қалыптасып, дамыған аймағына жататындығын
көрсетеді. Көрмеде полеолит тұрақтары Бөріқазан, Тәңірқазан қоныстарынан
табылған, ... ... тас ... ... ... ...
түкпірінде орналасқан тас дәуірі ескерткіштерінен жиналған тас шапқылар,
қалақшалар, қырғыштар, науклеустер қойылған. Қаратауда ... ... ... тас ... мен қарулар жинақталған. Олардың ішінде
көптеген найзаның ... ... ... қол шапқылар бар. Неолит пен
энеолит дәуірінің құралдарын ... ... және ... ... қазбалар кезінде және кездейсоқ табылған тас ... ... ... ұштары құрайды.
Музейдің келесі бөлімі қола дәуірінің ...... ...... мәдениетіне арналған. Қола құралдары жасауға
қажетті мыс пен қорғасын кен ... ... пен ... ... Қола ... ... мен зираттарының осы өңірлерден көптеп
табылуы тегін емес. Музей көрмесіне найзаның, жебенің ұштары, қола ... ... ... ... ... Таутары мен Қарақұдық
зираттарынан табылған қыш ыдыстар, балталар, айбалталар, әшекей бұйымдары
Андрон мәдениетінің ... ... және оның ... және ... ... өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді.
Үшінші бөлім ерте темір ғасырына (б.з.б 8 ғ. – б.з.5 ғ.) арналған.
Бөлімде Тасмола мәдениетінің ... ... ... ... ... ат ... ... өнер туындылары, сүйектен
жасалған бұйымдар мен ... ... ... ... ... Сақ ... дамуын айқын көрсететін Есік ... ... ... қалпына келтірілген киімі ерекше көңіл аудартады.
«Алтын адамның» қалпына келтірілген киімі ерекше көңіл аудартады. «Алтын
адамның» ... ... мен ... ... ... ... ... 1997 ж. музей төрінен орын алды (19-сурет). Оның ... ... ... ... Бас сүйектерінің негізінде М.М Герасимовтың
шеберханасында қалпына келтірілген сақтың, үйсіннің және ... ... ... ... ... мекендеген тайпа өкілдерінің бет-бейнесін
көз алдына елестетеді.
Б.д.д. 5 ғасырда Жетісуда өмір ... ... ... ... ... және ... салу дәстүрлері туралы деректерді, белгілі Бесшатыр
қорғаны мен онда табылған заттардан көреміз. Мұражайда ... ... ... ... ... ... бір ... өз ағашынан
жасалған көшірмесі қойылған.
Тоқылған ши ... қыл ... мен ... қыш ыдыстар, садақтың
жебелері мен әртүрлі қару-жарақ, ... ... тағы ... сақтар
дәуіріндегі кәсіпкерлік пен өнердің әр салаларының озық дамығандығының
айғағы.
Мұражайға қойылған сақтар мен ... ... ... ... ... ... мен шырағдандары олардың діни-нанымдары мен дүние
танымының ерекшеліктері туралы мағлұмат ... ... ... ... орта ... ... ... Мұнда
орта ғасырдағы Тараз, Алмату, Талғар, ... ... ... ... ... қыш ... ... мыстан
жасалған бұйымдар, қолданбалы өнер туындылары қойылған. Көп жылдардан бері
зерттеу жұмыстары жүргізіліп келе ... ... ... ... ... ... Қаланың әуеден түсірілген суретінен оның XVI-XVIII
ғасырлардағы құрылысының іздері анық байқалады. Ортағасырлық құрылыс ... ... ... ... бірқатар суреттер мен екі макет
қойылған. Олар: Айша-бибі мен Қожа Ахмет Яссауи кесенелерінің ... қоры жыл ... жаңа ... ... келеді /2,63-65/.
Бұл музей қорындағы алтындар ... ... ... өмір ... ... ... алтын бұйымдары өте жоғары
бағаға лайықты ұлы өнердің үлгісін көрсететіні сөзсіз.
Алтын – адам ... ... ... ... ... ... табиғаттың бүлдіргіш құбылыстарына төзімділігі және әдемі сары
түсі оның зергерлік өнердің ... ... ... ... туғызды.
«Мөлдір сары түс, - деп жазды Гете, - ... ... ... және ... айқын, ғажайып нәзік әсемдігімен көз қуантады.
Жарқыраған таза алтын, сол сары түс, ... жан ... ... аларлық
ғажайып ұғым туғызды» /31,313-315/.
Алтын «жылы» металл. Оның түсі мен ... ... ... келіп
жаныңды аялаған күн нұрын сезіндіргендей болады.
Шығыс халықтары арасында «Дала ... не?» ... ... ... ... Күн ... Адамзат алтынды білгелі бері мыңдаған жылдар
өтті.талай тайпалар мен ... ... ... ... өнер ... әр
алуан құбылыстар туындап, жоғалып құрып жатты, бірақ адам әрқашан алтын
бұйымдардың ... ... күн ... ... таң ... күн ... ... көріп келді. Алтынның түсі отқа да теңестірілді. Мұндай
түйсінудің ауқымы қай жерде де ... ... ... жақсылықтың нышаны ретінде ұғынылып келді, мәселен, адам
біреуді жақсы көргенде «алтыным» ... ... ... ... ... ... теңеу айтады. Мұндай теңеу әлемдегі көптеген
халықтардың тілінде бар /32,450/.
Бұл металдың аса маңызды қасиеті – оның ... ... ... ... ... ... көркем бұйымдар сол баяғы алғашқы қалпын
әлі күнге дейін сақтап келеді.
Қазақстан территориясынан табылған алтыннан жасалған заттардың молдығы
бұл ... ерте ... ... – ақ асыл ... өндіріліп келе жатқандығын
дәлелдейді. Шығыс және Орталық Қазақстаннан, Жетісудың шығысынан (Жоғарғы
Алатауы өңірінде) ежелгі заманда жасалған ... ... ... ... Қазақстандағы өзендердің жағасын қазып ... ... ... асыл ... ... ... ... жасалған (Біздің дәуірімізге дейінгі 2 мың жылдық) қола құралдар,
сәндік әшекейлер мен қола дәуіріндегі алтын іздеушілердің құралдары табылып
жатыр.
Ең көне ... ... бұл ... ... қола ... мәдениетіне жататын алтын бұйымдар ... Олар ... ... ... ... ... ғасырлардың өзінде–ақ
зергерлік өнер пайда болғандығын дәлелдейді.
Ол бұйымдар көп емес және олар ... ... мол ... ... сол ... өзінде–ақ алтыннан жасалған заттар дәулетті
адамдардың қолында болған деуімізге дәлел бар. Индоирандықтар ... ... ... ... ... ... ... анықтағаны белгілі, ал
ертедегі мемлекеттік құрылыстың ... ... ... ... соң, ... құрушылар әулетінің құдіретін танытатын белгі саналған. Бір ... ... ... ... ... паштра» деген терминдер «түс»
деген сөз. Алтын ... ... ... ... түсті киімі де
адамның шыққан тегін айқындайтын белгі болған. Мамандардың болжамы бойынша,
мұндай ... қола ... ... ... ... ... әшекейлердің арасынан ең көп кездесетіні екі ұшы
иіліп қосылған ... ... ... ... мыс сымнан жасалған. Мыс сым
күдерімен ысып жалтыратылып, жұқа алтынмен ... ... ... ... ... ... ... туғызған. Алтынмен қаптау кейін
көшпенділер өнерінде қолданылған.
Қазақстандағы зираттардан ерекше ... ... ... ... ұшы ... үш бұрышты болып келеді де, екінші жағы сүйірленіп жасалған.
Мұндай сырғалар кеңінен тараған және олар тек ... ... ... қола ... Орта Азия мен ... ... мәдениеттің басқа
археологиялық ескерткіштерінен де табылды.
Жіңішке пластинадан иіп ... ... ... ... ... ... ... кеңінен айқындайды және сол ... ... ... ... арасында таза алтыннан жасалған
заттар аз. Көбісі алтынмен ... мыс ... Ол ... ... әрі форма жағынан да тым көзге ұрарлық ... ... ... ... ... ... бірсыпыра алтын бұйымдарда
геометриялық ойма ... ... ... ... өрнектер,
үшбұрыштар әшекейі – андрон керамикасына тән нәрселер.
Алакөлдегі Айбас-Дарасы ... ... ... ... ...... ... дүние /35,140/.
Қазіргі күнге дейін оның екі бөлігі – жұқартылған алтынмен қапталған
қалың, сәл жалпақталған түтікшелер сақталған. ... ... ... ... ... әсем ... дөңгелек бекіткіш дәнекерленген.
Білезіктің осы ... ... ... да дәл ... ... ... білезіктің екінші бөлігі жіңішкелеу және оған ою-өрнек те салынбаған.
Сөз жоқ, бұл ... ... ... ... тағатын түтікті шағын әшекейге
ұқсас дүние, кейініректе ол әшекей Евразияның сақ-скифтер әлемінде ... Есік ... ... ... дейінгі V-IV ғасырлар)
табылған күміс әшекей соның дәлелі.
1980 жылы Жетісу шығысындағы Мыңшұңқыр зиратынан ... екі ... ... ... ... ол ... орта азиялық мәдениеттен
тарағаны белгілі (22-сурет) . Сол сырғалардың ... ... ... ... дөңгелек сырғалардан еш айырмашылығы жоқ. Түр жағынан ерекше
болып құйылған екіншісінің өте ... да ... ... бар. Дөңгелек
сырғаның ортасына бірінің артында бірі ... екі ат ... ... бір ізге ... стиль бойынша қалыпты әдіспен жасалған. Аттардың
әр мүшесі әсірелей салынғаны ... тұр: ... тыс жуан ... ... ... ... кең танауы, сәл ғана төмен қарап қалған үлкен
дөңгелек көз қалыпты бір тәсілді ... Бұл ... тегі ... ... ... да, ... әрі қарай жетілдірмеген болуы керек. Стильдік
жағынан олар қола ... ... ... аттардың (Кама мен Волга
бойындағы сеймин-тубин мәдениеті – олар да ... ... ... өте ... және ... ... мәдениетінен туындаған аң
бейнелеріне жақын. Бірақ біз сөз етіп ... ... ... ... ұқсастықты Орталық Азиядан табылған ескерткіштерден
көруге болады. Онда жануарлар ... ... мен ... «бұғы
тастарына» қашалып жасалған. Мұндай тәсіл Таяу Шығыста біздің дәуірімізге
дейінгі ІІІ мың ... ... ... ... ... ... ... тәсіл ол жақта біздің дәуірімізге дейінгі ІІ–І мың ... ... ... ... ж.т.б.).
Жетісудан табылған сырғалар, тегінде «бұғы тастарының» көбісі сияқты,
сақтар заманынан бұрынғы біздің дәуірімізге дейінгі ... ... ... Бір атап ... ...... ... қазіргі уақытта
Оңтүстік Қазақстаннан (Қаратау, Ақсу-Жабағылы, Жоңғар ... ... ... ... Қола дәуіріндегі «бұғы тастар» стилі
сактарға ... да, оның ... ... әсер ... Бұл ... Таяу Шығыстағы дүниелер карасук және оған ... ... ... болғандығын аңғартады. Жетісу сырғасы – әзірге карасук
хайуанат стилінің алтынмен жасалған ең тартымды ескерткіші. Ол ... ... ... ... ... ... ... өз ролін атқаруы
мүмкін. Екі аттың бейнелеу мотиві кейіннен ... және ... ... ... ... бүкіл тарихынан берік орын алды. Ол орта
ғасырларда да, одан ... де ... ... жерде жарық дүниелік
символға ... да оның өзі ... ... ... діни ... /36,29-33/.
Сонымен, археологиялық деректерге қарағанда, Қазақстан территориясында
зергерлік өнер біздің дәуірімізге ... ІІ мың ... ... ... ... Орталық Қазақстан білезігі мен Жетісу сырғасының
жасалу техникасының жоғарылығына қарағанда, бұл өнер сол кездің өзінде-ақ
айтарлықтай ... ... ... Европа территориясынан скиф-сактардың хайуанат стилімен жасалған
тамаша өнер туындылары табылып жатқаны табиғи заңды құбылысқа айналып отыр,
ондай ескерткіштер ... ... ... ... ... қалдырып
келе жатқан «Есік» қорғанынан табылған ... ... ... ... ... ... ... Пектороль, Ауғанстандағы Толля төбеден шыққан
Кушан патшаларының қазынасы жатады.
Азияда қалыптасуына сак ... зор әсер ... ... ... – өнер ... ерекше құбылыс, XVII–XIX ғасырларда Батыс
Сибирьдегі «таңғажайып зираттардан» табылған сактардың көптеген мәдени
ескерткіштері қазір Петр ... ... ... ... ... ... Кунсткамераға түскен, содан соң Мемлекеттік Эрмитажға тапсырылған.
Анықтауыш белгілері мен ... ... ... олар ... өнерінің ескерткіштері ретінде танылып отыр. Көшпенділер деген
жалпы ұғымға сактар ғана ... оған ... ... ... ... ... ... VII–III ғасырлардағы сак, савромат ... ... ... ... ... хайуанат стилінің
гүлденуіне ... ... ... сак ... сүйенген хайуанат
образдарының триадасы (құс-тұяқты жануар – жыртқыш) ... ... ... ... паш ... ... өнеріне Түгіскен, Ұйғарақ, Біже, Аржан қорғандарына
табылған қола ... ... ... Ол ... ... ... ертедегі тагар мәдениетімен және ... ... ... ... өңірлеріндегі сактарға дейінгі дәуірде
салынған сурет өнерімен тығыз байланыс болғандығын танытты. ... ... ... ... ... ... ғана ... немесе жұқа
рельефтік алтын бұйымдардан едәуір ... бар, ... ... ... ... ... ... төрт қабыланның
бейнелері ерекше көңіл аударарлықтай. Стильдік жағынан олар Қытай ... Қара ... ... ... территориядан табылған басқа да
қабыландардың ... ... ... ... ... болып жиырылып
қалған, басы керемет үлкен, көзі мен құлағы дөңгелек, құйрығы иіріліп ... ... ... ... алғанда – бітімі дөңгелек, жұмыр. Бұл бейнелерді
біздің дәуірімізге дейінгі VI–V ғасырларға ... ... ... ... ... ... қазған кезде С.
Черников біздің дәуірімізге дейінгі VII–VI ғасырларда жасалған алтын әшекей
бұйымдардың мол қазынасын ... ... ... алғанда, олар – сәнді
киімдер мен қару-жарақ.
Шіліктіден ... олжа ... ... алтынның жұқа
қабыршағынан шеберлікпен ойып жасалған бейнелер («ұзын аяқты» қабандар,
ромбыға ұқсас ... Олар ... ... ... ... үлкендігі әр алуан, бірақ бірдей ... ... өте ... Бұл бейнелер жартастағы кейбір жазуларды, тіпті
палеолит өрнектерін, еске түсіреді. Азу тіс пен ... ғана көз ... ... ... ... ... алуан түрлі бейнелер сол
кездің өзінде барынша мәнерлі образдар мен ... ... ... ... ... ... түсірілген рельефтік бейнелері ғажайып
әдемі. Олар да ... ... ... ... болған. Бір қызығы бұғының
құлағы бөлек жасалған әрі әсем ... ... ... ... ... ... ұмтылушылық байқалады. Мүйізінің жасалуы
жағынан бұл бұғылар «бұғы тастардағы» бейнелерге ұқсас. ... бұғы ... ... ... ... Орталық және Алдыңғы Азияны мекендеген
халықтардың ескерткіштерінен (біздің дәуірімізге ... 2 мың ... ... ... сак өнеріндегі бұғы образын жасау трактовкасында
жергілікті дәстүрлер Таяу Шығыстан ауысқан белгілермен табиғи қабысқандығын
атап айтуға болады. Бүкіл скиф-сак ... ... бұғы ... және ... ... ... ... символы, ал оның мүйізі өткінші өмірдің
діңгек ... ... ... ... табылған бейнелер жиынтығындағы қыран мен жиырылған қабылан
бейнесіндегі әшекейлерге дамыған скиф өнерінде толып жатқан ұқсас ... ... ... ... ... су мен жеміс символы саналатын балық
бейнесі ғажайып дүние. Тұтастай ... ... ... ... образдар әр алуан мифологиядағы дүние бөлінісіне сәйкес келеді.
Құс – жоғары жақ, аспан; жыртқыш және жыртқыш емес ... – орта тұс; ...... жақ; су – ... символика міне осылай бейнеленген.
Мемлекеттік құрылыс дами бастаған соң ... ... ... жаңа ұғымға
ие болып, өктемдіктің белгісін танытатын болды.
Алматы маңындағы «Есік» қорғанынан табылған «алтын ... ... үш ... ... ... ... пікіріміздің айқын мысалы
бола алады. Қорғанға осы уақытқа ... ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік туды.
«Есік» көсемі сән-салтанатты киіммен жерленген. Оның үстіне кигені
жұқа жібек көйлек, қысқа камзол, қызыл ... ... ... ... ұзын қонышты етік. Камзолына фантастикалық бұғы мен бұлан басы тәрізді
әшекей тігілген. Көсемнің басына кигені үш шабаталы шошақ ... ... ... ... ...... ... сактар» дәл
осындай бас киіммен бейнеленген. Мойнына жолбарыстың басына ұқсаған ұштығы
бар үш оралған әшекей таққан. Оң қолының ... екі ... ... ... бар; ... ... тәж ... қырынан тұрған адамның
бейнесі салынған. Мүрденің сол иығының ... ... ... бар
символикалық аса таяқ пен алтын лентамен оралған ... ... Оң ... ... ... ағаш ... ішінде, салт атты жауынгердің қаруы –
алмас қылыш, сол жақ ... ... ... мен ... бейнесі
салынған, болат қанжар. Оның екі басты жыртқыш құсқа ұқсаған сабы ... ал жүзі әр ... ... бейнесі салынған алтын
пластиналармен безендірілген. ... ... ... ... ... ... ... V–IV ғасырлардағы сактар заманына
жатқызуға ... ... ... аман ... ... киімдері мен жасау-
жабдығын бастапқы қалпынан айнытпай қайта жаңғыртуға ... ... үш ... ... мен ... басы ... ... тұтастырыла тігілген. Әшекейлер алтын қабыршағынан ойылып, қызыл
күдеріге құрақ сияқты болып ... ... ... ... ... ырғақтылықпен алмасуы нәзік өрнек туғызады. Бас киім барыс, жолбарыс,
мүйізді және қанатты аттар, құс, арқар ... ... мен өмір ... ... ... т.б. ... безендірілген.
Киім-кешек пен қару-жарақ аса салтанатты асыл дүниелерден жасалғанмен,
амалсыз, әдейі ... ... ... ... ... ... мол жұмсалған деген ұғым жаңсақтыққа соқтырады: ... ... қола мен ... ... да, өте жұқа ... ... үлкен болып көрінетін түтікшелі әшекейдің іші қуыс.
Есік қорғанына табылған алтын әшекейлер әр ... ... ... ... ою, балқыту, соғып алтындау, жалтырату, әсем түйіршіктермен
және ... ... т.б. ... ... ... аң ... ірі әшекейлердің көпшілігі жұқа
рельефпен ... Көз, ... ... ... ... ... ... белгі, жақша, үтір, образды сызықтар ... ... ... ... Ассирия мен Ахменидтік Иранның жазық ... ... ... жиі ... ... аңдарды жасағанда қырыннан көрінетін бейнелерді мәнерлі
сызықтармен көмкеріп, түр өзгертіп отыруға ден ... ... ... ... ... ... құстың (бас киімдегі әшекейлері), бұлан мен
жылқының (қанжар қынының түбі) денелері жанталаса шиыршық атқан ... ... ... ... ... ... жыртқыштарды
(арыстанды) қаһарманмен немесе тәңірімен алыстырып қойған ... ... ... дүниелер шығар.
Қанжар үлкен бір шеберлікпен безендірілген. Оның қанағарына бірінің
соңынан бірі шұбырған ... ... ... тау ... ... ... ... түлкілердің, жыландардың бейнелері бар алтын пластиналар
орнатылған. Хайуанаттар жер ... ... ... ... өзі бұл
қанжарды Орал бойындағы савроматтар ескерткіштерімен жақындастыра түседі,
ал савроматтарға Оңтүстік Сибирь мен Қазақстан көшпенділері өнерінің ... еді. Бұл ... тегі ... ... мен ... ... ... тән
хайуанаттар композициясын сактар өздерінің ... ... ... сияқты. Бейнелер тым кішкентай болғандықтан оларды жасаған ... ... ... ... ... баса назар аударған, көзді,
құлақты, мүйізді, тұяқты, тырнақты ... ... ... ... ... үшін ... ... шығыңқы жерлері айқынырақ бейнеленген
– екі жауырынның ортасы мен сауырына тамшы сияқты ... ... ... ... дөңгелек скульптура техникасымен жасалған
жануарлар бейнелері (қанатты және мүйізді ... құс, ... ... арқар
қанжардың сабындағы құлақты құзғын құс), ... ... ... өте ... ... ... және қара бояулармен боялған алтын әшекейлер кездесті.
Олар бас киімнің жебе ... ... ... Сол ... ірі ... шоқ әшекейі және көгілдір моншақ тастың ақығы бар сырға да табылды.
«Есік» қорғанындағы сак комплексі ең ... ... ... ... ... өнерді аңғартады. Бір ескеретін жай – табылған олжаның
біршамасы Жетісу үшін жаңалық емес. ... көп ... ... ... Талғар және басқа да қорғандардан жекелеген алтын бұйымдар
табылды, олардың кейбіреулері ... ... ... ... ... ... ... сактар жөніндегі ұғымымызды кеңейте түсетін
жаңа деректер береді.
Әсем түйіршіктер мен ... ... ... ... және
басқа металдардан құралған, шашағы бар, алтын сымнан иілген толып ... ... түп жағы ... ... ... ұқсаған
түйреуіш, жалпы көрінісі алтынмен апталған темір әбзел ерекше көз тартады.
Осындай ... бәрі ... бай ... ... ... /38,41-49/.
Біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ–ІІ ғасырларда «хайуанат стилінің» орнын
безендіру стилі басты. «Хайуанат стилінде» ... ... ... ... түрлі түсті әшекейлер (көгілдір ақық, паста, қызыл тастар) кең
тарай бастады. Безендіру стилімен жасалған ... ... ... ... комплексінен табылды, олар, жалпы, біздің дәуірімізге дейінгі
ІІІ–І ғасырлар шамасына жатқызылады. ... ... ... ... ... ... ... (ІІІ–ІІ ғасырлар), Қызылорда
облысының ... ... ... ... ... екі ... пен
Жетісудағы Қарғалы шатқалының олжасы – абыз ... ... ... ... ... ... ... айтулы туындылары.
«Теңліктен» табылған олжаның ерекше көңіл аударатыны – ... ... ... ... ... төрт бұрышты әшекей, шамасы ол киімге
тағуға арналған болуы керек. Салт атты сактарша ... ... ... ... ... жадағайын жел желбіретіп тұр. Астындағы атының жалы
күзелген, кекілі түюлі, тізесі ... ... ... ауыздық,
сағалдырық бейнеленген. Салт атты образының ... ... жоқ. ... ... ... ... 2 мың ... аяғынан бастап Таяу
Шығыс пен Кіші Азияда белгілі ... ... ... ... ... ... ... коллекциясындағы (жанрлық композициялар), Пазырық
қорғанындағы (кілем) және грек-бактрий өнерінен жататын ескерткіштердің ою-
өрнектерімен ... ... ... салт аттының образы эллиндердің
кейінгі кездегі өнеріне тән болды, әрі ... ... ... ... ... қаһарманға лайық деп ұғынылды.
«Теңлік» қорғанынан табылған, жұқартылған ... ... ... ... бар ... әшекейлерде өсімдік мотивтері бар (жапырақты және
шоқ гүлді, желі... тартатын өсімдіктер). Әсіресе гүл ... ... ... ерекше көңіл аударарлықтай, дәл ... ... ... ... ... ... де бар. «Теңлік»
әшекейлеріндегі басқа мотивтердің көпшілігі, ... ... ... ... ... жататын алтайлық қорғандар Берель, ... ... мен Орта ... ... ... ... төркіндес
/39,255/. Кейбір бұйымдар, әсіресе қара және қызыл бояулармен боялған
заттар, «Есік» ... ... ... ұқсайды.
«Теңлік» бұйымдарымен «Тұздақ» білезіктері бір мезгілде жасалуы
мүмкін. Сол білезіктердің ... ... ... ебедейсіз созылған
фантастикалық қасқыр бейнесін аңғартады, оның арқасына құбыжық бастардың
тізбегі салынған. Бұл ... ... ... ... қазынасы мен Петр І-
нің Сибирь коллекциясындағы ... бар және ол ... ... ... ІІІ ғасырдан ерте жасалмағаны анық белгілі болып отыр.
Екінші бір шарнирлі, ... ... ... ... екі жылқы
бейнеленген. ... және үш ... ... ... ... ... ... дәуіріне жататын мұндай бұйымдар Петр І-ның ... да бар және ... ... ... ... дәуірінен мұра
болып қалған кейбір ескерткіштер арасынан да кездеседі.
Сактардың Орталық Азиядағы байланыстары арқасында кеңірек ... ... ... ... ... ... полихромдық
стильдің тарауына негіз болды. Соңғы стиль бұл өңірге ІІІ–V ғасырларда
тарады.
Полихромдық ... ... ... екі топ ... ... ... әрқайсысының мынадай белгілері бар:
бірінші топқа жататын заттарда, дәнекерлеп жасалған ұяларға ... ... ... ... ... әсем ... мен жалтыраған
сымнан өрнектер жасалады;
екінші топтағыларда фон ... және ... ... асыл ... ... /40,18-27/.
Негізінде, ғұн дәстүрлері басым болатын бірінші ... ... ... ... ... ... бастар және басқа да заттар жатады.
Екінші топтағы қоршамалы безендіру ...... ... қын,
қылыштың сабы, қыстырғыш, тағы басқалар.
Қазақстан территориясынан табылып ... ... ... ... өткен сайын көбеюде, қазір олар Қара теңіз ... ... ... ... Осы ... өте тән зат – ... мен ... Қырғызстаннан табылғаны оннан асады.
Қазба жұмыстары жуырда ғана қауырт жүргізіле бастаған Лебедевкадағы
Сармат бейітінен табылған ... ... ... ... ... ... ерте ... Римнен келген шыны құты, тағы ... ... ал ойық ... және әсем ... бар, ... құстар мен
ешкілердің бейнесі салынған ... ... ... Таяу ... ... ... ... ықтимал. Лебедевкадан табылған ... ... ... асыл ... ... ол тастар тұрған
ойықтар әсем түйіршіктермен көмкерілген, тегінде, бұл жүзік Қара ... ... Орта ... жасалғаны сөзсіз.
Өте көп полихромдық әр алуан заттар ойда жоқта 1928 жылы Бурабай
көлінің маңындағы ... ... ... А. Н. ... мен И. ... ... жүзінде жариялады /41,6-65/. Осы қазынадағы әшекейлер,
көмкермелер, ұштықтар, ... ... ... ... ... ... ... әсем түйіршіктермен ғажайып көркемделген. Дөңес
немесе жазық формада әсем қырланып жасалған асыл ... ... қара ... ... Қара ағаш ... ... ... мүйізді
аждаһаның басына ұқсаған ұштығы бар күміс әшекей (Козырев қазбалары, 1904
жыл) /42,40-43/ көңіл ... ... оған ... асыл ... үш ... және түйіршіктерден құралған шоқ-шоқ гүлді өрнектері
бар.
Жетісудан табылған олжалардың арасында әр ... ... ... бар. ... ... ... ... ғажайып дүниелер (23-
сурет). Олар үш бұрышты және дөңгелек қан қызыл түсті асыл ... ... ... ... ... ... ... Бұл шекеліктер
Алматы облысы Кеген ауданының Қурайлы шатқалындағы ақсүйек ... ... Бұл ... ... ... ... (ІІІ–V
ғасырлар) жатады, одан табылған шекеліктер – ғұн дәуіріндегі полихромдық
стиль туындыларының ең таңдаулысы.
Осындай шекеліктердің түрлі ... ... ... түрі ... ... ... ... Көк мардан (осы аттас қаланың маңында)
бейіттерінің бірінен табылды (Шымкент облысы). Сол арадан шыны мен ... бар ... мыс ... шықты. Бұл бұйымдар полихромдық
стильдің орта ғасырлардың бас кезінде Сырдария ... ... ... өнердің дамуына әсер еткендігін ... ... ... ... ... ... алтын бау, сырғалар табылды. Бұл ... ... ... ... ... ... орта ... болғандығын дәлелдейді.
Біраз бөлігі полихромдық стильмен жасалған алтын ... ... жылы ойда ... ... ... ... көлі маңындағы үңгірден
табылды. Коллекция арасынан құртақандай құты мен сапты аяқ ... ... ... ... құтының бүйірі мен қақпағына шығыршық тұтқалар
дәнекерленген. Төбесі ою-өрнекті ... және ... ... ... ... ... сыртында токарьлық станокпен
қысып өңдеген кезде түсіп қалған ... ... ... ... ызылып, сырты қызыл жібекпен көмкерілген байламшаның тысына
дөңестеп жасаған ілмекшелі алтын әшекейлер ... ... ... ... ... ... ... қылыштың
немесе қанжардың алтынмен көмкерілген хрусталь түбі полихромдық стильмен
жасалған, көмкерменің ойықтарында қызғылт-қоңыр асыл тас пен ... ... ... бар. Осы ... екі ... да ... ... Әр сырға ағытпалы бауы бар шеңберден, асыл тас дәнекерленген екі
алтын пластинадан және інжу-маржаннан, алтын ... ... ... ... Боспор мен Кавказдан табылған ескерткіштерге толып жатқан
ұқсастықтарына байланысты К. М. Скалон Батыр ... ... ... ... деп ... ... ... да археолог ғалымдардың зертеулерінің нәтижесінде
музей қоры жаңа экспонаттармен толығу ... бірі және ... ... ... ... Бетқайнар қорымы-Алматы қаласының
оңтүстік батысына қарай 215 км жерде, Қолғауыт өзенінің сол ... 1996 ... ... ... ... археологиялық
экспедициясы (жетекші К.М.Байпақов)зерттеді. Қорым бір – бірінен 150 м
қшықтықта орналасқан екі ... ... ... ... ішіндегі ең
үлкені – 12 оба, оның ... 22 м, ... 2 м. ... ... аумағы 12 -13 м, биіктігі 0,3 – 0,6 м аралығынды. Барлығы
ертеде тоналған, тек 12 ... ғана ... ... ... Оның ... ... ... төртбұрышты қабір ашылды. Қабірдің ... ... ... ... үңгіп, ыдыс қоюға арналған
қуыстар жасалған. Қабірдің ... ... ... ... екі ... ... ... – шығыс қабырғасының орта тұсында
адамның бет бейнесі ойып салынған. Өкінішке орай, қабірді ашу ... ... ... ... ... төрт қыш ыдыс, қоладан жасалған доға
тәріздес екі зат және бет жағы ... ... ... сақина табылды (24-
сурет). Сақинаның беткі жағына басын оңға қарай бұрып, сауыт – сайман ...... ... ... адамның кеудесіне дейінгі бейнесі бедерленіп
салынған. Оның түсі сұсты, мұрыны тік, астынғы жақ сүйектері ірі, ... ... ... Бейненің оң қолында бір шоқ лотос гүлі, ал сол
қолында аса таяққа ұқсас зат бедерленген /44,357-45/. Табылған ... ... ... зиратын б.з.б. ІІ ғасырларға жатқызуға болады.
1980 жылдың көктемінде Алматы облысындағы Шеңгелді ... жер қазу ... ... ... ... орта ... жататын
қазыналы зират ашылды. Мұндай жағдайда, әдетте бола беретіндей, зират
бұзылып, бүлдірілген, ... ... ... ... ғана аман
сақталып қалды. Түсініксіз, шырмау сияқты, екі үлкен әрі нәзік ... ... ... ... арналған сопақша тұтқасы бар. Әшекейлер
қалыптан шыққан соң оюланған. Олар екі ... ... ... ... ... ... екі ілмекше бар. Белдіктер ... ... ... ... ... де ... Біз
сөз етіп отырған зираттан жұқартылған алтыннан ойып жасаған аждаһа бейнесі
де табылды. ... ... мен ... құйылған ыдыс қойылған, оның ... ... ... ... ... ... ... иілген тұтқасы бар.
Зираттағы одан басқа заттар да ... ... ... мен ... ыдыс, тегінде, ағаш қалыпқа құйылса керек ... ... ... ХІІІ ... ... ... мен XIV ... жасалғаны
белгілі болып отыр /45,110-119/.
Альбомға енгізілген ескерткіштер – Қазақстан алтын бұйымдарының бір
бөлігі ғана, ... ... өзі де ... территориясын мекендеген тайпалар
мен халықтардың әлемдік өнер қазынасына ... үлес ... ... береді. Республикада кеңінен жүргізіліп жатқан археологиялық
зерттеулер нәтижесінде іс жүзінде ежелгі ... ... жыл ... ... да ескерткіштер коллекциясы одан әрі молая беретіндігі
кәміл.
2.2 Асыл және бағалы металдан жасалған заттарды
консервациялау және ... ... ... және көркем сурет
коллекцияларының ішінде ең көп кездесетін ескерткіштер – ол металдан ... ... ... ... ... жасалынатын заттар болып кіреді. ... ... ... зергерлік, бұйымдар (сырға, жүзік, сақина және
т.б жатады.), қару-жарақ, әртүрлі ... ... ... ... ... ... және т.б жатады.
Музейлердегі физика-химиялық әсерге төзімді заттар әсіресе құнды
металдар “благородные металлы” алтын мен ... ... ... ... ... жасалған заттар үшін жоғарғы ылғалды, әсіресе, ауадағы
күкірт газы, ... хлор және ... өте ... ... ... түсуге өте бейім, ол сыртқы ортада химиялық, ... ... ... ... ... ... қазбадан кейін түскен металдан
жасалған заттарды маман реставраторлар тексеруден өткізу керек. Егер ... ... ... ... ол ... ... ... пленкасымен
жабылады.
Металдан жасалған заттар үшін температуралық ылғалды режим 18-200С
температура, ал ауаның қалыпты ылғалдылығы 50% ... мен ... - ... ... олар ... әсерге
төзімді, қышқылдар оны ... ... Олар таза ... - жұмсақ
(ковкие) металдар, сондықтан одан ... ... ... ... ... ... ... төзімді, алтыннан ... ... ... тәсілдер – олардың сыртындағы кірден тазалап, оларды шаң-
тозаң, былғанудан тазалау үшін таза жылы су және ... ... ... ... дестильденген ыстық сумен ... ... ... ... жеке қорапшаларда сақтайды, олар бір-біріне еш уақытта тиіп тұрмау
керек.
Музейлерде күміс зергерлік және ... ... ... ... заттар да көрсетілген. Күміс таза күйінде ... Оның ... ... үшін ... ... ... болған.
Күмістен жасалған бұйымдар (әсіресе, жоғары ылғалдылық ... ... ... ... ... өте ... ... әсерінен
күміс қарайып, қара-қошқыл қабатпен жабылып қалады.
Қарайған, әр ... ... ... ... ... күміс тазалау
мен консервация жұмысты қажет етеді. Оны тек қана ... ... ... ... ... өте нәзік, сондықтан да оны жұмсақ
матамен қаттылап сүрту, оның ... ... ... ... ... ... сабынды сумен ... ... ... ... алады.
Қола адамзат тарихындағы өте көне құйма болып табылады. Ол көне ... ... ... ... ... 3-2 ... “қола ғасырында”)
алтын мен мыстың орнына енген еді. Қоладан көптеген ғасырлар бойы қарапайым
тұрмыстық заттан бастап, ... ... ... ... әр ... ... келді. Қазірге дейін мүсін және қолданбалы өнер ескерткіштер
жасайтын тамаша материал ретінде өз маңызын жойған жоқ.
Бүгінгі таңда, ... ... ... ... ... ... әр ... көркемдік заттарсыз болуы мүмкін емес. ... ... ... міндеті сақтап, экспозицияға қою және зерттеу ғана
емес, оны реставрациялау да болып табылады.
Қоланы реставрациялау, ... ... жиі ... ... ... ... отыратын музейлердің
жұмыстарында ерекше орын алады. Өйткені, жерден табылған мыс пен ... көне ... ... түскен, топырақ пен құмның қалың қабатымен
жабылған болады. Ол ең алдымен музей коллекциясына еніп, зерттелу үшін ... ... оның ары ... ... ... керек /47,28-33/.
Сонымен қатар, музей коллекциясында ұзақ уақыт болған ... ... ... маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Өйткені, қола
белгілі бір жағдайларда ғана коррозияға берік болады. Оны ... ... ... ... ... мен ... ... жүргізбеудің барлығы
қола мен мыстан жасалған заттарды бүлінуге, “ауруға” алып ... Қола ... жас және ... ... ... ... ... ғылыми
түрде жұмыс істеу реставратордан: 1) қола мен мыстың құрамын ... ... ... ... мен ... ... 3) бүлінген жерін қалпына
келтіретін, оның барысында зияны тимей, кепілдік ... ... ... М.К. ... древних художественных предметов из меди и
бронзы. Л Сборник статей по ... ... и ... ... из металла. М., 1964 стр. 5-95.) алуды талап етеді. Сонымен ... ... ... ... ... консервациялау мәселесін шешіп
алу керек, оған ортаның әсері және бүлінудің қайталандысын болдырмаудыесте
ұстау.
Реставратордың жалпы міндеті өнер ... ... ... қалпына келтіру. Бұл міндетті дұрыс атқару үшін заттың ... ... ... дұрыс түсіну, өнер туындысын ... ... зат ... ... мәнін, ерекшелігін ескергенде ғана оның
көркемдік құндылығын қалпына келтіру мүмкін болады.
Адамдар қола мен мыстан жасалған заттарға қашаннан ... ... ... ... жоқ. Бірақ, коллекциялау мен зерттеу жұмысымен
айналысқан адамдарды археологиялық заттарды ... және ... ... ... ... ... ... қызықтыруы мүмкін.
Реставрациялық жұмыспен ... ол ... ... деп аталған жұмыспен
коллекционерлер, не шебер-қолөнершілер айналысқан. Ұзақ ... ... ... тәжірибесі қалыптаса береді. Ал, олардың сәтті
әдістері шеберлердің құпиясы болып, оны ... ... ... ... балаға
мұра етіп қалдырылды, кейде шебердің өлімімен жоғалып та кетті. Кейде
реставрациямен ... ... ... ... ... ... алып келетін тәсілдерді қолданатын адамдар айналысты. ХХ ғ.
басында коллекционерлердің ... мыс ... ... оны ... ... немесе апта бойына керосинде ұстау сияқты әдістері тараған
еді.
Кейбір жағдайда ғана металдан ... ... ... ... ... ... 1862 жылы Чартомлыцкий қорғанында табылған
Эрмитаждағы атақты күміс вазаға және т.б. ... ... ... ... ... ... ... Вайсенбергер жасаған.
Тек ХІХ аяғы – ХХ ғ. ... ғана ... ... көркемдік заттарды
реставрациялау мәселесіне ғылыми жағынан келу біліне бастады /48,30/.
Сол кездегі болған ... ... ... ... ... ... және ... А.К. Марковтың мақаласы болды
(“Очистка древних монет. Спб., 1908.”). Онда ... ... мыс және ... ... тәсілдері туралы айтылған. Бұл мағлұматтық сипатта
болғанымен де, маңызы зор, ... ол ХХ ғ. ... ... ... ... еңбек еді.
Ал, көне қоланың табиғи құрамын зерттеу ... ... ... ХІХ ... ... ... химиктер металдан жасалған археологиялық
заттардың химиялық құрамын зерттеумен айналысты /49,81-85/. ... ... ... ... ... күміс, қола, мыс және басқа да
археологиялық заттардың ... ... ... ... ... негізінде ол металдың құрамы туралы ... ... ... ... табу ... анықтап шықты.
ХІХ ғ. 90-жылдары Европаның ірі музейлерінде арнайы реставрациялық
шеберханалар ... ... Онда ... ... пән ... аса ... роль атқарған, ғалым-химиктер жұмыс істеді. Бірінші
дүние жүзілік ... ... ... ... ауыр ... ... коллекциясын сақтап қалу үшін төтенше амалдарды қабылдаудың
қажеттілігінен ... ... ... реставрациялау ғылыми жағынан
дамуы тездетілді. Мұнда 1918 ж. ... ... ... ұйымдастырылған
реставрациялық лабораториясының жұмысы туралы ... ... Н. ... ... ... зор. Ол есептің маңыздылығы сонда, ондағы
материалға жасалған ... ... ... ... ... ... ... тексерілген және одан әрі
реставрацияланған заттарға ... ... ... ... көне ... ... мен ... негізінің дамуында Ленинградтағы Марра атты материалды мәдениет
тарихының ... ... ... ... ... ... маңызды роль атқарды. Олардың жұмысының нәтижесі
реставраторлар үшін методикалық пособие шығарды. Ал, 1935 жылы ... ... ... ... ... и консервации древних
металлических изделий”–(Известия ГАИМК М.-Л., 1935 ... атты ... ... ... орыс ... ... Отан ... кейін музей коллекциясынан соғыстың ауыр
зардаптарын жою үшін СССР-да реставрациялық жұмыс анағұрлым белсенді ... 1947 ж. М.В. ... ... и ... ... ... ... жарық көрді. Бұл еңбек ... ... ... ... ... ... мен қайта қалпына
келтіру мақсатында үлкен көмек болды.
Музейлерде бұл уақытта ... ... ... ... ... мен жаңа ... ашу үшін белсенді ізденістер жүріп
жатты. Мынадай бірқатар ғалымдардың еңбегі ... ... 1947 ж. ... ... ... ... изделий из бронзы, применяемые в
Эрмитаже”, 1960 ж. Домбровский И.О. “О реставрационной ... ... ... 1950 г. Клинова Н.Т. ... ... ...... реставрации и консервации произведений
изображенного искусства” М., 1960, стр. 141-149.
Мыс пен ... ... көне ... ... ... мәселе тууы мүмкін: заттан коррозия өнімдерін толық алып тастау
керек пе немесе сол ... ... ... керек пе, заттан ол
қабатты толық тазалап алып тастау керек пе . Кейбір ... олар ... ... ... ... ... ... Бірақ та, мыс пен
қоладан жасалған өнер туындысын реставрациялау ... ... ... ... (эстетикалық) талаптары бірден-бір және шешуші ... ... ... ... ... ... химиялық табиғи құрамы,
оның бүліну процестерінің химиялық мәні, қосындылардың оның ... ... ... ... тағы да ... ... мен
реставрациялаудағы тазалау құрамы мен жолдарының физика-химиялық негіздері
анықтаушы роль атқарады.
Затты өңдеу әдісі туралы шешім және әр түрлі дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... қажет.
Эмаль тәрізді асыл патина мыс пен қолада оны табиғи түрде ... ... ... ... ... ... оны алып тастаудың қажеті
жоқ. Ал, оның әр жерінде ашық-жасыл ... ... ... ... ... зақымдамай сол тұсын ғана алып тастауға болады.
Реставрацияға түскен қоладан жасалған зат толығымен тексеруден өтуі
керек. ... ... ... қышқылдардың сипаты және басқа да деректер
анықталып алыну керек. Тек ... ... ғана ... ... ... ... шешуге болады.
Қола мен мысты реставрациялау барысында тазалаудың үш: ... 2) ... 3) ... ... ... ... ... әдісі Петербургтегі Мемлекеттік
Эрмитажда кеңінен қолданылады. Бұл әдіс ... ... ... әр ... ... ... болған жағдайда ғана қолданылады.
Олар ақырын ғана скальпельмен алынып тасталынады. Егер де ол ... ... ... медициналық кішкентай балғамен ұрып түсіру керек.
Кейде сыртын патина жапқан заттар жалпылай тотығу қабатымен жабылған
болады. Мұндай заттар ... ... ... ... ... ... ... Ол патиналық қабатты зақымдамауға тырысу
керек. Кейбір ... ... ... тасталғаннан соң оның үстінде
терең ошақтар қалып қояды. Ондай жерлерді толық ... ... ... ... ... ... ол жерде біраз уақыттан соң жаңа тотықтану пайда
болуы мүмкін.
Заттарды механикалық тазалаудан кейін сумен ... ... ... ... Розенбергтің ылғалдық камерасына салып қояды. Егер де, заттан
қышқылдың бәрі ... ... ... онда 2-3 ... ... онда су
тамшылары пайда болады. Олар көбінесе ... ... ... ... уақыттан
кейін ол жасылдана бастайды. Ол кепкеннен кейін осы жерде ашық-жасыл түсті
ұнтақ пайда болады. Мұндай ... зат ... ... тазаланып, сумен
жуылады. Содан соң, ол қайтадан Розенберг камерасына салынады. Егер 2-3
күннен ... бұл ... ... ошақтары пайда болмаса, онда бұл зат ... ... ... ... тәрізді патинамен жабылған заттарда механикалық тазалауға
келмейтін терең коррозиялық ошақтар болады. Мұндай ... сол ... ... ... ... ... Қышқылдарды еріту химиялық жолмен
жүргізіледі.
Егер эмаль тәрізді ... ... ... ... бар жерден
басқасын балауыз немесе парафинмен жабады.
Егер де бұлай жасау ... ... ... ... эмальдік
қабатты да бүлдіре отырып, заттың барлығын химиялық әдіспен тазалайды.
Тазаланған заттарды алдын ала 30-40 ... ... ... шкафта
кептіреді және қорғаушы қабатпен жабады.
Қола заттарын химиялық әдіспен тазалау әр түрлі ... ... ... реставрациялауға әр ... ... ... ... күкірт және басқа да және органикалық-құмырсқа, сіркесу,
лимондық қышқылдар.
Құмырсқа қышқылын қолдану барысында жақсы нәтижелер ... ... ... 15% ... алу ... ... еріту 60-70°С қыздырған жағдайда тез
жүреді. Кейбір қола заттар құмырсқа қышқылымен тазартқаннан ... ... ... Зат ... ... өңдеу жасағаннан кейін қызыл түсі
өзгереді.
Сонымен қатар, 10°С лимондық қышқылы да ... ... ... ... ... ... кейін оларды сумен тазалап
шаяды. Оларды ыстық суға 3-4 рет қайнатқан жөн. Әр қайнатқан ... ... ... ... Оны ... ... Розенбергтің ылғалдық
камерасына салады. Оны бақылаудың нәтижесіне байланысты, оған ... ... ... заттарын қышқылдың әлсіз ерітінділерімен тазалау өте ұзақ
уақытқа ... Бұл ... қола ... бетіндегі дақ қабатының
қалыңдығына байланысты ұзақ болуы мүмкін. Мұндай жағдайда қоланы ... ... ... ... ... әдіс ... жүргізілетін әдіске
ұқсас келеді.
Бұл үшін затта эмаль ... ... оның ... ... ... жұқа етіп төсейді. Оның үстіне қоланы қояды да ... ... ... ... ... Енді ыдысқа электролит құйылады. Ол ... ... ... ... ... Электролитті ыдысқа мырыш 3-4
см асып тұратындай етіп құю ... ... тез ... ауа ... ... береді.
Бұл электрохимиялық процесті былай түсіндіруге болады. Электролиттегі
екі ... ... ... ... ... ток ... отырған қола заты қарама-қайшылық + – катод, ал цинк – анод ... Осы ... ... тоғы суды екі ... – сутегі мен
оттегіне ыдыратады. Пузырок тәрізді бөлінген сутегі катодқа бөлініп шығып,
қоланы дақтан тазалап металдық қола ... ... Ал, ... ... ... ... ... Затты тазалау өте ... ... ... үшін ... отқа ... 2-3 ... ... керек.
Тазалау процесі біткеннен кейін ыдыстан затты алып, ағын суға жуады.
Содан соң дистилендірілген сумен шайып, орамалмен сүртіп, ... ... ... 30-45 минут таза спиртте ұстайды және ... ... үшін ... ... қабаттайды. Ол үшін синтетикалық
шайырға ... лак, ... ... ... заттар қолданылады.
Реставрациялық практикада қатты тоттанған тек қана жалпы ... ... қола ... ... тура ... ... ... міндеті оны ғылыми зерттеу үшін оның формасын анықтау және уақытша
консарвациялау болып табылады. Мұндай қатты ... ... ... электрохимиялық тәсілмен тазалау оларды толық бүлдіріп алу ... ... ... тек қана ... ... механикалық әдісін
ғана қолдану керек. Заттан дақ ... ... ... да ... ... Мұнда затты қатты қысуға, затты бүлдіріп алмас үшін құралды ұрып
түсіруге болмайды. Оны ... ... ... ... ... анықталынып,
шығарылады. Бұл тазалауды толық аяқталды деп айтуға болмайды, ... ... дақ ... ... ... ... мақсат
орындалды деп санауға болады, өйткені, заттан дақ ... ... үшін ... қолдануға болады /51,19-23/.
Археологиялық қазба нәтижесінде табылған, реставрацияға түскен ... оның ... ... ... дәрежесіне, жағдайына байланысты
үш топқа бөлуге болады. 1-ші топқа, жақсы сақталған, тегіс және жұқа тотығу
қабатымен ... ... ... Мұндай темір бұйымдар жерде ... де оның ... ... аса ... топқа, сыртқы қабаты қалың тотығу қабатымен ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Заттың тотығуы
оның формасы мен көлемін қатты өзгеріске түсіреді.
3-ші ... ... ... ... ... ... бұйымдар жатады.
Мұндай заттардың бетінде қатты тоттанудың әсерінен бүдірлер, ісініп кеткен
орындар байқалады. Мұндай жағдайда заттарда ыдырап, қабаттанып ... ... түрі ... ... мүмкін. Олар құлағанда, ұрылғанда бөлшектеніп,
шашылып кетеді /52,125/.
Қазіргі кезде темір заттарды реставрациялаудың 3 тәсілі бар: ... 2) ... 3) ... ... ... ... ... тиімді тәсіл электрохимиялық болып табылады.
Темірдің электрохимиялық тәсілі мыста жүргізілген тәсіл ... ... ... ... ... кейін қарақоңыр түске
айналады. Тотықтық қабат жұмсарады. Әліде ылғал ... ... ... ... ... бетіне сызық түсірмей, өте жай ақырын
тазарту керек. Содан соң оның бетін матамен сүртеді. Оны ... ... ... ... ... де, жұмсақ щеткамен тазартып, тотықтың
қалдықтарынан затты толық тазартады. Егер ... ... ... барысында
толық тазармаса, оны электрохимиялық тәсілмен тағы қайта өңдейді.
Жақсы металдың негізі сақталған ... ... ... ... ... мынадай тәсіл қолданылады: ыстық суда
жуылған заттарды 10-12 сағатқа 5-10%-тік едкий ... ... ... ... кейін оларды ағын сумен жуады, жұмсарған ... ... ... 5% ... ... 1-2% глицерин қосылған ерітіндіге
салып қояды. 10-15 минуттан кейін оны ол ыдыстан алып, ағын ... ... да, ... немесе жұмсақ щеткамен өңдейді. Затты қышқылмен өңдеп
біткеннен кейін 10-12 сағат тағы да ... ... ... ... ... соң оны ... сумен шаяды да, кептіреді.
Тотық қабатының толық кеткені тексеру үшін, кейбір ... ... дат ... ... ұсынған ылғалдық камерасына салады. Тотықтан
толық тазаланбаған заттың бетінде су тамшылары пайда болады. Онда оны ... ... ... ... ... ... ... жылтырап тұрады.
Темір бұйымдарын сыртқы әсерден қорғау үшін ... ... ... жабады. Қазіргі уақытта темір үшін ... ... әр ... – май, лак, ... ... ... Бірақ, олар көп
жағдайда темір ескерткіштері үшін қазіргі талаптарға сай ... ... ... ету майдың қою және қалың қабаты ғылыми-
зерттеу және ... ... үшін көп ... ... ... ретінде парафин қолданылады. Оны ... ... ... ... ... темір заттарды қайнатады. Ыдыста
парафинді 120°С температураға дейін ... ... ... бар ... ала ... ... ... шкафында 120°С температурада 30-40
минут ұсталған) темір затты салады. Еріген ... бар ... ... кейін ауа шыға бастайды. Затты ыдыста ауаның ... ... ... ... ... ... міндетті түрде 120°С-та
ұстап тұру керек. Ыдыстың ... ... ... суығаннан кейін,
затты пинцетпен алып, қағаздың үстіне қояды. Ол ... ... ... ... жұқа ... ... ... болады. Парафиндік пленка заттың
сыртқы бейнесін көрсетіп тұрады.
Кейбір жағдайларда парафинмен жабылған заттардың бетінде ақ ... ... Ол ... кезде едкий натрдың толық тазармаған әсерінен
болады. Олар затты қайтадан суға ... ... және ... ... ... ... соң оны тағы да ыстық ... ... алу ... Тағыда
реставрациялық практикада темір заттарды тазалаудың ингибиторды қолданып,
қышқылмен өңдеу тәсілі бар.
Ингибитор дегеніміз- тотыққан ... ... аз ... ... Ол ... ... ... баяулатады. Металдарды қышқылмен өңдеу
барысында көптеген органикалық заттар ингибитор бола ... ... ... коррозиядан қорғайтын қасиеті оның металдың
сыртқы бетінде қышқылдық ортаның әсеріне қарсы келе ... ... ... түзуінен көрінеді.
Монеталарды тазалау – бұл реставрациялық жұмыстың ең бір жауапты түрі.
Қазба жұмысы кезінде табылған монеталар маңызды датаны анықтайтын ... ... ... бұл ... өте ... ... керек.
Реставрациялық практикада антикалық (рим, грек), шығыстық (араб,
хорезмдік, сасанидтік) және көне орыс монеталарын ... жиі ... ... мыс ... жиі, ал, ... ... ... түседі.
Олардың сақталу дәрежесі монеталардың жатқан жеріне байланысты болады.
Кейде олар бетін қышқыл баспаған, патинамен ... ... ... ... ... тотықтық жұқа қабатпен қапталған болады. Бірақ,
олар көбінесе, тотықтық қабаттың ... ... мен ... мен ... ... қола заттарындағыдай ашық-жасыл түсті хлорлық
қосындылардан тұрады.
Монеталарды тазалаудың міндеті олардың бетіндегі ... жазу ... және т.б. ... ... ... табылады. Жақсы сақталған
монеталарды тазалауды органикалық қышқылдар – құмырсқа, ... ... ... асырады. Қолада қолданылған әдістер де қолданылады.
Мұнда қышқылдардың әлсіз ... 15% ... 10% ... қолданған дұрыс. Монеталарды қышқылдарда ... ... ... ... соң еріген тотықтар тазаланыпп, алып тасталынады.
Қола заттарын реставрациялау операциясының бәрі қолданылады.
Тазалау процесін тездету үшін ... ... ... ... ... ... жатқан монетаны пинцетпен қысып, қысқа қырқылған
жұқа щеткамен тазалайды. Бұл үшін нәзік ... ... ... ... болады. Мұндай щеткамен тазалау барысында тотықтың ерігіш жоғары
қабаты түседі. Бұл тәсіл тазалауды тездетеді және ... ... ... қаупі болмайды. Әр уақытта монетаны лупамен қарап тұру ... ... ... ... ... ... қатты, қалың тотықтар болған жағдайда тазалау процесі ұзақ
болады және барлық уақытта сәтті аяқталмауы мүмкін. ... ... үшін қола мен ... ... ... ... тәсіл
жақсы нәтиже береді. Монетаны ысытқан жағдайда міндетті түрде қатаң бақылау
жасау керек. Егер ... ... ... болса, онда тазалау процесі сәтті
жүріп, ондағы бейнелер нақты айқындалады. Кейде тазалаудың ... ... ... ... алып ... ... қара ... Бұндай монетаның бетіндегі бейнесі анық көрінбейді. Бұл жағдайда
монетаны құмырсқа қышқылына салып, өңдеу ... ... ... ... ... ... щеткамен тазалау керек. Бұдан кейін монета бетіндегі ... ... ... /52,65-69/.
Кейбір жағдайларда тотық алынғаннан кейінде ... ... ... ... қалып қояды. Олар кейде бүдір-бүдір болады. олар
монетаның бейнесін ... ... Бұл ... ... ... оңай ... тасталады.
Кейбір жағдайда монеталарды ұзақ қайнатқаннан кейін де, ... де бұл ... ... Мұнда қызғылтым бояудың түсі сұр түске
айналады. Оны ... ... ... ... ... сұр түсі ... сақталған, әсіресе үзіліп тұрған, толық тотықтан тұратын
монеталарды ... ... ... алып келеді. Кейде мұндай
монеталарды тазалау барысында оның жазуын, бейнесін ... ... ... ... ... өте ... қатаң бақылаумен
жүруі қажет. Бұндай монеталарды ақырын, ешқандай күш ... ... ... ... өте ... ... ... көруге болады. Кейде
толық тазаланбаған монеталарды анықтау үшін қайтарып беруі мүмкін. ... ... ... ... ... ... Көбінесе, мұндай монеталар
қайта тазалау барысында мүлдем жойылуы мүмкін. Кейде олардың кішкентай
бөлшектері ғана ... ... ... ... тотыққан монеталарды
сақтау барысында мыстың жасыл тотықтарымен жауып қоятынын атап өткен жөн.
Антика заманының күміс монеталары қалың сұр тотық ... ... ... ... ... ... дұрыс. 10% құмырсқа қышқылының
ерітіндісін қолдану жақсы нәтиже береді. Монеталарды бұл ... ... ... ... ұстайды. Еріген тотықты жуу және алып тастау
қарапайым тәсілмен жасалынады.
Қалың шығыстық монеталарды ... ... ... ... ... ... сияқты жүргізіледі.
Жіңішке мыс (соғды, түргеш) монеталарын өте ... ... ... ... және ... тәсілмен өңдеу қажет.
Ал, орыстың мыс монеталары электрохимиялық тәсілмен жақсы тазаланады.
Күміс монеталар құмырсқа қышқылының 10% ерітіндісін ... ... ... болады.
Монетадан тотық алынған кейін екі-үш рет ыстық суды ауыстыра отырып,
қайнатады. Соңынан дистилденген сумен шаяды. Одан ... 30-40 ... ... ... ... ... ... қабатымен жабады. Монетаның бетін
жабу, қоланы жабу сияқты ... ... ... музейдің ғылыми жүйесінің қоғамдық өмірдегі
алатын орны өте үлкен және айқын. Сонымен қатар, білім мен ... ... ... ... ... болып табылады.
Қоршаған ортаға байланысты заңды түрде музейдің көрсететін қызметі, жаңа
музей формасының зерттелуі ... ... ... әрі ... ... Сонымен, қорғау жұмысымның ... ... ... ... ... ... ... тұрғыда зерттеп, саралаудың негізі
болып табылады және әлеуметтік функция бұл ұғымға ... ... ... музей феномені түсінігінің дамуындағы барлық кезеңдерде
музейтану ... ... орын ... ... жұмысымның негізі болып отырған және де ... ... ... ... ... ... тарихы қорының
жиналуына үлкен үлесін ... ... 1872 жылы ... ... ... ... ... осы музейдің негізін қалады. Осындай
негізбен Орынбор музейінің негізі ... ... ... Мемлекеттік музейінің құрылуының алғышарты болып ... ... ... және ... ... ... ... пайдалана білушілігімен адамға интеллектуалды және
эмоционалды қажеттілігімен әсер береді. Музейлерде қалыптасқан ... ... ... уақыттарда кеңінен пайдаланылып, ғылыми тәжірибемен
бірге ұштаса даму үстінде. Белгілі ағартушы ... ... ... бұл адамгершіліктің орасан зор ескерткіш кітабы болып
табылады).
Біздің кезеңімізде елімізде ... ... ... ... ... ... ... асырылып жатқандығын музей сферасының дамуындағы соңғы
он жылдық кезеңіндегі ... ... ... ... айқын дәлелдеп
болып отыр. Музей жұмыстарының негізгі формалары қазіргі ... ... ... және ... ... мәдени өзгерістерге жауап
бере алатын дәрежеде екені анық.
Сондықтан да қазіргі таңда Қазакстандағы музей мекемелері өз ... ... ... ... ... ... ... кең көлемде
мәдени іс-шаралар атқаруы тиіс.Ол үшін тарихи ескерткіштерді сақтау, оқып-
үйрету, мәдениет пен жариялылық ... ... ... біздің
елміздің территориясын мекендеп отырған халықтардың моральдық ... ... ... ... ... ... қажет.
Жалпы қорытындылай келгенде айтарым, менің зерттеу жұмысымның негізі
болып табылатын музей қорындағы археологиялық ... ... ... халқымыздың баға жетпес асыл мұралары екені
даусыз.Халқымыз ... ... мен ... қыры мен ... игере
отырып, сұлулық пен әсемдікті таңдай да, талғай ... Өз ... ... қолөнерін мұрат тұтып жетілдіре берген. Шеберліктің небір сан-
саласын асқан ұқыптылықпен көкірегінде қастерлей сақтап, ... ... ... ... арғы ... ... өміріне ой жүгіртіп
көрсек, ерте замандардан-ақ он саусағынан ... ... ... ... ... мыс, қола, алтын, күміс сияқты асыл металдарды қорытып
әсем бұйымдар мен елін ... ... үшін ... ... ... ... ... шежіре болып шертіледі. Олардың көбінің белгісіз
болып аттары аталмай ... ... ... ... мәдени мұралары
кейінгі ұрпақтар өміріне өнегелі үлгі, әсемдікке баулитын өнер ... ... ... ... ... ... ... мұрагер
екендігін жете сізініп, мәдениеттің асқар шыңына ... ... ... ... сіңіріп, ұлағатын анық түсініп, зерделегені абзал. Сондықтан
да халқымыздың тарихи тамырын тереңге жіберген ... ... ... ... ... ... ғасырлар тоғысында өзінің шын бағасын
алары сөссіз.
Осынау баға жетпес асыл ... ... ... ... ... табылатын сақ, үйсін, ғұн, қаңлы, сармат және түркі дүниесінен
хабар бере отырып, қазақ халқының әлемдік мәдениетте алар ... ... ... ... ... болып отыр. Бұл ойымыздың ... ... ... сол ... ... ... пайдаланып,
материалдық мәдениетін дамыту қажеттігінен туса, екіншіден, халықтың өнерді
құрмет тұтып, жоғары ... ... ... ... баяндалады.
Сондықтан да қоғамның белгілі бір дамуында ғылыми ... ... ... ... ... ... жүйесі- бұл мемлекеттік
маңызы зор музей мекемелерінің басты атқаратын жұмысы болып табылады.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... ... ... Под. ред. К.Г.Левыкина,
В.Хербста. –М., 1988. -323 с.
2. АхметоваС.Ш. ... ... в ... ... ... и дела ... памятников. –А., 1982. -42 с.
3. –А., 2006. -№2. -С. ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қаржы жүйесін ұйымдастыру5 бет
Отырар өңірінде жүрген археологиялық экспедициялар74 бет
"Алтын орда."6 бет
"Жас ерекшелік және әлеуметтік психология" пәні бойынша студенттерге арналған лекция жинағы28 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Алтын миллиард» ұғымы5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
«Алтын сапа» сапа деңгейі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь