Көне жазба әдебиеті пен қазақ ауыз әдебиетінің өзара байланысы

I.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

Негізгі бөлім.
Бірінші тарау. Қазақ ауыз әдебиетінің көне дәуірлерде
хатқа түскен нұсқалары

1.1 Сақтар дәуірінде хатқа түскен әдеби жәдігерліктер ... ... ... ... ... ... ... .7

1.2 Түркі қағанаты дәуіріндегі жазба ескерткіштерде кездесетін ауыз
әдебиеті элементтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15

1.3 «Оғыз.қаған» жырындағы ауыз әдебиетінің белгілері ... ... ... ... ... ... ..24.


Екінші тарау. Көне түркі жазба әдебиетінен ауыз әдебиетіне
ауысқан үлгілер.

2.1 «Диуани лұғат ат.түрік» ескерткішінде кездесетін жанрлардың
ауыз әдебиетіндегі көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

2.2 «Қисса Жүсіп» дастанының ауыз әдебиетіндегі варианттары ... ... ...32

2.3 «Қисас.ул әнбиядағы» қисса.хикаялардың ауыз
әдебиетіндегі сюжеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44
Көне тарихтың куәсіндей болып, бізге қадым замандардан жеткен ежелгі түркі әдеби жәдігерліктерін жан-жақты зерттеп, олардың ішінен інжу-маржандай ең асылдарын сұрыптап ала білу, әрі сан ғасырлар бойы халық даналығы тудырған асыл қазынаны бүкіл қоғамдық ой-сананы қайта құрып жатқан егеменді еліміздің игілігіне айналдыру-қазақ әдебиеттану ғылымының алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі деп білеміз.Сондай-ақ көне жазба әдебиет пен қазақ ауыз әдебиетінің өзара байланысын зерттеп, сол арқылы әдеби мұралардың қазақ халқының төл әдебиетінің қалыптасуына қалай әсер еткенін ғылыми негізде ашып көрсету болашақтың ісі деп санаймыз.
Қазақ елінің қоғамдық, әлеуметтік, мәдени, әдеби, жалпы рухани тарихы қайта жазылып жатқан бүгінгі таңда ежелгі әдеби жәдігерліктердің әр қайсысын жеке-жеке, дербес күйінде зерттеумен шектеліп қалудың өзі жеткіліксіз болып отыр. Ендігі міндет-ежелгі тарихтың түрлі кезеңдерінде өмірге келген әдеби шығармалардың бірінен-бірі туындап жататын ішкі логикалық байланыстарын, өзара ықпал әсерін, даму жолдарын көне жазба әдебиет пен қазақ ауыз әдебиетінің арасындағы өзара байланыстарын талдау, сұрыптау болып табылады. Ал, бұл аса жауапты міндетті жүзеге асырудың өзі ежелгі әдеби жәдігерліктерді өзара байланысты түрде алып қарастыруды талап етеді. Дәлірек айтсақ, қазақ әдебиетінің түп-төркінін, қайнар бастауларын объективті түрде зерттеудің ғылыми принциптерінің бірі-ежелгі әдеби жәдігерліктерді ауыз әдебиеті үлгілерімен өзара байланысты түрде алып талдау болып табылады.
Әрбір ұрпақ өзінен бұрын ғұмыр кешкен барлық ұрпақтар жасаған рухани мұраны игеріп,оны жаңа қоғамдық-тарихи жағдаиға сәйкес жетілдіріп отыруы тиіс.Сонда ғана қоғам дамуының рухани мүмкіндіктері объективті түрде жүзеге асады.Міне, сол себепті біз ежелгі түркі әдебиеті мен қазақтың халық ауыз әдебиеті арасындағы сан ғасырлар бойы үзілмей ұласып келе жатқан көркемдік дәстүр жалғастығы проблемасын осы тұрғыдан зерттеуді жөн көрдік.
1. Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. I-том. Алматы: Жазушы, 1995.-336 б.
2. Акишев.К.А.,Кушаев.Г.А. Деревния культура саков и усуней долини реки или Алматы. Науке. 1963-300 с.
3. Әуезов.М.О. әр жылдар ойлары Алматы 1959-556 б.
4. Батырлар жыры, I-II-III том, Алпамыс батыр ,Алматы:Жазушы,1986,- 264 б.
5. Бердібаев.Р. «Кәусар бұлақ» Алматы 1989,360 б.
6. Бердібаев.Р. «Қазақ эпосы» Алматы 1982.232 б.
7. Бердібаев.Р. «Сарқылмас қазына» Алматы 1983,248 б.
8. Бес ғасыр жырлайды, I том, Алматы: Жазушы, 1989.-383 б.
9. Бичурин.Н.Я «Собрание сведний о народах, обитавших в срредней Азиий в древние времена, часть I. » М. – Л. : Наука, 1950.-382 с.
Ғабдулин.М. «Қазақ халқының әуыз әдебиеті» Алматы 1974,320 б.
10. Ғабдулин.М, Сыдықов.Т. «Қазақ халқының батырлық жыры » Алматы 1972,338 б.
11. Гумилов.Л.Н. «Көне түріктер», Алматы: Жазушы,1994.-480 б.
12. Гумилов.Б.Н. «Геройческий эпос и действительность. Ленинград: Наука, 1989-224 б.
13. ДУГ. Алматы. Ғылым, 1989.I том.656 б.
14. ДУГ. Алматы. Ғылым, 1990.I том.584 б.
15. Егеубаев. А «Ежелгі дәуірдегі қазақ әдебиетінің көркемдік жүйесі».док.дисс. Алматы, 1999.
16. Ертедегі әдебиет нұсқалары. Алматы: Мектеп, 1967.-208 б.
17. Жолдасбеков.М «Асыл арналар» Алматы:1986.-326 б.
18. Жұмалиев. Қ «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері» Алматы, 1958.-404 б.
19. Ибраев.Ш «Қазақ эпосы» Салыстырмалы және жүйелі зерттеу мәселелері.Алматы,1987.-77 б.
20. Йоллығтегін. «Күлтегін». Алматы: Жалын, 1986.-77 б.
21. Келімбетов.Н «Ежелгі дәуір әдебиеті». Алматы: Атамұра, 2005.-334 б
22. Келімбетов.Н «Ежелгі түркі поэзиясы мен қазақ әдебиетіндігі көркемдік дәстүр жалғастығы».док.дисс. Алматы, 2000.-368 б.
23. Кенжебаев. Б «Әдебиет белестері».Алматы, 1986.-400 б
24. Қасқабасов.С.М «Қазақтың халық прозасы».
25. Қоңыратбаев.Ә «Қазақ эпосы және тюркология». Алматы. 368 б
26. Қорқыт ата кітабы.Алматы, 1985.-368 б.
27. Қараубаева.А «Ғасырлар мұрасы». Алматы: Мектеп,1988.-162 б.
28. Қыраубаева.А «Ежелгі әдебиет». Алматы: Қазақ университеті, 1999.-138 б
29. Жолдасбеков.М «Асыл арналар» Алматы:1986.-326 б.
30. Жолдасбеков.М «Көне түркі әдеби ескерткіштер және олардың қазақ әдебиетіне қатысы».канд.дисс. Алматы, 1968.
31. Жұмалиев. Қ «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері» Алматы, 1958.-404 б.1984.-272 б
32. Марғұлан.Ә «Ежелгі жыр аңыздар». Алматы, 1985.-368 б.
33. Қашқари. М. «Түрік сөздігі».том.Алматы:ХАНТ,1997.590б.
34. Мелетинский.Е.М «Пройсхождение героического эпоса ранние формы и архоического памятники». М.:Восточная литература, 1963. -461 с
35. Немет.Ю «К вопросу об аварах». Л.: Наука, 1976.-412 с
36. Өмірәлиев.Қ «Оғыз қаған эпосының тілі». Алматы, 1988.-280 б.
37. Сағындықов.Н.Б «Көне түркі жазба ескерткіштері мен қазақ ауыз әдебиетіне ортақ сюжеттірдің ұқсастықтары мен айырмашылықтары (Аңыз әңгімелер,ертегілер,батырлар жыры хикаялар негізінде) » канд.дисс. Алматы, 1991.-128 б.
38. Сүйіншіәлиев.Х «Ғасырлар поэзиясы». Алматы, 1987.-216 б.
39. Шойхусламұлы.Ш «Жүсіп Злиха» Ғашықнаме. Алматы, 1976.-333 б.
        
        Реферат.
Бітіру жұмысының тақырыбы:
«Көне жазба әдебиет пен қазақ ауыз ... ... ... жұмысының көлемі:45 бет.
Бітіру жұмысының негізгі мақсаты: Сақтар мен ғұндар дәуірінде
хатқа түскен әдеби жәдігерліктерді ... сол ... ... ... ... төл ... қалыптасуына қалай әсер ... ... ... ... ... ... рауаяттары халық
арасына ауызша таралып ... . ... осы ... қисса-дастандардың
қазіргі ауыз әдебиетіндегі варианттарын танып білу.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Жұмыс ... екі ... ... және ... тұрады.
Бірінші тарауда: Түркі тілдес халықтардың арғы ата-тегі саналатын
сақтар мен ғұндар дәуірінде хатқа түскен ... ... мен ... ... ... жазба ескерткіштерде кездесетін ауыз
әдебиеті ... ... сөз ... ... Көне ... жазба әдебиетіндегі хикаяларды,
рауаяттарды ауыз екі ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтар бар екенін
көрсетуге тырыстым.
Бітіру жұмысының мазмұнын сипаттайтын ... ... ... ... ... саны: 38.
Мазмұны.
I.
Кіріспе................................................................
............................................4
Негізгі бөлім.
Бірінші тарау. Қазақ ауыз әдебиетінің көне дәуірлерде
хатқа түскен нұсқалары
1.1 Сақтар ... ... ... ... Түркі қағанаты дәуіріндегі жазба ... ... ... ... ауыз ... ... Көне ... жазба әдебиетінен ауыз әдебиетіне
ауысқан үлгілер.
2.1 «Диуани лұғат ат-түрік» ... ... ... ... ... ... дастанының ауыз ... ... ... ... ... ... тарихтың куәсіндей болып, бізге қадым замандардан жеткен ежелгі
түркі әдеби жәдігерліктерін жан-жақты ... ... ... ... ең ... сұрыптап ала білу, әрі сан ... бойы ... ... асыл қазынаны бүкіл қоғамдық ой-сананы қайта құрып жатқан
егеменді ... ... ... ... ғылымының алдында
тұрған маңызды міндеттердің бірі деп ... көне ... ... ... ауыз ... өзара байланысын зерттеп, сол ... ... ... халқының төл әдебиетінің қалыптасуына қалай әсер ... ... ашып ... болашақтың ісі деп санаймыз.
Қазақ елінің қоғамдық, әлеуметтік, мәдени, әдеби, жалпы рухани тарихы
қайта ... ... ... ... ... әдеби жәдігерліктердің әр
қайсысын жеке-жеке, дербес күйінде зерттеумен шектеліп ... ... ... ... ... міндет-ежелгі тарихтың түрлі кезеңдерінде
өмірге келген ... ... ... ... ... ішкі
логикалық байланыстарын, өзара ... ... даму ... көне ... пен ... ауыз ... ... өзара байланыстарын талдау,
сұрыптау болып табылады. Ал, бұл аса жауапты міндетті жүзеге асырудың ... ... ... ... ... ... алып ... талап
етеді. Дәлірек айтсақ, қазақ әдебиетінің түп-төркінін, қайнар бастауларын
объективті түрде зерттеудің ғылыми ... ... ... ауыз ... ... ... ... түрде алып
талдау болып табылады.
Әрбір ұрпақ өзінен бұрын ғұмыр кешкен барлық ұрпақтар ... ... ... жаңа ... жағдаиға сәйкес жетілдіріп отыруы
тиіс.Сонда ғана қоғам дамуының рухани мүмкіндіктері объективті түрде ... сол ... біз ... түркі әдебиеті мен қазақтың халық ауыз
әдебиеті арасындағы сан ғасырлар бойы үзілмей ұласып келе жатқан ... ... ... осы ... ... жөн ... өзектілігі: Көне жазба әдебиет пен қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... және теориялық
жағынан барлық қыры толық күйінде, жан-жақты зерттеле қоймаған аса күрделі
проблемалардың бірі болып ... Ал, бұл ... ... ... сөз ... эстетикалық қуатын, философиялық мән-мағынасын
әрбір әдеби ... ... келу ... ... ... береді. Бүгінгі қоғамдық, әлеуметтік, рухани өмірімізде орын ... ... ... өзі ... көне жазба әдебиет пен қазақ ауыз
әдебиетінің өзара байланысын ғылыми негізде
айқындап алуды қажет етіп ... ... ... ... ... ... ... арналған бірқатар қуынды еңбектер өмірге келді.Алайда,
қазақ ... ... ... сан қилы ... ... тағы
басқаларын зерттеуге арналған мұндай ғылыми еңбектер өзара жалғаспай, бірін-
бірі ... сол ... ... ... әдебиеті тарихының тұтас ғылыми
картинасын жасамай, әрқайсысы жеке-жеке күйінде қалып отыр.
Көне жазба әдебиеттің ауыз ... ауыз ... көне ... ... әсер ... ... қарастыру әдебиет тарихындағы
елеулі мәселелердің бірі.Осы құбылыстың ... ... қыры мен ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері: Ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің
қалыптасу, даму динамикасын ... ... ... ... ... ... сабақтастығын, байланысын анықтау- осы ғылым ... ... ... ... орай ... ... арғы ... сақтар мен ғұндар дәуірінде хатқа түскен әдеби жәдігерліктер ... ... ... ... ... кездесетін ауыз
әдебиетінің элементерін, уыз әдебиеті ... ... ... ... ... етіп ... Сондай-ақ Махмұт Қашқаридың «Диуани-лұғат-ат
түрік » еңбегіндегі үлгілердің және Әлидің «Қисса ... ... ... әнбия» сияқты туындыларының ауыз әдебиетіне әсер- ықпалын ашуды да
мақсат деп алдық.
Осы аталған мақсаттардан ... ... ... ... мен ... дәуірінде хатқа түскен әдеби жәдігерліктерді зерттеп,
сол әдеби мұралардың қазақ ... ... төл ... ... әсер еткенін ашып көрсету.
-Шығыс жазба әдебиетінің көптеген ... ... ... ... ... осы ... қисса-дастандардың қазіргі ауыз
әдебиетіндегі варианттарын танып білу.
Дерек көздері және тақырыптың бұған дейінгі зерттелу ... ... ... ... ... дербес, жеке –жеке күйінде
алып зерттеу ісі XIX ғасырдың алғашқы жартысында-ақ басталған еді. Алғашқы
зерттеушілер көне мұралардың мәтінін ... ... ... ... ... ... нұсқаларын басып шығарумен шектелді.
Ал, біртіндеп келе, XX ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... әлеби және тілдік тұрғыдан жан-жақты ... ... Бұл ... ... Е.С.Малов, В.В.Томсен ,Ж.Амадес,
Г.Вомбери, В.В.Радлов, В.В.Бартольд,Е.Э .Бэртельс,А.К.Баровков, А.Н.Кононв,
Г.Ф.Благова ... ... ... тағы басқа Еуропа және орыс ғылымдарының ежелгі түркі
поэзиясына қатысты ғылыми ... ... ... ... ... ... ... көне түркі әлеби жәдігерліетерін тауып,олардың
сан қилы нұсқаларын өзара салыстыру арқылы ғылыми ... ... ... ... ... мол үлес ... мәлім. Міне, сол себепті қазақ,
өзбек, қырғыз, түркімен, әзербайжан, түрік, татар, ... тағы ... ... ... тарихшылары, әдебиетшілері, тіл мамандары ежелгі түркі
көркем сөз ... өз ... ... рухани ерекшеліктері
тұрғысынан жан-жақты зерттей бастады.Бұл салада атқарылған игілікті істер
аз емес ... ... ... ... ... ... Г.Араслы, И.Алиев, ... ... ... Б.Аталай, Н.Банарлы, Р.Арат, А.Инан тағы
басқалардың ... ... ... ... ... көне ... ... мен қазақ әдебиетінің өзара дәстүрлі
байланысына, сол ... ... ... ... кешенді мәселелерге
арналған зерттеулер жарық көре басталды.Ал, ... өзі ... ... ... ... соның ішінде, қазақ зерттеушілерінің де едәуір
үлес қосып келе жатқандығын тағы да ... ... ... жазу ... ... әдебиетінің түп-төркініне, қайнар-
бастауларына қатысты болып келетін жекеленген проблемаларды түрлі ... ... ... ... , Әлкей Марғұлан, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев,
Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйіншәлиев, М.Жолдасбеков, ... ... ... ... М.Мағауин, М.Мырзахметов,
М.Жармұхаметов, ... ... ... ... ... тағы басқа зиялылардың еңбектерінің септігі тиді.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Жұмыс кіріспеден, екі ... ... және ... ... ... ... хатқа түскен әдеби жәдігерлер.
Әдебиеттану ғылымында қазақ көрем сөз өнерінің қайнар-бастаулары руналық
жазбаларда жатыр деген пікір қалыптасқан.Әрине, мұның өзі ғылыми ... ... ... болады.Алайда сол «ежелгі түркілердің тарихнамасы» саналатын
руналық жазудағы ерлік дастандары бір ... ... ... бола қойған
жоқ.Басқаша айтсақ, түрік қағанаттарының әскери қолбасшысы Күлтегін батыр
мен Білге қаған мен және ... ... ... арналған ғажайып жыр-
дастандарды жазуға үлгі-өнеге болған қаһармандық дастандар болды ма?-деген
орынды ... ... ... Ең бастысы- «Күлтегін» және «Тоныкөк»
жырларын жазуға үлгі-өнеге болған бұл қаһармандық дастандары Түрік қағанаты
құрылуынан сан ... ... ... жыл ... ... ... ... дәуірінде өмірге келген еді.Олар «Алып Ер Тоңға», «Шу» батыр,
«Атилла», «Мөде» қаған және ... » ... ... мен ... ауыз ... саналатын бұл дастандар бізге толық күйінде емес,
жеке-жеке үзінділер күйінде ғана жеткен.Ал, ... ... ... ғана ... да түркі тектес халықтар сияқты қазақ елі сонау
қадым замандардан бізге жеткен осы асыл қазыналардың – ... ... ... ... ... ... Бұл ... академик Ә.Марғұлан:
«Қазақ халқының көп хасырдан бері мұра болып келе жатқан ... ... ... айналған скифтерді, жан күйін көкке сермейтін асқақ ерлік
жырларын, фәлсафалық қария сөздерін тереңнен алып қарасақ, онда бүіл ... ... бір ... ... сыр бар ... көрінеді.Бұл жойқын
шығармалардың ту баста келіп шығуының өзі ... ... ең ... ... елдер ерлік дәуірін бастан кшірген, қазақтың байтақ
сахарасын қоныстаған сақтар, ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтар, қарлұқтар, наймандар, керейлер»-
дейді.[22,19]
Алдымен осы ... ... ... ... айта ... жөн ... ... арғы ата-тегі саналатын сақтар-қазіргі Қазақстан, Орта
Азия мен ... ... ... біздің заманымыздан бұрынғы (қысқаша б.з.б)
бірінші мыңжылдықта мекен еткен ежелгі ... ... грек ... ... ... «азиялық скифтер» деп те атағаны мәлім.Ал
парсылар сақтар кезінде «сақ», «сақа», «саға» деген.[21,19]
«Сақ» сөзі ... ... күні ... ... ... ... ... сақпан, қарсақ, сақсыну тағы басқа.Сақтар ... ... ... ... аңыз-әңгімелер б.з.б V
ғасырда өмір сүрген грек тарихшысы Гередоттың ... атты ... ... ... ... ... ... атты кітаптарында
жазылған.Олар біздің заманымыздан бұрын гректермен ... ... ... ... Симокатта: «Күн шығыста тұрған
скифтерді біз түркілер деп атаймыз»,-деген.[28,6]
«Сақтардың» біздің заманымызға дейінгі дәуірлерде-ақ 26 ... ... ... болған .Оның дәлелі ретінде Алматы маңындағы Есіктен табылған
Алтын адамның жанындағы күміс тостағандағы ... ... ... ... әдебиет, мәдениет дамитыны анық.Күміс тостағандағы: ... Без чөк! ... ічре ... ... ошақ!
Ошағынан безгендер,тереңді бүк! ... ... (мол ... оқып ... ... ... жазған ел-жұрттың бұдан да
көлемдірек шығармалары болу керек.сөйлеу тілінің өзімізге мәлім түркі тілі
екені көрінеді.[28,6]
Міне осы ... ... ... ... ... ... ... сюжеті
мен жекелеген үзінділері ғана жеткен. Әйтсе де сол үзінді түрінде сақталып
келген мұралардың өзінен-ақ ... ... ... ... қиын ... дастанның бірі-Алып Ер Тоңға. Алып Ер
Тоңға – аты аңызға ... ... ... Алып Ер Тоңға-Тұран елінің
билеушісі, сақтар әскерінің қолбасшысы, ер жүрек батыры.Дастанда оны ... ... ... де ... әскері қолбасшысының атына қосылып айтылатын «Алып»сөзі ... ... ... ... «ержүрек» деген ... мен ... ... бері ел ... ... ... қосылып айтылып келе жатқан мәртебелі
есім.Түрік ... ... бұл сөз ... ... ... да
қолданылған.Ежелгі түркі халықтары өз батырларының атына «алып» сөзін
қосып ... ... ... Арсылан, Алып Бамыс /Алпамыс/,
Көк Алып сияқты қол бастаған батырлар болған. ... Ер ... - ... аты ... ... көсемі, билеушісі, батыры, даңқты қолбасшысы,оны
парсылар Афрасиаб деп те атаған.
Бұл дастандағы батырдың есіміне қосылып отырған «ер» сөзі ... ... ... ... ұғымдарды білдіретінін аңғару қиын
емес .Сақтар дәуірінің осы дәстүрі сан ғасырлар бойы сақталған, бертін ... да өз ... «ер» ... ... ... ... мәлім.Мәселен:
«Ер Тарғын», «Ер Қосай», «Ер Көкше», «Ер Сайын» тағы басқа батырлар ... ... ... ... мен Иран елдері арасында болған соғыс кездерінде Алып Ер
Тоңға сан рет Туран әскерін ... ... ... ... ... Ер Тоңға туралы кезінде Әбу Райхан әл-Бируни,М.Қашқари,Хамза
Исфахани,Рашидад –дин, тағы басқалар пікір айтқан.Бұлардың бәрі де Алып ... ... ... өмір ... қайраткер ретінде көрсетеді.
Қалай болған күнде де Алып Ер ... ... ... ... ,ежелгі түрік
жұртын билеген әмірші болғаны,Туран мен Иран арасындағы соғыста сақ әскерін
басқарғаны анық.Кейінде оның Мауранахр , Жетісу, ... ... ... Шу ... ... ... ... аңызға айналған тарихи деректер арқылы жеткен.
Сондай-ақ «Алып Ер ... ... ... мәліметімізді
толықтыра түсуге бұл салада жемісті еңбек еткен Туркияның әдебиет ... ... ... Ш. ... Ф.Көпрүлузаде, Н.Банарлы
тағы басқалар еңбек сіңірді.
Бір қызығы – парсы елінің ұлы шайыры Әбілқасым Фердауси осы «Алып Ер
Тоңға» ... ... ... ... ... ... ... машһур
«Шахнамасында» Туран елінің патшасы,әскери қолбасшысы, даңқты батыры Алып
Ер Тоңға жайындағы эфсана-аңыздарды, тарихи деректерді , ... ... ... ... аса ... сөз ... ғана тән ... білген.. Алып Ер Тоңға- Туран елі үшін ... ... ... жағы үшін ол ... жау, ... патша екені мәлім.Сол себепті ұлы
шайыр «Шахнамада» Алып Ер Тоңғаны, яғни Афрасиабты бір ... ... ... ... иесі, дарынды қолбасшы етіп көрсетсе, екінші жағынан,
Иран елін қанға бөгеуге әзер ... ... ... ... ... ... Фердауси өз шығармасында Алып Ер ... ... ... ... көп ... сол ... ... берген сияқты.
Ежелгі түркі әдебиетіне тән дәстүрлердің бірі-батыр шешуші шайқасқа
шығарудың алдында қорқынышты түс көреді. Алып Ер ... түс ... ... жыр жолдарын Фердауси өз шығармасында зор шеберлікпен
пайдалана білген.Мұнда ... ... түс ... деп аталатын
жырда төмендегідей жолдар бар.
Иран қолы қарақұрым қаптаған,
Жерімізді аямай-ақ таптаған.
Әр найзаға бір-бір басты ... ... ... та ... ... ... қылыш жасқады,
Қақ ортасынан екі бөліп тастады.
Жаудың келе ... ... түс ... ... жеткізу тәсілі
қазақтың батырлық жырында да ұшырайды.Мәселен, «Алпамыс батыр» ... елін ... ... ... ... ханы ... батыр да түсінен
шошып оянады.Ол түсінде қалмақты ... келе ... ... ... бір ... түс ... ... іс көрдім,
Құрсаулы қара бура кеп,
Қарсы қарап шабынды,
Айдарлымды құл қылды,
Тұлымдымды тул қылды[8,43]
Ежелгі түркі әдебиетіне тән бұл көркемдік ... сол көне ... ... ... ... ... көреміз.Біз сөз етіп отырған
«Алпамыс батыр» жыры - Қорқыт ата кітабындағы (VIII ғасыр) ... ...... ... ... » сан ғасырлар бойы талай өзгерістерге ұшырап,
біздің заманымызға жеткен нұсқасы.Бұл екі ... да ... ... де, ... ... де, ... ... да бір-біріне жақын тұр.
Жүсіп Баласағұн «Құтты білік» дастанының 277-286-ші бәйттерін
түгелдей Алып Ер ... ... ... бекеттеріне назар салып қарасаңыз,
Олар ішінде әлемге атты әйгілі,даңқтылары көп.
Түрік бектері ішінде мәртебесі ең биік тұрғаны.
Елге құт ... Ер ... ақын Алып Ер ... ... қол ... ... ... бірге, көреген көсем,білімді жан,ақылды ел ағасы , елге тұтқа
болған ... ... ... күші мен ерлігіне ешеім тең келмес,
Ал, ақыл мен даналығы бәрінен де асқан.
Қаншама ержүрек ,даңқты ... ... бір ... ... етіп жібереді.
Сондай-ақ ақын мемлекет тұтқасын берік ... тұру үшін ... ... қана ... ... ... өктемдік, өзгелерге
үстемдік ететіндей ызғар қажеттігін айтады.Дәл осындай қаһарман Алып ... ... ... жасайды.
Сонымен, ақын Жүсіп Баласағұн сақтар ... ... ... оқи ... Алып Ер Тоңғаның жарқын бейнесін ... ... ... «Алып Ер Тоңған» дастанының негізгі идеясы-Туран елін
сыртқы ... ... ... жұртын ішкі ынтымақ – бірлікке үндеу, туған
жердің абырой-даңқын арттыра түсу ... ... ... Алып ... қайтыс болып, бүкіл түркі елінің күңіренген жоқтау жырымен
аяқталады.
«Алып Ер ... ... деп ... жыр ... ... лұғат
-ат түрік» атты сөздігі арқылы бүгінгі күнге ... ... ... ... Ер Тоңға» дастанының ең соңғы тарауы болса керек.Аяулы батыры
қаза болғанда ... айту ... ... ... ... күні ... сақталған.Жоқтау айту дәстүрі қазақ ауыз әдебиетінде кең тарағаны
мәлім.Бұл жоқтау төмендегідей жыр жолдарымен басталады:
-Алып Ер Тоңға өлді ... ... ... ... өшін алды ... ... ... сәтән түзетті,
Ұрысы құрды тұзақты;
Бектер бегін аздырды ,
Қалай қашып құтылар?! [33,333]
«Алып Ер Тұнға »дастанында ақын ... ... ... ... барлық
адамдар үшін өткінші екенін, ғұмырдың мәңгі еместігін, тәңір адамда ажалмен
сынайтынын, ... оғы ... тау ... да быт-шыт болатынын зор күйінше
сезіммен жеткізеді:
Замана күнін тебірентер,
Пенденің күшін кемітер.
Әлемдегі ерді сиретер,
Қашса тағы ,қуалар (іздер)[33,481]
Әдеті нақ осындай,
Бұдан ... бар ... ... оқ ... басы ... Ер ... ... болғанда бүкіл ел ... ... өзі ... ... адамдардың нұрлы жүздері ... ... өз ... ... ... ... жылағанын батыр
эмоциялық тұрғыда әсерлі етіп жеткізген.Мұнда «тау ... ... ... ... ... ... «қайғы тоздыртты», «жүз сарғайтты», «запран
жаққандай» деген ... ... сөз ... жиі ... ... Абай да ... ... Мағышқа Абай
шығарып берген жоқтау бұл сөзімізге дәлел:
Қызықтың заңғар басынан,
Қорлыққа кеттім жығылып.
Құдай қосқан қосақтан,
Жалғанда ... ... ... ... ... ... Ер Тоңға » дастаны- түркі тайпаларының байырғы поэтикалық
өлшемінде-көг өлшемінде туған.Бұл өлшем бойынша, ... ... үш ... ... да, төртінші жолы келесі шумақтың төртінші жолымен ұйқасып
отырады.Көне түркі поэзиясының көг өлшемі негізінен а-а-а-ә ... ... ... ... ... ... жыр жолдары дәлел .
Ежелгі түркі ... тән ... ... түрі бертін келе қазақтың
ақын-жыраулары поэзиясынан да кең орын ... ... ... ... ... толғаулары мен Дулат, Абай сияқты ... көг ... жиі ... Көне ... ауыз ... ... жыр өлшемін ұлы Абай өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ... ... Мәселен,Абай өзінің «Білімдідін
шыққын сөз» деген өлеңінде:
Әбілет басқан елерме ... жуық ... ме? ... сөзге сенер ме, ... ... ез? ... ... Ер ... » ... халықтарының ежелгі ерлік
тарихын аңызға айналған шежіре-деректер ... ... ... ... ... ... туындаған қаһармандық жыр.
Қорыта айтқанда, сақтар, ғұндар, ежелгі түркілер ... ... ... Ер ... », «Шу», «Атилла», «Ергенекөн»,
«Күлтегін» тағы басқа ... ... ... ... ер ... бейнелеп
көрсетуге әрқашанда ерекше мән беріп ... ... ... ... «Ер ... тағы басқа) ер-тұрманды бейнелеп,жырлау
дәстүрі өз жалғасын тапты.
М.Қашқаридың «Диуани ... – ат ... атты ... Шу ... ... ... VI ... өмір сүрген сақ билеушілерінің бірі
екені айтылды.
Ежелгі түркі ауыз әдебиетін зерттеуші ғалымдардың ... ... ... қадым заманда сақтар дәуірінде-ақ өмірге келген жыр.Белгілі түрік
ғалымы Н.С.Банарлы өзінің «түрік әдебиетінің ... атты ... ... ... қытай көне жазбалары арқылы жеткені, соның өзінде, дастанның
жалпы сюжеттік желісі мен жеке ... ... ... ... ... ... бойынша, сақтар өз мемлекетінің
ұланғайыр бір аймағын Шу өлкесі деп ... ... ... ... түрлі аңыздарды өзінің сюжеттік желісіне арқау етіп алған
дастандарды зерттеген ... Н.С. ... ... ... ... орын алған маңызды оқиғалардан елес беретінін ескертеді.
Ежелгі дәуірлерде ... ... ... ... көне ... жан-жақты зерттеген қазақ ғалымдары К.Әкішев пен Г.Кошаев өздерінің
бірігіп жазған «Іле ... ... ... мен ... ... деп аталатын зерттеуінде біз сөз етіп отырған кезеңдегі
сақтардың тұрмыс-тіршілігі,өмір салты, биік ... ... аса ... ... «Шу» ... ... сол ... көз тартатын ғажайып
табиғат көріністері , ... ... ... ... ... өзендер мен айдында аққу құстар қиқу салған көлдер, өзен ... ... ... ... ... суреттеледі.Байырғы Баласағұн шахарының
маңайынан жас әмірші Шу батыр жаңадан салдырған шу қала ... ... ... көк ... ... саф алтынмен апталған биік діңгектер
ұшында іліп қойылған әшекей құмыралар ішіндегі хош ... май ... ... ... айналаны жап-жарық етіп тұр.Алайда бізге Көк сарай
туралы ұзақ жырлардың қысқа-қысқа үзік жолдары ғана ... ... –ақ ... арғы ... ... ... мен ғұндардың Көк тәңірісіне табынып, көк ... ... көк ... ... ... көк ... байрақтарын желбіреткені
тарихтан жақсы мәләм.
Жалпы түркі тектес көшпелі тайпалар ежелгі дәуірлерден бері көшіп-
қонуға ... ... адам ... ... ысып ... дауылға
құламайтын , қар-жаңбыр өтпейтін киіз үйде ... ... ... деп ... ... осы ... ... дәуірдегі ата-бабалары да
өздерінің киіз үйлерін көк ... бояп ... ... ... ... орап ... болған.Бұл туралы атақты турколог ғалым Ю.Немет
мынандай пікір айтады: ... ... кок – ... небо и свяшенного
небесного света –встречается не только в этнонимах kök –türk, ... ... и в ... ... легендарного Огуз-хана, согласно
тюркской национальный традиций, именовался Kök-Qan;есть также имена kök
Böri (синий ... Tas ... ... ... тағы да назар аударарлықтай көрніс бар. Шу ... ... ... ... қару –жарақ асынған арғымақ атқа мінген 12 ... ... ... «Шу» ... ... ... ... жетпесе де
шағын үзінділері бойынша-ақ мұның өзі көлемді, оқиғасы ... ... ... дірежесі жоғары, сол дәуірдің тарихынан мол мәлімет
беретін шежіре дастан болғанын ... қиын ... ... ... ... ... болып табылатын Шу батыр жайындағы дастан өзінен
кейінгі түркі жазба әдебиетінің қалыптасуына зор әсер ... ... ... бір іске ... ... елдің батырларын, ұлықтарын, бектерін
шақырып алып, оларға ... ... ... ... ... ... мұндай үндеу-сөздері бізге сол күйінде,яғни поэзия түрінде жетпеген.
Шу батырдың сақтарға қарата айтқан монологы бізге ... ... ... ... ғана ... Ал ел ... ... өз халқына
қарата айтқан ұран- сөзі «Күлтегін» жырында да кездеседі:
Тәңірдей тәңір жаратқан
Түрік Білге қаған
Бұл шақта отырдым.
Сөзімді түгел естіңдер
Бүкіл ... ... ... ... ... ата кітабында» Қазан ханға қарата айтылатын Қорқыттың ... бар: ... хан! Сені жұрт ... оғыз жігіттерінің,ұстыны, біздей
кем кетіктің ... ... ... ... Төле ... тұқымы,
Түркістанның діңгегі, тайпалармен рулардың арыстаны, қара ... қара ... ... Ораз ... әкесі деп айтушы еді. [26,49] Бұл
ияқты өз халқына немесе ел ... ... ... сөз айту ... ... жырларында да жиі ұшырайды.
Бұл дәстүр бертін келе Махамбет Өтемісұлының отты жырларынын да
өзінің ... ... ... ... Ақын ... ... ... өлеңінде:
«Ханым, ханым»дегенге
Көтере берме бұтыңды,
Көптіре берме ұртыңды,
Күндердің күні болғанда,
Өзіңнен мықты жолықса,
Ту сыртынан жармай алар өтіңді,-дейді[8,190]
Алайда, сақ, ғұн, оғыз және ... ... ең асыл ... рухани байлығы-ауыз әдебиеті жайында жазылған ... ... ... ... Біздің жыл санауымыздан бұрынғы ғұндар
дәуірінде өмірге келген ... аңыз ... ... ... ... ... ... және батырлық эпосы әлі күнге дейін толық
зерттеле қойған жоқ.Ауыз әдебиетінің бұл үлгілері ... ... ... емес, қысқа-қысқа үзінділер түрінде жетті. Ал, кейбір батырлық
жырлардың жалпы сюжеттік желісі ғана ... ... ... ... ... тарихшылары Геродот, Ктезий,Полиэн,Харес Матиленскийдің еңбегі арқылы
белгілі болып отыр.Өздері орта ... өмір ... ... ... Бируний сияқты ғұламалардың кітаптарынан да ежелгі ауыз
әдебиетінің ... ... ... ... ... жыл ... көп ғасырлар бұрын Еуропаға ... дала ... арғы ... ... ... ... өмірі, тұрмыс- тіршілігі халқына «Вальтария», «Нибелунгтер туралы
жыр» деп ... көне ... ... жырларында айтылады.
Сонымен, қадым заманның батырлық жырлары да ... ... ... ... ... ... Алайда ерлік эпостарында
«тарихи оқиғалардың сол күйінде, ... ... ... ... ... ... тарихи деректер сақталып қалады.Әйтсе де бұл ... ... ... туған ғажайып қызық оқиғаға бүркемеленіп беріледі».[12,8-
49]Басқаша айтсақ, ерлік эпостарының өмірге келуінде халық ... рөл ... ... ... ... аңыздар ерекше орын
алады.Ежелгі батырлық жырларында табиғат пен адамның пайда ... ... ... кең орын ... өзі ... пайда
болуы жөніндегі халықтық-поэтикалық концепциядан туындайды.Бұл туралы орыс
ғалымы Е.М. Мелетинский мынандай пікір ... «» ... ... героического эпоса, в котором содержится определенная нородно-
поэтическая концепция исторического, ... ... ... древние мифологичиские воззрения но происхождение природы и
«человеческого» племени.[34,26]
2. ... ... ... ... ... ауыз ... элементтері.
Көк түріктер дәуірінде де ауыз әдебиетінің бірқатар ғажайып үлгілері
өмірге келді.Олар : «Көк бөрі»(«Бозқұрт ») және ... ... бұл екі ... да ... ... ғана ... «Ергенекөн»
дастанындағы кейбір тарихи оқиғалар туралы белгілі ... ... хан ... өзінің «Түріктер шежіресі » ... ... ... Көк бөрі » ... – ұлы Түрік қағанаты құрған көк түріктердің
ежелгі ата-тегінің шығу тарихын, ... ... ... ... түрлі
аңыздар негізінде жыр еткен ... ... ... ... ... көне ... шағын прозалық үзінділер арқылы жеткен.
« Көк бөрі » дастанындағы аңыздар көне дәуірдің ... ... ... Көк ... көне ... ... ... дерлік осы « Көк бөрі » ... ... ... ... ... руы ... ... назар аударып отырады. Кейде тіпті осы
аңыздар мен тарихи шындықтың ... ... алу ... ... « ... » ... дұрыс пайымдау үшін алдымен аңызға айналған ... өзін ... ... ... заманымызға дейінгі 109-жылы ғұндар тарихында ерекше жыл
болды. Дәл осы жылы ... ... Мөде ... ... ... ... ... мекен еткен осы тайпалардың басын қосып, жорыққа шықты. Саян-
Алтай таулары өңірінен табғаштарды ығыстырып шығарды. ... ... ... ... сол Мөде ... Алтай таулары өңіріне барып
орналасқан ғұн ... ... ... келе ... ... ... Ақыры ғұндардаң бір тобы Батысқа қарай ... ... ... ... ... ... мемлекетін құрады.Бертін келе Еуропадағы
ғұндар империясы ыдырап, олардың көшпелілігі Қыпшақ ... ... ... ... ... осы Еуропадан, яғни Батыстан қазіргі Орта Азия мен
Қазақстан жеріне қайта оралып ... ... ... арғы ... ... ... Орталық Азиядағы түрлі тайпалық одақтарды біріктіріп,
кезінде дүниені дүр сілкіндірген Түрік қағанатын орнатқаны тарихтан мәләм.
« Көк бөрі » ... ... ... деп ... «бес ... руы» ... ... тайпалары осы Ашина тайпасынан тарағаны
хақында, алғашқы Түрік мемлекетін басқарған көсемнің есімі де ... ... ... ... [26,221] ... сөзі «асыл текті қасқыр, бөрі »
деген мағына береді.Ал, ежелгі түріктер өздерін көк бөріден ... ... үшін ... тотем болған.Түік байрақтарына бөрінің басы
алтынмен әшекейленіп салынған.[26,220]
« Көк бөрі » дастанының негізғі сюжеттік ... ... ... яғни Көк ... табылған түріктер жайындағы ежелгі ... ... көне ... ... және ... ... алған.Ал, Л.Н. Гумилев өзінің «Көк түріктер» деп аталатын ... ... ... ... , « Көк бөрі » ... ... желісі төмендегідей:
Қадым замандарда Алтай өңірінде бақытты өмір сүріп жатқан ... бір руы ... ... өте алыс ... – күнбатыс
жаққа көшіп кетіпті. Бұлар барған жерлерге үлкен-үлкен қалалар салып,
мемлекет ... ... ... ... ... ... сауда-саттық жасапты. Ғұндар сол алыс өлкелерде өсіп-өніп, халқы
көп болыпты.Көк темір қару асынған әскері де ... көп ... ... ғұндердың көсемі Аттила батыр қайтыс болып, бүкіл
халық, барша сарбаздар жылап-сықтап жатқанда ойда жоқта ... ... қол ... жау ... Елдің күллі халқын қан жоса ... ... ... жасар бір ұл бала ғана тірі қалыпты.Қаладан шығып бара
жатқан жау әскерінің бір нөкері қайтып келіп әлгі тірі ... ... ... ... ... ... ... тастайды. Тоғайла жортып жүрген
бөрінің бір қаншығы саздақта қансырап жатқан баланы тауып ... өз ... ... ... ... ... басқа да аңыз-хикаялар айтылады.Әйтсе
де бәрінің негізгі ... ойы – ... ... ... бөрі ... келіп саяды.
Көк бөріні киелі санап, оны тотем түсіну қазақ қауымы арасында соңғы
кезге дейін ... ... ... бір ... ... ... аңғаруға болады.Мәселен, «Ер Тарғын» ... ... ... етіп сипаттайды:
Келген қалмақ жолықты
Тарғын сында бөріге
Қойға кірді бір бөрі
Бөріктіре қырады
Талай қалмақ құлады[4,136]
Қорыта айтқанда, « Көк бөрі » ... ... ... ... ... ... келе ... тұрғыдан түркі тектес ... ... ғұн ... ... көп мәлімет беретін, ... ... ... ... жазба ескерткіштері
Кезінде дүниені дүр сілкіндіріп, жұмыр жердің ... ... ... Ұлы ... ... жайында жазылған ғажайып тарихи
дастандар бар екені мәлім.Оны жазған Түрік қағанаты қабырғалы бектерінің
бірі өз ... ... ... ... ... ... ұлы ақын
Йоллығтегін еді.
Тасқа қашалып жазылған дастандардың бірі ... ... ... ... ... ... да ... дәуірлерін суреттеуден
басталады.Мұнда исі түріктің басын қосып, қуатты мемлекет орнатқан Бумын
қаған мен Істеме ... ... ... көк ... қара жер ... арасында адам баласы жаралған.
Адам баласы үстіне ата-тегім
Бумын қаған,Істеме қаған отырғаған.
Отырып ... ... ... ... ... жыр ... ... қағанатының әскери қолбасшысы Күлтегін батырға
арналған дастаннан алынып отыр.
Көне түріктердің ежелгі шынайы ... мен ... ... ... өзара салыстыра отырып, Күлтегін және Тоныкөк ескерткіштері
жылнама шежіре емес, сол ... ... тән ... ... ... ... ... түиін жасаймыз.
Әрине, көркемдеу дәрежесі меәілінше жоғары, шешендік сөздері
мол,көріктеу құралдары ... ... ... «Күлтегін» және «Тоныкөк»
сияқты ғажайып дастандардың ғайыптан, өзінен-өзі өмірге ... ... бұл ... ... Йоллығтегін өзінен бұрынғы түркі
поэзиясының көркемсөз дәстүрін ... ... ... Басқаша айтсақ,
Иоллығтегін сақтар мен ғұндар дәуірінің «Алып Ер тоңға», ... ... «Шу ... », «Көк ... ... сияқты дастандарды үлгі
тұтқан.Бұл жәйтті,әсіресе, осы ... ... ... ... ... ... болады. Ғұндар дәуірінің ауыз әдебиетінде
қолданылған көріктеу ... ... ... мақал-мәтелдер кейде Орхон
жазба ескерткіштерінде де қайталанып отыр.
Ежелгі түркі жұртында қалың қол бастап, халқын сыртқы жаудан ... ... ... ... ... ел ... аза ... жүрек
тебрентерліктей қасиетті жоқтау жырларын айтатын дәстүр болған. Бір адамның
қайғысы бүкіл елдің қайғысына айналған.Сол арқылы ел ... ... іс ... ... ... ... етілген, бұл жәйтті жоғарыда
талданған сақтардың ауыз ... ... ... ... ... Ер ... ... көруге болады.
Бұл жырда Алып Ер Тоңға ... ... ер ... ... ... бөрідей ұлып жылағаны айтылады.Тіпті,жылап-сықтаудың
,ауыр қайғы-қасіреттен ... ... ... ... ... ... жаға жұлысты,
Дауыс салып жырлары,
Суалды көзі жылады [33,226]
Мұнда ақын ажал қасіреттің ауырлығын нақты ... ... ... ... ... жұлысты», «көзі суалды» деген сияқты тұрақты сөз
тіркестерін ... ... ... Ер Тоңғаны жоқтауды ежелгі дәуір ақыны
білгір сөз ... ... ... ... ... ... ел
қорғаған батырдың өлімі «ішті өртеді», «жараны ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестерін ұтымды қолдану арқылы шебер жеткізген
:
Көңілім ішті өртеді,
Тырнады біткен жараны,
Өткен күнді (уақытты) іздеді,
Күн-түн келіп сұрады ... ... ... ... ... батыр қайтыс болғанда да
күллі көк түріктер елі шексіз қайғыға ... ... ... ... ... ... ел ... аза тұтқан сәттегі жоқтау сөздерін
ақын Йоллығтегін төмендегідей жыр жолдары арқылы жеткізген:
Інім Күлтегін қаза болды,
Өзім ... ... ... ... ... ... [20,55]
Қалай болған күнде де тарихта ерлік дәуірі деп аталған ... ауыз ... ... ... ... батырлар бейнесін
жасауға өзіндік-ықпал-әсерін тигізді.Әсіресе,батырдың мінген тұлпарын,
асынған қару ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан ғұндар заманының эпосы бертін келе қалыптасқан ... ... ... ... үшін үлгі - ... болды.
Дегенмен, алдымен «Күлтегін» , «Тоныкөк» жырларының көркемдік және
жанрлық ерекшеліктеріне ... ... ... ғана көк ... ... ... «Күлтегін» , «Тоныкөк» жырларының өзінен
кейінгі ... ... ауыз ... ... барлық жырлардың
қалыптасуына қаншалықты терең әсер еткенін пайымдауға болады.
Орхон ... ... ... ... ... кезге дейін
өзара қарама-қайшы екі түрлі көзқарас орын алып келеді.Бірі- Күлтегін және
Тоныкөк ескерткіштері көркем әдебиетке,соның ... ... ... жоқ, ... қағанатының дәлме-дәл жазылған ... ... ... бұл ... ... ... тән
барлық белгілері бар,ежелгі түркілердің өзіндік әдеби дәстүріне негізделген
көркем ... деп ... екі ... ... ұзақ ... ... тілшілер, тарихшылар тағы басқа арасында алуан ... ... ... ... Ал, қазір Күлтегін және Тоныкөк ескерткіштері
көркем туынды ... ... ... ... ... ,
ерлік жыры деп алғаш бағалаған ғалымдардың бірі- академик –жазушы М.Әуезов
болды.Ол руа жазуындағы ескерткіштердің ... мен ... ... ... деп ... ... мазмұнында эпостық баяндау ... ... түрі де ... орайлас. Күлтегін ,Тоныкөк немесе
Суджа жазуларында қанша адам, ... ... ... ... ... ... рулар мен тайпалардың кескілескен шайқастарының , соғыс ... ... ... , ... ... ... сол жазулардың
бірталайында Күлтегіннің ежелгі ... ... ... ... ... Ол ... хронологиялық тәртіп те бар.Күлтегіннің
он алты жастан қырық жеті жасына ... яғни ... ... ... ... баян етіледі.Мұнда батырдың жас ... ... ... ... ... ... дастандырдың сюжеттік
құрылысында ұқсастақ бар» [113,136]
Жырдың мазмұнында нәр беріп, ... ... ... түсу ... » және «Тоныкөк » жырларында теңеу, ... ... ... ... ... ... жиі ... жырында шындықты пернелеп айту,яғни оқиғаны аллегориялық
әдіспен жеткізетін тұстар да аз емес.
Қаладағылар өрлепті,
Таудағылар індепті ... ... ... ... ... ... тағы да
ажарландыры, құбылта түсу үшін оны соған ұқсас өзге затқа балау ... ... ... ... ... ... жыры да ... тегіс жыртқыш құстай жыртқыш еді
Біз жемтік едік [20,69]
Бұған ұқсас ... ... ... жырында да кеңінен
қолданылатыны мәлім.Мәселен,қазақтың «Қарабек» жырында Ханбибі атты ... етіп ... ... ... ... мойын, аршын төс,
Күйкентай көз қалам қас,
Көрген кісі дидарым Хор қызына балаған.
Бір қызығы-VIII ... өмір ... ... пен ... қағандардың
кеңесшісі болған Тоныкөктің тарихи бейнесі араға мың жыл салып, ... ... ... ... ... (XIII ғасыр) бейнесінде дәлме-дәл
қайталанған сияқты Бұқар жырау да ... ... ... ... ... ... хан жасақтарымен бірге жауға қарсы күреске шығады.
Кемеңгер ... ... ... ... жыраудың
дидактикалық-шешендік сөз үлгілеріндегі тоғауларымен астасып жатады.Тоныкөк
түрік қағанатын сақтап қалу үшін ең алдымен елдің ішкі бірлігі ... ... ... ... ... бүктеу –оңай,
Жіңішкені үзу-оңай
Жұқа қалыңдаса,(оны тек) алып бүктейді
Жіңішке жуандаса,(оны тек) алып үзеді.[20, 69 - 70]
Ежелгі ... ... ... сөз ... ... ... ... жазбаларында Йоллығтегін «адамдар» деп айтудың
орнына «ел-жұрт», «адамзат ұлдары» деген сөз тіркестерін жиі ... ... ... былай десті:
«Елді халық едім,
Елім қазір қайда,
Кімге ел-жұрт іздермін?»-десті [20,45]
Ежелгі түркі поэзиясында айтар ойды нақты, қысқа түрде , әрі ... ... үшін ... ... сөз тіркестері мақал-мәтел сияқты
естіледі.Мәселен, Күлтегін ескерткішінде төмендегідей жыр жолдары бар:
Аштықта ... ... ... ... ... ... ... ежелгі түркі ақындарының дидактикалық-шешендік өнерін
өз тоғауларында жетілдіре түсті.
Асан Қайғы:
...Қадірін жеңге білмес,
Бойға жеткен қыз ... ... ... бел ғаріп [5,25]
«Күлтегін» мен «Тоныкөк» жырларына тән тағы сипат-бұл жырлардың
кіріспесінде және қорытынды ... ... ... ... ... айту
көтеріңкі сарынмен үндеу тастап, асқақтап сөйлеу сияқты ... ... ... ... ... қарт ... ... бүкіл түркі еліне
қарата айтқан мыны бі монологі бұған толық дәлел болса керек.
- Мен , Білге Тоныкөкпін
Алтын ... асып ... ... ... ... (екен) деп неге қашамыз ?!
Абыз деп неге қорқамыз ?! [20, 77-75]
Міне осылайша көпшілік қауым алдында ... ... ... ... ... асқақтата сөйлеу араға сан ғасырлар салып
барыпқазақтың жыраулар поэзиясында қайталанады.Мәселен, марғасқа жыраудың
Ташкентханы ... ... ... ... ... хан ... ... ант ұрсын,
Жазықсыз елді еңретіп,
Жер тәңірісіп жатырсың,-дейді [5, 56]
Орхон ... ... ... ... ... ерекше орын
алады.Бұл жырдың авторы бөлек , оны ... өзі, ... ... ... де бұл жыр ... жазылу стилі, көркемдік тәсілдері ,
композициялық құрылымы, ... ... ... ... ... ... «Тоныкөк» жырының сюжеті, оқиғалары басқаша ... ... ... ... ...... ... »
жырында түркі елінің белгілі бір соғыстағы жеңісіне ... ... ... ... ... деп ... , ал ... автор дәл
сол жолғы шайқаста жеңіске Тоныкөктің ... ... ғана ... көрсетеді.Бұл жырдың басты қаһарманы батыр ... ... ... ... ... , тіпті Білге қаған мен Күлтегіннің әкесі Елтеріс ... ... ... ... ... қарт.Сондықтан бұл жырда уағыз-өсиет, нақыл
сөздер көбірек ұшырасады. «Тоныкөк» жыры да көлемді.Мұнда түркілердің өз
елі, жері үшін ... ... ... ... да , ... ... ... жеткенін, сол жеңістер өзінен-өзі келмегенін, оған
Тоныкөк өзінің ақыл-кеңесімен, ... ... ... күш ... ... ғана тән шеберлікпен суреттеді..
«Күлтегін» жырының ... ... ... ... ... ... өз ... тапты.Мәселен, «Қобыланды батыр», «Қамбар
батыр» сияқты жырларында батырдың жастық ... ... ... ... ... ... ... есімі мәшһүр әскери қолбасшысы,даңқты ... он алты ... ... жеті жасына дейін, яғни өлгенге
дейінгі ерлік істері эпостық сарынмен ... ... ... адам болса
да жырда ол бейне бір аңыз қаһармандай ешқашан жеңілуді білмейтін батыр
ретінде көрсетілген.Осы ... ... ... ең ... ... ... ғалым Р.Бердібаевтің төмендегі пікірін еске алғанымыз жөн:
«Классикалық ... ... ең биік ... ешкімнен, ешқашан
жеңілмейтін батырдың тұлғасын мүсіндеу екені ертеден бері белгілі. ... ... ... ене ... , ол ... ... ... ықпалы
тигені болып табылады».
«Күлтегін» жырының эпостық баяндау сазы ... ... ... ... ... ... жас ... бастап өмірінің ақырына дейінгі
ерліктерін ... ... ... ... ... ұқсастық
бар» деп көрсеткен болатын.
Күлтегін ескерткіші, ежелден еркіндік аңсаған ... ... ... ... ... , тәуелсіздік үшін ғасырлар бойы жүргізіп
келген ерлік күресін , ... ... қол ... хас ... ... ... эпосының алғашқы үлгілері дап танығанымыз жөн сияқты.
Міне, осы тұрғыдан қарағанда тайпа-ұлыстық дәуірде ... ... ... «Қамбар батыр», «Қобыланды батыр» және «Шора батыр»
сияқты қазақ эпостарының да ... жыры ... ... ... бар
болуы ықтимал. Бұл туралы академик Ә.Марғұлан өзінің «Қазақтың ерлік
жырындағы әлеуметтік сарындар» ... ... ... ... ... мен ... негіздері болғанын ерекше атап көрсетті.
Қазақ ауыз әдебиеті бай, әрине, ежелгі дәуірден ... ... келе ... ... ... жырлары көбірек дамыған
деуге болады.Эпикалық шығармалар желісіне қара бастың қамы ... ... үшін ... ... ... батыр, Қобыланды
батыр және Алпамыстың ел үшін ... ... ... ... ... жері ... өз басын ажалға тігуге бұл сөзімізге толық дәлел.
Түркі халқын ... ... ... үшін «түн ... ... ... ... жүрген Күлтегіннің қанды шайқастардағы ең жақын көмекшісі
,оның мінген тұлпары болып көрінеді. «Ер ... ... ... да айтылады.Қанды шайқастарда Күлтегін батыр өзінің жеңіске
жетуінің бір себебі астындағы тұлпары деп ... ... ... ... ... ... кең көлемде жырланған
деуге болады.Бұл соғысқа Күлтегін әскері Інжу өзенінен өтіп барады. Мұнда
автор ... ... «аты арық жемі жоқ еді » ... ... жау ... ... алып ... болатын», Күлтегін шағын
қолмен оларға қарсы болды.Жойқын соғыс ашты.Жаудан жасқанбайды. Өйткені
Күлтегіннің мінгені алып ... ақ ат ... Бұл ... ... ... етіп ... Шалшы ақ атқа мініп шапты,
Баршасы түркеш халқының
Сол ... өлім ... ... ... ... ... ... баяндалады.Тамағ
шыңында болған осы шайқаста қарлұқтарды қырып ... алып ... ... бәрінен де жүйрік, бәрінен де тегеурінді еді.
Күлтегін талай рет ... ақ ... ... ... ... да ұдайы
жеңіске жетіп отырады:
Күлтегін Азман ағын мініп,
Шапты, талқандады.
Әскерін жеңдік,жауын алдық.[20,54]
Сөйтіп «Күлтегін» ... ... ... ... ... ... жорыққа мінген сәйгүлік аттары ... ... боз ат пен Торы ат, Алып ... мен,Азман арғымақтар туралы
Йоллығтегін сүйсіне жырлайды.Түрік қағанатының әскери қолбасшысы мінген сан
түрлі қолбасшысы сәйгүліктер туралы оқи отырып,
қазақтың ... ... «әр аяғы ... он екі құлаш Шұбар»
тұлпарды [4,283], «бір өзі он екі ... еміп ... ат» - ... ... төбенің шаңын бір төбеге қосатын тайбуырылды» [4,60], «бір күн шапса
айшылық жолды алатын Байшұбарды» [4,207] еске ... ... ... да ... ... ... тұлпары да
шайқас үстінде құлап, жаудан жарақаттанып, жатқан кездері де ... ... ... ... ... құлайды:
Екпіндеп шапқан Тайбуырыл,
Етпетінен жығылды.
Жығылғасын Қобыланды
Аттан түса қалады. [4,105]
Болашақ батырдың ... ... ... тай кезінен танып,
«түтікпенен су ... ... күн ... ... ... өсіреді».
Сонымен, Орхон жазба ескерткіштері мен қазақтың батырлық жырлары
арасындағы байланысты талдай келіп ... ... ... ... және «Тоныкөк» жырлары өзінің идеялық мазмұны мен композициялық
құрылысы, көркемдік бейнелеуі ... ... ... пен елдікті жырлаған
қаһармандық жырларының алғашқы үлгілері болып табылады.
Бұл жырдың қазақтың батырлық ... тән ... ... ... ... ... қиын емес.Елдің қамын ойлаған ержүрек батырға ... ... ... ... ... шығыуы, жастайынан халық қамын
ойлауы, өзінің бейесін елес ете ... ... ... ... ... елін жаудан қорғау үшін сан рет ... ... әр ... ... ... жеңіске жетіп отыруы, сол арқылы халық құрметіне
бөленуі сияқты болып ... бұл ... ... Күлтегін батырдың
бойынан табылады.
3. «Оғыз – қаған » жырындағы әдебиетінің белгілері.
Ғұн-оғыз дәуірінде өмірге келген ... ... ... бірі ... ... ... ... .
«Оғыз – қаған » дастаны - түркі ... ... ... ... ... ... ... тілмен баяндайтын эпостық туынды.
«Оғыз – ... » ... ... әр ... әр ... пікір айтылып
келеді.Бірқатар зерттеушілер оны күні бүгінге дейін «Оғыз-наме» ... ... сөзі ... ... ... ... «трактат», «кітап» деген
мағына беретіні мәлім.Сол себепті «Наме» сөзі көбнесе жазба түрінде өмірге
келген, авторы белгілі шығармалардың тақырыбына ... оған ... ... ... ... туралы кітап », «Мухаббат – наме »-
«Махаббат жайындағы дастан», «Бабурнаме»-
«Бабыр кітабы» тағы ... енді ... ... дастаны әуелде ауызша жасалып, бертін келе ... ... ... ... көне ... ... ұзақ жылдар
бойы зерттеген түрік ғалымы Н.С.Банарлы оны батырлық жырлары ... ... ... дастаны деп атайды. Бұл пікірге ғалым ... ... мен ... ... және ... ... баяндау
тәсілдері мен тілдік құралдары егжей-тегжейлі зеттелу арқылы ... ... ... ... ... Оғыз батырдың әскери жорықтары,
түркі елін сыртқы жаудан қорғаудағы ... ... ... ғажайып
үлгілерінің бірі саналатын «Оғыз қаған» дастанының идеялық мазмұнын терең
пайдалану үшін оғыз тайпалары ... ... ... ... еске түсіру.
Міне, бұл зор жеңістердің бәрі Оғыз мемлекетінің ... ... ... да ... түседі. Оғыздардың жаужүрек ерлігі туралы
алуан түрлі аңыздар ... ... ... ... ... ... желісіне құрылған эпостық туынды. Тарихи деректер бойынша,
қыпшақтардың қатты тегеурініне төтеп бере ... ... XI ... ... ... ... Батысқа қарай ығысып кетеді. Бірақ олардың ... ... ... жоқ еді. ... ... қалып қойған оғыздар бірте-
бірте қыпшақ, қаңлы,тағы басқа түркі тектес тайпалармен араласып, солардың
этникалық құрамына біржола ... ... ... қаған дастанында діни-мифалогиялық көрністер едәуір орын алған.
Алғашқы қауымдық құрлыста өмір ... ... озін ... ... күші ... сан қилы ... шығарғаны мәлім. Сол рулық-тайпалық
қоғамда адамдар тобырының шығу ... ... бір ... құбылыстарына
немесе кейбір жануарларға тікелей байланысты деп қараған.Көрнекті ... көне ... ... аңыз-әпсанаға сүйене отырып, түркілер
өзін көк бөріден тарағанбыз ... ойын ... ... Көне ... ... ғалым түркі тайпаларының Көк тәңірге табынып,
жақсылықты да, ... да ... яғни ... ... ... Бұл
сөзімізге Оғыз қағанының үйлену салты және оның Ай, Күн, ... Тау, ... деп ... ат қоюы ... ... ... бір күні Оғыз ... тәңірісіне жалбарынып отырған сәтте көктен бір жарық сәуле жарқ ... ... ... әлгі жерге барып қараса, бір ғажайып сәуле қыз ... ... бір көк ... ... ... ... қыз ... түркі ауыз-эфсаналарында бақытты болатын адамның ... ... ... көп ... Бұл ... түркі халықтарының
ерлік дастандарынан да орын алған. Мәселен, қырғыздың ... ... ... ... ... нұр ... ал өзін көкжал бөрі қоршап ,
қорғап жүрген қаһарман болып келеді:
Арқасында ... көк жалы ... ... ... ... баланың,
Манас деп аты табылды.
Манастың есіміне жиі қосылып айтылатын теңеулердің бірі-«Көкжал бөрі».
Манас эпосының басынан аяғына дейін басты қаһарманды ұдайы ... ... ... ... ... ... мысал келтірейік:
Туылғандан шер болгон,
Атағы чығып далайға.
Қабылан Көкжал эр ... « ... ... ... ... алып батыры өзінің қарсыласы
Шошай хан туралы:
Көк шекпенді көк ... хан ... ... ұл ... ... ... Қобыланды батыр өзінің қарсыласы Шошай ханның қазақ елі үшін
осал жау емес екенін ... ... ... ... дәстүр қырғыз елінің
«Манас» эпосында да өз көрнісін тапқан. ... ... ... ... ... қайратты Оғыз батырды еріксіз еске түсіреді.Бұл сөзімізге төмендегі
«Манас» эпосынан келтірілген жыр жолдары дәлел:
Қаны бир қара, бети ... ... ... ... мына чоң тай ... ... бир Манасын сұрасаң.
Көкжал бир дөбөт бөрү эдл [44.28.29.]
Сонымен, бүкіл түркі тілдес халықтарының ортақ мұрасы болып табылатын
«Оғыз қағанаты» ... мен ... ... жырларының арасындағы
дәстүрлі көркемдік байланыс бар екенін айқын көреміз. Шынында да Оғыз батыр
жайындағы ... мен ... ... ... ... ... образдық, тілдік ұқсастықтар мол болып ... ... ... ерлігі қазақтың кезінде жоңғар қалмақтарына қарсы
шыққан жау жүрек батырларын ... еске ... ... ... үш, жеті және ... сандары жиі ұшырап,
көбінесе олар батырдың өміріндегі киелі құбылыстарды ... ... ... ... ... ... М.Жармұхамедов «Оғыз-нама» мен
«Қорқыт ата» кітабында жиі ұшырайтын «үш», «жеті» және «қырық» сандарының
түпкі этимологиялық ... ... айта ... ... бәрі ... ... ... алғашқы бұлақ бастауының бірлігі мен көне тамырластығын да
біршама ашып танытса керек» деген тұжырым жасайды.
Оғыз батырдың Көк ... ... ... сәтінде аспаннан шұғылалы
нұр сәуле түсіп, ішінен сұлу қыздың жарқ етіп шыға ... ... ... ... нұр ... көк ... шыға ... Оғыз әскеріне жол
бастауы сияқты көріністер қазақ ауыз ... де жиі ... ... ... Ал, ... өзі ... ұқсастық емес, сан
ғасырлық тарихы мен тағдыры тығыз байланысып жатқан Оғыз және ... ... ... ... ... ... «Диуани лұғат ат - түрік» ескерткішінде ... ... ... ... Қашқари (XI-ғасыр)-түрік халықтарының тұңғыш ұлы филологы, ауыз
әдебиеті үлгілерін жинап, зерттеуші ғалым.М.Қашқаридың «Диуани лұғат ... атты ... тек ... түсіндірме сөздік қана емес,
сонымен бірге, ол ... ... ... мен ауыз әдебиетін зерттеп, ... үшін аса ... ... жоқ- ғылыми еңбек болып табылады.Біз ... ... ... жыл ... ... ... ... жасаған
сақтар мен ғұндар дәуірінде және түрік қағанаты (VI-IX ... ... ... ... ... үлгілерін, мақал-мәтелдерді, шешендік
сөздер мен афоризмдерді М.Қашқари өз «Сөздігіне» мысал ретінде енгізген.
«Түркі тілдері жинағының» әдеби мәні ... ... ... ... мағынада «көне түркі әдеби жәдігерліктерінің ... ... ... ауыз ... ... ... ... еді.Өйткені
мұнда автор өмір сүрген дәуірде ғана емес, содан сан ғасырлар ... ... ... өлең -жырлардың, мақал-мәтелдердің, қанатты сөздердің,
көркем теңеулердің, фразеологиялық тіркестердің, тағы ... ... бар. Бұл ... ... мен бұл кітапты,хикмет сөздер,
сежілер(ұйқас сөздер), мақал-мәтелдер,өлең ... ... ... және ... ... сөз) секілді әдеби ... ... ... ... ... шықтым.Үйренушілер мен
қызығушылар кезекті сөздерді тез, оңай табуы үшін көп жылдар бейнет шегіп,
сөздерді орын-орындарына қойдым. ... ... ... ... ... ... деп жазады Әрине, «Диуани лұғат ат-түріктегі» өлең-
жырлардың ... қай ... ... ... ... білу қиын. Әйтсе де
сол әдеби ... ... ... мазмұнына, тілі мен жазу
стиліне қарап қай дәуірдің әдеби туындылары екенін ... ... ... өлең ... ... ... ... алғашқы қауым кезінде
өмірге келгенін аңғару қиын емес. Мұндай көне ... ... ... өте ерте ... ... алғашқы қауымдағы адамдардың
тұрмыс-тіршілігі, ... Көк ... мен ... ... ... ... ... қорқуы бейнеленді.
«Түркі тілдері жинағында» табиғат көріністеріне қатысты жыр жолдары
көп. Мұнда «бұлттар ойнай ... ... су ... ... ... өсіп шыққанын», «арқар-киік асыр салғанын» бейнелейтін
өлеңдер жиі кездеседі. Мәселен, Еділ ... ... ... жыр
жолдары бар:Мазмұны:Еділ суы биік жар (қия) түбін соққылап ағып жатыр.Өзен
тасқынынан пайда болған көлшіктерде балық пен бақа ... ... ... ... пен «Жаз» адамдар бейнесіне түсіп, өзара ... өзі ... ... ... айтыс өнерінің қауым заманында-
ақ кең тарағанын аңғартса керек.
Қыс жазға қарата айтады: ... ат бәрі қыс ... ... ... ... адамның жан-тәні ширай түседі.
Қыс жазға қарата айтады: Қар қыста жауады, одан жер нәр алып, ... тары өсіп ... ... ... тынығады, жазда қайта қозғала
бастайды.
Қыстың бұл айтқан сөзіне Жаз өзінше дәлел айтып, қарсы жауап береді:
Жаз ... ... ... ... ... оңалады, бектер семіз атқа
мінеді, ... ... ... ... ... ... қысқа қарата айтады: Қыс кезінде құстар безіп кетеді, ал ... ... ... ... ... ... ... ер мен әйел кездесіп
тұрады.
Сондай-ақ алғашқы қауым адамдарының тіршілік көзі аңшылық ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің аңшылық
жайындағы өлең- жырлары жиі ұшырайды.
Жастарға қаршыға беріп, құс салдырып үйретейік ... тазы ... ... тас лақтырайық, өнер-қабілетімізбен мақтанайық.
«Түркі тілдерінің жинағында» ерлікті, батырлықты ... ... ... мысал ретінде келтірген шағын өлең жолдары қазақтың көнеден
дәстүрлі дастандары- ... ... ... ... ... тәсілін, жекпе-жекке шақыру мәнерін, қазалы
үйге ат шаптырып келу дәстүрін, тағы ... ... еске ... ... ... «Қамбар батыр», «Алпамыс батыр» және ... ... ... ... ... ... пен ... туған
жерге деген сүйіспеншілік осылайша жырланады.
М.Қашқари «Сөздігінде» қазақ ауыз ... ... ... ... жыр ... бар. ... ... батырдың өліміне байланысты
айтылатын жоқтау өлеңдер деуге болады. «Сөздікте» Тұран ... ... Ер ... ... байланысты айтылған ұзақ жоқтау бар.Бұл туралы
біз осы ... ... ... ... түркі поэзиясына тән
осындай жоқтаудың ... сөз ... Бұл ... ... да ... түркі
поэзиясындағы жоқтаулардан ерекшелігі бар.Мұнда жоқтау басқа жоқтау
өлеңдеріндегі ... қаза ... ... іздеуден, сұраудан
басталмайды.»Кім еді» деп аталатын біз сөз етіп отырған жоқтау өлең ... ... ... ... оның елге жасаған жақсы істерін
жіпке тізгендей етіп айтудан басталады.
Жұртқа ас-дәм беріп тұратын ер еді; ... ... ... ... оның өзін жер ... ... Ол ... отын өшіріп, ордасын
қиратқан; Қиын істерді тындырған жан еді.Енді оған ажалдың оғы ... ... ... ... ... тілдерінің өзіндік ерекшеліктерін
аңғару қиын емес. ... ... ... зерттеуші ғалымдар жалпы түркі
тілдерін екі топқа бөліп қарастырады. Біріншісі-түркі тілдерінің ... ... ... . Бұл ... есімшенің «ған», «ген» жұрнақтары арқылы айту
формасы басым ... ... ... ... тобы деуге
болады.Мұнда есімшенің «мыш» формасы жиі ұшырайды.Ежелгі түркі поэзиясында
жиі ұшырайтын есімшенің осы «ған»және ... ... ... ... ... ... жырларын, жоқтау және мадақтау өлеңдерінде
эпостық жырларда батырларды сипаттау кезінде ... ... ... ... ... болады.М.Қашқари дәуірінде, одан сан ғасырлар
бұрынғы қауым заман поэзиясында кезінен ... ... ... «ген»
формалары бертін келе, XV-XIX ғасырлардың поэзиясынан кеңінен орын
алды.Әсіресе, ... ... ... кең ... ... деуге
болады.Бұған «Қобыланды» жырынан мысал келтіре кетейік . Қобыландының
ерлігін ... ... ... – ақын ... ... ... жиі ... Мәселен, есімшенің «-ған» формасы ... ... ... ... ... ... найза асынған,
Жауды қуып қашырған,
Ерлігін жаннан асырған,
Ойы ... ... ... тасыған.
Қашқан жауды қоймаған,
Ұстап алып айдаған.[4.244]
Сонымен ... ... ... ... ... ...
мәтелдер кездеседі.Мысалы:
1. Заман өтер, кісі тоймас,
Адам ұлы мәңгі қалмас.[33,73]
2. Ізгілікпен кел ,
Жамандықпен келме.[33,116]
3. Айламен арыстан ... ... ... ... поэзиясында дидактикалық – ... ... ... ... ... ... ... айтылған жоқтау
өлеңдерінен өзгешелеу болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... еркін ұйқас түрінде
айтылады:
Кімге байлық ... ... ...... өзі ... ал ... ... кетсе, жұрт бектен ... ... бір ... келтірейік: Ата – ... ... ... ... кеткен кезде де адамгершілікті ... ... ... өмір ... XI ғасырда, тіпті одан бұрынғы ... ... ... ұйқас түрі сан алуан формада болып
келеді. Соның ішінде, ... ... мен ... ... ... ... ... бір қалыпты тұрақты ... Бұл ... ... ... өлең – ... ... ... поэзия үлгілерінен көруге болады.
Қаһарым келіп атылдым, ... ... ... ... ... а
Енді мені кім тұтар[33,155] ә
Менімен кеңесті, ... ... ... ... ... ... басын ол жулар[33,523] ә
Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... өлең 12 жолдан немесе 12 ... ... ... көне түркі
поэзиясының «көг» деп ... ... түрі ... Белгілі
ретпен топтасқан екі шумақтың әрқайсысы төмендегідей түрде ... ... Ал ... ... ... ә-ә ... өзара
ұйқасып жатады.
Ал, дидактикалық сарындағы ежелгі ... ... ... ... ... ... гөрі ... болып келеді. ...... ой – ... ... ... үшін ақылға
мүлдем басқаша ... ... ... ... болар. Дәлірек ...... үгіт – ... ... ... ... ... дерлік еркін болады. Бұған ... ... ... ... ... ... ... төмендегі өлең жолдары дәлел:
Туыс қоңсы қолаңды,
Құрметте де қәдірле,
Сайын алып, одан ... ... ... бер.[33,145]
Сөйтіп, XI ғасыр ауыз әдебиетіне тән болып ... осы ... түрі ... ... және ... VIII ... да бұрын өмірге келген сияқты.
Дидактикалық – шешендік толғау өлеңдер ... ... ... ... Бұл ... өзінің стилдік, тілдік, моделдік
сипаты ... ... ... ... келеді. Дидактикалық – шешендік
толғауларды белгілі бір ... ... ... ғана ... қойып,
оған талдау жасау қателік болар еді. Өйткені ... ... ... өте ... ... ... ... Оның үстіне,
философиялық сарындағы дидактикалық – шешендік ... көне ... ... ... ... –мәтелдермен сабақтасып жатады. Қадым
заман данышпандары өздерінің аса ... ... ... ... ... ... өмірге келуіне негіз ... ... келе ... мен ... ... ... ... болып келетін осындай шешендік сөздер ... ... ... ... ... ... тұсындағы жазылған «Күлтегін» жырынан ... ... ... ... ... ... ... жақсы силық берер.[20,41]
Міне осы жолдардан да мысалға келтірілген жыр – ... ...... ... ... жағынан мақалға өте ұқсас болып
келеді. Бұл өлең ... ... ... – сер, - үр; -сер, ... формасында өзара жұптасып қайталанып келеді. Ал жырдағы ...... ... және ... (жаман), - «едғү» ... ... ... бір ... ... ... жұп ... тұр. «Күлтегін» жырынан алынған жоғарыдағы
өлең жолдары бертін ... XI ... ... ... ... ... формаларына ұқсас болып келеді. М. Қашқари XI ғасырда жазып
алған бұл ...... ... және ... жұптасып тұрады.
Әрине, бұл мақал – ... XI ... ... ... одан ... ... ... қанатты сөздер:
Түйе сілкінсе,
Есекке жүк шығар[33, 354]
Атасы ащы алма ... тісі ... ... сөйлеу тілінде жүздеген жылдардың жемісі ... ... үлгі ... ... Дәл осы ... ...... айтылып келе жатқан ... ... ... және мағынасы
жағынан жақын болып келетін шешендік сөздерді ... ... ... мүмкіндік тудырады. Әдетте көне ...... ... жағынан барынша тұрақты болып қалыптасады. Сонымен, ...... ... ... модел формадағы ... ... ... ие ... Мәселен, ауызша
сөйлеу тілінде мақал тектес ... ... ... ... ... ... «Інген ыңыранса бота боздайды» ... ... бота ... яки ... ыңыранғанда бота ... ... ... етіп ... ... ... өзгерте
алмайды. Өйткенде мақалда еркіндік жоқ. ... күні ... ... ... ... ... келеді.
Арыстан күркіресе,
Аттың аяғы шалынар[33, 205].
Сөз ... ... ... болар.
Далада бөрі ұлыса
Үйде иттің бауыры сыздар [33, ... ... ... ... тән осы ... ... модельдік ішкі заңдылық бертін келе, XV-XIX ғасырдағы ақын-
жыраулары ... ... ... жыр ... ... ... ... шықты. Бұл сөзімізге мысалы:
Шалкиіз жырау
Көлді тастап қарға ұшса,
Одағы бір ... ... ... ... ... бір егеулі оққа жолығар.[8,47]
2.2 «Қисса Жүсіп» дастанының қазақ ауыз ... ... ... ... деген атпен белгілі болған бұл сюжеттің
негізін ежелгі мифтерден, Турат пен ... ... ... ... ... әдебиетінде XIII ғасырда (1212-1213 жылдар арасында) тірілткен адам-
Әли. Одан кейін XV ғасырда «Иусуф уа ... ... ... ... ... ... түрік тілінде бірінші жырлаған ... деп ... ... 609-630 ... (1212-1233 жылдар арасында) жазылған. Көшірмелері
Берлин, Дрезден, Ленинград, Қазан ... ... Ең ... бірі 1839 ... Бұл қиссаның қазіргі қазақ тілінде белгілі
қиссашы Жүсіпбек Шайхұсламұлы қаламынан туған ... бар. Біз Әли ... ... ... ала отырып қарастырдық.
Жүсіп пайғамбар оқиғасын парсы-түрік тілдерінде көптеген ... ... ... ... Құранның он екінші сүресі және Фирдауси
жырлаған «Жүсіп – Злиха». Бірақ Әли, ... ... ... бір ... XI ғасырда өмір сүрген Герат ғалымы Абдаллах Ансаридің (1006-1088)
прозалық сюжеті екені анықталып отыр.
Фирдауси дастанында да, Әли мен ... ... ... ... ... ... негізгі фабуалық жүйе ретінде әке мен бала махаббаты
(Жақып пен Жүсіп) алынса, Әли, Жәмиде ... ... ... пен ... ... ... қарағанда,түрік әдебиетінде көне мифтердің ішінен
сүйіспеншілік ... ... ... ... «Қисса Жүсібімен»
байланысты деуге болады.Әлиден кейінгі түрік ақындары Дүрбек, Науаи да осы
іспен жырлаған.Түрік ... ... ... осы ... діни ... келе
отырып, оның ішінен «әділ де айбарлы патша» желісін дамытады.Бұл мәселеге
Әли де айырықша мән ... ... ... ... осы дәстүрді жалғастырушы Әли «Қисса
Жүсіпте» негізгі кейіпкер Жүсіп ... ... ... де ... патша
қандай болу керек?» деген сауалға жауап іздейді.Сөйтіп мінсіз патшаның
бейнесін жасап шығады.Жүсіп-сұлулық ... ... ... ... ... мифтеріндегі бірінші қасиеті- сұлулығы
болатын.(Иосиф Прекрасный ). Бірақ ... ... бала ... ... ... таң ... ... мақтанға салынғаны үшін Алла тағала
жазалайды.Оны кейін ағалары Мысырға құл етіп ... ... ... ... дейді:
Иә, Жүсіп сен айнаға қарап па ең,
Айнадан көркін көріп таңданбап па ең?
«Мен сатылар құл ... пе ... ... кім жетер!»-демеп пе едің.
Сөйтіп: «Бағама кім жетер!»-деп мақтанған Жүсіптің ... ... ... ... ... ... кісіге мақтаншылық
жараспайтынын қиссада екі рет ескертеді.Екіншісінде ... бегі ... ... ол келе жатқан керуенге айырықша құрмет көрсетеді, ... ... алып келе ... ... ... ... алмақшы да болады.Сонда
Жүсіптің жүзін бір көрген 12 мың ... ... ... ... жерін
Жүсіпбек Шайхұсламұлы былай суреттейді:
Он екі мың кісі еді келген шауып,
Бірі қалмай ... есі ... ... жөнелді аман-есен,
Дұшпаннан кетті алысқа қылмай қауіп
Олардың басы айналып, естен танды,
Керуен халқы бұл іске қайран қалды.
Мендей ... ... жан бар ма ... тағы бұл істі ... ... ... ... ол жерде де Тәубасына келтірді:Керуен тағы бір
барған жерде Жүсіпке ... ... ... ол ... ... де ... екен. Оның себебін түсінген Жүсіп, Алла тағаланың ісіне
шүкіршілік қылады. Осы екі ... ... , Әли ... ... емес екенін ұқтырады.
Жақыпқа балалары Жүсіпті қасқыр жеп қойды деп ... ... ... ол ... ... ... өзі ... бөлтірігін іздеп
шыққан болады. Бұл тұста ежелгі ... ... ... ... ... ел бейнесі болуы мүмкін (бөрі төтемі).Көйлекті қанға бояп көрсету
желісі «Қорқыт ата ... да ... ... Байрақтың
қалыңдығы) ағасы Қашқар Бамсының көйлегін қанға ... ... ... Ей, бұл не көйлек ? – деді
-Сұлтаным, бұл ... ... Қара ... ... ... Бектер бұған нанып, өкіре-өкіре ... ... ... қиыншылықты басынан өткізген Жүсіп халқына қайырымды патша
болып, 7 жыл ашаршылықта елді азғындатпай ұстайды.Сайф Сараи ... ... ... ... ... ... жылы аштарды ұмытпас үшін тамақ жемепті»
деген қанатты сөзді келтіреді. ... ... ... - әрі ... әрі ... мен ... ... хакімнің қуғындалуына ұласады.
«Хакім мен Әкім» желісінің бір тармағы әдебиетте «Әкім мен Ақын ... ... ... өз алдына салмақты зерттеуін күтетін
тақырыптардың бірі.Ежелгі ... ... ... ... тайдырмақшы
болған Потифар деген Египет уәзірінің жұбайы ... ... ... ... ... ұласқан жағдайы да болған.Осы оқиғаларды сіңіре отырып,
Потифардың жұбайы Злихаға айналдырып ... ... ... ... Фирдауси болатын.Ол тектен- текке дастанның «Жүсіп-Злиха» қоймағаны
анық.
Злиха-мұсылман әдебиеті ... ... ... ... да ... ... лайық мінездерін аша түсу үшін алынған.Сөйте тұра қиссаларда
өзінің мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... Жүсіп сюжетіне өзіндік өзек болып тартылған.Сүйгеніне деген
адалдық пен үміт отын ... ... ... ... жыл ... Злиха,
ақыры дегеніне жетеді.(Қазақ эпостарында : Гүлбаршын 7 жыл күтеді, «Ер
Төстікте» - ... ... ... кейінгі дәуірлердегі әдебиетте дараланып, ... ... ... ... әйел ... ... ... мен Жүсіпбек қиссаларын салыстыра оқи отырып, екеуінің арасындағы
оқиғалық айырмашылық жоқ екенін көреміз.Тіпті ... ... ... ... Әли нұсқасын пайдалана отырып
жазған деген қорытындыға ... ... ... оқып ... болса керек.
Әлидің «Қисса Жүсібінің» қазақ әдебиетіне қаншалықты жақын екенін
мына өлең жолдарының Мағауияның (1869-1904) ... ... ... «Медғат – Қасымдағы » Қасым бейнесін салыстырып қарайық:
Дейтұғын бір құлы бар ... ... ... пішіні, зәңгі затты.
Отты қара көзі бар, ұзын бойлы
Тәкәппар, тәуекелшіл бек қайратты.
XIII-XIV ғасырдағы түрік әдебиетінде ... ... ... ... ... Жүсібі» деуге ... ... ... ... ... ... ... аңғарар
едік:
Жақып пайғамбар сәлем берді,жай сұрасты,
Періштелер Жақыпқа және жауап берді:
«Алланың бір досына ажал ерді,
Сол үшін көр қазамыз дейді ... ... ... ... ... көрімен» ұштастығына күман
келтіруге болмайды (Қорқыт аңыздары).Сондай-ақ «Қорқыт ата ... ... ... ... ... былғап әкеліп,Байындыр ханға көрсететін тұсы
«Жақыпқа Жүсіптің көйлегін әкеліп көрсету» желісіне ұқсас.
Сондай-ақ, Жүсіпке ... ... ... ... ... ұлым!»-
дейді. Бұл да орда ғасыр ескерткіштерінде Әлиден басқа кездеспейтін түрік
эпитеті. («Жаным ұлым, бұл қорлықты неден ... ... ... ... ... мұрат тұтқанының тағы бір
көрінісі:Жақып өлгенді оның жаны құс болып ұшады:
Бекзат тәннен айырылды ... ... ... жұмаққа (қарай) ұшар енді.
Бұл « кеудемнен қос кептерім қош деп ... ... ... ... ... өз ... жан кеткенде,
Құр дене топырақ боп қалды да, ... ... ... өз-өзінен көрінеді.
Әли Злиханың іс-әрекетіне түріктік кесіптер береді.ол кейде «Ер
Төстіктегі» Кенжекейге ... ... қызы ... айласын сезіп,
Сорқұдықтың басына қонғысы келмесе де, Ерназардың сөзін сыйлап ... ... ... үйін ... ... атасын қонақ қылатын желі Әли
дастанына енген (Жүсіпте ол жері қысқарып қалған).Злиха ... үй ... ... ... күтеді.Туған жері Ханааңдағы үйіне ұқсатып
жасауланғанына таңданған Жақыпқа: «Ол үйдің ... ... ... ... – ул әнбиядағы» қисса-хикаялардың ауыз әдебиетіндегі сюжеттері
Көне түркі жазба әдебиетінің ауыз әдебиетіне ... ... ... ... да ... ... ... - тұрақты тіркесі қосылады. Сөзбе –сөз аударғанда «оған Аллаһтың
сәлемі болсын» ... сөз. ... ... бұл ... ... нұры
жаусын» деген ауыспалы мағынада аударылып жүр. ... ... ... да- Аллаһтың сәлемін жеткізуші , осы ... ... ... ... ... ... ... болған үстіне бола беруін
тілейді.Бұдан «нұр үстіне нұр жаусын» деген халықтық ұғымның тектен – ... ... ... ... ... өсіп ... ... кейін, олар бірте-
бірте Алла тағаланы ұмыта бастады. Алла ... жүр ... ... Тіршілік тауқыметінен және шайтанның азғыруымен жаратушыға қарсы
шығып, мүлдем кәпір болды. ... ... ... ... Алла ... ... пайғамбар жіберілді.
Аллаһтың сәлемін, яғни пенделеріне деген қамқорлығын ... ... бір жүз ... төрт мың ... ... ... ... деген
сөз-парсының сөзі. Бұл да хабар жеткізуші деген мағына береді.
Нұх ... ... ... ... Нұх ... үлкен ұлы Канан туралы мынадай
дерек бар. «Нұх алайһи с-салам үлкен ұлы ... еді ». Ол ... ... ... ... болатын. Нұх алайһи с-салам сөздері ұнамады.
Шыныдан сандық жасап, ішіне ... ... ... ... ... ... су ... Ал, ауызекі айтылытын әңгімелерде оқиға бұдан гөрі
тереңірек баяндалады.Кәпірлер топан ... ... ... ... ... жасайды. Мұндай бөлмелер мыңдап жасалады да, әрқайсысының ішіне олар
әулет-әулетімен жайғасады.Осындай шыны ... ... Нұх ... с-
саламның үлкен ұлы Канан да орналасады.Қырық жылға ... ... ... ... ... адамдардың бір бөлігі биік таулардың
басына орналасып алады.Топан су лап ... ... ... де, ... де қалқып су бетіне шығады.Су көтеріле – көтеріле биік таулардың
да үстіне шығып кетеді.
Барша Қисас-ул әнбия ... ... опат ... ... ... өз заманының шонжарлары шыны үйлері мен біраз уақыт ... ... ... күні ... ... үлкен дауыл тұрады.Шыны
бөлмелер біріне бірі соғысып, түгелдей быт-шыт болып қирайды. Дауылдан
Нұхтың кемесі, ғана аман ... екі ... бұл ... ... – ул әнбия» әңгімемен бір-ақ
ауыз сөз байланыстырып тұр. Ол- ... сөзі ... ... ... ... ... ... бар екендігі аталып көрсетіледі.Рабғузи пайғамбар
туралы ... ... ... , ... детальдардың енбей
қалуы заңда еді.
Нұхтың кемесі судың бетінде ... ... ... ... сан ... ... ... ел аузында сақталған. Кемеге байланысты
оқиғаның ішінде халық арасында кең ... ... ... ... да, ... да ... түркі-манғол халықтарының
бәрі де өздеріне дос ... Оны ... ... ... ... ... ... өлтірсе, ол үлкен бәлеге ұшырайды,
ауырады, ... ... ... өлтіріп алса , адам яки
мал аяғы баспайтын таза жерге құрметтеп көмкіп, ... ... (сүт, ... ) ... тиіс.Қарлығаштың жақсылыққа жоритын нышандары да аз емес: егер
қарлығаш ... ұшып келе ... ... ... ... өтсе немесе түнде
ұйықтап жатқанда түсіне кірсе жақсы ырымның ... ... ... ... ұя сала қалса, одан да ... ... ... ... ... ... ... адамға көмектесетін
көрінеді: «тозаққа жанып жатқан ... ... су ... құйрығы неге айыр?» ертегісінің біз шартты түрде алған
екінші бөлімінде атаулардың әр ... әр ... ... ерекше
көзге түседі.Бір нұсқада-ара,екінші нұсқада-сона, үшінші нұсқада –маса
(қазақ ертегісінің ... ... ... ... ), ... «Қазақстан әйелдері » журналында жарияланған вариантта
сонаға қоса шіркей де суреттеледі.Ал осы атаулардың ... ... ... ... да ұшқыр қиялдан пайда болғанмен, ... ... ... арқа ... ... ... ... екендігі
шындық, жыланның құрбақаны жейтіндігі немесе құм ... ... үйге ұя ... ... ... әлгі аталғандардың тілі
шолағы қайсысы екенін анықтауымыз керек.Араны алатын болсақ, ... ... ... сорып қоректенбейді, шақса құйрығымен шағады,
өсімдіктерден, гүлдерден бал ... ... ... ... де ... ... іс тындыруға мүлде ебедейлігі жоқ, ал ... ... ... қан ... ... тұмсығының шоп-шолақ екендігін
тәжірбие жасаған екі адамның бірі ... ... ... ... ... ... ... көзге көрініп тұрған нәрсе.
Осы себепті аталмыш атаудың архетипі сона деп есептейміз.Қалған ... ... ... ұшыраған варияциялар.
Осы екінші бөлімде бір нұсқада «еті тәтті» деген сөз ... ... ... ... сөз ... ... қайсысы
дұрыс?Жылан ет жемейді, қан сорады.айдаһар болса, обып жалмайды.Сол себепті
жылан сонаны «қай жан-жануардың қаны ... деп ... ... ... ... ... – ул анийада» «гөшті шырын» деген тіркес кездеседі.
«Гөшт» парсыша «ет» ... сөз. ... сөзі ... ... ... ... ... қан сөзімен тіркеседі. Қысқасы, көне нұсқада
«қаны шырын» деген тіркес қолданылған да, оны кейін көшірмешілер өзгертіп
жіберген деп ... ... ... ... ... алдында жазба
нұсқаның алғашқылығы жөніндегі пікіріміздің дұрыстығын дәләлдейді.
Біз әңгімелеген жазба әдебиет пен ауыз әдебиетіне ортақ ... жайт анық ... ... ... ... ... ғана ... таратқан.
Лұқпен хакім әңгімелері.
Лұқпан қазақ фольклорына шығыс әңгімелерінен енген кейіпкер, данышпан,
ғажайып емші. ... ... ... да ... ол ... ... ... насихаттаушы ретінде суреттеледі.Бұл кейіпкердің көне түркі жазба
ескерткіштерінде ... ... ... келе жатқан сабақтастықты
көрсетеді.
Орта ... араб ... ... ... ... ... ... адам , дүниеде өмір сүргені ақиқат, шын деп ... ... ... сәл ... ...... ... тұсында
өмір сүрген бір ағаш ұстасының құлы.Ғибадаты ұнағандықтан, 3500 жасқа
келгенде оған Алла ... екі ... ... «Қаласаң
пайғамбарлықты , қаласаң хакімдікті (ғалымдықты) таңда», -депті.Лұқпан:
«Пайғамбарлық ұлық жол, алып жүре ... ... ... ... ... -деп ... көрсетеді. Лұқпанның теңдесі жоқ хакім болуы
сондықтан ... Оның ... ... ... ... бар осы аңыз себеп
болса керек.
«Қисас-ул анбияда» Лұқпан хакім жайлы айтылатын тағы бір әңгіме ... ... ... ... ... ... жазба әдебиетте
«Лұқпан хакім және ... ... деп ... ауыз ... «Жарлы
Сүлеймен» деп аталады.Бұл әңгімелердің баяндаулары әр түрлі болғаныменен,
сюжеті желілес екендігі мына төмендегі салыстырулардан айқын ... ... ... ... Лұқпан халыққа көп қайырым жасаушы
еді. Кімде-кім мал немесе пұлдай қарыз алса, куәсіз беретін еді.Бір ... адам мың ... ... ... ... ... бермеймін» деген
қиял болды.Жолай оны бір шүберекке орап жанына қойып еді. Ет деп ... ... алып ... ... ... ... өтіп бара жатқанда түсіріп
алады. Алып көрсе, өзінің кісіге берген алтыны.Әкеліп үйіне қояды.
Ал ауыз ... ... ... ... ... ... басталады:
Ертеде Сүлеймен пайғамбардың заманында бір ... ... отын ... ... күні отыны өтпей, күні балалары аш қалыпты. Сол
күні ... ... ... әскерлерімен әлгі жарлы үйінің қасына келіп
оныпты.Таң атқан соң,жарлы Сүлеймен пайғамбарды көріп,арызын айтқалы
жүгіріп келеді...-тақсыр, сенің де атың ... ... де ... алла ... ... ... түні базарда отыным өтпей
балаларым аш жатты.Сізді көрген соң қуанып мұңымды айтайын деп ... ... ... ... ... тас ... байғұс гауһарды
алып қуанып үйіне қайтты.Жолда ... бір ... ... ... ... ... бір қара құс келіп,жарқырап тұрған гауһарды
алып кетті.
Осы кіріспені бір-бірімен салыстырғанымызда, ... ... де ... ... ... ... сұрап алған
дүниесін жол-жөнекей құс алып қашады.Қолданылған атау ... ... ... ... құс, ... ... ... ситуациясы да бір-біріне ... ... ... одан арам ... бір ... ... ... алуы шындық
өмірде болуы әбден ықтимал оқиға.Ал жарлы Сүлейменнің ... ... ... ... күні ... ... үйінің қасына келіп, қона салуы-нағыз
ертегі.Лұқпан хакім-мың мысқалды ... ... ... ... гауһар
тасты сыйға тартады.Бұл айтылғандардың жазба ескерткіштегі хикаяның ауыз
әдебиетінде елеулі композициялық өзгеріске ұшырағанын көреміз.
«Қисас-ул анбиядағы» тағы бір ... ... ... ... үш ... айтты: «Қатыныңа ешқашан сырыңды айтпа», «жыңадан
байыған кісіге қарыздар болма», « жендетпен дос ... ... ... ... ... жаңа ... кісіден қарыз алады,нөкермен ... ... ... ... ... ... » деп айтады.Сөйтеді де,
қорасындағы елеусіз ... ... ... ... бір ... ... ... байбалам салып, «енді мен өлтірейін » деп патшаға хабар
береді.Адам өлтірушіні ұстауға ең алдымен дос нөкері ... ... ... қой» деп ... сұраса, маңына жолатпайды.Лұқпан хәкімнің баласын
дырылдатып әкеле жатқан жолда, ... ... кісі ... ... бер » деп жағадан алады.Басқаша айтқанда , «Жау жағадан алғанда,
ит етектен алады».Осылайша дабырласып, патшаның алдына ... ... ... ... ... ... өсиеттері расқа шығады.
Бұл әңгімені қариялар да айтып отырады, «мың бір түнде» де бар. ... ... ... ... жеткен әңгімелердің қатарына қосамыз.
Сүлеймен пайғамбар туралы хикаялар
Ел аузында көп айтылатын әңгімелердің бірі – Сүлеймен пайғамбар туралы
аңыздар.Сүлеймен аллаһи ... ... ... ... берілген.
Сүлеймен пайғамбардың дүниеге қалай келгені жөнінде ел аузында былай
әңгімеленеді: ... ... жүз ... төрт мың ... ... ... аспаннан түскен
қасиетті кітаптың бірі-«Забурдың» иесі.Оның үстіне балқып тұрған темірді
қолмен илеген ұста ... ... ... ұсташылық ет
осы Дәуіт пайғамбардан басталады.Дәуітке Алла ... отыз ұл ... ... он бес ұлы оң ... он бес ұлы сол қанатында
тұрып намаз оқиды екен. Бір күні Дәуіт пайғамбардың көңіліне тәкаппарлық
еніпті. «Өзіміз бір ... ... ... ғой» деп ... ... көп ... ... іс екені есінен шығып кетеді.Діни ұғым
бойынша, адамның екі иығында жақсылық, ... ... ... екі
періште бар.Намаздың орта тұсында ... ... ... қажет.Дәуіт
пайғамбар «ассаламу алайкум» деп оң иығына қараса, сәждеге басын қойған
бойы өліп ... он бес ... ... ... деп сол ... ... екінші бөлімінің де өліп қалғанын көзі шалады.Алайда
Дәуіт пайғамбар толқымайды,абыржымайды, асқан ... ... оқи ... ... деп ... ... бұл ... алла тағала риза болып,Жебрейіл алайһи ... ... ... ... ... берейін бе? Деген ... ... Өлер ... өлді ғой , отыз ұлға ... ... ... ,-дейді.
Халық Сүлеймен пайғамбарды міне,осылайша дүниеге келтіреді.Сүлеймен
пайғамбар жан-жануардың тілін біледі.Сондықтан оның хайуанаттармен ... ... ... ... болған әңгімелердің
көпшілігі үлгі-өнеге,ақыл-насихат беруге арналған.
Осындай әңгімелердің бірі-«Сүлеймен патша мен байғыз» деп ... ауыз ... көп ... ... ... 1-томында
«Хан мен құмырысқалар» атты ертек бар. Бұл ... ... ... ... аяқ ... өзгеріп кеткен.Сүлеймен пайғамбардың орнына-хан. Хан-
құрт-құмырысқаларға , ұсақ жәндікткрге ... ... деп ... ... бұл ... ... ... қарсы
алып,нөкерлерімен қоса қонаққа шақырады. Ертегіде ... ... ... ... дән ... ... ат – ... тойындырады.
Хан құмырысқалардың патшасын сүйіндірмек мақсатпен: «Бастарың неге ... -деп ... ... ... ,-деп жауап қайтарады.
«Белдерің неге қылмырықтай?» -деп сұрайды. «Еңбекқорлығымыздан ... ... ... береді.Бұл, біздің пікірімізше ,Сүлеймен пайғамбар
мен құмырысқалардың патшасы Манзураның арасындағы диалогтан үзінді ғана.
Қысқасы, Сүлеймен мен ... ... адам ... ... айтыла – айтыла осындай күйге жеткен.Немесе, халық
ауыз әдебиетін меңгерген ... ... ... ... ... ... анбияда» Сүлеймен пайғамбардың жануарлардың тілін үйренген
адам туралы аңыз бар.Жалынып ... соң: ... ... ... ... ... жануарлардың тілін үйренуге келісім ... ... ... ... соң, ... ... бір дем салса ,жан-
жануардың тілін өз-өзінен үйреніп шыға келеді.Үйіне ... соң ... ... әңгімелерінің куәгері болады.Бейнеттен қажыған өгізге еріккен ... ауыр » деп ақыл ... ... ... есекті
есінен танытып жұмысқа салады.есек кешкісін еңсесі ... ... «Не ... ... ... ... ... қасапшыман
сөйлесті. «Өгізім ауырып тұр, арықтамай тұрғанда соймасам болмас», деді.Осы
сөзден кейін есім шығып кетіп ... ... ... өгіздің жаны шығып
кете жаздайды. «Енді бұған не айла бар»,-деді. «Шөп жеп, су ... ... ... оның ... ... жөп жеп, су ішіп, құйрығын тігіп
ойнақ салды.Қожасы мұны көріп, ... ... осы ... ... тап ете ... бар ма. ... ... жағасынан ала
кетті.Күйеуі айтпады.Ол одан сайын есіре түсті: «Сенің менен жасырып жұрген
бір ... ... ... түсіп кетіп, күліп тұрсың, әйтпесе тектен-тек
адам күле ме?» Әйеліне олай айтып, бұлай айтып сендіре алмады да, үш ... ... ... айтса өледі, шынын айтпаса әйелі жанын ... ... ... күні ... ... ... ... ағаштың
басында отырған қораз жерге қарғып түсып,қанатын сілкіп-сілкіп жіберіп,
мекиендерді қуа жөнеледі.Осы кезде ... ит ... « Ей, ... ... ... ал сен болсаң ерігіп ойнап жүрсің». Қораз айтады
«Өлсе өле ... Кім дән ... ... ... бола ... ... сен де ... ит бола саласың. Өлсе, ол ... ... ... ... ... ... ашсам алақанымда , жұмсам
жұдырығымда, оның бір ... ... ... ... қожа ... ... көрер едім ол қатынды.»Қожа бұл әңгімеден ғибрат алды да, қораздың
айтқанындай етті. «Күлгенімнің себебі осы еді» деп ... ... ... әзер ... ... пен өгіз ... атты ертегіде осы хикаяның үштен бір бөлігі
ғана бар.Басталуы,аяқталуы ... бен ... ... ғана бар. ... ... ... Бұл ... «Қисас-ул анбийадан» тікелей
алынғаны , бірақ саясатқа байланысты бас-аяғының ... ... ... ... ... ... диюларды қалай бағындырғаны
жөнінде бірнеше хикая бар, алайда олардың бірде біреуі ... ... ... ... өте ... хикаялар мен күнделікті
өмірде қажетке жарайтын практикалық маңызы бар, ... ... ғана ... ауыз ... ... ... сөзімен айтқанда
: «Халық дүниенің жаралыс сыры, адам туысы, қас ие, дос ... ... ... неше ... ... ... ... қиялғажайып ұғым, нанымдар
жасап алып, соны дін іргесі еткен.Және осы жайлардың бәрі
де ... , аңыз ... ... ... ... ... заманның білімі
де, қоғамдық тартысы да, қиянат, зұлымдық туралы, әділет, араман туралы
ұғым, нанымы да ... ... Сол ... ... ... ... ... асыл-қазынасы болған».
Қорытынды
Бүгінгі күнге қадым замандардан жеткен әдеби ... ... ... ... ... бірі- ежелгі рухани
мұраларды яғни көне жазба әдебиет пен қазақ ауыз ... ... ... алып ... оларды көркемдік дәстүр жалғастығы заңдылықтары
арқылы ғана танып білу болып табылады. Біз ... ... етіп ... ... ... ... ... түркі халықтарына ортақ мұра
ретінде қарастырдық. ... ... біз ... ... ... жәдігерліктерінің
бертін келе қазақтың өзіндік төл әдебиетінің қалыптасуына қандай дәрежеде
ықпал еткенін нақты ... ... ... ... ... ... ... жасадық.
Ауыз әдебиеті нұсқалары орта ғасырларда-ақ жазылып алынып, хатқа түсе
бастады. Керісінше, ислам ... ... ... ... ... ауызекі таралды. Бір-біріне тығыз байланысты бұл екі процестің
әдебиет тарихын ... ... орны бар. Ашып ... орта ... ... ауыз әдебиетінің үлгілері сол дәуірдегі сөйлеу өнерінің
дәрежесін анықтады,күй-жайын көрсетеді.Жазба ... ауыз ... ... ... да ... ... бар ... әдеби құбылыс. Бұдан
да халық шеберлігі, дарыны, кеменгерлігі айқын танылады.
Ілгері заманда нақтылы өмірде ... ... бір ... ... ... ... айналып кететінін тарихтан білеміз.Өкінішке ... ... ... түскен нұсқалары аз ұшырайды. Оның есесіне шығыс жазба
әдебиетінің көптеген хикаялары, рауаяттары халық арасына ... ... ... ... ... себебі ислам дінінің ықпалынан екендігі
түсінікті. Ауыз әдебиетіне айналған шығармалардың дені ... ... ... ... ... олар ауыз екі ... жай, жөн –жосықсыз айнала салмаған . Көпшілігінде тәрбиелік мән
күшті, дидактикалық сарын басым .
Халық өз ... ... ... ... ... ... мынадай
тақырыптарды таңдап алған: Бірінші. Ақылдылық, данышпандық. Біз ... ... ... ... бұл ... ... ... бойына
жинақталады. Оның кемеңгерлігі соншалық ерекше ... ... ... ... ... ... ... сүйекті аластайды;зұлым патшаның
қаһарына ұшырап зынданға түскенде қорекке алған ... ... ... қалады; өзі жамандық жасап, өзгелерден жақсылық ... ... ... сақтандырады;қиын қыстау
кезеңдерде көмек көрсетеді. Қысқасы, Лұқпан хакім туралы кез-келген ... биік ... ... пен ... қастандық шығыс жазба әдебиетінде көбіне шайтан немесе жын-пері
арқылы жасалады.Мысалы,жүзімнің шырынына ішімдіктің пайда ... ... деп ... ... адам ... ... кемесін тышқанның тесуіне де ... ... ... ... пайда болып,мұрнынан түседі. Ал шынайы достықтың
бейнесін қарлығаштың қамқорлығынан көреміз ол адам қанын сормақшы ... қара ... ... ... ... ... сүйікті әйеліне құстың қауырсынынан үй жасап бермекші
болады.Әйелдің ... ... ... те әйел ... ... Байғыз асқан
тапқырлық көсетеді. Лұқпан хакімнің ойының ... ... ... ... ... ... ... яғни өзін
өзгеден артық санаушылық. Сұлеймен пайғамбарға өзінен данышпан жоқ ... ... ... ... ... ... ... тұрмайтынын аңғарып, тәубаға келеді.Ол өзінің басындағы бақ-дәулетке
тасып кеткендігі соншалық, дүние жүзіндегі бүкіл жанды мақұлқатты бір ... ниет ... ... ... еш ... бір ... ... қояды.Сөйтіп,
дүниенің тұтқасын ұстаған Сүлеймен пайғамбар бармағын тістеп қалады.Қанша
мықты болсаңда Сүлеймен пайғамбардан ... бола ... ... ... ... деген идея тастайды. Қорыта
айтқанда, шығыс жазба әдебиетінің ауызша таралуына ... ... ... біреуі мұрындық болған.
Көне түркі жазба әдебиетіндегі ... ауыз ... ... ... ... мазмұнында, композициялық
құрлысында біршама айырмашылық бар екенін байқадық.Мысалы, жазба әдебиетте
Нұх пайғамбар ... ... ... ... ... ... топан судың қаптауы, кеме жүзіп жүрген кездегі оқиғалар,
топан су қайтқаннан ... ... ... ... ауыз екі ... бұл әңгімелердің тобықтай түйіні ғана сақталған. Сондықтан оларды
көп желілі сюжеттердің үзінділері, көріністері ... ... ... ... неге ... ... ... бола алады.
Жинақтап айтқанда, түркі халықтарының жазба әдебиеті мен ауыз әдебиеті
тығыз байланысты болды. Ауыз әдебиеті жазба ... ... ... ... ... те ауыз ... байытып отырды. Бұлардың арасындағы
сабақтастық аса зор ... ... ... ... ... ... Шығармаларының екі томдық толық жинағы. I-том. Алматы: Жазушы,
1995.-336 б.
2. Акишев.К.А.,Кушаев.Г.А. Деревния культура ... и ... ... реки ... Науке. 1963-300 с.
3. Әуезов.М.О. әр жылдар ойлары Алматы 1959-556 б.
4. ... ... I-II-III том, ... ... ,Алматы:Жазушы,1986,-
264 б.
5. Бердібаев.Р. «Кәусар бұлақ» ... 1989,360 ... ... ... ... ... 1982.232 б.
7. Бердібаев.Р. «Сарқылмас қазына» Алматы 1983,248 б.
8. Бес ғасыр жырлайды, I том, Алматы: Жазушы, 1989.-383 б.
9. Бичурин.Н.Я «Собрание сведний о ... ... в ... ... ... ... часть I. » М. – Л. : Наука, 1950.-382 с.
Ғабдулин.М. «Қазақ халқының әуыз әдебиеті» Алматы 1974,320 ... ... ... ... ... батырлық жыры » Алматы
1972,338 б.
11. Гумилов.Л.Н. «Көне түріктер», Алматы: Жазушы,1994.-480 ... ... ... эпос и действительность. Ленинград: Наука,
1989-224 б.
13. ДУГ. ... ... 1989.I ... ... ДУГ. ... ... 1990.I том.584 б.
15. Егеубаев. А «Ежелгі ... ... ... көркемдік
жүйесі».док.дисс. Алматы, 1999.
16. Ертедегі әдебиет нұсқалары. ... ... ... ... ... «Асыл арналар» Алматы:1986.-326 б.
18. Жұмалиев. Қ «Қазақ эпосы мен ... ... ... ... б.
19. Ибраев.Ш «Қазақ эпосы» ... және ... ... б.
20. Йоллығтегін. «Күлтегін». Алматы: Жалын, 1986.-77 б.
21. Келімбетов.Н «Ежелгі дәуір әдебиеті». Алматы: Атамұра, 2005.-334 б
22. Келімбетов.Н ... ... ... мен ... әдебиетіндігі көркемдік
дәстүр жалғастығы».док.дисс. Алматы, 2000.-368 б.
23. Кенжебаев. Б «Әдебиет белестері».Алматы, 1986.-400 б
24. Қасқабасов.С.М «Қазақтың халық прозасы».
25. Қоңыратбаев.Ә «Қазақ ... және ... ... 368 ... ... ата ... ... б.
27. Қараубаева.А «Ғасырлар мұрасы». Алматы: Мектеп,1988.-162 б.
28. Қыраубаева.А «Ежелгі әдебиет». Алматы: Қазақ университеті, 1999.-138 б
29. Жолдасбеков.М «Асыл арналар» ... ... ... ... түркі әдеби ескерткіштер және олардың қазақ
әдебиетіне қатысы».канд.дисс. Алматы, 1968.
31. Жұмалиев. Қ ... ... мен ... ... мәселелері» Алматы,
1958.-404 б.1984.-272 б
32. Марғұлан.Ә «Ежелгі жыр аңыздар». Алматы, 1985.-368 б.
33. ... М. ... ... ... «Пройсхождение героического эпоса ранние формы ... ... ... ... 1963. -461 ... ... «К ... об аварах». Л.: Наука, 1976.-412 с
36. Өмірәлиев.Қ «Оғыз ... ... ... ... ... ... ... «Көне түркі жазба ескерткіштері мен қазақ ауыз
әдебиетіне ортақ ... ... мен ... ... жыры хикаялар негізінде) » канд.дисс. Алматы,
1991.-128 б.
38. ... ... ... ... ... ... ... «Жүсіп Злиха» Ғашықнаме. Алматы, 1976.-333 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сәбит Дөнентаев7 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
«Әдебиеттік оқу» пәнінің базалық мазмұны9 бет
І. Жансүгіровтің шығармашылығы23 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
Ільяс Жансүгіров44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь