Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.5
1 БӨЛІМ Шешендік сөз жанрының тарихы мен теориясы ... ... ... ... ... ... ..6.16
2 БӨЛІМ Шешендік сөз жанрының жүйелеу принциптері ... ... ... ... ... ... ..17.
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Қазақ әдебиеттану ғылымының алдында тұрған күрделі мәселелер - жанрлардың теориялық табиғатын айқындау, генезисі мен типологиялық сипатын саралау, сондай-ақ әдеби тарихи сабақтастық және дәстүр мен жаңашылдық проблемалары тұрғысынан әдеби дамудың мәнін ашу.
Әдеби мұраны игерудің ғылымы (фольклортану мен әдебиеттану) туып, дамып, калыптасқаннан бергі уақытта әдеби жанрларды жеке-жеке зерттеу ісі қолға алынып, бұл бағытта біршама еңбектер тындырылды.
Қолда бар зерттеу еңбектерде жанрлар табиғаты, олардың кейбір жекелеген теориялық мәселелері ғана ара-кідік сөз етілмей, жанр табиғатының түтас келбеті, болмыс-бітімі яғни тақырыптық-идеялық, композициялық-сюжеттік, образ және образдылық, тілдік-стильдік, әдістік-тәсілдік мәселелері өзара бірлікте карастырылып, сондай-ақ жанрлардың ұлттық дүниетаным, сыр мен сымбат секілді қритерилермен тығыз байланысты болып келетін зерттеудің психологиялық, эстетикалық категориялары жан-жақты көрініс тапты. Жалпы алғанда жанрлар поэтикасын жасау қолға алынды.
Жанр табиғатын айқындау бірер адамның қолынан келер іс емес. Жанрларды жеке дара қарастырған күннің өзінде, сандаған ғалымдардың жаппай жұмыла кірісуін қажет ететін күрделі дүние екендігін, әлі де болса жанр болмысындағы шешімін таппай жатқан түрлі ғылыми теориялық сұрақгардың туындауы растайды. Жанр табиғатын саралаудың қиындығын: "Жанр — это такая категория литературы, фольклора и искусства, которая характеризуется с одной стороны, универсальностью, а с другой стороны конкретностью", — деп атап көрсетеді С.А.Қасқабасов /16:18/.
Жанр сипатын ашу барысындағы теориялық толғамдардың кейбір жағдайда өзгермелілігі жанрдың тарихи категория екендігінде. Сана мен сезімнің, ақыл-ойдың жетілуіне байланысты көркемдік танымның белді кұралы ретінде жанрлар әр дәуірдің алға тартқан тарихи алғы шарттарына сәйкес бірін-бірі алмастырып отырады. Бұдан қандай жанр болмасын "мәңгілік" мәртебесінен айырылады деген ұғым қалыптасуы тиіс. Мәселе, әдеби-ғылыми танымның жетістіктеріне орай жанрды түстеп танудың, түрге жіктеудің, саралаудың принциптерінің өзгеруінде. Ал оның өзі жоғарыда айтқан жанрлардың типтері мен характерлерінің, әр кезеңдегі қызметінің алмасуына негізделеді.
Бұдан кейін зерттеудің әдебиет тану ғылымында фольклорлық және әдеби принциптері туындайды. Ал қазіргі кезеңде жанр мәселесін зерттеу ісінде әдебилік принциптерді жандаңдыру, өрістету кейбір тұстағы фольклорлық принциптер тұрғысынан қарастырылған ғылыми зерттеу еңбектеріндегі шешімін таппаған ғылыми-теориялық, ғылыми-сыни зерттеушілік ой-пікірді дамытып, өзіндік зерттеудің методологиясын қалыптастырады.
1. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. — Алматы: Мектеп, 1973.
2. Ахметов З., Шаңбаев Т. Әдебиеттану терминдер сөздігі – Алматы: Ана тілі, 1998.
3. Адамбаев Б. Халық даналығы. - Алматы: Мектеп, 1976.
4. Адамбаев Б. Шешендік сөздер. - Алматы, 1992.
5. Античные риторики. - Москва, 1978.
6. Апресян Г.З. Ораторское искусство. – Москва: Московский университет, 1978.
7. Әуезов М. Әдебиет тарихы. - Алматы, 1991.
8. Байтұрсынов А. Әдебиеттанытқыш //Ақжол. -Алматы, 1991.
9. Байтұрсынов А. Ақ жол. – Алматы, 1991.
10. Бердібаев Р. Жыршылық дәстүр. – Алматы: Ғылым, 1980.
11. Билер сөзі. – Алматы, 1992.
12. Бөлтірік шешен. – Алматы: Ғылым, 1994.
13. Досмұхамедов Х. Қазақ халық әдебиеті. – Алматы: Аламан, 1991.
14. Жармұхамедов М. Шешендік өнер. – Алматы: Мұратас, 1998.
15. Қасқабасов С.А. Казахская не сказочная проза. – Алматы, 1990.
16. Қасқабасов С.А. Жанры казахской народной (несказочной) прозы. Дис. на соиск. уч. док. .ил. наук. – Алматы, 1988.
17. Қасқабасов С.А. Қазақ халқ прозасы. – Алматы, 1984.
18. Қазақ әдебиетінің тарихы. І том, 2 кітап. – Алматы, 1964.
19. Қазақ Совет энциклопедиясы. 2 том, – Алматы, 1976.
20. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы, 1991.
21. Кузнецова Т.Н., Стрельникова И.П. Ораторское искусство в Древнем Риме. – Москва, 1976.
22. Негимов С. Шешендік өнер. - Алматы: Ана тілі, 1997.
23. Лихачев Д. С. Поэтика древнерусской литературы. - Москва, 1967.
24. Монтень М. Опыт. – Москва, 1960.
25. Об ораторском искусстве. Сборник (автор-состовитель А,В.Толмачев). –
Москва, 1973.
26. Платон. Сочинения. В 3-х т. Т. 1. - Москва, 1970.
27. Садырбаев С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. - Алматы: Қазақ
Университеті, 1992.
28. Сматай С. Қаз дауысты Қазбек би. // Үш пайғамбар. – Алматы, 1992.
29. Төрекұлов Н., Қазбеков М. Қазақтың би-шешендері. - Алматы, 1993.
30. Уалиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы, 1985.
31. Үш пайғамбар. – Алматы, 1992.
32. Шешендік сөздер. -Алматы, 1992.
33. Шканова Б.Ә. Шешендік сөздердің жанрлық ерекшеліктері. Фил. ғыл. канд. ғыл. дәреж. алу үшін жаз. дисс. -Алматы, 1994.
34. Қазақ, Алматы: Білім, 1994.
35. Радлов В.В. Из Сибири. – Москва, 1989.
36. Смағұлова Ж.Қ. Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу жолдары. – Қарағанды, 1995.
37. Дулатов М. Шығармалар. – Алматы: жазушы, 1991.
38. Кәрібаев Б. Поэтика современной казахской лирики. – Қарағанды,
1994.
39. Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Алматы. 1993.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Әдебиет теориясы және фольклористика кафедрасы
Шайменова Жанат Шайздарқызы
Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі
(Бітіру жұмысы)
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... жазушы:
Ф.ғ.к. ... ... ... ... ... курс ... ... жіберілді:
“ “ 2007 ж.
Әдебит теориясы және
Фолклористика кафедрасының
меңгерушісі, ф.ғ.д., профессор ... ... ... ... Шешендік сөздердің жарлық ерекшелігі.
Жұмыстың көлемі: 51 бет.
Жұмыстық құрылымы: Кіріспе
Мазмұны
Негізгі бөлім
1 бөлім. Шешендік сөз жанрының тарихы мен
теориясы.
2 бөлім. Шешендік сөз ... ... ... ... мен міндеттері: Берілген ... сай ... ... ... ... ... ... сөздердің жанр
ретіндегі, дербес ... ... ... ашу. Ішкі жанрлық
үлгілердің нық шекарасын белгілеу, теориялық анықгамалар беру.
Жұмыстың әдіснамасы мен ... ... ... ... ... ... және әдеби-тарихилық тұрғыда саралау әдістері,
сондай-ақ ... ... ... және ... шет елдік
ғалымдардың әдеби-теориялық, сын-зерттеу еңбектері алынды.
Жұмыстың жаңалығы: ... ... ... теориялық табиғаты
жайлы дәстүрлі тавтологиалық пікірлермен келісе бермейтін тың ... ... ... жаңа ... ... ... Қазақ
шешендік өнеріне тән айла-амалдардың, сонымен қатар шешендік сөздердегі
тапқырлықты ... ... ... да ... ... беті
болады.
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 39
Жұмыстың мазмұнын сипаттайтын кілт сөздер: ... ... ... ... ... ... мысал т.б.
М А З М Ұ Н Ы
КІРІСПЕ.....................................................................
.......................................3-5
1 БӨЛІМ ... сөз ... ... ... ... Шешендік сөз ... ... ... ғылымының алдында тұрған күрделі мәселелер -
жанрлардың теориялық табиғатын айқындау, генезисі мен ... ... ... ... ... ... және ... мен жаңашылдық
проблемалары тұрғысынан әдеби дамудың мәнін ашу.
Әдеби мұраны игерудің ғылымы (фольклортану мен әдебиеттану) ... ... ... ... ... ... жеке-жеке зерттеу ісі
қолға алынып, бұл бағытта біршама еңбектер тындырылды.
Қолда бар зерттеу еңбектерде жанрлар ... ... ... ... ... ғана ара-кідік сөз етілмей, жанр табиғатының
түтас келбеті, болмыс-бітімі яғни тақырыптық-идеялық, ... ... және ... ... әдістік-тәсілдік
мәселелері өзара бірлікте карастырылып, ... ... ... сыр мен ... ... ... тығыз байланысты болып
келетін зерттеудің психологиялық, ... ... ... тапты. Жалпы алғанда жанрлар поэтикасын жасау қолға алынды.
Жанр табиғатын айқындау бірер адамның қолынан келер іс ... ... дара ... ... ... сандаған ғалымдардың жаппай жұмыла
кірісуін қажет ететін күрделі ... ... әлі де ... ... ... таппай жатқан түрлі ғылыми ... ... ... Жанр табиғатын саралаудың қиындығын: "Жанр — это такая
категория литературы, фольклора и ... ... ... ... ... ... а с другой стороны конкретностью", — ... ... ... ... ... ашу барысындағы теориялық толғамдардың кейбір жағдайда
өзгермелілігі жанрдың тарихи категория екендігінде. Сана мен ... ... ... ... ... ... белді кұралы ретінде жанрлар
әр дәуірдің алға тартқан тарихи алғы ... ... ... ... ... қандай жанр болмасын "мәңгілік" ... ... ұғым ... ... Мәселе, әдеби-ғылыми танымның
жетістіктеріне орай жанрды түстеп танудың, түрге ... ... ... Ал оның өзі ... айтқан жанрлардың типтері
мен характерлерінің, әр кезеңдегі қызметінің алмасуына негізделеді.
Бұдан кейін зерттеудің әдебиет тану ғылымында фольклорлық және ... ... Ал ... ... жанр ... ... ісінде
әдебилік принциптерді жандаңдыру, өрістету кейбір тұстағы фольклорлық
принциптер тұрғысынан ... ... ... еңбектеріндегі шешімін
таппаған ғылыми-теориялық, ғылыми-сыни зерттеушілік ой-пікірді дамытып,
өзіндік зерттеудің методологиясын ... ... ... ... ... ұлт ... ... зерттеу дәрежесіне жетіп отыр. Оған М.Әуезов, Қ.Жұмалиев,
Е.Ысмайыловтардан кейінгі ... ... ... ... ... ... Ш.Елеукеновтың Р.Нұрғалиевтің, Н.Ғабдуллиннің,
Т.Кәкішовтің, ... ... ... ... ... ... Б.Мамыраевтың
және т.б. еңбектері дәлел бола алады.
"Осы уақытқа шейін сан ғасырлық тарихы бар ұлттық шешендік өнері, яғни
би-шешендер мұрасы көркем сөз ... ... да, ... мемлекет тағдырын шешудегі ересек қызметті елеусіз, ескерусіз қалды"
десек те, зерттеудің тың, соны, сындарлы ... ... ... сөз өнерінің қолмақты саласы - шешендік сөздер /22:3/
Жұмыстың өзектілігі. Шешендік сөздер ... өнер ... ... өсіп қалыптасты. Шешендік өнер - ... ... Ерте ... өнер Мысыр, Вавилон, Ассирия, Қытай, Үндістан елдерінде өркендей
дамыған. Алайда осынау ... ... ... көне Грециядан басталады.
Өйткені, шешендік өнер қоғамдық қажегтіліктен туды, құлиеленушілік қоғамда
әлеуметтік даму ... ... ... ... ... ... тарих сахнасьна шықгы. Б.з.д. V ғасырдың ... ... ... ... ... Афинада және оның қоғамдық өмірінде ... ... ... ... ... айналды.
Қазақ қоғамында да шешендік ... ... орны зор. ... ел ... ... елді ... ... әрине,
халықтың сан ғасырлық тәжірбиесінде ... ... ... ... ... ... отты да ... шебер
де шешен айтылатын ауызша сөздік ... ... әрі ... ... ...... шешендік өнерге бейім халық. Оның қиыннан
қиыстыра, төтеннен төге сөйлейтін ... да ... ... де ... да ... нақыл, қомақгы ойлары жөнінде өзіміз де, өзгелер де таңдай
қағып айтудамыз. Шоқанмен бірге қазақ ... ... ... ... ел өмірін, халық қадірін жақсы білген, арнайы зерттеген
ғалым Г.Н.Потанин қазақтың ақ ... ... ... ... ... ал ... әсіресе, өнер-білімге құмарлығын
және өмірге құштарлығын ежелгі афиндіктерге-грекгерге ұқсатады. "Қазақтар
жігерлі, таза жанды, ... ... ... олар ойын ... ... ... түр түсін; өмірдін көңілдісін сүйеді. Өлгенді еске алудың өзі бұл
халықта ойын-сауығымен, ат ... ... ... айтысымен, өлең-
жырмен той-мерекеге айналады. Серілік пен сән-салтанат қуу, ... ... ... атақ ... ... ... Бұл ... француздарға ұқсайды. Афиндіктер секідді қазақтар да жаңалық-хабарға
әуес, әуестік жас ... ... ... ... - деп ... ... ... даласын оңды-солды кезген, кей жағдайда сахара
адамдарымен істес болған ... ... орыс ... ғалымдарының (В.В,Радлов, Г.Н.Потанин, В.И,Даль, А.В. Затаевич
А.Янушкевич, Н.М.Ядринцев, Н.И.Веселовский т.б.) бұл ... ... ұлт ... ... тұжырымды ойлары құр еліктеуден, үстірт
бақылаудан туған нәрсе емес, керісінше, қазақ жұртының салт-санасымен, ... ... ... ... ... ... ... шындықтан кейінгі
жүрек жарып шыққан сындарлы ой-толғақ.
Қазақ шешендік өнері - атадан балаға мирас болып, алтын ... ... келе ... ... ... ... ... тереңінде шайқалған інжу
маржандай ғасырлар бойы халық жадында сақталып, ... ... ... ... ... шешендердің даналық сөздерінде ... ал ... ... ұрпақтың сана сезімін аралап, көптің
көкейіне қонақтаған ойлы, сырлы сөздерді жаттап, жадында ... ... ... ... жаратады. Қазақ шешендік өнерінің піспегі — шешен
билерде, күбісі — халық. Ел есінде жүрген шешендік нұсқалардың туындыгері ... ... ... ... ... ... сөз үлгілерін талқыға салып,
қырлап, өндеп, кұлпыртып әкеліп, кейде тіпті сан-саққа жұгіртіп әркімдердің
(шешен-билердің) атынан ... ... ... ... ... ... ... келіп жеткен шешендік сөздер
шымырқанған қымыздай жұтылған, тандай татырлық дүниелер болып келеді.
Ұлттық өнеріміздің тарихында Майқы би ... ... ... ... Майқы би Төбейұлы (1105-1225 жылдар шамасы), Аяз би
Жаманұлы (ХІ-ХІІғ), Мөңке би( ... ... би ... ... ... ... шамасы), Әз Жәнібек (1406-1473), Жиренше шешен, Шоған би
(1584-1642), Әсет би ( 1676-1723), Қадір-Тайжан, Тоқсан, Жанкісі, Азтайлақ,
Бөлтірік, Сары, Сырлыбек, Бала би, ... ... ... Шоң, ... Қараменде, Алшынбай, Асаубай секілді, сондай-ақ, Толе би, Қаз
дауысты Қазыбек және Әйтеке ... ... ... әлі де қазақ
даласындағы айтулы шешен-билер есімімен толықтыра, молықтыра айтуға болады.
1.Шешендік сөз ... ... мен ... өнер бар да, сол өнер жайлы ғылым бар. ... ... ... "Риторика" ілімі шешендік өнердің табиғатын, болмыс-
бітімін, сыр мен ... ... ... әдебиеттану ғылымында шешендік
өнерді зерттейтін ғылымның терминдік атауы ... ... ... ... ... ... ... шешендік өнерді зерттейтін ғылымның жеке сала
болып қалыптасуы, өзіндік терминдік атау-ұғымдарының пайда болуы, ... ие ...... ... ... ... өнер әлем тарихындағы көне ғылымдардың
бірінен ... ... ... өмір сүріп келеді. Шешендік өнер ғылым
ретінде қоғам дамуының әртүрлі кезендерінде бірде ... ... еңді ... ... ... дамуын үзбей өрістеп келеді.
Шешендік өнердегідей, басқа ғылымдармен салыстырғанда, ... ... ... ... дәстүр, мәдени тоғыс, тарихи ұлттық тіл мен
діл, сондай-ақ жалпы ортақ адами сипат наты, дәл көрінбейді.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... отыр. Бұл занды
да. Өйткені кез-келген қоғамдық ... ... адам құқы ... ... көзқарасты жандандырады. Ал мұның өзі сөз ... Сөз ... ие болу ... ... болады, бірақ оның
мәні өте-мөте өтпелі кезеңдерде, демократияның саналы ... ... ... ... ... айғағын шешендік өнердің гүлдену
дәуірлерінің көне грек және рим ... ... ... ... өрлеу
кезеңімен (эпоха ренессанс), Франциядағы XVIII ғасыр, ... XX ... ... ... XV ... ... бүгінгі күнге
дейінгі егеменді мемлекет, ел болу кезендерімен сайма-сай келуінен көреміз.
Шешендік өнер теориясысының әр ... даму ... ... ... да ... мол нәрсе.
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы кенжелеп дамыған саланың бірі шешендік
сөздерді ... ... ... өнер ... ... ... мәні біз үшін айрықша.
Шешендік сөздердің жанрлық табиғатын айқын танып білу үшін антикалық
шешендік өнер ғылымын білу ... ... ... онда ... ... ... мен ережелерінің канондық негіздері жатыр. Ал
кейінгі теориялық еңбектер гректер мен ... ... ... ... ... ... зерттеліп ғылыми жүйеленуі ерте замандардан
басталған. Мәселен, көне грек, рим ... бұл ... жеке пән ... ... ... ... ... көреміз.
Антикалық шешендік өнер қақындығы алғашқы толыққанды мәліметті бізге
Перикл дәуірі (б.з.д. V ғ.) ... ... ... ... және ... бола ... адамдарды сұлу сөзбен ораған шешен ретінде бөленді.
Бұл ... ... ... ... мен ... өнер ... болды. Оның негізін Коракс, Лисий және Горгий салды. Коракс шешендік
өнерге "Шешендік дегеніміз - нандырудың қызметшісі" - деп анықгама ... ... ... (б.з.д. V ғ.) ... ... ... ... Олар әртүрлі көзқарасты тұтынушылардың арасында сөз
сайыстарын өткізіп, сөз кұдіретін танытатын тапқырлық сайыстарында сынасты.
Софистер ... ... және ... ... ... ... ... өмірге дайындау деп түйді Сондай-ақ олар шешендерді (кәсіби
шешендерді) дайындады. Софист Горгий алғашқы шешендік өнер туралы оқулықты
да жазды.
Софистік ағымның ... ... бірі - ... Сократ ғылыми
трактат жазып қалдырмаған. Оның философиялық ой-тұжырымдары Аристотель мен
Платон еңбектерінде ... ... ... ... ... көшеде, алаңда
жиын-топқа сөйлеп, айтып отырған.
Сократтың тәсілі — асқан шеберлікпен ... ... ... әңгіме-дүкен құру, сөйтіп күрделі, ғибратты ойлар өрбіту.
Софистердің риторика ғылымына сіңірген еңбегін ... ... ... ... ... ... -шешендік, эвристиканы —
тартыс өнері, ...... ... ... жеткізді" — дейді
/22:10/.
Шешендік өнер теориясына айтулы үлес қосқан грек философтары: Платон
мен Аристотель болды.
Платон шешендік өнердің пәні мен ... ... ... ... ... мен ... ... — деп, анықтайды /26:265/.
Шешендік өнер теориясының бүтін бір дәуірін ... ... ... алыптардың алыбы, жаратылыс, логика, этика, психология, педагогика,
тарих, саясат, эстетика ғылымдарының түп-тамырын қозғап ... ... өнер ... ... ... ... риторика пәнінің
ауқымын өзіне дейінгі бұл мәселеге қатысты көзқарастармен ... ... ... ... ... жекелеген пәннің арнасында
қалып қалмауы керек. Ол нандырудың құралы мен ... ... ... ... таба алады. Осы қасиетімен ол дәрігерлік, арифметика, геометрия
т.б. арнайы ғылымдардан ерекшеленеді.
Шешендік өнердің жалпылық мәнін, мақсатын ... соң, ... ... жету ... нені меңгеру керек екендігін үйретеді.
Шешеннің сөйлеу барысындағы нандырудың амалдарын қарастыра ... ... ... ... үш ... түзеді. Бірінші бөлімде
шешеннің тыңдаушыларын тыңдауға ... ... ... ... ... ... ... кіріп мақсатқа жету үшін қажетті шешеннің
жеке бас қасиеттері мен ерекшеліктері ... ... ... ... өнердің техникалық жақтарын: сөйлеу
процесінде пайдаланатын ойды жарыққа шығарудың ... ... ... ... Ол ... алғы сөз, ... қорытынды секілді төрт түрлі бөлшегін бөліп ... ... ... ... ... ... ... Грецияның маңдай алды шешендерінің бірі — Демосфен, (б.з.д. 384-
322 жж.) Құл иеленушілік дәуірдің өкілі, демократиялық құрылымның ... ... Оның ... ... ... ... ... үшін
болған Афина күресінің тұсындағы ... ... ... әсіресе,
антимакедониялық партияны басқарған кездегі және оның Македония патшасы
Филипке қарсы ... ... ... ... ... тағылымдық сөздердің
қатарына енді.
Шешендік өнер Демосфен өмірінің мәні болды, ол оны аталмыш өнердің
ұстазы етіп ... Ол ... пен ... еңбектің арқасында "өзін-өзі
қайта туындатты", әлем шешендерінің эквивалентіне айналды. Демосфен сөйлеу
мен оның ... ... ... Ол өзінің болмысы арқылы Цицеронның
"Ақын болып жаралу керек, шешендер жүре келе қалыптасады" деген аталы сөзін
дәлелдеп ... Ал бұл ... ... ... ... ... көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен болады" деп ұлағатты оймен
өрнектеген.
Демосфен өз өнернамасында сұрақ-жауап ... ... ... ... ... ... күшейтті. Ол нақтылы дерек көздерімен
сөйлеген, ойды түсінікті, ... ... ... ... еркін
меңгерген ол тыңдаушы алдында мың сан қозғалысқа түскен. Демосфен сөздері
сөйлеу мәнерімен туған. Қарапайым және ... ... (екі ... Ол осы екі ... де еркін игерген. "Демосфеннен 170 қолжазба
біздің дәуірімізге келіп ... ... ... ... игі ... арқасында көне Римде де бүл өнер дами
бастады. Біздің дәуірімізге дейінгі III ғасыр Рим мен Грек ... ... деп ... әдеби-мәдени құндылықтардың алмасуымен
сипатталады. Бұл сипат шешендік өнерге де тікелей қатысты.
Шешендік өнер көне ... ... ... ие ... ... ... сөз ... ие болған адамға тәңіріндей табынған.
Олар "адамды даңққа бөлейтін екі қасиетті өнер бар: бірі — ...... деп ... /21:3/. Рим ... істерді халық
жиындарында, сенатта, сотта ерікті әрбір азаматтың сөйлеу мүмкіндігіне ие
болатындай жағдайда қараған. ... ... ... ... ... ... ... өсу мемлекет істеріне араласу ... ... Рим үшін ... қарқынды өмір, сөз бостандығы
шешендік өнердің кеңінен өрістеуіне жол ашты. Басқаша айтқанда "демократия
— шешендік өнердің анасы" /22:189/. ... ... ... ... Римдік классикалық өнердің дамуына тежеу салды. Көне Рим шешендік
өнерінің үшар шыңы деп Цицеронды ... Марк ... ...... көне ... ... Ол өзінің шешендік өнер қақындагы ұлы
ойларын " ... ... үш ... (" Шешен туралы", "Брут", "Шешен")
еңбегінде зерлеп қалдырды.
"Шешен" атты еңбегінде майталман шешен ... алты ... ... Ең ... ... білім, жеке бас эрудициясы,
философиялық жүйелер ... заң ... ... ... ... ... атап ... Кең ауқымдағы философиялық ойлау —
шешендік өнер үшін қажетті алты шарттың бірі. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... екі ...... мен логика.
Цицеронның өз шығармаларында ... ... ... ... — сөздің әсерлігі үшін қажетті деп табылатын сезім күйі. Ол ... ... ... ... ... үстінде ережелер мен заңдардан
гөрі көпшілік ... ... ... жиі ... соны басшылыққа алатынын,
сондықтан шешеннің аудиторияның сезім күйіне әсер ете алуы ... ... ... деп атап ... ... ... мен қызығыушылығын
ескере білу - шешеннің биік мақсаттарға қол жеткізуінің айтулы көрсеткіші
деп есептейді ... ... ... ... рим ... ... ... шешен ғана ұлы" деген мақұлдауының жатқандығын көреміз.
Әрі бұл шешендік өнердің ұлы ... да ... ... өнер ... арналған еңбектерінде шешен үшін
сөйлеу композициясы, стилі, ... тіл ... ... ... ... ... ... тәлім алатын көптеген жақтар қамтылған.
Әйгілі шешен Цицеронның трактарттарындағы өрбітілген ... мен ... ... ... ... Рим ... V ғасыр соңында құлдырауы жаңа феодалдық
формацияға өтумен аяқталды. Ерікті азаматтардың тең ... ара ... мен ... ... ара қатынасына ауысты.
Жаңа әлеуметтік — экономикалық құрылым ... ... ... ... ішінде шешендік өнеріне де (риторика) өзгеріс енгізді.
Шіркеулік шешендік ... ... ... ... айналды, оның ең
маңызды ерекшелігі догматизм мен схоластика болып табылды.
Христиандық шіркеу өз сөзін елдің бәріне арнады: бай ... ... ... да. Шіркеулік уагыз ауызша қарым-қатынастың ең кең тараған
түріне және саяси үгіттің құралына айналды. ... ... ... ... пен ... ... ... сақтай
отырып, тікелей идеологиялық сұраныстармен байланысты болды.
Уағыз ... өте ... ... шешендік шеберлікті талап етті.
Уағыздың негізінде көне ... ... ... ... ... логикасын қабылдаған. Ежелгі шешендердің тәжірбиелерімен сусындаған
ортағасырлық шешендік өнер дамыды.
Бірақ діни бояулармен ... ... ... ... жаңа
қасиеттерге де ие бола бастады. Өзгерістердің болуы діни догма түріндегі
сөзсіз беделдің пайда болуымен ... ... ... не ... ... ол өзінің ойларын және тұжырымдарын "Қасиетті жазумен" байланыстырып
отырды. Мінсіз ... ... бір ... ... ... ... қол ... екінші жағынан баяндауынан схоластика элементтерін
ендіруіне жағдай жасады.
Бірер ғасыр ... ... ... ... өнер бұл ... ... қалдырды. Бүл белгілер белгілі мөлшерде қазір де ... ... ... ... ... ... ... аса жоғары
құрмет, әсіресе, макұлданған дәйек-сөздер, ... ... ... /21:54-57/.
Бірақ бұған қарамастан қатал діни шектеулердің шеңберінде де шешендік
өнер ары ... дами ... Және ... ... үшін, шіркеу догматтарына
қарсы бағытталған "күпірлік қозғалыстар" едәуір роль ... ... ... ... — Фома ... ... ... шіркеу шешендік теориясындағы гомелетиканың негізін салды. Онда
ең бірінші болып пішін, сыртқы әдемілік, ... ... қүр ... ... ... ... ... емес, сендіру болып табылды. Шешендік сөздің
тиімділігі мен іске әрекеттілігі осы кезеңдерде ... дәл ... ... ... ... бұл түрі ... Европа мен Батыс Европа елдерінің
мәдениетіне айтарлықгай әсерін ... ... ... ... ... болмауы ықпалын тигізді. Уағыздар тек қана латын тілінде
оқылатын. Құдайлық шешендік өнерге ... орта ... ... ... ... ... Ол ... мағынасы аңғартып тұрғандай
(лат. Іесііо - оку, Іесіог - оқушы) кітаптан алынып оқылса да, шын ... мен ... ... білім заңына бағынды. Кейін ХУ-ХУІ ғ.
кітап басып шығару ісінің ... ... ... ... ... ... Оқу ... айту, шешендік өнер жетістіктерін пайдалану шешендік өнердің жаңа
жанрын туғызды.
"Жаңа кезең" XVI ғасыр басында тарихта жаңа дәуірдің ... ... ... ... өрлеумен басталды. Бұдан кейін ол ағартушылық
дәуірмен ... ... ... ... ... ... ... ығыстырған жаңа дүниетанымның дамуы - осы ... тән ... ... ... шешендік әлеуметтік-саяси бағыттарды қабылдай отырып,
қарқындай түсті. Ол өзіне көне шешендік ... ... ... жаңа ... және ... идеалдармен куаттанды.
Осы кезеңнің аса дарынды шешендерінің бірі - Ян Гус (1369-1415). Ол -
Прага университетінің ректоры және діни ... ... ... жеке
үстемдік құруына қарсы шығып, жаңа чех әдеби тілінің негізін ... ... ... ... Б.Паскаль, М.Монтень, ЖЛабрюйер, Р.Бэкон,
И.Гете, Г.Лихтенберг және т.б. европалық жазушылар мен жаңа ... ... ... ... ... шешендік өнер туралы көптеген терең
ойлар, шешенге ... ... ... ... ... орын алады. Көне
дәуірдегідей қайтадан бірінші сөздің ... ... ... тарта білуі, нақтылы бір әрекетке қатыстыра алуы қойылды. Бұл
қарым-қатынасты Монтень сөзімен айтсақ "өзінің артында ... ... тек ... ғана ... ... ... /24:321/,
XVII ғасырдағы фраңцуз Ж,Лабрюйер шешендік өнерге мынандай анықтама
береді: "Шешендік — бұл берілген сый. Бұл ... ... ... ... ... мен ... жаулап, оған өзіміз қалаған әр нәрсені ұқтырып
және соған сендіруге көмектеседі" /25:51/
Шешендік өнер теориясына дамуына орыс ғалымдары да зор үлес ... ... ... шешендік өнері туралы бірнеше еңбектер белгілі болды.
Осылардың ішінде М.Усачевтің "Риторика" кітабын атап көрсетуге ... осы және ... да ... ... яғни ... ... ... де күшті еді. Бұл Ресейдің мемлекеттік құрылымдық жағынан демократияның
парламенттік өмір сүру арнасынан қол үзгендігімен түсіндіріледі. Бұл ... ... ... тән еді. ... ... ... ғана
жанды сөздің еркін дамып, жетілуіне жағдай туды.
Бұған шешуші қадамды Мәскеу ... мен ... ... ... М.В.Ломоносов жасады. Ол қазіргі орыс әдеби тілінің негізін
қалап, орыс тілінің қиын реформасын жасады. Ломоносов "Шешендікке қысқаша
басшылық" кітабын жазып, орыс ... ... ... ... ... ... жоймаған бұл кітапта орыс шешендік өнерінің ары-қарай
даму бағдарламасы ... ... үшін ең ... ... ... мен ... керек деп көрсетеді. Алайда шешен үшін тек ... ... ... ... негізгі талаптарының бірі-халықтық сөздің
элементтері мен құрылымы туралы ... ... ... атты ... төрт ... ... ... кіріспе, түсіндіру, бекіту,
қорытынды. Әрбір бөлікке қатысты тапсырмалар, ұсыныстар берілген /25:73/.
Қазақ шешендік өнері жайындағы ... ... да ... өнер ... ... ... Бұл ретте: "Ұлттық шешендік өнер ... ... ... ... атанған отырарлық оқымысты Әбу Насыр әл-
Фарабиден басталады. Ол "Риторика" атты ... ... ... ... ... кәдімгі тәжірибелік іс-мақсаттан, қолдану
аясынан туындатады", — деп жазады шешендік өнер қақында жүйелі еңбек жазған
ғалым ... ... ... ... ... ... өнерді әлеуметтік-
қоғамдық, мемлекет тағдырын шешетін өнер деңгейінде қарастыра отырып сөйлеу
процесінің қыр-сырларын нақтылады. "Нақтылып ... көз ... ... ұғып ... ... ... ... шыншыл көзқарас, тиянақгы білім,
сөйлеушінің бет-жүзі, қимыл-әрекеті сияқгы ұғымдарды жіктеп, бажайлап
түсіндіреді" ... ... ... ... ... ой ... шешендік өнердегі
басты нәрсе ақиқатқа қол жеткізу дегенді қадағалап отырады. Ал ... ... ... батыс софистері еңбектеріндегі тек пікірге нандыру, сендіру,
жүгіндіру сияқты жалаң нәрселерді ғана қуаттап кетпей, жалпы ... ... ... ... ... ... төркінін еске түсіріп отыруды
нұсқайды. Яғни, шешендік өнердің пайда болуының өзі ... ... еске ... Бұл ... ... ... ... мәнін ашатын
батыс софистерінен қалған мына бір дана сөз ... ... деп ... — менің досым, бірақ шындық одан да қымбат" (Сократ), болмаса
"Шешеннің парызы-шындықгы айту" ... ... ... ... ... ... ... пайымдау мақсатымен
жазылған XIX ғасыр шеніндегі Ш.Уәлиханов еңбектерін атап өткен орынды.
Ш.Уәлиханов "Сот реформасын жайындағы жазбалар" дейтін ... өнер ... ... ... дау-дамайда туындайтынын дұрыс
пайымдау келе, бүл өнердің бүтіндей бір ... ... ... ... ... күші бар көшпелі өмірге мейлінше лайықталған қасиетті өнер екендігін
айтады. Бүл орайда Шоқаннан көп кейінде қазақ оқымыстылары шешендік өнердің
билік, заңдық сипатын ... ... ... жоқ. ... Ә. Қоңыратбаев
шешендік сөздерді заңдык, нақылдық, философиялык, сатиралық деп жіктейді
/20:61/.
Ғылыми-сыни зерттеушілік ой-пікірдің ... ... ... қазақ
баспасөзінің алғашқы қарлығаштары, әсіресе, "Дала уәлаятының ... ... ... өнер қақындағы ой-толғамдарын С. Негимов былайша
бағалайды: "Дала ... ... ... ... қоғамдағы орны,
билік-кесім шығаруы жөнінде бірнеше мақалалар берілген. Атап өтер ... ... ... ... ... ... ... хүкімі хақында", "Бұрынғы замандағы билердің билік қылуы", "Бұрынғы
замандағы ... ... ... ... ... ұтымды пікірлер,
бағалы мәліметтер, құнды дерекгер бар"/22:105/.
Ш.Қүдайбердиев казақтың шешендік билік өнерінің терең тарихи ... ішкі ... ... ел ауызындағы мақалға айналып кеткен зандық бап-
қағидалардан ... ... екеу ... дау ... ... ... биін табар, ит кұтырса иесін қабар".
"Тапқан қуанса да, таныған алады".
"Кесімді ... өсім ... ... мал болмас, қуып алған құн болмас".
"Ала арқан кеспей арылмас".
"Өзі жығылған өкінбес".
"Тағыны жеткен алады, жарлыны кеміткен алады".
"Тұлпар түп ... ... ... ұры серігіне күйеді" /34:157-158/.
Бұл тұрғыда,сондай-ақ, дәуір өзгеріп, ата-бабадан қалған ... бір ... ... ... ... еткен тұстағы шешендік-билік өнердің
келелі мәселелерін қаузаған ... ... ... ... ... ... "Тағы да би һәм билік" атты мақалаларын атауға болады. Бұл
мақалаларының құндылығы сол, ... ... ... ... және орыс
билік өнерімен салғастыра қарауында.
Ал жалпы шешендік өнер аясында туындаған сөздерді ... ... ... оны әдебиеттің дербес, жеке жанры ретінде ғылыми ... ... ... жиырмасыншы жылдарындағы А,Байтүрсынов, М.Әуезов және
С.Сейфуллин т,б. ғалымдар ... ... ... ... ... ... рет ... сөздерді ғылыми зерттеудің көзі
ретінде арнайы қарастырды. Мәселен, ... 1926 ... атты ... ... сөз" ... тарауында шешендік
сөздерді бес түрлі ішкі жанрлық үлгілерге жіктеді: а) саясат ... сөз, ... ... сөз, б) қошамет шешен сөз, в) ... ... сөз, г) ... тұстағы шешендік сөздердің функциональдық сипатын жазған,
Ш.Уәлиханов ... /30:35/ ой ... ... дамытқан ғалым
Халел Досмұхамедов.
"Қазақ халық әдебиеті" атты зерттеуінде Х.Досмүхамедов халық әдебиетін
қырық алты түрге жіктей отырып, ... бір ... ... ... ... деп шешендік сөздерді жатқызады. ... сот ... ... ... үкім ... екі ... ұтымды даулары мен тапқыр
жауаптары, ... ... ... не өлең ... ... Поэзияның бұл
түрі билік сөз (замечательные приговоры судей биев) деп аталады", — деп
атап көрсетеді ... ... ... ... ... әдебиетінің тарихын жасауға
батыл қадам жасаған еңбек М. Әуезовтың "Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихынан орын тептіріп,
"Билер айтысы" деген терминдік атау ... ... ... ... ... ... автор бұл жанр төңірегіндегі ілімнің әлі де болса
теориялық шымырлануы қажеттігін былайша аңғартады: " Билер айтысының ... ... ... ... ... ... бұл түрдегі айтыстар
ерекше көп болғандықтан, бұл ... ... ... бөліп қоюға болмайды.
Сондықтан, қазірде қандай түрлері кездесетінін айтамыз. Бірақ бұл ... ғана және ылғи ішкі ... ... ... жіктер болады" /7:
188/.
Бұдан кейінгі кезенде жалпы шешендік өнер ... ... ... ... ... кесті үлгісі ретінде қандай жәдігерлер
қарастырылуы, аталуы тиіс ... ... ... ... ... ... теориялық ой-толғақтың нені шиырлауы керектігін Әуезовтен кейін
тағы да атап көрсетіп, әдебиет тарихының түтас бір дәуірін ... ... 1932 ... "Қазақ әдебиеті" кітабы болды.
С.Сейфуллиннің енбектегі ... ... ... шешендік сөздердің негізі ретінде дау-дамайда, талас-тартыста
туған билер сөзі ... ... ... ... ... "билер
сөздері" деген термин-атау ұсынғандығынан аңғарылады. Сондай-ақ
С.Сейфуллиннің ... ... ... ... тағы бір ... ... қазақ билерінің болмысының халық өмірінің сан-алуан
қырларымен байланыстылығын, ... көп ... ... ... ... С.Негимов бұл турасында "...бұған қоса ол әрі батыр,
әрі әнші-ақын, жыршы, ... ... ... ... бір ... ... ... екендігін ескертеді", — деп пайымдайды /22:107/.
Осылайша шешендік өнердің аясын ... ... ... ... ... бағдарлап, көркем сөз ретіндегі теориялық табиғатын тексере
бастаған ғылыми-зерттеушілік ой-ағым отызыншы жылдардан кейінгі уақытта
әдебиеттану ғылымындағы бел алып ... ... ... ... Сейфуллин зерттеулерінде табы сезіле бастаған бұл оңсыз теорияның
ықпалы 1945 жылы қорғалған Ә.Мәметованың "Қазақ билерінің шешендік сөздері
және оның әдебиеттегі ... ... атты ... кері әсер етіп,
кейін 1948 жылы шыққан "Қазақ әдебиеті тарихы" атты ... ... ... концепциялары алынып тасталды.
Ұлттық шешендік өнер, шешендік сөздер теория сының дамуының келесі бір
кезеңі тікелей әдебиетші ғалым Балтабай ... ... ... ... ... С.Сейфуллин, Х.Досмухамедов ұсынған "билер
сөзі" терминін "шешендік сөздер" терминімен ... ... ... ... ішкі ... ... қарай үшке, құрылысына қарай
екіге бөледі.
"…шешендік сөздердің әлеуметтік және ... ... ... ... ... ашып анықтау үшін сөз нұсқаларын талдаймыз және
мазмұнына қарай шешендік арнау, ... ... ... дау деп үш салаға
топтап зертейміз", -дейді /3:95/. Б.Адамбаев жіктеуінің ғылымилық сипатының
тереңдігі ... ... ... ішкі ... көрсетуінде, әрі
ғалымның бұл саланың теориялық толғамды мәселелерін түгел қамтуға ... ... ... шешендік сөздерді құрылысына қарай пернелі және термелі деп
жіктеуі, тілдік-көркемдік сипатын екшеуі, шешендік орта, дәстүр, сондай-ақ
шешендік ... ... сөз етуі ... саланың поэтикасын жасауға
тырысқан ғылыми сауаттығы.
Бұдан былайғы тұста айтарлықтай құнды пікірлер берген ғалымның бірі -
С.Садырбаев.
"Халық әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... үшке белуге болады: а) салтанатты, екпінді
сөздер; ә) нақгылы, қысқа түйінді сөздер; б) майда, биязы, ... ... деп ... ... ... мен түрлерін де саралайды /27: 33/.
Теориялық толғамдарды қалыптастыруда қазақ шешендік сөздерін жинап-
бастырып, алғы сөз ... ... ... ... ... ... де ... орайда Т.Кәкішов, Ж.Дәдебаев, С.Қорабай, Н.Төреқұлов, М. Қазбеков сынды
бұл істің үлкен жанашырларын атаған лазым.
Жалпы ... сөз ... жете ... оған өз ... ... ... ... бағалаған. Сөз өнерін дертке балаған ел "тіл тас ... ... бас ... деп сөз ... ... оның ... күшін
"таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді" деп бағалай білген. Мән-мағынасыз,
қалай болса, солай сөйлеуге болмайтындығын ... ... ... ... ", ... ... ... сөз шығады," "жақсы сөз - жарым
ырыс" деп тыйым айта отырып ... ... ... ... "сөз ... жоқ" деп қошамет көрсетіп отырған, Әлемдік ... ең бай ... ... ... ... ... ... сөз жүйесін табар, жүйесіз сөз
киесін табар" деп сөйлеудің мәдени нормаларын да белгілеп, тіл ... ... ... қиын өнер ... ... Бұл ... "Түгел сөздің
түбі бір, түп атасы - Майқы би" деген сөз де осыны нұсқайды. Атақты ... өз ... ... ... алдында сан мәрте сөз ... ... ... шыға ... Бұл ... ... ғалым
Ш.Уәлиханов: "Би атағын беру қазақта халық, тарапынан бір ... ... ... ... ... ... ... бекіту арқылы емес, ... ... ... ... ... тілге шешен қазақтар ғана бұл
құрметті атаққа өз бетімен ие болып отырған. ... би ... алу үшін ... деген қазақ өзінің заң ісіне жетіктігі және шешендік қабілеті бар
екендігін халық ... сан рет ... тиіс ... ... ... ... қазақ даласына тез жайылып, олардын аты жұрттың бәріне мәлім
болып отырған. Сонымен бұл би деген атақ келіл ... ... және ... сөйлеуге патент сияқты нәрсеге айналған," - деуі аталмыш өнер тегінің
мейілінше қиын, ... ... ... /30:56/. ... ... ... тағы бір құнды жағы ел аузына ... ... ... әртүрлі дау-жанжалда билер аузынан шығуына байланысты аталмыш
сөз үлгілерін билік сөзбен қатысты анықтауымызға ой салатындығында. Қазақта
"Ердің құнын екі ауыз ... ... ... ... бар. Бұл сөз білмеуден,
сөйлей білмеуден туған нәрсе емес. Қайта аз сөзге көп мағына ... орын мол ... ... ... бір ... ... орай ... халқы
бір ауыз сөзге тоқталған бітімге келген, яғни басқаша толғасақ ұлттық
менталитеттің бір ... ... ... ... өнер ... ... мен
өркендеуінің жолдары басқа да халықтардың бұл іспеттес өнерінің өсіп-өну
жолымен қарайлас ғылыми-шығармашылық процесті ... ... әлі ... айқындай түсетін келелі мәселелерінің бар екендігін жұмысты жазу
мақсатымыздың өзі айқындап беретіндігін алға ... сөз ... ... ... ... ... ... да өміршең түрі - шешендік сөздер,
шешендік ... ... жанр ... және ... ... өзі шешендік өнер тарихының даму ... ... ... ... өнерді зерттейтін риторика ілімінің ғана екі
жарым мың жылдай ... ... ... ... онда ... жеке жанр ретіндегі теориялық туу, даму, қалыптасу және ... ... ұзақ ... ... ... ... ... оның табиғатын тануда әр-түрлі ғылыми бағыттар мен
методологиялық ... ... ... ... ғылымында жанр табиғатымен ол туралы ... кей ... ... ... қалатын кездері болады.
Бұның өзі жанрды жікке бөлудің фольклорлық немесе әдеби ... ішкі ... ... ... айқындамаудан
туындайды.
Көркем шығармашылықта ақиқат шындықты зерлеудің амалы (тек) бар да
(эпос, лирика, драма) соны ... ... ... (түр) бар ... сөз, ... ... ... т.б.) . Бұл фольклор мен әдебиетке
ортақ үрдіс.
Мәселе зерттеу көзі болатын жанрды фольклористика ... ... ... ... ... ... ... сабақтастықтың (фольклор және әдебиет
ауқымында) тарихын салмақтағанда, алдымен фольклорлық шығармалардың ... ... ... ... Бұл — ... сөз ... ... әуелі қоғамда, адамзат санасында фольклорлық таным мен
фольклорлық шығармалардың стихиясы ... ... ... ... ең ... бұл ... тууында адамның күнделікті
тіршілігі, күнкөріс, кам-қаректі жатты. Айталық, аң аулау, ... ... ... ... ... "мың бір ... ... т.б.с.с.
Кейіннен адам өмірді игерген сайын, өмірдің белгілі кезеңдерінде туған әлгі
жанрлардың түпкі кызметі ысырылып, бірінші кезекке оның ... ... ... тәрбиелік сипаты артты. Бұл ретте С.Қасқабасовтың:
"Главном фактором в развитии, ... или ... ... ... ... функция, целовая установка", — деуі ойымызды бекіте түседі /16:
51/.
Бұл ой ... ... таза ... ... ... зерделейтін
ғалымдар да жоққа шығармайды. Мәселен, "Литературные жанры в той или ... ... ... ... ... функции внелитературные, — дей
келіп, — жанры определяются их употреблением: в богослужением (в его ... в ... и ... ... ... ... в ... княжеского быта и.т,д",- деген Д.С.Лихачев пікірі
де жоғарыдағы ой сорабын қуаттайды /23:40/.
Риторика ... ... ... ... ... ... ... Әл-Фараби, Ломоносов, Апресян, Байтұрсынов, Садырбаев
сынды шешендер мен ойшылдар, ғалымдар еңбектеріндегі ... ... ... ... ... "шешендік дау сөздер", "тұрмыс-салтқа
байланысты айтылатын сөздер" немесе ... ... ... деп ішкі ... ... ... ... принциптерінен туындап отыр.
Ал сонымен қатар шешендік сөздерді ... мұра деп ... ... оны сөз ... ... ретінде әдеби мұрағаттар тұрғысынан
талдаудың әдеби принциптері көзімен қарау қажеттігі туындайды. Әдеби дәстүр
және ... ... ... нұсқайды. Сатылы даму ... ... жанр ... ... ... ... ... туындайтыны заңдылық. Д.С.Лихачевтің: "Для русской литературы
чисто литературные принцпы выделения жанров ... в силу в ... ... в," — деп орыс ... жанрлар тарихын зерттегенде, бұл орайда
белгілі бір уақыт мөлшерін анықтауы ойымызды нақтылай ... ... ... ... тек пен түр ... шешендік сөздерге көпшілік жағдайда шешендік ... ... ... ... ... ... ... қызметі
түріндегі түсініктер деңгейінде ғылыми спецификалық классификациялар,
тұжырымдар жасалды.
Ал бүның өзі риторика іліміндегі оның ... ... ... өнерінде
күні-бүгінге дейін шешендік өнер (как вид искусства) және ... ... ... мағыналарының жете ажыратылмағандығын көрсетіп отыр.
Генетикалық жағынан алып қарағанда, шешендік сөздер тікелей шешендік өнер,
сөйлеу ... ... ... басқаша айткқада, шешендік
өнер сөйлеудің сөз сияқты бірден-бір материалы, шикізаты.
Шешендік өнер кең мағынасында өнердің өзге түрлері (сөз өнері, сәулет
өнері, ... ... т.б.), ... ... ... сөз өнерімен
төркіндес мәнде ұғыналады. Шешендік өнер ауқымды мағынасында әрбір ... ... ... ерекшеліктерін бойына жиған, сөйлеудің
мәдениетімен, сөз кұдіретімен тікелей байланысты. Бұл ... ... ... ... жанр ... ... қоғамдық, тарихи-әлеуметтік, саяси-
экономикалық сипаттармен айқындалатын кең ... ие ... ... шешендік өнері — қазақ халқының атадан балаға мирас
болып келе жатқан сөз ... сөз ... ... ... бір ұлттың
суырыпсалмалық қасиетін бойына дарытқан, күрделі тарихи, ... ... ... роль ... халық кәдесіне жараған синкретті
өнер.
Жалпы шешендік өнерді туындатқан, ... ... ... алып
шыққан нәрсе қоғамдық-әлеуметтік фактор екені даусыз. Қоғамның сұранысынан
туған рухани құндылықтардың ... да зор ... ... ие ... рух ... түстеп тануда фольклор мен ... тағы ... өнер ... ... роль ... кұру ... түйінді мәселелерді, келелі істерді шешетін
сот залдарында ендігі кезекте аудиторияны айтылар ойға, уәжге сүттей ұйытар
"от ... орақ ... ... ... көшелі билік айтатын би қажеттілігі
осыдан келіп шықгы.
Яғни өмірлік күн-көріс қамы, тіршілік үшін қажетті (үй салу, ... ашу, сот ... ... ... құру т.б.) ... ... ... негіздеу үшін рухани құндылық өнер қажеттілігі
осылайша туды.
Көне грек пен Римде ... ... мен ... ... ... да халықтық, елдік, мемлекеттік мүдде. Өйткені олар ел рухы ... ... ... ... ... ... ... айналды.
Көне грек пен Римде сот залдарында публика алдында ... ... ... ... және ... ... "логогрифтер" мектебі
қызмет етті. Олар алдын ала белгіленген күнге ... ... ... ... ... ... өмір ... мүмкіншілік туғызды. Ірге тасы
біздің жыл санауымызға дейінгі сандаған ғасырларда қаланған ... ... ... ... тарихы, әрине, көшпелі өмір
салтын ұстанган, көшпелі мемлекет құрған қазақ халқының ... ... ... ... ... барлығы айқын көрінеді. Кей
жағдайда көшпелі саят ұстанған елде пайда болған ... ... ... айрықша сипатын алға тартады. Жүйелі ғылымиланған білім беру ... ... ... ұстамаған, кітап бастырмаған елде шешендік жолын үстап,
билік айтам деушілер үшін айырықша талант, ерекше дарындылық қажет... ... ... ... үшін әділеттілік жолында айнымас жол өмір ... ... ... ... ... ... десек, оның қағидаларын әркім
өзі таныса аларлықтай хатқа түскен, тасқа басылған қол ... ... ... ... ... ел ... ... байланысты "Есім салған ескі жол" және
Әз Тәукенің "Жеті жарғысы" сияқгы ... ... ... ... ... ғана ... тиіс ... Бұл фактор казақ ... ... ... ... қиындатады. Бірақ болмысынан
саққақұлақ елдің ұландары бүл қиындықта да сыр біддірмей, ... ... ... ... ... ... ... тарихты қозғап, бұданда басқа
толып жатқан салт-жобаларды есте сақтап, ел өміріндегі ... алға ... ... ... ... ... ой ... Қазақ шешен-билерінің бұл өнердегі күрделі болмысын Бұхар жырау
былайша суреттейді:
Көш бастау қиын емес,
Қонатын жерде су бар.
Қол ... қиын ... ... жау ... ... сөз ... ... адам таппас дау бар,
Міне, сөйлеу тілінің шығуының түпкі ... ... ... сөз
өнерінің деңгейіндегі шешендік өнердің қазақ халқының ... ... ... ... деген уақытта біздің санамызға көркем шығармашылық ... ... ... өнер ... одан гөрі ... сұлу сөйлеу,
сөйлеудің жоғарғы мәдениеті т.б. ұғымдарда анықталады. Яғни шешендік өнер
түсінігінде шарттылық басым, ал шешендік сөз ... ... ... ... зерттеген бұрын-соңғы еңбектерде аталмыш өнер түрін
әдеби теориялық принциптер ... гөрі ... ... ... ... ... ... байқаймыз.
Ал әлі де болса зер сала зерттеп, айқындай түсетін мәселелер қандай
десек, бүған дейінгі көптеген еңбектерде ... ... жете ... ... зерттеу объектісіне айналмаған шешендік сөздердің жанрлы
сипатын анықтау, ішкі ... ... ... ... ... ... шек қою ... дер едік.
Шешендік сөздер бар да соның негізінде дамыған, өрістеген шешендік
өнер бар. Оның мағынасы кеңірек, ауқымдырақ дегенді ... ... ... еңбектерде, соның ішінде ... ... атты ... ... (1998) "Шешендік сөз — қазақ ... ... ... ... өнегелі ой-түжырымы бар айрықша
тапқырлық танытатын ... сөз ... ... ... басқа түрлерінен
айырмасы - көбіне дауласу үстінде билік шешім айтылған ... ... ... ... сөз ... ... туған", - деп анықтама бере келе, бұған
дейінгі анықтама-түсініктерде кездесе бермейтін "Мүндай шешендік сөздерге
нәр ... оның ... ... - ... ... ... ... жауал,
қағытпа сөз (реплика) . Елдің жадында өзгермей сақталып айтылып жүретіні -
осы тақпақтап келетін тұсы", — деген ой ... ... ... жоқ бұл анықтама типологиялық тұрғыдан келгенде қазақ шешендік
сөздерінің әлемдік үлгіден шешендік ... ... ... ... ... анықтамада ары қарай мынандай ой қорытындысы бар,
"Шешенік сөз ... ... ... ... дау, шешендік толғау,
шешендік арнау деп жіктеліп жүр. ... ... ... сипаттауды
ескермей (қағытпа сөз мәселесі - С.Қ.) толғау жырдың немесе арнау сөздің
бәрін жанрға жатқыза беру ... ... еді", — ... ... кей ... ... ... сөздің саналуан түрлерін дау үстінде айтылған
кесім сөзімен ... ... ... де тарлық етеді", — деп жұмсартып алады
/2:365/. Мұндай байлам бұл жанрға қатысты ... ... ... ... ... ... қазақ елі сөз сөйлеудің сөз ... ... ... ел ... ... Бұл ... қазақ сахарасын қилы
кезеңдерде әртүрлі ... ... ... ... А ... де ... ... және Ә.Диваев сынды шетелдік
және отандық ғалымдардың еңбектерін ... ... ... өзі ... ойлау жүйеміздің логикалық тазалығын,
табиғи тазалығын қалыптастырды. ... ... ... шықтай тазалығы өткен
ғасырлардан жұрт назарын өзіне аударды. В.В.Радлов қазақ ауыз әдебиетінің
нұсқаларынан өзі ... ... ... ... нақыл сөздерді
енгізіп, кітаптың ... ... ... ... тілі - исламның
бүлдіргіштік әсеріне ұшырамай, таза ... ... ... ... ... ... да бірен-саран жат сөздердің енгені байқалады. Бірақ ол сөздер
қазақ тілінің үндестік ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің осы тазалығы мен табиғилығы, сондай-ақ ... бұл ... ... ... ... ... оған ... құрастырылған жинақтардың толық томын арнауыма себеп болды.
Оның үстіне қазақгың басқа бауырластарына қарағанда сөзге тапқырлығы ... де ... әсер ... ... ... өзі қазақ шешендік сөздерінің бөгде халықтардың шешендік
жәдігерлерімен салыстыра қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... әлемдік үрдістегі
дәстүрлі шешендік сөздер теориясымен үндесе бермейтін ұлттық арнада ... ... жанр ... ... да бір жеке ... немесе шығармашылық болмаса әдеби процестер
үшін теориялық пікір қалыптастырудың алғашқы сатысы - әуелі материал жинау.
Шешендік сөздерді жинаудың қолға алынған тұсы ХІХ ... ... ... ... "Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу жолдары" дейтін
еңбегінде: "Қыр баласы" ескі билердің шешендік ... ... ... ... Шернияз, Орынбай, Күленбай т.б. ақындардың шығармаларын
жариялауды қолға алу керек деп жаңа ... ... — деп /36:32/, ... ... ғылыми-зерттеушілік-эстетикалық ой түюінің де көш
басында шешендік сөздердің болғандығын Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... ... ... аталмыш ел әдебиетінің өзге
жанрларының жиналып-зерттелуімен салыстырғанда мейлінше, шартты түрде, ерте
зерттеу ... ... ... ... екі ... ... ... түбегейлі бекімеуі, жоғарыда атап көрсетілген жекелеғен
факторларды ескермегендіктен болып отыр.
Қазақ шешендік сөздері ХІХ ғасырда жиналып зеттеле бастағанымен, ... ... XX ... соңғы жылдарында қойылмақ емес. Шешендік сөздер
хақында XIX ғасыр шенінде бірді-екілі ... ... ... негізгі зерттеу объектісіне айналған кезі үстіміздегі ғасырдың
жиырмасыншы жылдары және күні-бүгінгі ... ... ... рет бұл жанр
ұғымын беретін термин де осы тұста ... ... ... ... 1927 жылы ... ... тарихы" атты айтулы еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... қарай келіп, қазақ сөз өнерінің қомақты саласы шешендік сөздерге
арнайы тарау арнап, ... атын жанр ... ... ... ... қалыптасқан атауы жоқ жанр тегін "билер айтысы" деп
анықтауы да, бұл саланы зерттеудегі ... ... ... не ... болса керек. 1920 жылдар үстіндегі ... ... ... ... ... ... жазу ... жүзеге
асырылғандығын ескерсек, онда сол жылдардағы әдеби жанр ... ... ... ... зерттеушілер назарынан тыс
қалуының себебін ... ... ... ол ... халық мұрасын жинау-
жариялау міндеті кезек күттірмес дүние болды. ... ... ... шешендік сөздерді әдеби принциптер тұрғысынан қарап,
зерделеген, құнды пікір айта алған қазақ әдебиеттану ғылымында айтулы еңбек
болды. Бұл ретте көп ... бойы ... ... ... ... ... атаған жен. Алғаш рет ол ... ... атты ... бұл жанр ... ... жаңа ... ... атауын пайдаланды, әрі шешендік сөздерді ... ... ... ... анықтамалар берді. Аталмыш еңбегінде ғалым алғашқылардың
бірі болып шешендік сөздердің кұрылымдық болмысын айқындады. ... бұл ... ... ... ... ... ... зор
мүшелері бесеу" дей келіп: а) Бастамасы; ә) Ұсынбасы; б) Мазмұндамасы. ... г) ... — деп атап ... Бұл ... ... сөздердің жанр ретіндегі ішкі әдеби байламдарыннан емес, екінші
бір жағдайда, яғни, шешен - ... ... ... беретін тілдің
сөйлеу мәдениеті аспектілерінен келіп ... ... Әрі бұл ... оның ... ... ... бар саралау. Яғни бұл жағдайда
шешендік сөздердің ... ... ... ... баса
көрінеді. Жоғарыдағы атап көрсетілген кұрылымдық талдаулар антикалық
дәуірлердегі халықтық сөз, яғни ... ... сөз ... ... ... даналығы" атты кітабында: "Біз енді шешендік
сөздердің ... және ... ... жанрлық-көркемдік
ерекшеліктерін ашып анықтау үшін сөз нұсқаларын талдаймыз және мазмұнына
қарай шешендік ... ... ... ... дау /3:89/ деп үш ... зерттейміз", - деп айқын көрсетеді.
Бұдан әрі аталмыш еңбекге ... ішкі ... ... ... ... ... сын, ... бата (тілек) секілді тарамдарын,
шешендік толғаудың нақыл, мақал, мысал, жұмбақ, жауап сияқгы тармақтарын,
шешендік даудың жер ... ... ... құн ... мал және ар дауы деп ... саралайды.
Бұл саралау, жіктеулер шешендік сөздердің поэтикасын зерттеуде елеулі
алға басқан табыс болғанымен, поэтика мәселесінде, әсіре, ұсақ жанрлардың
поэтикасымен ... ... ... ... ... ... ... жоқ
емес, Айталық Балтабай Адамбаев классификациясындағы ... ... ... мысал, жұмбақ Х.Досмүхамбетов, М.Әуезов, М.Ғабдуллин зерттеулерінен
белгілі болғандықтан, халық ауыз әдебиеттінің ... ұсақ ... ... да ... бұл ... ... ... жоққа шығармаймыз. Өйткені академиялық басылым ... ... ... ... ... ауыз ... басқа
жанрлармен қатарласа дамып келе жатқан жанрдың бірі — ... Ал ... ерте ... бері өз алдына жеке жанр екені туралы осы ... ...... одан әрі "жұмбақтарды халықтық шығармалардың
басқа жанрларымен ... оның ... ... ... ... ... ... зерттеу арқылы жұмбақтардың тарихи шығу
жолын, өсуін және өзгерген ... ... — деп, ... жаңа
аспектілерін меңзейді. Сондай-ақ ой төркіні ендігі ... ... ... мен ... ... және ... мен мақал-мәтелдердің
төркіні осы жұмбақтармен де ұштасып, жалғасып жататынын білеміз", — ... ... ... ... бірақ бұл құбылысты жанрдың бір жанрға
ауысуы деп түсіндірмейді. Сөз жоқ шешендік сөз ... біз сөз ... ... ... ... мол. ... ... деген немене, қанат
деген немене, сағат деген немене?", — деп ... ... ... ... адам былай деп жауап қайтарған екен: "Екі жаман сөйлесе, ағат емей
немене, екі жақсы сөйлесе ... емей ... ... ... ... жанат емей немене, астындағы арғымақ армай-талмай жеткізсе, ... ... ... ... ... ... мына бір
мысалдан айқын көрінеді. ... ... ... келе ... бір ... ауыл ... бір үйге келіп: "сөйлес" дегенде үйдегі адам "сөйлей
тұр" деп жауап қайырады. Сонда әлгі жолаушылар: "Алыстан келе жатқан ... — мөже ... ... ... ... ... — дейді. Сонда үй иесі
сараңдау кісі болса керек, үйінен шықпай қырыстанып жатып: ... ... ... не? ... ... ... аттан түсіп сусындаңдар, оның
шешуін таппасаңдар, жөндерің әне!" — деп ... ... ... Сонда
жолаушылардың ішінен біреуі суырылып ... ... ... ел ... деген жер болады, тарыдан түйіс қылады, сары майдан иіс ... ... ... ... ... соны біз мөже дейміз", — депті.
Сонда ... ... ... бай ... жүгіріп шығып мұнда шешен адам, ақын
адам бар екен, ел жұртқа ... етер деп ... ... ... ... ... түйіс қылып, сары майдан иіс қылып, ... ... ... араластырып "жент" жасап беріпті дейді. Көженің "нағашысы"
шешендіктің, тапқырлықтың арқасында осындай тәтті ... ... ... ... бүл ... біз ... шешеңдік сөздер мен жұмбақгар
арасындағы әдеби байланысты көреміз, әрі бұл жанрлар тоғысының ... ... ... ... бір жанр ... енуі ... ... да,
соған байланысты жанр табиғатын тануда негізгі критерий ... ... ... ... ... ... бөлу принцптеріне қайшы ... ... ... З.Ахметов бұл орайда: "Ғылымның қай саласынан алсақ
та, алдымен оның негізгі ... ... ... ... сан ... ... ... өзара қатынасын, шек-жігін айырып алмай, ... ... ... ашып беру ... соғады", — деп, алдымен
ішкі үлгілерін алмастан бұрын, әуелі сол ... ... ... ... айтады /2: 89/.
Шешендік болмысын танудағы бірден-бір жан-жақты еңбек болып табылатын
"Халық даналығында" Б.Адамбаев шешендік сөздерге: "Дәстүрлі шешендік сөздер
дегеніміз — белгілі бір ... ... ... ой, ... ... және ... жиі қолданып, сөйлемдік орамы қалыптасқан жүйелі,
үлгілі сөздер", — деп анықтама ... ... егер де ... ... ... сөз ... мен ... болса, онда оның әдеби жанр аталуының өзі қисынсыз болар еді. ... ... ... негіз болып түрған ой сарабы — ... ... бір ... ... ... ". Яғни бұл ой ... сәл
дамыта түссек, оқыс жағдайға (көпшілік жағдайда алдын-ала хабардар
болмаған, дабыра ... ... ... ... "Досайдың жас кезі
екен. Әкесі оны сынамақ ... ... ... ... бе, ... үлкен бе? – депті. Бала кідірместен:
– Әрине, дихан үлкен.
– Қалайша ? ... ... ... ... ... бермесе, патша аштан өлмей ме? – деген екен. ... сөз ... ... жүкті көтеріп түрған "Дихан астықгы
бермесе, патша аштан ... ме?" ... ... ... ... да ... көрінісі. Өйткені "дихан" және "патша" ұғымын дәл осы ситуацияға
дейін мағыналық ой жағынан жақындастыру әсте ... ... ... -
әлеуметтік, экономикалық тұрғыдан қараған кезде екеуі - екі таптың өкілі.
Дихан — жер емшегін емген, ... екі ... ... еңбекқор адам.
Диханнан патшаға дейінгі аралықта сан ... ел ... ... бар. Ал ... ... жас ... айтқан осы бір сөзінде кереғар
екі ұғымның тоғысы - әсем ой қорытындысы. Бұл ситуацяда бала ... ... екі ... ... ... адам және ... адам), яғни
антиподтық сипаттағы сөздері ішкі логикалық мағынасымен жымдастыру арқылы
ұтымдылыкқа жетіп отыр.
Яғни бұл мысалдардан көріп-байқап ... ... ... ... ... сөйлеу емес керісінше, тапқыр жауапқа, ұшқыр ойға
кұрылған нақты сөз үлгілері. Біздіңше, шешендік дегеніміз ... ... ... "тіл ... шын ... пе?" ... айтылар ойдың
ақиқатын іздеу жолындағы ел мойынсұнар шешімді табу, ... ... ... де ... ... сөз ... қиын, шешімін
таппас дау бар" дейтіні де осыны мегзейді.
Ойды ой тудыратындай ойды жарыққа шығару сәтіндегі нұсқалық, қысқалық
жылдам да ... ... ... белгілі жағдайда туындап отырады.
Қазақ шешендік сөздерінің ең күрделісі дау сөздердің дені диалог, репликаға
ұласатыны бар. Оқырманды ... ... де, ... ... ... осы тұс, әрі бұл халык жадында мәңгі сақталады.
Сонымен диалог-реплика және ... ... ... ... ... ... ... жаны мен қаны, сөлі, ... десе ... ... ... сөз ... бүл ... - жоғарыда атап кеткеніміздей, көбіне-көп шешендік
дау сөздерге тән. Яғни ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөздер болмысын танудағы
назардан тыс қалып жүрген теориялық мәселенің бірі осы.
Өйткені қазіргі таңда ... ... ... Адамбаев
зерттеулерінде біраз орныққан шешендік арнау, толғау және дау ... ... ... сөз, ... сөз, нақыл сөз./12/ немесе С.Садырбаев
зерттеулеріндегі:
А. Тектері Ә. Түрлері
1. Саяси-әлеументтік - ... ... ... сөздер - рухани көсемдердің сөздері
* көрші мемлекеттермен саяси
хал ахуал мәселесін шешуге
арналған елшілердің ... ... ... ... заман туралы философиялық
толғау сөздер.
2. Шешендік дау сөздер – жер ... ... ... ... ... ары мен ұжданына
қысым жасағанда, оларды қорғау
үкім шығару, билік айту.
* ру мен ... ... ... ... барымта
тартыс.
хандардың, феодалдардың
психологиялық және экономи-калық
үстемдігіне қарсы кедей-шаруалардың
қарсылық, нара-зылық білдіруі.
3. Тұрмыс-салтқа
байланысты айтылатын шешендік сөздер
–арнау сөздер,
–қыз ұзату, келін түсіру,
–шілдехана ... ... үй ... ... ... ... ас пен ... салтанатты сөздер;
* ата-аналар баталары;
* жақсылық, жамандық туралы
ойшылдардың сөздері;
* әдет-ғұрып ... ... ... ... жаңсақтықтарға жол беріп жүрміз /27: 33/.
Ал соғы шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігін ашуға арналған Шканова
Бақыт Әжіғалиқызының ... ... ... ... атты
кандидаттық диссертациясында төмендегідей жіктеу беріледі.
1. ... ... ... ... Сыни сөз
г. Естірту
д. Көңіл айту
ә. Жұбату
ж. Сәлем сөз
2. Шешендік толғаулар:
а. Нақылдар
б. ... ... ... ... ... Шешендік даулар
а. Ер құны дауы
ә. Жер дауы
б. Жесір дауы
в. Мал дауы
г. ... ... ... намыс дауы
4. Шешендік суырып салмалылық:
а. Айтыс
ә. Суырып салмалылык
б. Бірқақпайлар
в. Аңыз бен қалжың-оспақ
Бұл келтірілген ... ... да ... ... ... жасалған Ахмет Байтұрсыновтың:
а. Саясат шешен сөз
б. Билік шешен сөз
ә. Қошамет шешен сөз
в. Білімір шешен сөз
г. Уағыз сөз, – ... ... ... ... жанрды анықтаудың, түрге бөлудің ішкі теориялық қатынастарын
басты назарға алмаған, сыртқы кейбір үстірт элементтерге бой ұрып ... ... ... ... ... ... тегі мен түрін айқындауға АБайтұрсынов
классификациясының маңызы сол, ... ... ... жол ... 3. ... Эллада дәуіріндегі Аристотельдің "Поэтикасының"
маңызы қаншалықты ... ... ... ... ... ... ... да соған теңгере айтқан бағасының практикалык мәні
әдебиет теориясын ... ... ... рет ... еді. Ал ... ... ... А.Байтұрсынов түрлеген шешендік сөздерге де
қатысы бар.
Жаңа методологиямен қаруланған әдебиеттану ... ... ... болжаулар ұсынуы - заңдылық. ... ... ... оның өсіп-өркендеуінің жемісін, диалектикалық даму потенциялын да
аңғартады. Жалпы, әдеби ... мәні де сол ... ... ... ... ... зерттеушілік ой
пікірге үзілді-кесілді қаулы шығарып, оны өзге арнаға ... ... тебу ... ... жат ... да ... үшін кей ... көңіл
төріндегі салиқалы ойларымызды жарыққа шығарғанымыз абзал.
Бұл тұрғыдан келгенде біз жоғарыда айтқанымыздай ... ... ... ... доминант қағытпа сөз (реплика) және ... ... ... ... ... қайталап айтамыз. Шешендік сөздердегі
негізгі ой қазығы — күтпеген тапқырлықтың, оқыс ... ... ... Сонда ғана ол тыңдаушының жүрегін тебірентіп, билік шешімінің
әділдігіне риясыз сендіреді.
Мәселен, ... ... ... бір елдің елшісін біреулер өлтірейік деп,
екінші жақ өлтірмейміз деп, үлкен дау-дамай ... ... осы ... шешу үшін ұлы ... Төле би, орта ... Қазыбек би, кіші жүзден
Әйтеке би бас қосып, бір ... ... ... ... ... бір топ ... қоныпты. Сонда Төле тұспалдап:
– Мына көлдің алар ма еді қазын атып, - дейді.
– Оғың ... ... ... ... - ... ... ... пәлеге қап жүрмейік,
– Қаз екен деп перінің қызын атып, - дейді ... сөз ... ... ... ... ... ... деген шешімге
келеді /11: 13/.
Тұспалмен келген қағытпа-диалог күллі сөздің ажарын кіргізіп, ... түр. ... ... сөзі - тоқтам, яғни заңдық күші бар ... ... ... жанр ... динамикалық қарқын қосып,
авторлық идеяның обьективті идеямен қауышуының жанды себепкері.
Ал ... ... ... сөз ... диалогтың классикалық
әдебиеттің келелі мәселерінін шешуде, ... ... ... "Бәйбіше-тоқал", "Қаракөз" т.б, драмалық шығармаларында)
жарқын көрініс табуы, ... ... ... ... ой ... ... ... болса керек.
Сонымен жоғарыдағы ой сарабтарын таразылай келе ... ... ... ... ... ... әдеби жанр ретіндегі сипатын танудағы
басты критерий-ядро қағытпа сөз, диалог және монолог. Бұлар ... ... ... сөз өнеріндегі дербестігін тану қиындайды.
Фольклорлық жанрдың даму барысында, бір жағынан жекелену, екіншісі
ортақтасу ... ... ... ... ... С.Қасқабасов:
"...Жаңадан пайда болған жанр ау баста синкретті түрде болды, ... ... ол ... ... ... ие ... ... Бірте-
бірте ол енді өз шеңберінен шығып, басқа жанрлармен қатынасқа түседі,
олардың ... ... ... ... ... синтезге, ягни
интеграцияға түседі. Демек, жанр даму ... үш ... ... өтеді;
даралану (дифференциация), тұрақтау (стаблизация) және ... Жанр ... даму ... ең ... атқаратын қызметіне
сәйкес өзгереді, міне, жанрдың "мамандалуы" ... ... - ... Бұл ... ... шешендік сөздердің табиғатының өзіндік бір
ерекшелігі, оның сикреттілігі. Шешендік сөздер табиғатында ... ... ... ... бірлікте дамитыны оның сикреттік
қасиетімен қоса, күрделі жанр екендігін байқатса керек.
Шешендік сөздердің ... ... оның шығу тегі ... даму ... ... ... ... де байланысты.
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы шешендік сөздердің жанр ... ... ... даму ... ... ... теориялық еңбектерде негізінен осы
бағытта ой зерделегені соның ... ... ... ... ... ... ... лирикалық
түрлері болып табылатын шешендік арнау және шешендік толғау мәселелері.
50-60 жылдардан кейінгі барлық шешендік сөз ... ... ... осы ... ... ... "Белгілі бір адамға арнайы айтылған сәлем, сын, әзіл және
бата (тілек) сөздерді шешендік ... ... - деп ... ... ... ... ... арнаудың небір классикалық үлгілері кездеседі.
Мәселен, Абайдың "Дүтбайға", "Күлембайға" ... бір ... ... ... ... ... "Қалың елім, қазағым, қайран жұртым", М.Дулатовтың
"Жұртыма", А.Байтұрсыновтың "Қазағым елім...", М.Жүмабаевтың ... ... ... т.б. ... өлең ... ... ұшыратамыз. Бүл өлендер бұл күнде ... биік ... ... ... ... академик З.Ахметов арнау өлең деп
біреуге арналған, бірақ оған деген ақын ... ... ... мінезін ашуға
ұмтылған лириканың түрі деп түйіндейді.
Біздің көпшілік жағдайда шешендік арнау деп ... ... ... ... ... ... жатады. Табиғатында арнаулық ... ... ол бір ... ... болмаса жалпақ жұртына қарата айтылсын,
өлеңде ... ... ... ... ... ... өлең тармақтарында
арнау тиселі образдық мінез даралығын сипаттау, ашу барысында көрінеді.
Арнау өлеңдердің өзі ақын ... ... бір ... арналатын
немесе жалпақ жұртқа деген ақын көңілін толқытқан күйлерден ... ... ... түрлеріне бөлінеді. Мәселен, бір адамға арналған арнау өлең
үлгісіне М.Дулатовтың "Балдызға" дейтін өлеңіндегі:
Сәлем жаздым балдызға,
Осы ауылдан кез ... ... ғой деп ... ... ... ... ед,
Кетпесе заман өзгеріп.
Жатсынбасаң, Жәмила,
Бізде болмас өзгелік.
Сен бір бұлбұл сайраған,
Бұл өнерің білінді.
Жақсыға ... ... ... үніңді.
Бір көргеннің бірімін,
Мұндай гүлді кім көрген?
Мадақтауға сипатын,
Бармай тілім күрмелген, -
деген өлең жолдары жатады /37:84/. Ал жарлай арнау үлгісіне ұлы ... ... ... ... жұртым, Ұстарасыз аузыңа түсті
мұртың.
Жақсы менен жаманды айырмадың,
Бірі-қан, бірі-май боп енді екі ұртың, -
деп келетін "Қалың елім, қазағым, қайран жұртым" үлгісіндегі ... ... ... ... да, ... ... ... тұратын
сияқтанғанымен, шешендік сөздерде ойдың кендігінен гөрі (толғанғаннан
көрі), маңғаздығынан гөрі лып еткен ... ... ... ... ... жарқ ... ... қылыштай кесіп өтер қасиетін сезінеміз. Жаңағыдай
арнаулар жағдайға ... ... оның ... ... ... онда ол ... тапқырлық сипатынан айырылады да кәдімгі арнау,
толғау, өлендердің, жырлардың қатарына жатады.
— Ханы өліп,
Қайгырып жаткан, Айғаным.
Қара жамылып,
Ай-күні ... ... ... ... ... ... ... Айғаным.
Мен бір сөз айтайын, тындашы,
Ер қартайды, мал тайды,
Екеуледі, ей ханым.
Қатын жалқау, ұлыңмен,
Төртеуледі, ей ханым.
Кәрілік пен кедейлік.
Егіз келді, ей ... ... ... ... ей ... жақ, иек ... сүйек бар,
Ауыл алыс жер болды,
Тоқсан темір тор болды.
Оннан асты, ей ханым.
Шығар жолды осыдан,
Өзің ... ей ... бие ... ... ей ... енді кетемін,
Ықыласыз ордаға,
Ене алмадым, ей ханым, -
деп келетін сөз нұсқасын ... ... ... қосу да өте ... ... фольклорлық сарындағы жұбату орын алып, одан кейін типтік
құбылыс дәстүрлі үлгілердегідей санамалай суреттеуге келеді.
Түрлі ... ... ... ... ... ... ... шешендік толғау терминнің өте шартты екендігін көреміз. Жалпы
шешендік өнер сұлу сөйлеудің ... ... бұл ... ... сөздердің
барлығын шешендікке балау көп жағдайда ... ... Олай ... ... ... ... ой, ... қағытпа ой жатауы керек
дегенді тағы еске аламыз. ... ... ... ... кәдесіне жарайтын
алғашқы қызметі жатады. Мәселен, адамзат баласының ертедегі өмірінде, жақсы
мен жаманды, махаббат пен ... алыс пен ... ақ пен ... ... ... қоршаған ортаны етене танып білу ниетінен туындаған
жұмбақ жанрын немесе ... өмір ... ... ... шындықты тете
жеткізу жолынан шыққан мақалды, мәтелді, болмаса есте ... ... ... ... ... ел өміріне керекті әлгіндей
қажеттіліктерді аңғарамыз.
Толғаудың да тікелей жанр ретінде қалыптасуының ішкі ... ...... (жырла, сөйле) теген етістікке "у" жұрнағы жалғану арқылы
жасалған қазақтың байырғы төл ... ... тура ... ... толғану
деген ұғымды білдіреді. Ақын, жырау адамға сөйле, жырла ... ... ... ... деп ... ... Толғауда маңызды қоғамдық
-әлеуметтік, саяси — философиялық тақырыптар, азаматтық әуендер кеңінен
орын ... ... ... ... ... сөз ... ойы ... мен
бүгінді, болашатты қамтуы мүмкін. Ұлы Абайдың:
Алыстан сермеп,
Жүректен тербеп,
Шымырлап ... ... ... ... жетіп қайғырған.
Толғауы тоқсан қызыл тіл,
Сөйлеймін десең өзің біл, -
деп жырлауы да толғаудың зор әлеуметтік мәнін, үлкен арналы жанр ... ... ... ... терминдер сөздігінде Б.Абылқасымов:
"Толғау - қазақ, қарақалпақ, ноғай секілді ... да ... ... кең тараған қоғамдық-саяси лириканың бір ... - ... ... ... табиғатында ұшқыр ой, ұтымды тапқырлықтан ... ой ... ел ... ... ... ... ... жеткізу берік орын алады. Б.Адамбаевтың 1990 жылғы "Шешендік
сөздер" дейтін ... ... ... ... бөлімінде
келтірілген "Білгендерден ғибрат ал" дейтін үлгіде: "Абыз жүз жиырма ... ... ... Әсет би ... ... ... Е, Абыз, жасыңыз келіп қалды. Абыз айтушы еді деп, айтып отыратын
бір сөз айтыңызшы, - депті. Сонда Абыз ... ... ... ... ... қадірін,
Жалалы болғанда білерсің.
Балалықтың қадірін,
Саналы болғанда білерсің.
Асыл мен жасықтың қадірін,
Бағалы болғанда ... ... ... ... білерсің.
Денсаулықтың қадірін,
Ауырғанда білерсің.
Ақ бетіңнің қадірін,
Қан кеткенде білерсің.
Ақ білектің қадірін,
Әл ... ... ... ... ... білерсің.
Қара көздің қадірін,
Нұр кеткенде білерсің.
Татулықтың қадірін,
Дос кеткенде білерсің.
Жақсы әйелдің қадірін,
Өлгенінде білерсің.
Жақсы туыс қадірін,
Көмгенінде білерсің.
Аяқ-қолдың қадірін,
Қақсағанда білерсің.
Отыз тістің ... ... ... ... ... сөйлеп қал,
Білгендерден ғибрат ал,
деген отыз алты жол толғауыберілген ... ... ... ... ... ... ... жырау ең
басты дүниелер деп санайтын он жеті ... ... ... жету ... ой ... Бұл сипаттағы толғаудың қазақ даласының әр түпкірінен басқа
да жыраулар есімдерімен байланысты естіп жатамыз немесе оқимыз.
Сөз жоқ, ... ... ... ... да шешендік сипат бар.
Дәстүрлі жыраулық поэзиядағы толғауға да дидактика тән. ... ... ... ... ... ... ... ақындық, жыраулық
арнау, толғау түрлерінен елеулі айырмашылықтарының болмауы, жанрлық жеке
белгілерін ... ... мен ... ... ... бір ... сүріп, дауға билік айтудан былайғы тұста бірыңғай өмір ... ... ... ... өзі ... дау-дамайға түскен уақытта
қара басының қамын ... от басы ошақ ... ... күй ... туа ... ... сөз ... қол үзеді деген сөз ... ... сөз ... ... ... бір ... тиіп ... кезде жалпақ жұртқа арнап, ел кәдесіне асар деп, құлағы ... ояу жан ... ... ... ... ... болған. Мәселен,
"Барлы, барлы, барлы тау" ... ... ... дейтін сөз) деген
нұсқада:
Барлы, барлы, барлы тау,
Басы еменнің дені сау.
Ұйықтамаса қабақ жау,
Ішпей жүрсе тамақ ... атқа ... ... үйге ... ... болса ұлың жау,
Керіскек болса келін жау,
Қашаған болса атың жау.
Қарыспа болса қатын жау.
Тебеген болса биең жау,
Сүйеншек болса, түйең жау.
Түйең менен ... ... жиен ... он ... ... ... ... он бестен асқан соң,
Тіл алмаса доңызың, -
дей келе қазақтың күнделікті ... ... ... ... ... ... ... аша айтқан толғау сөз /4:93/. Қазақ болмысындағы
кем-кетікті Айдабол би ... ... да, ... ... да қистырып
толғап берген.
Толғау табиғатына тән кұбылыстың бірі - лирикалык сипаттың болуы, яғни
поэзиялық шығарма екендігі.
Сөйлем кұрлысында синтаксистік-стилдік зандылықтың көрінуі, мағыналық
және ... ... ... оның ... ... ... ... Ал
шешендік сөздерге бұндай бір қатаң заңдылықтың, ... ... ... шарт ... Бүл ... сөздердің оқыс
жағдайда, экспромт халден туындайтындығынан. Сонымен толғау, арнау жанрының
шешен-билер сөзіне де ... ... ... ... шығармашылығына да
қатысты қолданып жүруі аталмыш жанрдың көп қырлығынынан, оның ... ... әр ... ... біз сөз еткен) шығармаларға көп жағдайда
ортақтастығынан деп ұғынамыз. ... ... ... - это ... ... фольклора и искусства, которая харектеризуется, с
одной стороны универсальностью, а с ... ... ... ... что в ней присутствует равные приемы и ... ... ... ... ... ... ... и направлением" - деп атап көрсетеді /16:48/. Бірақ кез-
келген шығарма дербес жанр аясында ... сол ... ... ... ... Бұл тұста тағы да С.Қасқабасов пікіріне жүгінуге болады:
"Конкретна она ... что ... ... будь оно фольклором,
литературы и искусством создается и живет в рамках одного жанра",- ... ... ... сөздер қазақ шешендік өнерінде Ш.Уәлиханов,
А.Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, Ш.Құдайбердиев М.Әуезов ... ... ... ... сөзінің, билер айтысының негізінде жанрлық қалыпқа енді, әрі
соның аясында дамыды. Яғни әртүрлі ... ... ... туған сөз үлгілерін шешендік сөздер дейміз. Шешендік сөздер
дербес жанр ... ... ... және ... ... өзіндік ой
жеткізудің, дәлелдеудің, бейнелей, перделей ... ... ... ... табиғатын, жанрлық болмысын сөз еткенде міндетті
түрде ойды бейнелеу, перделеу, дәлелдеу айла-тәсілдерін сөз етеміз. Өйткені
"Каждый жанр ... свои ... и ... незная которых невозможно
постигнуть сущности ни литературы, ни ... ни ... ... ... ... ... ... его своебразие ", - ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа осы тұрғыда
тарайтындығы айтылып та, жазылып та жүр. Ауызша айтылған сөз ... ... ... ... ... жол ... ... логиканы, біреудің
мысы басып екі иығына екі аю қондырған психологияны, кейде тіпті дәлелді іс-
әрекетті қажет етеді. Мәселен, ... ... алты ... бір ... ... ... ... хан Қараман тана Малайсарымен сөйлесіп отыр
екен.
* Балалар, аман ба, - дейді де, ... ... ... ... жолдасына дауыстап:
* Жүр кетейік, бұлар бізді адам деп отырған жоқ қой, - дейді.
Сонда Малайсары жалт қарап:
- Ата ... ұл ... ... ... қыз сөйлегенен без.
Сырнайдай сарнаған мына бала кім еді? — ... Ата ... ұл ... ер ... ... Ана ... қыз сөйлесе, бойжеткені болар.
- Ата балаға кесір болса кері кеткені болар, - дейді Сырым.
— Сен ... ... мен ... ... — деп ... ... ... шақырған екен", – деген шешендік сөз үлгісіндегі Сырымның сөзінде
шебер логикалық қисын жатыр /11: 137/. ... ... ... ... сөз
сөйлемейтін қазақ салтында Малайсарыны да ойға ... ... ... ой ... Ата тұрып ұл сөйлесе, ана тұрып қыз сөйлесе ата
салтты аяққа басқан әдепсіздік, ... қала ... ... ... Малайсары осыны мегзейді. Бірақ бәріне уақыт төреші. Заман ілгері
озған сайын ілгерідегі ... ... ... ... ... озық ойды мұрат тұтатын ұрпақ дүниеге келеді. Замана көшін
ілгері сүйреу жаңа ұрпақтың ... ... Ал сол ... жаңа
ұрпақтың түсінсе құба-құп. "Ата тұрып ұл ... ер ... ... Ана
тұрып қыз сөйлесе бой жеткені болар" дегендегі ... ... ... осы. ... ... сөз қуу емес, сындарлы ой қуу. Соны іс-жүзіңце ілгері ... ... ... ... ентелу Сырым бойына жат. Ата салтты аяқ
асты ету - ойсыз, арсыз, кұнарсыз өскен, ... қол ... ... ... ... "ата балаға кесір болса, кері кеткені болар" деп, мұны қалай
түсінесің ... ... ... сала сөз ... ... ойдың
салмағын сезген Малайсарының: "Сен толған екенсің, мен ... ... ... ... іш ... жас ... сөзіндегі логикалық қисынның өмірлік
философиялық байламдарымен, халық өзі түйіндеген "адам тозады, дүние озады"
деген сындарлы ойлармен астасып, ... ... ... ... дала ... сан ғасыр көшіп-қонып өмір сүрген ... ... ... тұяғымен өріс таңдап, табиғаттың сырын аңдап, ақ қарлы
шыңдарга ... ... ... ... етіп жан ... ... ағытқан,
ақыл мен ойдың кені даналық сөзде деп қадірлеген, қылпылдап ... ... ... ... да тіл кеспек жоқ" деген жүйелі сөзге ... да ел ... ... ... ... сөздер де халық
өмірінің айнасы, кешегісі мен бүгінгісі. Шешендік сөздер шешендік өнердің
аясында туындады, ... ... ... ... түрге енді. Екі
адамды татуластыру, ру мен руды, тайпа мен тайпаны бітістіру, жүз бен ... ел мен елді ... ... ... шешендік өнер шындалды,
мазмұн жағынан байыды және ... ... ... ... өмір ... ... топырағында зор беделге ие ... ... өнер ... ... қазақтың кұнарлы сөздік ... ... ... жүйесі және
суырыпсалмалық ұлттық қасиеті жағдай туғызып отырды.
Қазақ топырағында шешендік өнердің дамуының бірнеше кезеңдері ... ... ... ... ... ... би мен Аяз би), ХІҮ-ХУІ
ғасырлар қалыптасу (Асан қайғы мен ... XVIII ... ... би, ... Әйтеке би) және XIX ғасыр мен XX ғасырдың ... ... ... ... ... өнерінің кеңірек дамып, биіктеген кезеңі
XVII- XVIII ... Бұл ... ... ... ... ... қарсы тұрып, өз тәуелсіздігін корғау жолында аламан күрес
жүргізғен жылдары еді. Тап осы кезеңде аузынан құс ... ... ... ... ... аренаға шықты. Ұлы жүздің Төлесі, орта жүздің Қаз
дауысты Қазыбегі және кіші ... ... ... біртуар би-шешендері елді
бірлікке, сыртқы жауға қарсы күреске шақыра білді. Қазыбектің Қаз ... ... ... би ... тарих бетінде қалуы осындай ... ... ... ... өмірінің бұл дәуірлерінде билік өнері күшті дамыды. Ел ... ... ... ... ... ... ... От ауызды, орақ
тілді билер ел өмірін реттеп ... ... ру не ... өз ... ... болды. Би – тек заңгер ғана емес, өз халқының ақын-жырауы,
елінің тарихын көп білетін шежірешісі дәрежесіне көтерілді. Сондықтан да ... ... да, ... мен ... да ұлы ... ... ... билер
таразы басын тең ұстап, қара қылды қақ жарған әділдік ... ... ... ... жоқ, ... биде иман жоқ" ... ... ой басты қағидасы
болды. Бірақ қалайда әр тарапта өмір сүріп, өз елінің жыртысын жыртқан би-
шешендердің күші ... ... ауыз ... ... ... ... "Төртеу түгел болса, төбедегі келеді" деген айтулы сөз бұны
айғақтайды.
"Елдестірмек елшіден, ... ... ... ... ... ... ту етіп ... би-шешен, жырау, ақындардың, бір
сөзбен айтқанда сөз өнері ... ... ... құру ... ... әдеби астарын: "Суть в том, что сама литература в то ... ... из ... ... процесса национального самоопределения,
складывания многих племен в единный народ", - ... ... ... ... ... ... көптеген ақылгөйлер, билер мен шешендер,
ғұламалар, сөз-ой өнерпаздары, ... мен ... ... ... ... ... ... Шешен-билердей сөз зергерлерін өздері
емес, ... ел ... ... атқа ... ... ұстауға тәуелді болды.
Мәселен, А. Македонский мен Аристотель, Н.Бонопарт мен Ш.Талейрон, Әз Тәуке
мен Бұхар, ... мен ... ... тағы ... мысалдар соның айғағы. Демек,
шешендер өз дәуірінің идеологтары, ... өз ... ... әрқайсысы өздері өмір сүрген қоғамдық ортаның айнасы, саяси,
мәдениет қайраткерлері, ақылгөйлері, ойшылдары.
Әлемдік шешендік өнерде екі стиль бар: бірі ... ... ... ... сөйлеу стилі /6:24/. Қазақ шешендік өнері ауызша сөйлеу стилін
ұстанады.
Қазақ шешен-билері ойды ... ... ... сол ой ... ... ... сөзге тоқтату жолында шешендіктің өзіндік ұлттык
тәсілдерін өмірге әкелген."Дау ... - ұту" ... ... ... оның
айтар ойының, жұптар сөзінің сонылығында, қысқалығы мен ... ... ... ... ... көп ... бос
сөзділіктен қашқан. Бұл сөз барысында Г.З.Апресянның Платон қақында айтқан:
"Вместе с тем он ... ... ... ... тех кто ... ... ... народом." Платон с ... ... ... ... ... свою речь по лености ума, никого не
способен убедить...", — деген байкау-пікірінен ... ой ... ... Бұған, сондай-ақ ел аузындағы Шәңкі бидің мына бір сөзі ... ... ... ... дау ... ... кетеді.
Келте-келте сөйлесең,
Екі ауыз сөзбен бітеді.
Қазақ шешендік өнерінде ... ... ... ... бойына жиған шешендік тәсілдер мыналар:
1. Шешендік сауал.
2. Шешендік жауап.
3. Шешендік ... ... ... ... ... ... мысалдау.
7. Шешендік дәлелдеу-іс қимыл.
8. Шешендік сынау.
Шешендік сауал - ... ... мен ... ... ... ой ... эрудициясын және сөз саптау мәнерін аңғару мақсатында
қойылатын сауал-тәсіл. Бұл тәсіл көбіне жас шешен-билерге көпке ... ... мен ... ... ... сауалдар "мынау не?", "бұл кім?" дейтін қарапайым танымдық
сұрақтардан гөрі аса күрделі, көпті көрген өмірлік ... ... ... ... ... сауалдар болып келеді. Яғни сауал
тастаушының сөзінің артында да:
"Қызыл тілін безеніп,
Шешен жігіт дауда ойнар", - немесе дана Абай ... ... ... ... ... қара ... дес бермедім, - деген зор болмыс жатыр. Шешендік
сауалдар әдеттегі сөз ретіндегі сұрақтардай жеке дара емес, ... ... ... ... жымдасқан, сыртқы пішіні жағынан ... ... ... ... ... ... ... да бар.
Қазақтың шешендік сөздерінде шешендік сауалдар дәстүрлі түрде мына
үлгіде ұшырасады:
1. – Ер басында бақыт ... ... ... құлазу нешеу?
2. – Үш арсыз, үш ғайып, үш жетім деген не?
3. – Кім жау?
4. – Қонақтың неше ... ... неше ... ... — Ағат ... ... деген немене? Қанат деген немене? Жанат деген немене?
6. – Жол ... ... ... ... ... ... — Дау мұраты не?
Саудагер мұраты не?
Қыз мұраты не?
Жол мұраты не?
8. — Қырсықтың белгісі ... ... не? ... белгісі не? Татулықтың белгісі
не?
9. – Сағат деген немене?
Ағат деген немене?
Қызық деген немене? Шыжық деген немене?
10. – Қол ... қиын ... ... қиын ба? Сөз ... қиын ба?
11. - Не адал, әлемде не мықты?
12. – Таудан биік не бар?
Судан терең не бар? Оттан өткір не бар?
13. – ... пен ... ... ... жер, неше
шақырым болар?
14. – Ат не үшін шабады?
Ер не үшін шабады?
15. – Бұл дүниеде не тәтгі?
16. – ... ... не ... ... не сөз? ... ... не ... – Қатын деген не?
Бала деген не? Қыз деген не? Мал деген не? Инабат деген не?
18. – Әйеддің ... ... ... ...... не ...... не қатты, тәттіде не тәтті?
Келтірілген шешендік сауалдар негізінен қазақ шешендерінің көбіне
ортақ. ... өзі ... ... ... ... сындардан сүрінбей
өтіп, шешен-билердің кәдесіне асқан ыңғайлы тәсіл ... ... ... ... ... соншалықты мәнді, халықтың ... біте ... ... ... ел ... сан ... беттерін қамтыған
болып келеді. Шешендік сауалдар ... ... ... ... күйіндей сөз бастап кетуге, "жылқы кіснескенше, адам сөйлескенше"
дегендей екі адамның ... ... ... ... киелі ойдың бастауы
сияқты дүние. Сонымен шешендік сауалдар ... бір ... ... ... ... ... ескіден калған ескі сөзді жадында ... ... ... бас ... ... ... ... сөз саптауы қандай деген ... ... ... шешендік сауалға орай келетін ой ұшқырлығын асыл ... ... ... ... күдіктен сейілтіп, өмірден түйген
азды-көпті тәжірибеңді, білім қорыңды, дүниетанымың мен ... ... ... ... және ... ... ыңғайлас, аузының сөзге
ебі бар адамдардың, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... Ал бүл тәсілдің қазақтың
шешендік өнерінде барынша тараған, ... ... ... ... әр ... ... сөз үлгісінен байқаймыз.
Белгілі бір сөз қатығысуларында айтар ойды ... ... ... ... ашық ... гөрі ... жұмбақтай айтудан туған ... ... ... Мысалы:
* Алысыңыз қандай? - депті Қазыбек те сыпайы сұрақ қойып.
* Алысым жақын ... ... ... ... ... ... ... Несиеңіз қандай?
* Несием, шүкір, өніп жатыр.
Қазыбек ауылына келген соң ... оның ... ... ... Теле ... не деп ... - деп ... Екеуі былай деп әңгімелесті, бірақ мәнісіне түсіне алмадық, -
деседі ... ... несі ... - деп қарт әке де ... ... таң қалады.
Сонда жұмбақ сырды Қазыбектің өзі айтып береді.
- ... ... ... ... ... қос жанарын айтқаны.
"Тәттім шырын болды" дегені ... ... ... ... ... жатыр" дегені балаларының жақсы бағып, күтіп отырғанын түсіндіргені",
... /11:26/. ... Төле ... ... ... ... көз ... тайып, ұйқысы қашқан, бірақ ұрпағының жақсы күтімінде отырған болмысы
жасырылыған.
Жұмбақтың фольклордың шағын жанрларының ішіндегі аз сөзге көп ... ... ... мен ... ... бір ... қосақтаған,
соның қыры мен сырына бойлау мақсатында туындаған жанр екендігін ескерсек,
онда Төленің кәрілік жеткенін үш ауыз сөзбен ... ... ... ... гөрі өз ... ... етіп үш ауыз ... үйіруі —
шешендікті мұрат тұтқан бидің ой ... мен ... ... ... ұтымды тәсіл деп қабылдаймыз.
Жұмбақ жанрының шешендік өнерге қоян-қолтық жақын келуі, оның өз
жанрлық ... ... ... сөз емес. Жұмбақтың күллі жанрлық қасиеті,
барша мүмкіншілігі өзі орын тепкен халық ауыз ... ғана ...... процессе исторического развития жанры вступают в
тесные взаимодействия, влияют друг на ... и ... ... ... ... Но ... они не сливаются, каждый жанр обладает свойстами,
которые обслобляют его от других жанров", - дейді жанрлар ... ... ... /16:50/. ... ... вступают в тесные
взаимодействия, влияют друг на ... и ... ... ... ... Но никогда они не сливаются", -деген пікіріне сүйене отырып, сонымен
қатар белгілі бір жанрлық түр ... бір жанр ... әсер ... ... алып ... дер ... тұспалдау - шешендік жұмбақтау тәсілімен төркіндес келетін,
ойды астарлап, оспақтап, ишаралап айтудан туған ... ... ... ... ... ... сияқты оның ой астарын, шешімін табуды
қажет етпейді.
Тұспал кейде қазақ өмірінде қағидалары ... ... ... ... жайды жеткізудің де тәсілі болған. "Мәністің де мәні бар"
дейтін үлгіде: ... бір ... ... келе жатып бір үйге түссе,
үйде сүйегі сұлу, түсі ... жас ... отыр ... ... ... мына ... күйеуі қандай екен", - деп ойлайды. Кешке
таман көзге қораш шал келеді. Сұлу келіншектің ... сол ... ... ... шаңыраққа қарап отырып:
Мәністің де мәні бар,
Жаманның мәніспенен не ісі бар?
Құладан кұс ақку іледі,
Оның да не ... бар ? - ... жас ... ... ... ... жүрген келіншек түсіне
қойып:
Мәністің де мәнісі бар,
Жаманның мәніспенен не ісі бар?
Құладын қу ілсе ... ... бір аққу ... ... бар, ... ... әйелдің бірі болғалы тұрған өзінің жайын сездіріпті. ... ... ... ... ... ... әйел ... байланысты әйелінің еріне наразылық білдіруі әсте
мүмкін ... ... ... ... ... кері ... зандары,
әйелді зорлықпен малға сатып алу "малдан ... мұңы жоқ малы ... ... ... ... ... қыз ... қыз берген заманның әменгерлік сияқты
сұркия салттары, әйелге деген материалдық көзқарас ... ... - ойды ... бір фактінің негізінде, өрбітуден
туған ... ... ... ойдың ғибраттылығы, мораль ... роль ... ... ... аллегориялық сипаттың ерекше орын алатыны
белгілі. Күштіні - "арыстан", "аю", "жолбарыс", "қасқыр"," ... куды - ... ", ... - ... қорқақты - "қоян" деп беру
мысал жанрының әлемдік үлгілеріне тән ... ... ... ... да
осы үрдіс ұсталынады.
Ақку ұшып көлге кетті,
Сүңқар ұшып шөлге кетті.
Ол адасып кеткен жоқ,
Әркім барар жолға кетті.
Арғымақтың тұяғы,
Тасты басса ... ... ... арыс аман ... ... жылама!
Өлі арыстаннан,
Тірі тышқан артық,
Ақ сұңқар ұшты ұядан,
Қол жетпейтін қиядан.
Қанаты бүтін сұңкар жоқ,
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.
Топырағы торқа болсын!
Қалғаныңа өмір берсін!
Өлгеннің соңынан ... ... ... ... жоқ... /32:59-60/.
Егер мысал жанрында аллегориялық сипат ... ... ... ойды ... жандандырып оқырманның көз алдына тірі сурет
жасаса, шешендік мысалдауда ол сипат шешеннің сурет ... ... ... көз жеткізу, қызметіне орай құйылып келетін ішкі ой
жүйесіне қызмет ... ... біз ... бейнелеудегі әр текті жанрлардың
бір текті көркемдік құралдарының жанр сипатына орай әр ... ... ... ... қоян ... ... бүркіт еркіне.
Сен — темір де, мен — көмір,
Келіп тұрмын ерітуге.
Өлмес жан ... су ... не ... ... ... тұғырыннан ұшты,
Кәусардың суын ішті,
Хордың қызын құшты, -
деген мысалдауда ... ой ... ... орай ... ... /32:
60/.
Шешендік мысалдау тәсілінде, байқағанымыздай, аллегория бірден-бірге
түрленіп, кұбылып өзгеріп, шешендік сөздердің ой ... ... ... ... ой ... сөзге жүгінтіп, тындарманды
алдағы жағдайға психологиялық ... ... ... ойды ... ... Мұның өзі шешендік сөздерде ой тасқынының барынша қуатты,
қарқынды, пәрменді болуын туғызады.
Шешендік сөздерде аталмыш ... ... ... ... ... ал мұның өзі шешендік өнердің ... ... ... ... да, ... да бас имейтін мәртігін көрсетеді.
Шешендік дәлелдеу-іс-қимыл - ой уәжін ... ... ... ... ... туған тәсіл.
Мәселен, Ә.Қоңыратбаев шешендік сөздерді жіктегенде, олардың заңдық
қызметіне де ... ... /20:61/. Бұл ... акдемик. З.Ахметовтың:
"Шешендік сөз үлгілері бөліп айтқанда, ... ... жиі ... ... ... - ... пікірінде билер сотының,
сахаралық билер инистутының ішкі лаботориясының ... ... ... ... /1:234/. ... ... ... есімдері әйгілі шешендердің
көбінесе мемлекет қайраткерлерінен, заң қызметкерлерінен, ... ... ... ... сыр ... Мәселен, ежелгі Афин (грек)
шешені Демосфен мен Рим шешені ... ... ... ... ... ... Ал XIX-XX ... өмірсүрген орыс шешендері
П.А.Александров, Д.Н.Плевако, А.Д.Кони т.б. адвокаттар еді. Сол ... ... ... ... ... ... би ... мәлім", - деп
жазады /3:82/, яғни автордың қолданысындағы би сөзі сол ... ... ... түсінігінде алынғандығына ешқандай шүбә етпейміз.
Қазіргі таңдағы сот ... ... ... бір іс ... ... ... Тергеушінің болған ... ашу ... ... сол ... ... беру үшін ... өзіндік шаралар
қолданатыны белгілі. Айыпты адамды тыңдау, сұрақ қою, жауап алу, айғақ
заттармен таныстыру, ... ... ... ... ... толып
жатыр.
Ал өз кезінде осындай роль атқарған билер сотының белді тұлғасы би де
кесімді, билікті нақты бір деректі ... ... ... ... Бұл би кесімінің өмірлік заңдылылық күшті молайтқан. Мысалы, тағы
да бір күні атан түйені жетектеген екі адам ... ... "Әй, ... ... ... төрелігін бересің бе", - деп сұрайды. "Беремін", - депті
қойшы бала жасқанбай. "Осы түйе ... Бала ... ... Атан
болғананда тауып отырмын. Ұрлаған ұрым мынау", - ... ... ... ботасы болатын, өз бурамның баласы. Бұл ... ... ... - ... ... ... екеуіне түйенің енесін тауып әкеліңдер
дейді. Екі інген келтірілген соң, Едіге ... ... қыл ... салып
бұрайды."Жоғалтып едім", - деген жоқшының інгені ... ... ... түсе
қалды. Сонда бала: "Мұның ұрлатқанын, сіздің ұрлағаныңыз шын ... ... - ... ... бұл төрелікке көнбеймін деп, Тоқтамыс ханға
барады. Түйесін ... ... адам ... "Осындай бір төрелік айтылып
еді", - дейді. "Ендеше, сол төрлікке тоқтап, түйесін ... ... ... хан ... дәлелдеу іс-қимыл қазақ өмірінің дауға түскен қандай тұрлаулы
мәселесі болса да ... ... ... ... екендігіне мысалдар
арқылы көз жеткізе түсеміз. "Бір үлкен ас болып, бәйгеге шапқан ... бір құла ... озып ... Асқа ... топтың ішінен бір
адам:
* Мынау менің тай күнінде жоғалтып алған атым, - деп, ... ... Атты ... ... отырған иесі:
* Жоқ, бұл мүлде жала, өзімнің кер биемнен туған қолтума ... - ... екі ... да ... жоқ" деп айта ... ... биге жүгініске
келеді. Екі даугердің сөзін тындаған Келдібек те "ат сенікі" деп иесін айта
алмай дағдарып ... ... Өз ... майын тамыза дәлелдеп отырған екі
даугердің дәлелдеріне құлақ түре, оған тұжырымды билік айта алмай дабдарып
отырған әкесін байқап, жеті ... ... ... ... ... ... қырағылығң қандай? - деген сұрақ қояды. Оған мен атымды
"тай күнінде ... ... ... Мен ... ... одан туған төлін, төлін көрсем, сол ... ... ... - ... ... Қазыбек атты бәйгеге қосқан адамға:
* Кәні, сіздің танығыштық қырағылығыңыз қандай? - дейді,
* Мен ... бір ... ... ... ... кейін, сол биеден
туғанын бұлжытпай танимын, - дейді. ... ... ... ... екеуіңіз бар да, анау жүрген қозыдан екі қозы ұстап әкеліңдер, ... Олар ... алып ... ... ... ... да, ... қойдан өзді-өздің әкелген қозының
енесін алып келіндер, - ... ... ... ... екі ... алып ... козыларды бауырына
салғанда, ат қосқан әкелген саулық қозыдан жериді, қозы да жатсынып саулықа
жуымайды. Ал тай ... ... ... адам ... қозысын салғанда,
енесі еміреніп тұра қалады, қозы бауырына кіріп еме ... ... ... Қане, халайық, бұған сіздер не ...... ... Ат тай күйінде жоғалтқан адамдікі екен деседі, - дейді тағы бір
мысал /31: 88/. ... жас ... ... өріс ... ... ... - исі
қазақтың бойына біткен малсақтығы. Ол екі ... осы ... ұтып ... ... нанымды. Бұлтартпас айғағы күшті.
Сонымен шешендік дәлелдеу іс-қимылда куанышты ой толқыны нақтылы іс-
әрекетпен ... ... ... ... - ... ... өткір, ықшам, бейнелеп айтудан
туған тәсіл. Шешендік ... ... ... ойды ... ... гөрі ... ... бетке айтуды халықтық тәжірибиелермен
түйіндеп беру ... ... ... ... ... ойды көрікті етіп айтудан, қысқа да
нұсқа сөйлеуден, тура көрсетуден туындаған тәсіл.
Шешендік сынау - шешеннің ... ... ... ... ... содан сабақ алатын, ел танысын, жер ... ... ... ... ащы ... ... ... Ханды да, қараны да
кдймықгыратын шешеннің мерейін ... ... ... ... үнемі
талап ететін күрделі тәсіл. ... ауыз ... ... ... ... сынның алуан түрі бар.
Түйе үстінде туып, ат жалында өскен малшы, аңшы қазак қашаннан-ақ
сыншы ... ... ат, ... ... ... танитын саяткерлер,
құсбегілер туралы аңыздар бар. Ізіне қарап ... ... ... ... мың ... енесін тауып табыстыратын, жоғалған биенің іште
кеткен кұлынын ат болғанда танып алатын сыншылар ... аңыз ... ... ... ... топырағындағы сөз бостандығының ... ... ... ел ... ... ... ... туындаған.
Қорыта айтқанда шешендік тәсілдер қазақ шешендік өнерінде ұлттық ойлау
жүйесінің шеңберінде, аясында туындаған, өркендеген, қанат жайған, ұтымды
ойға қол ... ... ... ... ... қалыптасу мәселелерін
күйттеген іс-әрекеттен туындаған.
Шешендік сөздердің зор арқауы тапқырлық десек, ... ... ... ... ... ... ... туындайды.
Ал шешендік сөздердің негізі тапқырлықта екенін жанр табиғатын зерттеп
жүрген ... ... ... ... ... 3.Ахметовтың:
"Шешендік сөз үлгілері билік айтқанда, дау-дамайда, талас-тартыста,
әсіресе, жиі ... ... ... Сондықтан шешендік өнер, шешендік
сөздер ерекше тапқырлықты, ойды, ұтымды ... етіп және ... ... ... етеді", - деген пікірі бұл ойымызды бекітіп береді /1:234/.
Елдің жадында өзгермей сақталып қалатын ... ... ... ... нәр ... оның өзегі болатын тауып айтылатын, ұтымды,
өткір жауап, қағытпа сөз (реплика)" ... ... ... жаны ... ... келген ой жеңісі /2:225/.
Ендеше қазақ шешендік сөздерінде ... ... ... ... противопостовление) - мұнда ойдың қорытынды, түйінді
бөлігі алдыңғы бөліктеріне қарсылықты мәнде айтылғанмен шындығында сол ойды
күшейтіп отырады:
Жорғада да бір мін бар, ... ... ... ... ... ... ... келмейді./Досбол би/
Ойдың алдыңғы бөлігі жорғаның бір міні бар екенін айтқанда, арғымақтың
құлағында ойнап өскен қазақ үшін сол ... ... алу, ... ... ... ... ... береді, бұл жартылай орындалады да: жорғаның
жайлы жүрісі кемшілігін толтырғандай болады. Бірақ жорғаның жал ... де ... ... ойдың алдыңғы бөлігіндегі жорғаның міні
болып шығып, алдыңғы ойды біріктіре түседі.
Қорыта келгенде, шешендік ... ... ... ... ... сөздер дегеніміз - белгілі бір мәселені ... ... ... ... ... айтылған кезде, екі кісі ... ... ... ... ... ... сөз (реплика) арқылы
тапқырлыққа (остроумие) негізделген ауызша айтатын сөз ... ... - ... сөз, дау сөз және ... тәсіл қолданылатын нақыл сөз.
Қорытынды
Сонымен, зерттеу жұмысының объектісі болған қазақ шешендік сөздерінің
жанрлық табиғатын саралай келгенде ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі шешендік сөздер өзіндік қалыптасу
тарихы бар, ... ... ... ... ... ... ... бар көне де күрделі жанрдардың бірі. Ол -өзінің ... ... ... ... өнегелі мазмұнымен, ұтқыр да
ықшам пішінімен ұлт ... ... асыл ... ... ... — бастау алар кайнар ... ... ... ... ... ... ... касиеттерді бойына
жинақтап, көркемдік қуатымен, ғибраттық сарынымен дараланған, сондай-ақ, ас
бай поэтикалық тілімен өзгеше ... ... ... ... азығына
айналған көркемдік құбылыс.
Бүгінгі қолымызға жиналған мәлімеггерді саралай келгенде шешендік
сөздердің көлемінің тым ... ішкі ... ... де ... түрлі
екендігіне, классикалық әдебиеттің келелі мәселелерін шешуде кәдеге ... ... ... көз ... ... сөздерін үлкен үш салаға бөліп жіктеуге болады екен;
1. Билік сөздер
2. Дау ... ... ... қолданылған нақыл сөздер
Билік сөзге жатқызылатын шешендік сөз нұсқаларын шығарушылар — билер.
Билік сөздің функциясы нақты. Билік сөз — ... күші бар ... ... ... ... сот ... ... айырмашылығы мынада: сот
шешімдері арнайы зандар жинындағы баптардың аясында ғана шығарылады, ... ... ... ескерілмейді.
Билік сөзде қазақ тарихындағы белгілі заңдар жинақтарындағы ("Есім
салған ескі жол", "Қасым салған қасқа жол", "Жеті ... ... ... ... ... айту ... ... самақтай алатын жоғарғы
интуициясына орай жүзеге ... ... ... ... ... ... және қоғамдық деп екіге жіктейміз.
Шешендік сөздердің келесі бір саласы — дау сөздер. Бұл сөз ... ... ... ... мен ... сөз және ой ... ... туындаған. Сөзден ұтылу немесе жеңіс тікелей сөйлесушілердің
жеке басы эрудициясына, сөз шиырларын игерген ... ... ... ... Дау сөздердің негізгі тақырып аясы
тұрмыстық жайлар болып келеді. Шешендік сөздердің бұл ... ... ... ... ... ... ебі бар ... да адамдар.
Шешендік сөздердің бұл саласында халықтық шығармалармен байланыс
айқын көрінеді. Ертегілерде, аңыз, әңгімелерде, тұрмыс-салтқа ... ... ... ... ... сөз ... кұрылган
ситуациялар, эпизодтар. Дау сөздер белгілі билер мен шешендер атынан ғана
емес, әр түрлі ортаға ғана ... ... ... ... да, ... ... және ... өзгеріп отырады. Бұл оның фольклорлық сипатын
көрсетеді.
Шешендік сөздердің ... ... ... ... ... зерттеу арнасын қалыптастырып та үлгергенін айтқан
лазым. Дегенмен біз бұл ... жанр ... ... ... ... қажет екендігін көрсеттік.
Жанр сымбатын айқындаудағы негізгі ... үш ... ... ... ... шешендік сөздер дегеніміз — белгілі бір ... ... сөз ... билік шешім айтылған кезде өзара пікірлесім
үстінде қағытпа сөз арқылы ... ... ... ... ... ... шешендік өнер және шешендік сөздер үғымы
көбінесе бір ... ... ... де жанр ... ... ... ... келді.
Шешендік — өнер кең мағыналы ұғым. Оның сипатын қазақ өнерінің басқа
да салаларынан көруге болады ... ... ... ... ... ... өнер ... табиғаты қазақ шешендік өнерінің де әлемдік шешендік
өнер табиғатымен ... ... ... бар екенін жұмыс барысы
көрсетті.
Қазақ шешендік өнеріне тән тәсілдер сараланды. Олар:
1. Шешендік сауал,
2. ... ... ... ... Шешендік тұспалдау.
5. Шешендік мақалдау.
6. Шешендік мысалдау.
7. Шешендік дәлелдеу-іс қимыл.
8. Шешендік сынау.
Жоғарыдағы тәсілдер кесім, байлам айту кезінде, ... жету ... үшін ... ... ... ... сынынан сүрінбей
өтіп, қазақ шешендік өнеріне тән, ... ... ... ... ... ... алғанда әлемдік шешендік сөз нұсқаларымен
көп жағдайда үндес, ортақ, ұқсас екендігін байқау қиын емес. ... ... ой ... ... ... бірдейлігінде жатса керек. Біз бұған
қазак шешендік сөздері мағлұматтарын ... көз ... ... әр ... ... өнерінің өзіндік ерекшеліктері де жок емес. Бұл
ерекшелік сол халықтың тарихи, қоғамдық-экономикалық ... ... ... діни сенімі мен ділінің ... ... ... ... ... ... нәрімен бүгінгі қазақ әдебиетіне өң
беріп келеді. Шешендік сөздер классикалық әдебиетгің бастау-бұлағы болуымен
бірге оған қаламгерлер, көркемсөз ... әр ... ... ... ... куат алып ... Қазақ шешендік өнеріне тән
шешендік сипат, әуезділік, ырғақты сөйлеу жазба ... де ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Ғ.Мүсрепов,
Ғ.Мұстафин тәрізді қаламгерлер қажырлы еңбек етгі, ... ... ... келгенде осының бәрі қазақ шешендік сөздерінің ... ... ... бола ... Оның ... сандаған ғасырлар боны жиналған
халықтық дәстүрлердің сөлі бар. Бүгінгі таңда шешендік сөздердің ... ... ... отыр. Шешендік сөздердің озық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық рухта тәрбиелеуге
қызмет етуде. Шешендік сөздердің тарихи сілемдері мен құнарлы тілі қазіргі
ұрпақтың уыз сүтіне ... ... Бұл — ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. — Алматы: Мектеп, 1973.
2. ... З., ... Т. ... ... ...... Ана
тілі, 1998.
3. Адамбаев Б. Халық даналығы. - Алматы: Мектеп, 1976.
4. Адамбаев Б. Шешендік сөздер. - Алматы, 1992.
5. Античные риторики. - ... ... ... Г.З. ... ...... ... университет,
1978.
7. Әуезов М. Әдебиет тарихы. - Алматы, 1991.
8. Байтұрсынов А. Әдебиеттанытқыш //Ақжол. -Алматы, 1991.
9. Байтұрсынов А. Ақ жол. – ... ... ... Р. Жыршылық дәстүр. – Алматы: Ғылым, 1980.
11. Билер сөзі. – Алматы, 1992.
12. Бөлтірік шешен. – Алматы: Ғылым, 1994.
13. Досмұхамедов Х. ... ... ... – Алматы: Аламан, 1991.
14. Жармұхамедов М. Шешендік ...... ... 1998.
15. Қасқабасов С.А. Казахская не сказочная проза. – ... ... ... С.А. ... ... народной (несказочной) прозы. Дис. на
соиск. уч. док. .ил. наук. – Алматы, 1988.
17. Қасқабасов С.А. Қазақ халқ прозасы. – Алматы, ... ... ... ... І том, 2 ...... 1964.
19. Қазақ Совет энциклопедиясы. 2 том, – Алматы, 1976.
20. ... Ә. ... ... тарихы. – Алматы, 1991.
21. Кузнецова Т.Н., Стрельникова И.П. Ораторское искусство в ... ... ... ... ... С. ... ... - Алматы: Ана тілі, 1997.
23. Лихачев Д. С. Поэтика ... ... - ... ... ... М. Опыт. – Москва, 1960.
Об ораторском искусстве. Сборник (автор-состовитель А,В.Толмачев). –
Москва, ... ... В 3-х т. Т. 1. - ... ... ... С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. - Алматы: Қазақ
Университеті, 1992.
28. Сматай С. Қаз дауысты Қазбек би. // Үш ...... ... ... Н., ... М. Қазақтың би-шешендері. - Алматы, 1993.
30. Уалиханов Ш. ...... ... Үш ... – Алматы, 1992.
32. Шешендік сөздер. -Алматы, 1992.
33. Шканова Б.Ә. ... ... ... ... Фил. ғыл. ... ... алу үшін жаз. ... -Алматы, 1994.
34. Қазақ, Алматы: Білім, 1994.
35. Радлов В.В. Из ...... ... ... Ж.Қ. Қазақ әдебиеттану ғылымының қалыптасу жолдары. –
Қарағанды, ... ... М. ...... ... 1991.
38. Кәрібаев Б. Поэтика современной казахской лирики. – ... ... Ш. Эпос ... ... 1993.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Мұхтар Әуезов – фольклор зерттеушісі42 бет
Қазақ жұмбақтарының көркемдік ерекшеліктері62 бет
Шешендік өнердің халықтық сипаты3 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Антикалық әдебиет:түрлі жанрлық салаларының қалыптасуы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь