Сопылық поэзия

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
I ИСЛАМ ӘЛЕМІНДЕГІ СОПЫЛЫҚ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.1 Ислам тарихындағы сопылық ілім туралы жалпы
сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2 Сопылық поэзиядағы Хафиз, Яссауи ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15

II ҚАЗАҚ ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ СОПЫЛЫҚ ПОЭЗИЯ ... ... ... .24
2.1 Қазақ даласындағы сопылық сарын ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24
2.2 Сопылық ілім және оның Абай, Шәкәрім
шығармашылығынан алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
2.3 Қазіргі Қазақстандағы "зікіршілер" немесе "сопылар" ... ... 40
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .54
Зерттеу жұмысының өзектілігі:
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алғаннан кейін, қазақ халқының рухани даму тарихын қайта қарау қажеттігі туды.
Сопылық - ислам дінінің негізінде VIII ғасырда мұсылман елдерінде пайда болған ағым. Мұнда бүкіл тіршілікті, бар дүниені Алла арқылы бағалау, тану бар. Бір Алла ғана хақ, қалғаны екінші орында. Сопылар Алланың жүзіне ғашық, Алланың нұрлы бейнесін көруге асық. Дүниенің бәрі Алла жолыңда тәркі етілген.
"Сопы", "суфизм" сөздерінің қайдан шыққандығы жөнінде бірнеше пікірлер бар. Берунидің айтуынша, "сопы" грек тілінен аударғанда "ақылшы, акылгөй" мағынасын береді (Петраш Ю.Г.). Ал Ахмад – и - Джамның еңбегінде "сопылар - суфтың иегерлері. Суф - мешіттегі тас мүсіндер мағынасын береді". Араб тілінен аударғанда "суф" (шерсть) - мата аты, ал сопылар - сол матадан тігілген киімді киюшілер, осыдан келіп "суфизм" термині қалыптасады. Келесі бір ғалымдар тобы сопыларды "сафо" - таза, жарқыраған деген мағынамен байланыстырады, "саф алтындай таза" тіркесі осыдан келіп туындаған дейді.
Сопы - ислам дiнiнiң поэзиялық бағытын дамытушы, бұл дүниенiң қам-қарекетiн сөз етпейтiн, сұхбатының негiзгi тақырыбы ар-ождан, Алла, Аллаға деген махаббаты шексiз жаратқанның құлы. Шығыста, қала бердi, қазақ жұртында дiни көзқарас ықпал етiп, сопылық бағыт әсерiнен ұлт арасындағы шайырлардың жаратушы күшке деген махаббаты туындап, сол арқылы халықты иманға, ұлтжанды болуға шақыратын фактор қалыптасқан. Мағжан ақын әкелген, түпкi негiзi ортағасырлық шығыс әндерiмен байланыса қалыптасқан бағыт бар: Бұл - ислам дiнiнiң дамуы негiзiндегi тарих сахнасына шығып, тек өлең қайраткерлерi емес, қоғам қайраткерлерiне де айналған шығыс шайырлары, яғни, сопылық дәстүрдi жасаушылар iлiмiнен жалғасын тапқан заңды құбылыс.
Сопылық поэзияны зерттеу — біздің дінтану, философия ғылымы үшін де мәні зор. Себебі, орта ғасырдағы әдебиеттің үлкен бағыты — сопылық поэзия болып есептеледі. Алайда, ұзақ уақыт қазақ топырағында сопылық поэзияны тереңдеп тексеруге тұсау салынды, осылайша, жабулы қазан жабулы күйінде қалды.
Соңғы уақытта қайта құрудың желі есіп, еліміз егемендік алғаннан кейін ғана Яссауи бабамыздың мұраларын танып - білуге бет қойдық. Десек те, Яссауи, Сопы Аллаяр, Бақырғани, Шәкәрім тәрізді ақындардың поэзиялық туындыларын бойлай зерттеуге исламиятты, сопылықтың қыр - сырын терең танымауымыз қол байлау болуда. Соған қарамастан, қазіргі таңда болып жатқан туындап жатқан талас-тартыстар,
1. Аш-Шахрастани Мухаммед ибн Абд ал-Карим. Книга о религиях и сектах. (Китаб ал-милал ван-нихал). М., 1984. С. 153.
2. Дінтану. Байтенова Н. Затов. Қ. Құрманалиева А. Алматы, 2005, 232-б.
3. Әлия Сұлтанхан. Сопылық сарын. // Жалын №7, 2005 ж. 49 бет.
4. Мұртаза Мутаһариұлы. «Хафиз сопылығы». Теһран, 1995.
5. Қасим Ән - Сәридің "Сопылық негіздері" Теһран, 1991, 162-163 б.б.
6. Жүсіп Хамадани «Тариқаттар энциклопедиясы». Стамбул, 1991, 419 бет.
7. Әбу Әли Фармиди Тагіtаllаг Аnsіklореdisi Міllіуet, 1991, Тигkeу, 419 б.
8. Ислам Жеменей. Ислам әлеміндегі сопылық. // Ақиқат. №6-2005, 59-58 бб.
9. Иванов С. Н. Свиток столетий. Тюркская классическая поэзия. ХIII- ХIХ веков Л., 1991, с12.
10. Пушкин. А. С. ҮIIIт, М-Л., 1951. с.38.
11. А. Исмақова. Автореферат диссертации ф. наук. М., 1985, с14-15.
12. С. Дәуітұлы, “Диуани хикмет” хақында. Алматы: Қазақстан 1998-168 11-бет.
13. А. Қыраубаева “Тамыр жайған бәйтерек// Ег. Қазақстан, 2000, 20 қазан.
14. Насафи Қ. А. Яссауи. Ташкент 1993, 120 б.
15. Әубәкір Кердары, “Қазағым”, Алматы: 1993, 120-бет.
16. Отан тарихы, Ташкент 1997, 281 бет.
17. Абайтану дәрістері. Алматы, 1994 142 бет.
18. Аннемари Шимель “Ислам мистисизм әлемі” Москва 2000 113 б
19. Ә.Нысанбаев “Диуани Хикмет” даналық қазынасы // Ақиқат. 1998 №7 (30 бет)
20. Қ.А.Яссауи.Диауани –хикмет.Алматы, 1933, (122 бет)
21. Түркістанда туған ойлар, 32 бет
22. 139. Шәкәрім шығармалары, 244 бет
23. Сонда, 259 бет
24. Сонда, 231 бет
25. Түркістанда туған ойлар, 133 бет
26. Диуани хикмет, 109 бет
27. Сонда, 111 бет
28. Шәкәрім шығармалары, 244 бет
29. Аннемари Шимель “Ислам мистисизм әлемі” Москва 2000 222 б.
30. Ә.Нысанбаев “Диуани Хикмет” даналық қазынасы // Ақиқат. 1998 №7 (29 бет)
31. Ә.Нысанбаев “Диуани Хикмет” даналық қазынасы // Ақиқат. 1998 №11 (17 бет)
32. Халифа Алтай. Құран кәрім қазақша мағынасы. Нұр сүресі, 35, 36 аяттар.
33. Imam Gazali “Ihyai – Ulumid - din”, cilt 4 istanbul 1993, 990 s –505.
34. Imam Gazali “Ihyai – Ulumid - din”, cilt 4 istanbul 1993, 990 s –603.
35. Marifatname, 800 б. Sahihi Buhari Muhtasar Tecrid-i sarih tercumesi. 12 cilt Ankara 1999, Babut-tevhid .421sayfa. Sahihi Muslim Kitabul – zikir, 20, 21, 22.
36. Ислам. Эн-циклопедический словарь, Москвв, 1991., 77-бет.
37. Ислам. Энциклопедический словарь, Москва, 1991., 79-бет.
38. Мүхиддин Исаұлы. Сопылық хқында. // Айқын, 07.11.04 ж.
39. Халифа Алтай. Құран кәрім қазақша мағынасы. Исра сүресі, 86-аят.
40. Қасен ҒАҚЫПҰЛЫ // "Қазақ әдебиеті" газеті, 2005, 16-б.
41. Оңғар қажы Өмірбек, ҚМДБ-ның баспасөз хатшысы
        
        ӘЛ – ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ ... ... ... ЖҰМЫСЫ
Сопылық поэзия
Орындаған: ІV - курс, Дінтану бөлімінің студенті
Ақмырзаева Салтанат Мырзабекқызы ____________
Ғылыми жетекшісі: филос.ғ.к. Бейсенов Б. ____________
Норма бақылаушы: Өмірбекова А. ___________
Қорғауға ... ... ... ... 2006 ... ... ... профессор Байтенова Н.Ж. _____
АЛМАТЫ 2006
МАЗМҰНЫ:
беттері
КІРІСПЕ
............................................................................
...................3
I ... ... ... ... тарихындағы сопылық ілім туралы жалпы
сипаттама
.......................................................................
...................6
1.2 ... ... ... Яссауи
.....................................15
II ҚАЗАҚ ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ СОПЫЛЫҚ ПОЭЗИЯ .............24
2.1 ... ... ... ... ... ілім және оның Абай, Шәкәрім
шығармашылығынан ... ... ... Қазақстандағы "зікіршілер" немесе "сопылар" ........40
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
......51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ .................................54
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі:
Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алғаннан кейін, қазақ халқының
рухани даму тарихын қайта ... ... ... - ... ... ... VIII ... мұсылман елдерінде
пайда болған ағым. Мұнда бүкіл тіршілікті, бар дүниені Алла арқылы бағалау,
тану бар. Бір Алла ғана хақ, ... ... ... ... ... ... Алланың нұрлы бейнесін көруге асық. Дүниенің бәрі Алла жолыңда тәркі
етілген.
"Сопы", ... ... ... ... жөнінде бірнеше пікірлер
бар. Берунидің айтуынша, "сопы" грек тілінен аударғанда "ақылшы, акылгөй"
мағынасын береді (Петраш Ю.Г.). Ал Ахмад – и - ... ... ... ... ... Суф - ... тас ... мағынасын береді". Араб
тілінен аударғанда "суф" ... - мата аты, ал ... - сол ... ... киюшілер, осыдан келіп "суфизм" термині қалыптасады. Келесі
бір ғалымдар тобы сопыларды "сафо" - ... ... ... мағынамен
байланыстырады, "саф алтындай таза" тіркесі осыдан келіп туындаған дейді.
Сопы - ислам дiнiнiң поэзиялық бағытын дамытушы, бұл ... ... сөз ... ... ... тақырыбы ар-ождан, Алла, Аллаға
деген махаббаты шексiз жаратқанның құлы. Шығыста, қала ... ... дiни ... ... етiп, ... бағыт әсерiнен ұлт арасындағы
шайырлардың ... ... ... ... ... сол ... халықты
иманға, ұлтжанды болуға шақыратын фактор қалыптасқан. Мағжан ақын әкелген,
түпкi негiзi ... ... ... ... ... бағыт бар:
Бұл - ислам дiнiнiң дамуы ... ... ... ... тек өлең
қайраткерлерi емес, қоғам қайраткерлерiне де айналған шығыс шайырлары,
яғни, сопылық ... ... ... жалғасын тапқан заңды құбылыс.
Сопылық поэзияны зерттеу — біздің дінтану, философия ғылымы үшін ... зор. ... орта ... ... ... бағыты — сопылық поэзия
болып есептеледі. Алайда, ұзақ уақыт ... ... ... ... ... тұсау салынды, осылайша, жабулы қазан жабулы күйінде
қалды.
Соңғы уақытта қайта құрудың желі есіп, еліміз ... ... ... ... ... ... ... - білуге бет қойдық. Десек ... Сопы ... ... ... ... ... поэзиялық
туындыларын бойлай зерттеуге исламиятты, сопылықтың қыр - ... ... қол ... ... Соған қарамастан, қазіргі таңда болып жатқан
туындап жатқан талас-тартыстар, ... ... ... жатқаны
сопылық жайында сөз қозғағанда осы мәселелер жиі айтылып, негіз болып жүр.
Тәуелсіздікке қолы жеткен қазақ жұртына есімдері ... ... ... ... дара ... өмірін, халық үшін атқарған
қызметтерін жан-жақты ... ... ... ... ... ... – бүгінгі күн тәртібінде тұрған көкейтесті мәселе болып қала
бермек.
Өйткені дара ... ... ... ... игілігі мен болашағы үшін
сіңірген еңбектерін және жалпы философиялық, қоғамдық діни-саяси, құқықтық
көзқарастарын зерттей отыра, ... ... ... ... ... даму ... жете бағалап, діни-философиялық тұрғыдан
қарастырған ... ... ... мен ... ... ... мақсаты – Сопылық поэзияның негізгі
ілімін сараптаудан өткізу және ... ... ... ... ... сара ... талдаулар жасау. Осы мақсатқа жету
жолында зерттеу жұмысымыздың алдына мынадай міндеттер қойылды:
Сопылық поэзияның негіздері мен ерекшеліктерін анықтау;
Негізгі рухани құндылықтарын ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы “зікіршілер” жайындағы сараптамалар жасау.
Зерттеу жұмысымыздың жаңалығы.
Бітіру жұмысымыздың ғылыми жаңалығы – сопылық поэзия құндылықтарының
қалыптасуы мен даму ... діни – ... ... ... қазақ топырағында есімі сопылық поэзиямен байланыстырылатын
ғұламалардың еңбектерін ... ... ... ... ... ... “зікіршілер” тобының сопылық поэзиялық негізгін ашу ... ... ... ... ... ... сай кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... мақсаты, міндеті, ғылыми
жаңалығы баяндалады.
“Ислам әлеміндегі сопылық” атты бірінші тарауда Ислам тарихындағы
сопылық ілім ... ... ... Сопылық поэзиядағы Хафиз, Яссауи, т.б.
сопылық поэзияның атасы саналатын ғұламалардың тарихи өмір ... ... ... ... ... мен мәні ашып ... ... берілді.
“Қазақ топырағындағы сопылық поэзия” атты екінші тарауда қазақ
даласындағы сопылық сарын жайында зерттелініп, ... ілім және оның ... ... ... ... ... ... "зікіршілер"
немесе "сопылар" жайындағы сараптамалар жасалынып, философиялық маңызы діни-
тарихи талдаулардан өтіліп, маңызы мен ... ... ... ... ... СОПЫЛЫҚ
7 Ислам тарихындағы сопылық ілім туралы жалпы
сипаттама
М±сылмандыќ Шыѓыстыњ ќоѓамдыќ-саяси µмірі мен рухани мєдениетініњ
дамуына ‰лкен ыќпал еткен ... ... Ол – ... мистикалыќ-таќуалыќ
баѓыт. Сопылыќ (тасаввуф) VІІ-VІІІ ѓѓ. пайда болѓан. ... ... ... ... тану ... жатыр. Ол оныњ жаќтаушылары –
сопылар ‰шін діни ... мен ... ењ биік ... ... ... бµлігін адамныњ адамгершлік т±рѓысынан ... ерен ... ... Ол таќуалыќты уаѓыздау мен б±л ... бас ... ... ... т±рѓыдан алѓанда
сопылыќ Ќ±дайды ішкі жан д‰ниеніњ ерен сезімімен тануды, абсолютті аќиқатты
оныњ алдын ... ... ... т‰йсіну дегенді білдіреді.
Сопылыќ жеке адамныњ Ќ±даймен µте ... ... ... ... ... ... болады деп сенеді, тіпті, кейбір шекті н±сќаларында ... ... ... бірігуіне болады деген м‰мкіндіктіњ барлыѓына
иланады. ... аса ... ... ... ... жоѓары
аќиќатты тануѓа бастайтын жол концепциясы (тарик) жєне єулиелік т‰сінігі
(вилайя) жатады. Вилайяѓа сопы ... ... ... н‰ктесінде барып
ќана жете алады. ... ... ... болѓандыќтан
тасаввуф єлемді эстетикалыќ игеру болып та ќабылданады: ... ... мен ... ... толы ... поэзия дамыды.
Сопылыќтыњ ќ±рылуыныњ бастамасы исламныњ бірінші ... ... мен ... діндарларыныњ µмірлік, фєнилік д‰ниелерден
бас тартып, ќарапайым, кедей µмір ... ... ... ... ... ... ерекше ќасиеттеріне Ќ±ран мен Суннаныњ
айтќандарын екі етпеу, кµп намаз ... ... ... ... Алѓашќы танымал
сопылардыњ біріне ерте исламныњ белгілі ... ... ... ... ... ... ... уаѓыздарында Ќ±дай соты алдындаѓы ѓаламат ‰рейден
туѓан пессимистік пєс ... ... ... ... ... ... ... де адал махаббат пен онымен ... ... ... ... табады.
Х-ХІ ѓѓ. сопылыќ зор халыќтыќ жєне ... ... ... Осы ... ... ... негізгі белгілері ќалыптасты.
Ол басќа діни-идеялыќ аѓымдардан µзгеше болатын. Сопылыќтыњ теориясыныњ
негізгі ќаѓидаларын ... ... жєне сол ... ... ... ... ж‰йелеген ењбектер д‰ниеге келді. Сопылыќ ќатал µзіндік
тєртіпті талап ... жєне ... ... ... ... ... ќылѓан
µзіндік ерекшелікті діни тєжірбие ретінде ... ... ... ... ретінде таќуалардыњ мекені – ханакаларды айтуѓа ... ... ... ... ... ... ... шыќты. Х-ХІІІ
ғғ. ханакалар аѓайындыќќа (тариктерге) біріккен дєруіштер мекендеген орынға
айналды /1/.
Сопылыќтыњ теоретикалыќ-идеялыќ ... ... кµне ... ... ... антикалыќ жєне христиандыќ кµзќарастарды
біріктірді. Сопылыќ мектеп арасындаѓы ыќпалды деген ... ... ... жєне ... ... ... ... негізсіз
діндарлыќ пайымдаулары немесе дєст‰рлеріне тєн ... ... ... ... ергеннен гµрі ислам мистиктерініњ ілімініњ
негізінде тылсым сезім (интуиция) мен Ќ±дайды тану, діни ... ... ... ...... ... жатыр. Сопы діни-
адамгершілік ... ... ... тазару мен µзіне терењ ‰њілудіњ,
фєнилік “Меннен”, пенделіктен айырылудыњ ќиын да ±заќ жолынан µту ... ... ... ... тек ќана ... ... ... орындалмаќ. Сонымен бірге, сопылыќтыњ практикалыќ жаѓы да ‰лкен
мєнге ие болѓан. Ол ... ... ... жєне ... ... ... ќызметінде кµрініс тапты. Ќатардаѓы
дінге сенушілерге сопылыќќа тєн діни ... ... ... єрі ... еді. ... ... мен ... тањѓажайып д‰ниелер жасауы, сопылыќтаѓы єулиелерді пір ... ... ... ... ... мен ескіден ќалѓан кµнекµздерге
табынуѓа жол беру – ... ... ... ... ... адамѓа жаќын
єрі ±ѓыныќты болды. Сопылыќтыњ идеялыќ ... ... ... кемуініњ орнын оныњ м±сылман єлемініњ єлеуметтік саяси жєне діни
µмірініњ мањызды элементі ретіндегі мєнініњ ... ... Ол ... діни ... ... ... (доминантына) айналды /2/.
Софылық – гетерогенді (әр текті) құбылыс. Бұл күнде алғашқы ... ... аңыз ... басқан. Сірә олар Исламға дейінгі дәуірде
көпқұдайшыл қоғам ... өмір ... ... ... ... ... ... ғирфанға (интуитивтік білімге) қол ... ... ... ... ... ... Уақыт өте оларды өмірді
өгейсініп, өлімді аңсаған қоғам ішіндегі аутсайдерлер ауыстыруы да мүмкін.
Ал Ислам ... ... ... ... ... ... (тасаввуф)
құраған бұл қатарға мұсылман ... ... ... ... ... мен діннен шыққан мүртеттер сыналап кіргені байқалады. ... ... ... жағынан ресімделмей келген тасаввуф бір орталықтан
басқарылатын көпсатылы қатаң софылық ... ... ... ... әрі Исламға сырттай оппозициялық, іштей деструктивті бағытқа түрленіп,
ақыры сүннә жамиғатының ... ... ... ... ... іштен іріту ісін бірде пәрменді, бірде реверсивті жүргізудің
құралына айналады. Соңғы ...... ... ... дегенін үстем
қыламыз дейтін шиғаның (шиизмнің) «вилайат-таквини» принципіне, ... оның ... ...... белгілі кесапат іліміне сәйкеседі.
Софылық пен илхад ағымдарды ... ... ... ... нақ
исмаилияны бөліп атайтын себебіміз де осыдан.
 Соңғы жылдары айтылмыш сектаны зерттеушілер, ... ... оның ... да ... ... бұрыннан мәлім фактілерді қайыра желпілдетіп,
көзінен тізіп беру насихаттық тұрғыдан пәрменсіз ... ... бір ... ... ... ... кіргенін ашықтан-ашық жаза
бастады. Солардың бірі Фархад Дафтари XV ғасырдың басында ... ... ... ходжа дағуасының бас дағиы Хасан Кабир ... ... ... Үндістанның Синд аймағындағы (қазіргі Пәкстан
жеріндегі Пәнджаб) софылық сухравардия тариқатының пірі болғанын көрсетеді.
Осы автор сухравардия, қадирия ... ... орны – ... Учч ... сол ... ... сұлқын ұстанған низари
исмаилияның да ... ... ... ... ... ... қолдастығына бір дәлел ретінде ұсынады (біздегі
кейбір ауыз-екі мәліметтерге қарағанда, Исматулла әл-қадирия ... ... ... ... мен ... ... ... тура
айғақ жоқ, бұл екеуінің жабық ұйым екендігін ... ... ... ... де ... ... зерттеуші Әли Асани ортағасырлық хиндустани
тілінде жазылған «Буджх Ниранджан» («Бірдің білімі») дидактикалық дастанын
тарихи-салғастыру және ... ... ... арқылы
үндістандық ходжалар мен үнді жеріндегі ... ... ... ... анықтады. Шындығында Синдтегі қадири софылар ортасында дүниеге
келген бұл мистикалық дастан кейін ... ... ... ... пір ... ... жасаған зікір түрі – ғинандар жинағына енгізілген. Дастанның
ходжалар тарапынан сатпант сұлқындағы исмаилия шығармасы ретінде қабылдануы
мәтіннің мистикалық мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... сухравардия ХІІІ-ХІV ғасырларда дәуірлесе, қадирия XV
ғасырдан бастап қана ықпалды күшке ... Неде ... осы ... – үнді
жерінде исмаилия мен софылықтың мұраттастығы кемеліне ... кез, ... өре басы не орта тұсы ... Бұл ... тарихы бүгінде он
ғасырға таяды. Атап айтқанда Х ... ... ... ... ... ... ... кезінде Синдке Систан арқылы ... ... ... ... уағызы нәтижесінде Үндістан
субконтинентінің ... ... ... ... ... ... ... Орталығы Мұлтан болған бұл ұлыс қашан
Оңтүстік Иран ... ... ... ұстанған билеушісі Махмұд Ғазнауи сұлтан
тарапынан ... ... ... өмір ... бірақ Ғазнауидің
соққысынан кейін де ақи-тақи құрып кетпей, соңыра Тхаттаны үш ... ... ... ... ... ... кіргізу арқылы қайтадан
жанданады. Осы жерде назар аударатын жәйт, Синдтегі ... ... ... және ... боп ... ... екі ... бөлінбей тұрғанда
жасақталған, ал кейін күшеюі Иранның солтүстігінде құрылған  ... ... ...... ... соң осы өңірге бас сауғалап
келген фарсы низарилерінің арқасы. Содан бастап екі жарым ғасырдай ... ... атын ... ... іштей өз нанымында қалған, яғни тақыйе
практикасын қолданып жан сақтаған низарилер XIV ... ... ... ... ... ... ... Сумра әулетінің мирасқоры – Самма
әулетінің келуімен өз нанымын жасырын тұтуға көшеді. ... ... ... ... мәлімет жоқ. Сүннә жолындағы бұл әулетті
низарилердің исмаилия дағуасын софылық тариқаттарды ... ... ... ... ... ... де ... Неге десеңіз, дәл Самма билігі тұсында
Синд пен Гуджараттағы исмаилия жамағатының ... Шамс ... ... ... ... ... ... фарсидегі «қарт», «шал» ұғымына барып
тірелетін пір атағының исмаилия тарапынан алғаш қолданылу ... ... үш ... ... орын ... ... ... исмаилия жамағаты Х
ғасырда осы өңірді ... ... ... Нәсир-и Хұсрауды өздерінің
пірі деп біледі. Бүгінгі ... ... ... ... VIII ... Ирак ... ... ал тариқаттар ретінде шамамен ХІ ғасырдан
бастап ресімделді деп ... олай ... ... факт исмаилияның
тарихи аренаға ұйым ретінде софылықпен бір ... ... ... ... ... Нәсир-и Хұсрауды кейін орныққан дәстүрмен пір
атауы да ... ... ... ... бұл атақ ХІІ ... ... ... жайында мәлімет ұшырасады: бадахшандықтар Әмуден
жоғары Шұғнан, Рушан өлкесіндегі атадан бала ... ... ... және мір әулеттерінің негізін алғашқы дағилар – Саид-шах Маланг пен Мир-
Саид Хасан-Шах Хамуш ... ... ... етіп айтады. Сол шамада,
яғни ХІ ... аяқ ... ... ... ... ... ... ақыны Сағад ад-Дин бин Шамс ад-Диннің шығармашылығында бірінші рет
дағуа идеяларын софылық формаларға ... айту ... ... Ал ... ортасында Иран мен Орталық Азия аумағындағы исмаилия әдеби дәстүрі
софылық терминологиямен біте ... ... ... ... ... Сонымен бір мезгілде софылар да Исламды тәпсірлеудің исмаилияға тән
хозури (эзотериялық) түрі – ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ортағасыр Исламдағы екі эзотериялық дәстүрдің –
ирандық суфизм мен ... ... ... ... кезеңіне айналады.
Низари имамдарының бөтен жұрт алдында өздерін софылар мүршиді ... ал ... ... ...... ... болып
мүләйімсуі өзінше бір дағдыға енеді. Мұның өзі екі ағымның арғы ... ... ... ... ... тамырластық бар екендігін
көрсеткендей.
 Бұл күнде зерттеушілер софылықтың тек-төркінінде Құран қағидаларымен
қатар Плотиннің неоплатонизмі, индуизм мен буддизм ... ... көне ... кейбір мәслах-доктриналары және христиандық захид (аскеттік)
жатқандығына біржола тоқтады. Софылар өздері алғаш ... ... ... ... төл ... ... айтылады. Оның мәнісі: дінді
захир (сыртқы) және батин (ішкі) деп ... екі ... ... ... ... ... мағынасынан бөлек ішкі мәні бар деп
санау. Тарих өресіне софылықпен қатар шыққан шиғаның ... ... ... да осы ... өз ... ... мен батинге сүйеніп
жасаған. Исмаилияның ... ... ... дүниетанымдық негізі –
батини тағвилдің арқауын осы ... ... да, одан әрі ... ... ... мәні уахи хабарлардың, ең алдымен Құранның, одан шығатын
шарғи ... ... ... ... ... ... бір мән ... дегенге
саяды. Сыртқы захир мағына өзгеріске түсуі мүмкін, бірақ әлгі ... ... мән еш ... Ол ... ... ... батин дәнді
аршитын тәпсір түрі (тағвил) арқылы шығарып алуға ... ... өзі ... өң ... ... ... жай бұқарадан бір оқ озық ... сүт ... ...... топтың ғана қолынан келмек. Соған
сай Мұхаммед (ғ.с.с.) ашқан Ислам дәуірінде бұқараға діннің хақики ... ... ... ... өтіп ... ... жамағатына қабылданған
және пайғамбардың тікелей мұрагері – уәсиі деп Әли ибн Әбу ... ... ... ... пір тұтатындар ғана түсіндіріп бере алмақ. Хакаик –
таухидтік діндердің баршасына (яһудилерге, ... ... ... ... ... ... хакаикті діннің тарихи дамуын уақыттық
тізбектерге бөле отырып және ғирфандық ... жүйе ... Яғни ... ... адам ... алты ... ... бастан
кешірген. Мұхаммед (ғ.с.с.) дәуірі соның соңғысы. Қиямет қайым туғанда
жетінші, ақырғы ... ... Сол ... ... ... ... Махди
ретінде ғайып болған жетінші имамы Мұхаммед ибн Исмаил жер бетіне ...... үшін ... ... хозури ақиқатты ашатын соңғы имам.
Заманақырлық бұл Махди (Мәді) тәмам ... ... ... ... ... ... соңына ерген жамағатты о дүниенің азабынан құтқармақ.
 Ал дағуадағы ғарыштық түсінік бойынша дүние Жаратушы ... ... ... ... ... ... ... Жазмыш (Кадар) бола қалған
Жаратушы Кун арқылы ғаламдағы ... ... жан ... ... жасмани (тәни) және рухани әлем ... ... ... дүние төменгі дүниеге сәйкесіп отыратындықтан Куни Күнге, Кадар
Айға шендестіріледі. Сол сияқты Күннің ... Ай ... он екі ... ... он екі зодиак белгісіне үйлеседі.
Қорыта келгенде ... ... ... ол ... ... ... оңтүстігіндегі самариялықтар мен мандеизм ағымы ... көп ... ... деу жөн. Ал ... ... ... ... борама (линиялық) уақыт түсінігінде көне ... ... ... ... бар. Сол ... шиғадан ауысқан
эсхатологиялық мессия ұғымы яһудилік каббалаға ... ... ... ... ... ... мен нафс (жан) туралы космологиялық ілім
Плотиннің неоплатонизміне сүйеніп жасалған. Соның ішінде ... ... ... ... ... адам мен Абсолют
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... ақиретке жетудің мәні – адам жанының Жаратушыға ... ... ... саяды. Бұл хақики жол исмаилия дағуасының жер бетіндегі
баспалдақ-басқыш ... ... ... керек деп үйретіледі.
Исмаилия мен софылықтың өзара жақындасатын жері де осы.  Бүгінде исмаилия
тарихшылары дағуаның әу ... ... де, ... де ... ... қалтқысыз ұстанғандығын дәлелдегісі кеп қанша тырысып ... мен ... ... ... қойып, күн мен айды Аллаға ... ... ... ... бола алмайтыны анық. ... ... ... пен ... ... де сонау перғауын заманынан келе
жатқан байырғы күнге табынушы көпқұдайшылықтың салқыны ... Осы ... ... ... ... еврей дуақандары (магтары)
талдап жасаған дейтін пікірі ой ... ... ... ... ... ... дағуаның ивриттік доат дейтін төркіні де бар.
 Жалпы шиға, соның ішінде исмаилия ... тегі ... ... ... ... арабтарға тайталасы негізінде дүниеге келген
дейтін пікір рас ... ... Шиға ... пайда болғанда оның қатарында 
хазіреті Әлидің арабтан басқа ... ... ... ... ... ибн ... жақтаушы араб емес мауали өкілдерінен тұратын
кайсания ... ... ... ... ... ... Иран жеріне
ығысып, Хорасандағы өздері сияқты арабтық Аббас ... ... ... шиға топтарымен бірге қосылып Орта Азияға келеді. ... ... ... ... ұзақ жыл ... ... мен ... өңірі Исламға VIII ғасырдың екінші жартысында-ақ
халифалықтың орталық ... ... осы ерте шиға ... күшімен
енгізілгендігін анықтады. Түркістанға келгенде бұл топтар өзара ... ... бап ... ... Түркістанға билік ету құқын жеңіп алады.
Қазақ зерттеушісі Зәкария Жандарбек хожалар шежіресі «Насаб-наманың» түрлі
қолжазба нұсқаларын салыстыра ... ... ол ... ... мен ... ... баб бастаған хожалардың уақыф жері ... ... ...... ... бір ... Баб – ... құпия
дағуа ұйымының әкімші басшысы, жалпы исмаилия іліміне, имам хикметіне 
ашылатын ... ... ... ... Мысыр билігінен тыс ... ... ... ... он екі ... ... бөлінген.
Соның біреуі – Хорасан жазирасының шегіне Ауғанстанның солтүстігі ... ... ... низарилерінің айтуынша, низари пірінің иелігіне
Ош өңірі де қараған. Ал Ош қаласының маңында Аслан (Арыстан) ... ... ... атпен және бір кесене Отырарда да орын тепкені мәлім. Бұлар осы
атпен белгілі бірнеше ... ... ... ... ...... киелі
ортақ ұғым, яғни неоплатондық дағуа космологиясы бойынша діннің ... ... мен ... ... ... қатар Түркістан жері де солтүстік
Ауғанстан жазирасының шегіне енуі мүмкін. Оқыған ... ... жоқ, ... 1902 жылы ... «Секта исмаилья: в русских и ... ... ... ... ... ... Шұғнан өлкесінде
тұратын исмаилия пірі Саид Ахмедтің сөзін келтіреді: «Исмаилияны төрт ... ... ... - ... Саид ... орыс ... – Олар: Хорасанда
Шах Әли Мұса-и ... ... шайх ... ... ... ... Хаджи
Ахмед Ясауи және Кухистанда саид Нәсір-и Хұсрау».
 Бобринскийге мәлімет беріп отырған Саид Ахмед өкілі ... ... ... ... әліге дейін исмаилия тарихы ... ... ... небір жойқын қолжазбалар жасырулы. Сондықтан пірдің
әңгімесіне толық иландырарлық қуаты бар дерек деп ... ... ... ... – орыс ... Орталық Азияны отарлау
саясаты бойынша ақыл беру, кеңес қосу мақсатында жазылып, соған орай ... ... ... ... және ... Бадахшанға сапары кезінде
көргенін, естігенін ғана жазғанын ... ... ... ескертеді, бұл да
айтылмыш кітаптың мәліметкөз ретіндегі ... ... ... ... ... ... есімінің алдында тұрған «хаджи» сөзін естігені
бойынша таңбалағанына күмәніміз жоқ. ... ... ... ... ... жазылуын түзеткен профессор А.Крымский де хожа ... ... ... кұп ... ... ... ... тарихында хожа атауы
бірнеше мағынада ұшырасады. Исмаилияда худжжа – дағуа ... ... ... яғни ... ... ... өмірдегі өкілі, «дәлелі». Ал
мұсылман ішінде ... ...... ... ... ... ... XIV ғасырда Үндістанда низари исмаилияның жаңа жамағатын
ұйымдастырған пір Садр ... ... ... осы ... ... өзгерген түрі –
ходжаны шығарады. Орыс ориенталистикасы да Орталық Азиядағы хожа кастасының
атауын фарсилік хваджаға ... ... ... ... кілтипаны көп,
дегенмен, біздің білуімізше хожа – ... ... ... ... кезінде Мәуреннахр мен Түркістанға келген арабтан
басқа топтардың Орталық Азия жеріне олардан көп бұрын, VII ... ... ... ... ... ... түзілген субэтникалық
бірліктің ортақ атауы. Ғылымда хожаларды арабтың құрайыш тайпасының
өкілдері деп ... ... бұл топ ... ... ... ... ... құрайыш ішіндегі хашим тармағы өкілдерінен
жасақталып, кейін осы құрамның үстіне Орталық Азияда бұрыннан бар ... ... ... сол ... әлгі ... ... болған жергілікті халық өкілдерінің жамалуынан басы молайып, ... ... ... ... шындықтың ауылынан адаса қоймаймыз.
Түркістан өңірінде йемендік жауынгер тайпалардың ... ... ... ... жер-су атауларының сақталуы және осында Ибраһим
(ғ.с.с.) сияқты пайғамбарлар қабірі бар деп айтылуы осының ... ... үнді ... ... ... ... ... жасақталған
низари ходжалар мен Орталық Азиядағы хожаларды тікелей байланыстырудың реті
жоқ, дегенмен екі арада әлдебір рухани ... ... да ... ... Бұл ... ... аймақта моңғол елхандарының
билігі түгел жойылып, ... ... ... ... ... XIV ... ... Осы шамада Үндістанда сатпант жолын ұстанған хаджа
жамағаты, ал Мауреннахрда софылық ... ... ... ... ... ... Кархана-и хаджаған – соған дейін әл-Гидждуани
негізін салған хожа тариқасын (жолын) ... ... ... ... Ал әл-Гидждуани -- әйгілі софы ... хожа ... ... Олай болса XV ғасырда софылық тариқат түрінде ресімделген  хожа
тариқасы – одан көп ілгері Мауреннахр ... ... ... ... ... ... ... Иасауи арқылы жасырын тақыйе
практикасымен өмір сүрген исмаилия дағуасы (ұйымы) десе ... ... ... ... және бір ... кездестіреміз: Саид Ахмед
пірдің мәліметінше, низари жамағаты ... ... Шах ... жазған
Уаджи-дин (Дін уәжі) не Калам-пир (Пір ... ... ... ... өз айтуынша жіберсек, оны бір кезде «Шах Нәсир Хұсрау ... Шах Әли ... Риза ... ... шайх ... Шәкар Гянджи
Үндістан тіліне және Хаджи Ахмед Иасауи Түркістан ... ... ... ... ... ... бастап таң атқанша пірдің, не оның көмекшісі –
халифтің (халфенің) үйіне жиналып ... ... ... ... ... бас ... ... мағынасын түгел табуға болады, сондықтан
дағилар әлгі кітаптарды Құран ... ... ... деп ... Хожа ... ... ... хикметінде»: «Мәні хикмәтләрім фәрман-и субхан,
/ Оқуб ... ... ... ... ... ... бар. ... бұл «Хикметтер»
жоғарыда Иасауи түркішеге аударған Калам-пир немесе оның Хожа ... ... ... ... сөз емес ... Рәбиға Сыздықова «Ясауи
«Хикметтерінің» тілі» дейтін ... ... ... ... емес екендігін әдемі дәлелдеді). Хикметтер – үнді ходжалары үшін
арнайы жасалған ғинан сияқты түркі хожалары үшін арнайы жасалған зікір ... ... ... Хожа Ахметтің бұдан бөлек және бір кітабы бар. Бүкіл
мәтіні алғашқы үш бетінде, ал ... екі жүз беті таза ақ ... ... ... ... жандар ғана түсініп оқи алады-мыс (мәтін «Книга книг»
деген ... ... ... таратылып жүр). Бұл кітап жоғарыдағы ... да өзі ... және ... да ... шиға мен ... ... (қазақ)
жеріндегі тарихын он екі ғасырмен өлшеуге негіз береді. Қазірде түркінің
төл діні делініп жүрген софылық ислам да сол ... ... ... ... ... Он екі ғасыр тарих үшін аз уақыт емес. Сондықтан
исмаилияның тарихи ... ... ізі ... ... ... ... саналатын рационалистік фәласафа мектебі шиғалық кайсания іліміне өте-
мөте жақын. Одан беріде қазақтың бастайтын ханының, қостайтын ... ... ... софылық арқылы исмаилияға соқпай кеткені жоқ. ...... ... ... (пандийят-и джаванмарди). ХХ ғасыр
басындағы ұлттық әдебиетіміздегі құбылыс – романтикалық бағыттың ... ... ... бастау алып жатыр. Бұл айтылғандардың ... ... ... ... де бар ... ... ақиқаты – осы.
1.2 Сопылық поэзиядағы Хафиз, Яссауи
Адамзат баласын рухани тәрбиелей отырып, адамгершілік қасиеттерге
жетелейтін ... бірі - діни ... ... ... ... келген ерте
заман дидактикалық әдебиеті Ислам діні қағидаларымен ... ... ... ... ... ... дүниелерді «Исламдық дәуір
әдебиеті» (А.Қыраубайқызы) деп атайтындығын негізге алатын болсақ, XI ғасыр
ескерткіші саналатын "Түрік сөздігінде" діни ... ... ... ... ... әдебиет үлгілерін құрайтын өлеңдер мен мақал – мәтелдердің
тақырыбы мен мазмұндық аясына мән бере ... ... ... ... көз жеткіземіз.
Ислам діні адамзатты имандьшыққа жетелей келе, адалдық, ... ... ... ... ... ... ауқымына
сыйдыратындығы белгілі. Мінез - құлық ... ... ... ... - ... ... ... "Жақсылық - Жамандық", "Жақсылық
істеудің қиыншылығы", "Жаман ойға ... ... ... ... ... - адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруда ислам ... ... - ... діни ... ... адам. Бұлар мал - мүліктен,
мәртебе - салтанаттан, тіпті, өмірден де қадірлі. Діни сенім мен иман ... Алла ... ... болып табылады, адамдарды адамгершілікке
қосқан, міне, осы", - дейді зерттеушілер.
Дін мәселесі - Махмұт Қашқаридың ... ... ... қозғалып
отыратын тақырып. Қашқари оған арнайы тоқталып өтпейді, бірақ сөздіктің
тұла бойы тұнған діни ... ... ... бастағаннан - ақ
байкаймыз. XI ... ... діні ... ... ... ... тани аламыз.
Сопылық - ислам дінінің негізінде VIII ... ... ... ... ... ... бүкіл тіршілікті, бар дүниені Алла арқылы бағалау,
тану бар. Бір Алла ғана хақ, ... ... ... Сопылар Алланың жүзіне
ғашық, Алланың нұрлы бейнесін көруге асық. Дүниенің бәрі Алла жолыңда тәркі
етілген.
"Сопы", "суфизм" сөздерінің ... ... ... ... ... Берунидің айтуынша, "сопы" грек тілінен аударғанда "ақылшы, акылгөй"
мағынасын береді (Петраш Ю.Г.). Ал ... – и - ... ... ... -
суфтың иегерлері. Суф - мешіттегі тас мүсіндер мағынасын береді". Араб
тілінен аударғанда "суф" ... - мата аты, ал ... - сол ... ... ... ... келіп "суфизм" термині қалыптасады. Келесі
бір ғалымдар тобы сопыларды "сафо" - таза, жарқыраған ... ... "саф ... ... ... осыдан келіп туындаған дейді.
Идрис Шахтың пікірінше, суфизм б.з.д. II ... ... ... ҮІІІ - ХҮІII ... ... ... әсер ... /3/.
Хафиз поэзиясының күрделілігі — оның сопылық табиғатында. ... ... ... ... ... ... аян. ... сол
кездегі поэзияға жанама түрде болсын, тікелей болсын ықлалын тигізген.
Хафиздің түгелдей - ... ... ... ... сабақтасып
кеткендіктен бөле - жара қарау да қиын.
Сопылықтың әуел ... ... иран ... ... ... ... аз
уақытта біздіғ ата топырағымызға да тамыр жайғанын ескерсек, бұл ... ... ... ... де ... әпермес шаруа.
Хафиздің сопылығы хақында ешбір тарихи кітаптардан ... Ол ... ... ... оның ... не ... деректерді де кездестірмейміз. Сопы, тақуаларға тән ерекше киім де
кимеген. Оның қаншалықты сопылар тобында жүргендігі ... ... ... ... ... ... ... көрінеді? «Хафиз сопылығы» атты
күрделі зерттеу жұмысының авторы Мұртаза Мутаһари ұлы ... ... оның ... мен ... ... ... деп ... /4/.
Мұртаза — Аллаға, дүниеге, болмысқа ... ... ... ... деңгейіне көтерілген адам. Тәжірибелі сопы биігіне жеткен ... ... «Бір адам сопы болу үшін пірі ... керек» деген тұжырымы
бар. Демек, Хафиздің сопылық дүниетанымын біз де оның туындыларын зерделеу
арқылы айқындамақпыз.
Хафиз поэзиясындағы ұшырасатын ... ... ... ... Бұл ... білу тек Иран ... үшін ғана ... қазақ
әдебиетінің тарихы үшін де маңызы бар. Өйткені, Хафизде кездесетін ... ... ... ... де ... куә ... екі ... астам уақыт айырмашылығы бар, бір - бірінен ... ... ... өмір ... ұлы шайырлардың поэзиясында үндестік болуының ... ... ... екі ... ... сопылық поэзиясының
бірлігінен жоғарыда айтылғандай сәйкестіктер өрбіген.
Яссауидің солылық бағытқа біржолата бет қоюына ирандық ... ... Ол ... дін ... ... оқып, Жүсіп Хамаданидің
медресесінен дәріс алған. Доктор Қасим Ән - Сәридің "Сопылық ... ... ... ... ... Юсуп Хамадани Ираннын XI
ғасырдағы үлкен шейхтарының бірі, ... ... Әбу ... ... ... Оның ... жайлы кітабы болған, ... фикһ ... орны бар. ... ... Әбу - Әли ... жолын ұстаған.
Оның белгілі ізбасарлары — Қожа Ахмет Яссауи, Абдолла Барги, Қожа Хасан ... ... ... ... ... ... Хамадани (1050 - 1140) туралы мәнді деректерді Түркияда ... /6/ ... да ... Жүсіп он тоғыз жасында Бағдатта фиқһ
негіздерін окып үйренген. Ол шейх Әбу Әли ... ... ... Әбу ... ... ... сопы имам ... ұстаз болған /7/
Демек, Яссауи танымының қалыптасуында ирандық сопылардың ... ... ... ... ... Енді Яссауи бабамыз бен Хафиз ғазалдарында
ұшырасатын ортақ тұстарға тоқтала кетелік. Қожа Ахмет Яссауи мен ... ... ... бірлік Мансұрдың “анал – ... ... - ақ ... кім? Әйгілі сопы әрі ақын Мансұр Ал - Халлаж (857 - 922)
Иранның Фарс ... ... ... ... ... оның ... пайғамбардың сахабаларыма барып тіреледі. Жастайынан "Құран"
сүрелерінің ... ... ... ... ... сонан соң Бағдатқа
келіп, әйгілі сопылармен кездеседі. Бағдатта жиырма жылдай тариқат жолын
ұстайды. Меккеге барып ... ... ол ... ... ... ... ... беріліп, Алламен бірігу жолын іздеуге шақырады. Оның мен -
хақпын ... ... ... ... сөзі ... үшін ... ... басындағылар оның "Меккеге бару ... ... ... ... ... ... сөзін естіп, қармат ... ... ... ... ... оның ... жаңашыл қозғалыс
басталған, оның көптеген мүрид – шәкірттері болған. Мәселен, Ал - Халлаж
Меккеге ... 400 ... ... ... ... ... ... (кутб) ұқсатқан. Оның: "Менің шапанымда Қүдайдан баска ешкім
жоқ", "Мен Нұхтың ... ... ... "Һад һәм ... деуі ... үшін ... ... 922 жылы Хамид
ибн Аббас халифа осы бір қауіпті сопыдан сескенгендіктен оны көп ... ... ... қол - аяғын кесіп, отқа күйдіріп, күлін Дижле суына
ағызып жібереді. Ал - Халлаж өлімінен соң шәкірттерін ... ... оның ... ... ... де сенген. "Бағдат тарихы" ... оның ... ... ... ... "Тәзкәрәтал әулие"
кітабымда кейбір кереметтері өзек ... ... ... ... Ал - ... өлмеген деген иланым болған. "Тәзкәрәтал әулие" атты
кітапта оның үш жүз ... ... ... ... ... ... ... неге құтқармайсың? деп сұрағанда: "Біздің
арамызда бір сыр бар, оны дар басынан басқа жерде ... ... - ... ... - Халлаж тәжірибе деңгейінде қалмаған, өз іс - әрекетін ... ... ... ... ... терминдерді алғаш
рет қолданған жан. Сондай терминдер қатарына вәжд - ... ... сукр ... мас болу, жәм — бірігу, фана — жоқ болу, бәқа — Аллаға кіру деген
терминдер жатады. Ал - ... ... ... ... ... ... өлім — ... өмірім” Өлу деген мен үшін - өмір сүру, өмір сүру ... ... сөз. ... мені жоқ ету — ... ... ең үлкен сый, ал
өмірімді созу — ең ауыр қате болар... Мені ... ... ... қоса
жағыңдар", - деген жолдарда терең мағына бар. ... өз ... ... ... ... мәңгілікке ұмтылыс танымы атойлайды.
Ал - Халлаждың есімі Иран мәдениеті мен әдебиетінде ... ... ... ... Аттар, Моулави Руми, Хафиз, Шаһ Нәмәтолла,
Хақани, Ейнол Қозат ... ... - ... Шәмс ... Ықпал Лаһури және тағы басқалар осы тұлғаның ізімен Құдайға деген
шексіз махаббатың жырға айналдырған. Ал – Халлаждың ... ... ... ... танылып, мәлім болған. Аудармашы, ақын ... ... мына бір ... ... ... Мансұрдың "Әнел де хақ, мен де хақ" деген ... де ... ... және ... ... отырушы еді. Әнел —
қарындасының аты ... ... ... ... ... ... кілең қыз-
қырқын, жігіт-желеңдермем бірге түн бойы шарап ішеді. Әнел де — ... ... ... деп күпірлік сөз айтады", - деп жала жауып, ақынды ... ... Ал ... - дейтін әкем, - Мансұр - ... ... ... ... ... ... Демек, Ал-Халлажлдың "Анал-ақ" деген
сөзін дүмшелер адам аты деп шатастырған. "Ана" — деген сөз ... ... ... ... ... үкім ... шариғатшылар сопының "Ана ал-хақ" —
"мен қүдаймын" деген сөзін күпірлікке балаған. Ал ... бұл сөз ... ... ... ... пайымдауынша, бұл сөз Аллаға ену дегенді
меңзейді. Барлық әлемде бар болу мен болмыс тек Аллаға тән, ... ... ... зат Алла ... жаратылады. Ал-Халлаждың әлгі сөзі Алламен
бірігу дегенге саяды. Ислам дінінің тағлымына жүгінсек, барлық ... ... ... ... ... ... ... зарлап айтты,
Жебірейіл келіп “Анал-Хақты" бірге айтты,
Жебірейіл келіп басыңды бер деп ... ... Хақ ... ... ... - ... да ғазалында:
Анау дос дарға асылды, сол себептен дар асқақтады.
Оның бар кінәсі — сопылықтың сырын шашқаны,
— деп ... ... окың ... ... ... ... ... "сол себептен дар асқақтады" деуімен ол өлімнен биік тұр
дегенді білдіреді. Сопы ақындар Ал-Халлажды ... оның дар ... ... ... оның ... ... риясыз махаббаты туралы асқақтата
толғанады.
Ал-Халлаж дар басында махаббат әнін хош жырлады,
Бүндай істің сырын ... ... ... ... ... ... ... аты-жөні: Әбу Әбдулла Мұхаммед
ибн Идрис Шафий (766-820 ж.) Ислам дінінің аса ... ... ... ... негізін қалаушы төрт имамның бірін Хафиз жайдан-жай атап
отырған жок. ... өзі де ... ... ... шафий. Өзі де жолын
ұстанған, құрмет тұтқан ғұламаны еске алып, оның өзі де Ал-Халлажды түсіне
алмас ... баса ... ... ... ... ... шариғаттың
кейбір ережелеріне сыймайтын белгілі қалыпқа салуға келмейтін ерекше сезім,
таным. Аллаға деген шексіз ... ... ... үшін ... ... ... ... білуге тиіспіз. Ясауи хикметінде оны анық
байқауға ... ...... ... ... — нәпсіден арылмақ.
Ақиқатта әзіз жанды пида ептек,
Жаннап кешпей махаббат шарабып ішсе ... бірі "пір ... ... ... да, ... да, ... ... Ә. Жәмішев Хафиздің ғазал бәйіттерн былай аударған:
Егер саған амір етсе ақылы терең пір маған.
Күнә көрме ... ... ... төгуді.
Ал Шәкәрім оны төмендегідей етіп аударады:
Жайнамазды арақпен,
Боя десе мұңғыл пір,
Таза жүрек жол ... ... ... ... ... ... Шәкәрім аудармасындағы сопылық терминнің
мағынасын түсінбеуіне байланысты қателікке ... ... ... "мұған пір" сөзін "мұңғыл пір" деп беріп, оқырман ... ... Пір ... ... ... ... немесе мұғ сөзінің
астарлы мағынасы бар. Мұған (немесе мұғ) Хафизде пір сөзімен тіркесіп ... ... де ... ... ... ... ... тәржімалаған Ә.
Жәмішев орыс тіліндегі аудармаға сүйене отырып, қазақшасында "маг" деп қате
берген.
Енді осы ұғымның шығу ... аз - кем ... ... Мұғ ... әу баста иран тектес мад тайпасының бір руы болған, ал бұл ... және ... орны ... еді. ... ... діні ... батыс және
онтүстігіне тарап, мад және басқа Иран тайпаларының сенімі бір ... ... діни ... мұғ ... ... деп атаған. "Авестада" бұл топты
"атырабан" деп жазғанын көреміз, ал Ашқандар мен Сасандар ... ... ... ... ... ... шыгатын қорытынды: "мұған" — зоратустра
дінімен байланысты шыққан ұғым. Сопы ... көне ... жаңа ... ... ... ... жаратқан /8/.
Сонымен қатар, Әдебиет әлемiне жыр тұлпарды ауыздықтап мiнген бiр топ
таланттар келiп кiрдi.
Қазақтың әр ақыны қара ... ... мен ... ... ... сұлу символикасын қалыптастырушы десек, осы поэзия өкiлдерiнде
қатар даму, замандастық бола тұра ... ... ... өлең ... құдiреттiң жеке құпиясы, өзiне ғана тән үнi мен
дербес табиғаты бар. Осы ... ... ... ғана ... Маралтай
поэзиясындағы сопылық сарынға нақты тоқталғанды жөн көрдiк.
Сопы - ... ... ... ... ... бұл ... қам-
қарекетiн сөз етпейтiн, сұхбатының негiзгi тақырыбы ар-ождан, Алла, Аллаға
деген махаббаты ... ... ... ... қала ... қазақ
жұртында дiни көзқарас ықпал етiп, сопылық бағыт ... ұлт ... ... күшке деген махаббаты туындап, сол ... ... ... ... шақыратын фактор қалыптасқан. Мағжан ақын әкелген,
түпкi негiзi ортағасырлық шығыс әндерiмен байланыса қалыптасқан бағыт ... - ... ... ... ... ... сахнасына шығып, тек өлең
қайраткерлерi емес, қоғам қайраткерлерiне де айналған ... ... ... ... ... ... ... тапқан заңды құбылыс.
 Әдеби даму процесiнде жанр тарихи түр болды да, көркем творчество бұл
кезеңдегi түрлi ағымдарға бөлiнбей, синкреттi түрде өрiс ... ... ... ... ... қалыптасқанымен сопылық сарындағы жырлар өз мәнiнде,
синкреттi деңгейiнде қалды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... М. Райымбекұлы поэзиясынан осы сарынды, яғни,
«олардың ең ... өзi ... ... деп Гете таңдана таңдай қағатын шығыс
ғұламаларынан бүгiнге жеткен төлтума көрнiске куә боламыз.
Маралтай шығармашылығы - лексикалық қоры мол, ... ... ... ... кең ... ... ... толықтыра келе шекарасыздық
қалыптастырады да, сананың ең жоғарғы дәрежесi (сопылық ... ... ... ... Сопылық iлiм - ислам дiнiнiң эзотерикалық ... ... ... төрi ... ... мәндi ме?
Тоз-тоз болар тау тәрiздi төзiмiм;
Мың ұмтылып, Аллаға дiлiм жетпей,
Аян боп тұр сайтанмен жақындығым;
Жұмыр жер адасып барады,
Қолында ... пен ... ... ... сарқытымыз бiз де бiр;
Маралтай поэзиясындағы сопылық сарынды жоғарыдағы жолдар-ақ ... ... араб ... ... ... ... поэзия өзiнiң
ұзақ тарихында қалыптасқан ... ... ... ... әдеби
этикеттер ауқымында дамыды. Құрылым, бейнелеу құралдарында дiни мифологияны
негiз ете отырып, ғазал, ... ... фарт ... түрi мен ... ... ... жүйеде дамыды.» /9/. Шығыстық гуманизм -
ақылдан да бұрын жүректi алға шығарады. Ақын ... ... ... ... арқауды көптеп кездестiремiз.
Рудаки: Михрабқа жүздi бұрғаннан не пайда,
Көңiл Бұхара, Тараз аруларына бұрған соң;
Хафиз: Мен Шираздың пәк сұлуын тәңiрiме ... ... ... Самарханд пен Бұхараны берер ем;
Маралтай: Сұлулықтың әнiсiң бiр,
Таңғы шықтай түр-өңiңде
Хорасанның шәлiсiн дүр,
Қидым Шираз кiлемiн де;
Хафиз: Дүниеде бәрi қирар, ... ... шөп ... алар күш жоқ ... махаббаттың сарайын;
Маралтай: Жанымды ғарыш ұрлап кiр түнектен,
Тәнiмдi жерге көмiп дiр-дiр еткен.
Жүрермiз тозақ отын жырмен сабап,
Екеумiз ... ... бiр ... өрт ... ... ... боп ... өзiн дуана факирға теңеу де сопылар ... ... ... ... ... - ... ... жырмен тамамдала қоймайды.
Петрарка Лаураны, Жұматай Ләйләнi жырына өмiрлiк ... ... ... Ақан
серiнiң он шақты жол өлеңiнде Балқадишаға деген ғашықтығы ... ... жоқ. Ал, ... ... ... бұдан да өзге мәңгiлiк тақырып болса
керек. Бүгiнгi оқырмандық негiзде қарастыратын ... дiни ... ... дендеп ене қоймағаны мәлiм. Себебi, социалистiк реализм тұсында
фанатизм мен футурализмдi санадан қуалап, құдайсыздық ... ... ... ... абсолюттiк идея дейтiн Гегельдiк тұжырымды жоғары
шығарып, классицизм эстетикасына терiс қараған Лессингтi қол соғып қолдады.
 Ай - Маралтай поэзиясының ... ... ... мен Библияда қабат
кездесетiн сопылық тәмсiлдерге арқау осы құбылыстың негiзгi ... орын алуы ... ... бiр ... Тiлiнде Құранның қуаты бар
сопылар поэзиясы ағыл-тегiл шарапты жырлаудан тұрады.
Маралтай: Бал шарапты жаны ... ... ... о ... мүше едiм;
Сенi көзден сүйгендей сүйем сосын,
Кiрпiгiңдi сап қойып шарабыма;
Бiр Алланың шапағаты тисiн деп,
Құран сүйдiм, (шарап та iштiм ... - ... ... шартты ұғым. Сопы жүзiмдiктi өмiр деп түсiндiрсе,
шарапты өмiр мәнi деп көрсеткен. ... - ... ... ... ... ... да бар. Жәми, Сағди, Румидiң
рауаяттарында да ... Орыс ... ... ... ... бар ... ... Маралтай поэзиясындағы сопылық
дәстүр - романтизмнiң прогресшiл түрi ... ... «әр ... ... ... ойлау жүйесi, дәстүрi, салты халықтың рухы мiндеттi түрде
шығармагер дүниесiне әсер ... /10/ ... ... рухпен бiте
қайнасқан кеп бар.
Бәлкiм, келiспеушiлiк болар да, әйткенмен, ... ... ... ... Классицизмнiң әдеби манифесi ретiнде мәлiм Буалолық ... ... ... ... ... ... ... жырлау екенiмен
санассақ, сопылықтың дамуы поэзия тарихында үлкен жетiстiк. ... ... ... ... болмаса да, хаосты гармонияға айналдыру үшiн
ең әуелi сопылық элементтер болуы қажеттi. Себебi, ... ... ақын ... жеке ... туралы жырласа ол өзiн емес, бүкiл адамзат
туралы жырлағаны.
Сопылық дәстүр ең бiрiншi - лирика. ... жеке ... ... ойы ... ... тұрады» /11/ Маралтай поэзиясында осы жеке бастың менi
арқылы көпке айналған биiк ... бар. Онда ... ... ... ... ... елесi жоқ. Бұл үлкен үйлесiмдiлiкке жетелейдi. «Поэзиядағы
басты қасиет - гармония» (Блок) ... ... кез ... ... тән биiк парасат бар. Бiздiң мақсатымыз М. Райымбекұлын қалайда
сопылық бағыттың өкiлi ... ... ... Схоластиканы терiстеу салдары
социалистiк реализм негiзiндегi бiрталай ... ... ... тууына
негiз болды. Кеңес тұсындағы кей ... ... ... ... ... ... ... гуманизм болса болған шығар, бiрақ көп
дүние интернационализмнiң аттаны мен «буржуазия ... ... ... ... ... ... ғана тұрған, дарвинизмнiң қол ... ... Ал, ... ... әдебиетте мұндай сарын жоқ. Жан
диалектикасының негiзiндегi дамыған шығармалардың мазмұны мен ... мен ... ... зерттелiм жүргiзiлуi керек.
II ҚАЗАҚ ТОПЫРАҒЫНДАҒЫ СОПЫЛЫҚ ПОЭЗИЯ
2.1 Қазақ даласындағы сопылық сарын
Суффизм Аллаға құлшылық ... ең ... ... ол ... ... ... ... қарайламауға, ертең не болады, күнім
қалай өтеді демеуге, тіпті бала-шаға, қатын-қалашты да ... ... ... ... тек ақиқатқа жетуге, шындықты ғана тануға, бүкіл жан
дүниесімен бар болмысымен жалбарынып қызмет жасайды. Өйткені олар үшін ... ... ... ... ... ... ашып-жұмғанша өтеді де кетеді.
Өзгермейтін, аумайтын, ... ... ... жалғыз құдірет ол –
шындық, ақиқат ...... ...... ... ... ықпал еткен
философиялық жүйе. Аллаһтың ризалығын алу және ... ... жету ... ... ішкі дүниені нұрландыру, мейлінше тазалыққа ұмтылу, соның
нәтижесінде Аллаға жеткізетін тек ғылым болып ... ... ... ... ... таза ... пәк көңіл иесі, көңілі Аллаһта,
қолы істе болу. Аллаһқа іңкәрлік, Аллаһтың ризашылығы үшін ... ... ... ... ... жету. “Ақиқат” дегеніміз Аллаһтың
сопыдағы пенделік бар сипаттарын қоюы ... ол ... ... айналу
емес). Ақиқат – бар екендігі ешқандай дәлелсіз анық білінген дүниенің
жаратушысы Аллаһ. Бұл ... ... ең ... болатын нәрсе /13/.
Сопылық ілімі негізіндегі дүниетаным Түркістан өлкесінде ... ... ... кең өріс ала ... ... Ал Насафидің “Қ. А.
Яссауи еңбегінде: “…Сопылық ағым дәруіштер пайғамбар заманында-ақ өмірге
келген” деген пікірді ... /14/. Осы оң ... ... ... ... ақыны
Әбубәкір Кердарының қалың қауым арасында кең таралған ... ... ... ауыр ... ... ... жол.
Хазіреті Расул шағында,
Талай сопы болыпты /15/,-
деп айтуына қарағанда Ясауи хикметінде айтылатын “Пайғамбардан мұра боп
келе жатыр дәруіштер”, - дейтін пікірімен ... ... ... түрік
халықтары арасында танымалы шындық болғаны аңғарылады.
Сопылық ... ең ... ... ...... ... ... осы
ақиқатқа жетудің жолында адам рухы жағынан тазарып, іштей түлеп пәктенгенде
ғана адам кәмили инсани* қалпына қол ... ... Осы ... де ... осы ... ... ... қалыптасқан ортақ таным ... ... ... ... рухани қалыпқа түсіру,
кәмалатқа жеткізу жолындағы дүниетаным ең басты мәселе ретінде ... ... ой ... ... айрықша мән-мағынасы бар ортақ танымға айналуда
/16/.
Ислам әлеміндегі “әл-инсан, әл-кәмил” мәселесін ... ... ... әрі осы ілім ... ... бойы ... да ... әдебиет өкілдері болатұғын. Дәл осы мәселеге
Абайдың “Әсемпаз болма әрнеге”, “Алланың өзі де рас, сөзі де ... ... қара ... ... пікір айтылып, өз қарым-қатынасын ... бар. ... осы ... Абай ... ... ой-
пікірдің басты сарыны – ұлы ақынның “…діни ... ... ... түрі деп ... - деп белгі беріп отырады /17/.
Адамзат баласын рухаии тэрбиелей отырып, адамгершілік ... ... бірі - діни ... ... топырагында дүниеге келген ерте
заман дидактикалық эдебиеті Ислам діні ... ... ... Х-ХІІ ғасыр аралығында туындаған дүниелерді «Исламдык дэуір
эдебиеті» (А.Қыраубайқызы) дел атайтындығын негізгс алатын болсақ, XI гасыр
ескерткіші саналатың "Түрік ... діни ... ... ... ... Сөздіктегі эдебиет үлгілерін кұрайтын өлеңдер мен мақал-мэтелдердін
тақырыбы мен мазмүндық аясына мэн бере ... ... ... ... көз жеткіземіз.
Ислам діні адамзатты имандьшыққа жетелсй келе, ... ... ... білімдарлықты қалыптастыратын қағидалардың ... ... ... ... ... ... Кұран КэрІмде "Мінез-
кұлықтын абзалдьны", "Жомартгық", "Жақсылық-Жамандық", "Жақсылық істеудің
қиыншылығы", "Жаман ойға ілсспеу" сынды арнайы бөлімдсрдің қамтылуы ... ... ... ... ... ... - ... діни сенім күшіменен адам. Бүлар мал-мүліктен,
мэртебе-салтанаттаи, тіпті, өмірден де кадірлі. Діни ... мен имаи ... Алла ... ... ... ... адамдарды адамгершілІкке
коскан, міне, осы", - дейді зерттеушілер.
Дін мэселесі - Махмұ_т ... ... ... эрдайым козғалып
отыратын тақырып. Қашқари оган арнайы токталып өтпейді, ... ... бойы ... діни ... ... ... бастағаннан-ақ
байкаймыз. XI ғасырдагы Ислам дІні ... ... ... ... тани ... - ислам дінінің негізІнде VIII гасырда мүсылман елдерінде
пайда болған ... ... ... тіршіліісгі, бар дүниенІ Алла арқылы
багалау, тану бар. Бір Алла ғана хақ, ... ... ... ... жүзіне ғашық, Алланың нұрлы бейнесін көруге асык. Дүниенің ... ... ... етІлген.
"Сопы", "суфизм" сөздерінің қайдан шыққандығы жөнінде бірнеше шкірлер
бар. БерунидІң айтуынша, "сопы" грек тілінен ... ... ... ... (Петраш Ю.Г.). Ал Ахмад-и-Джамның еңбегінде "сопылар -
суфтың ... Суф - ... тас ... ... ... ... ... "суф" (шерсть) - мата аты, ал сопылар - сол ... ... ... ... ... ... термині қалыптасады. Келесі
бір ғалымдар тобы сопыларды "сафо" - таза, жаркыраған дегең ... ... ... ... ... ... туындаған дейді. Идрис Шахтың
пікірінше, суфизм б.з.д. II мыцжьщдықта пайда болған. Өркениетке ҮІІІ-ХҮ)
II ғасырлар арал ... ... эсер ... эдебиет, шынында, Идрис Шах жазгандай,
XVIII ғасырға дейін, тіптен күнІ бүгінге дейін дүние-танымдык ... ... Оның ... ... ... аяғы мен XX ... ... өмір сүрген ақындар
шығармашылығынан да, қазіргі қазақ поэзиясынан . да байқай аламыз. ... ... ... ... ... поэзия дэстүрі қазіргі кезге дейін
жалгасым тауыл жатыр.
Сопылык поэзия қазақ ... Қожа ... ... ... ол өмір ... ... -XII гасырдан (1105-1168 ж.ж.) бастау
алады деген ... бар. ... ... ... ... дэстүрлері" атты зсрттеу еңбегінде ... ... ... ... ... жерінде дамуы Қожа Ахмет Яссауидын "Диуани
Хикмет" атты еңбегінің ... ... ... ... Өзінің
өмірімеи де, өнерімен де нағыз сопы скендігін танытып өткен Яссауидың
сопылықты дамытқандығында дау жоқ. ... ... ... ширек ғасырдай
уакыт бұрын "Түрік сөздігін" дүниеге экелген М.Қашқари сңбегін ... ... ... сопылығымен танылмаса да, ... ... ... ... дей аламыз. Жэне бір ескеретін жайт, • сөздіктегі өлең-
жырлардың XI ғасырдан да ... ... ... ... ... ... сопылык сарын өлеңдерінің туындау тарихы терсқде жатыр.
СуфизмнІн сан қырьш ашып көрсетксн философ Ғ.Есім ол жөніиде ... ... ... ... ... ... VIII ғасырдаң бастап үзілмей
Яссауиге жетті. ... ... ... ... ... деген махаббаты туралы
толып жатқан ілім-кағидалар қалыптасты. ...Өзінін жаратушы, ... ... ... жария егІп, тақуалықлен өмір кешксн ... ... ... ... ... ... ... негізін салушы деп,
эдетте, эулие әйел Рабиға ... (713-801 ж.ж.) ... ... ... ие ... ... Яғни сөздік кұрастырылғанға дейін сопылық эдебиет
түркі даласында дүние кезген, араб-парсы поэзиясынын эсері болган. Суфизмді
зерттеуші Е.Бертельс: ... ... ... Шығыстың орта
гасырдағы мэдени өміріы түсіну мүмкін емес. Оның ... ... XX ... ... ... ықпал жасап келдІ" дейді. Шығыстык орта
гасырдың мыкты сөздігінен саналыл, сопылык сарындарын ... ... ... алар орны мен ... зор. М.Қашқари құрастырған
сөздіктің сопылық әдебиетке ... ... бар, сол ... сөз ... ... еңбегіндегі сопылык сарын сипаты тұрғысьшан қазақ
ғалымдарының көзқарасын сөз етер болсақ, зерттеуші А.Кыраубаевадан ... ... ... кездеспейді" деген тоқтам жасайды.
Махмұт Қашқаридың "Диуани лұғат-ит-түрк" еңбегіңде сопылық сарындар
жеткілікті. Мұндай жырлардың сөздікте кездесуі заңды да, ... ... ... ... ... сырғи енген заманында онымен мазмұндас
өлевдердің сөздіктен тыс қалуы мүмкіы ... Ол ... ... ... ізі ... деп ... И.В.Стеблева
өзінің "Развитие тюркских поэтических форм в XI веке" атіы еңбегінде ... ... ой ... ... ... ... Махмуда аль-Кашгари
занимают тексты, которые, по-видимому, можно рассматривать как самые ... ... ... ... ... й ... ... стандартом. К нему относятся мысль о
быстротечности и гибельности ... ... к ... ... на
порочностъ людей, призыв к самосовершенствованию".
Сопылык поэзияның астарлы сырлары көп, бір ... ... ой ... Ал ... ... ... ашылып, жаңа ой сәулесі көңіліңе ұлғайды.
Сопылық әдебиетке метафоралық, символдық, аллегориялық мәтіндер тән ... ... ... "Мың бір түн", ... – Мәжнүн шығармалары,
біздерге жақсы таныс Омар һаям, Руми, Хафиз, Жәми, т.б. ақындардың махаббат
пен ... ... ... ... ... арқау еткен, сопылықты
дәріптегеы," - деп ... ... ... ... ... ... қыр-сырын танып білуде өлеңдердің ішкі мағынасына үңілер ... ... ... сөз қозғағанда, кызға ғашық болып, өмірден баз
кешіп жүрген жоқ, кыз ... ... ... Алланы алмастырады.
Шарапты марапаттағанда, ішіп мас болуды аңсамайды, ол - ... ... ... ... ... ақ ... түскен соң, оған деген
ғашықтықтан сопыларда дел-сал күйге түскен сезім пайда болады. Орта ... ... ... да бір ... ... сөз ... суфизмге
тоқталмай өту қателікке ұрындырары анық. "Кемел нисач", яғыи .кемел адам
қалпына жетіп, жаратқан хақпен дидарласып, элемдік ... ... ... төрт ... өтедІ. Біріншісі - мұсылман қауымына ортақ шариғат
жолы, екінші саты - тариқат ... ... - ... ... саты ... Бұл ... ғалымдар таратып жазған да болатын.
Орта ғасырларда Шыгыста дамыған сопылық поэзия түркі топырағынан өніп
шыққан эдебиетке өзіндік әсерін ... Сөз ... ... ... ... Баласағұн, Махмү_т Қашқари ... ... ... ... көп ... ... ... ететін
дүниелер.
Махмүт Қашқари, әл-Ансари немесе Яссауи ... ... ... орын ... тек оның ... түсуіне септігін тигІзІп,
үрпақтарына сопылық сарын өлеңдерін мұра ... ... Оның ... ... оқи отырып, бір Аллаға деген түркі зрідарының адал
махаббатына куэ ... Өлең ... ... ... акын ... ... кұдайға құрмет пен оған деген шүбәсіз көңіл, тек Алла ... ... ... ... ... ... сопылық ағымда
жырланған шумақтар екендігіне көз жеткіземіз.
Сопылық ағымдағы бәйіттер түрлі сарында келеді. Негізінен, оқи ... ... ... тек Алла ... ... туьшдаған дүние екен-
ау деп ойламайсыз. Себебі сопылар дүниетанымы күрделілігімен ерекшеленеді,
өз ойларын ... олар ... ... таңдап, ұстанымдарын өзгеше
символдық көрініс-термен береді. Мәселен, махаббат ... ... болу мен ... ұмтылған көбелек бейнесі Жаратқанға жол таппай
аласұрған сопы ... ... ... ... ... ... «мүхит» секілді символдық
мэні басым сөздер сопылар жырының өзіндік лексиконын кұрайды. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... кұралдарды алға тартады: «Сопылыққа тән ұғым-түсініктер:
әсемдік (джамол), сұлулық (жуси), ... ... ... ... тазалық
(сафо), анықтық, айқындық (экнат), нұр (нур), ... ... ... ... ... ... ... тілеу, ынтықтық, құмарлық,
кездесу, ажырау, айырылу, сүю, қу_шу, шарап, шыны (бокал), ... ... ... ... ... түс, тұр, ... сөздігіндегі» сопылық дәстүрде жазылған жырлар аталмыш ағымның
алғашқы үлгілері саналады, яғни, сопылық сарын ... ... ... ... ... ілім және оның ... Шәкәрім
шығармашылығынан алатын орны
Тілімізде әрі түсінігімізде ғашықтықпен қоса махаббат деген ұғым бар.
Суффизмде бұлар бір-бірінен ажыратылған. Айталық, ... ... ... ... ... ... (907 ж. өлген) былай дейді: “Ғашық ... ... ... ... ... болса, мухибб өзінің сүйіспеншілігі
ләззатына бөленген /18/.
Абай: “Махаббат пен құштарлық ол екі жол” дегендей махаббат адамдардың
қоғамдағы ... ... ... ... патриоттық, жалпы
адамгершілік, имандылық қатынастарын анықтайтын халыққа тән философиялық
категория еді. ... да ... бұл ... ... ... ... Ал ... үшін махаббат ұлы сезім. Ол өз
алдына пәк махаббатты мақсат етіп ... ... ... ... ... табыну. Аллаға табыну мен сүюді таңдап алады. Өйткені махаббат
адамды о ... ... ... ... түрлі дүниеге әкелді, енді Бар және
Бірге осы махаббаттың қуатымен ғана ... ... Сопы ... осы түр
бастауына махаббатпен оралу мақсатын “Фана фи Аллаһ мақамына ... ... ... ... ашық ... ... мәселе қылып қояды /19/.
Шәкәрімдегі (р.а.) қайталанбас бір ерекшелік – онда сопылық сияқты
жарға ғашық болу ... бар. ... ... ... ... ... сопылық
поэзияға өзек болған тақуа сопылардың ғашық болатын ... ... ... бар. ... сопылар Аллаһтың нұрына ғашық болуды мақсат
тұтып, Аллаһты сүюді шешуі ... ... да ... ... танымдағы сопылық
поэзия Яссауи хикметінде ортақ сарын ретінде өрілетіні бар.
Нұр дидарын ғашықтарға уәде қолдап,
Ғашық жолына жаным қиып жүрдім ... ... ... ... ... бір ... татқыл /20/,-
деп Қ.А.Яссауи Алланың нұрына ғашық болып, ... ... дәм ... ... құлдар бұл дүниені көзге ілмесе», яғни нәпсіні ... ... жету ... мақсатын жасырмайды /21/.
Ал Шәкәрім сопылық поэзияның жар іздеу жолындағы ... ... ... отырып оны мүлде жаңаша танымдағы сопылық сарындағы жолы
ретінде қарауы ... ... қыз ... шын нұры /22/, ... өзінің ғашық жарын, яғни хақиқаттың нұрын танып білуді сопылардың қияли
жарынан жоғары қояды. Осы ... де ... ... жан ... ... ... оның жаны балталаса, -
деп жан нұрына ғашық болу, хақиқатқа жетуді айтып отыр. Оған жетудің жолы:
Жанның бәрі мендей жар ... ... ой, сау ... ... – /23/ ... ой толғауына қарағанда, сопылардың ғашық жары – Хақтың нұры болса,
Шәкәрімнің ғашық жары – Хақиқаттың ... яғни әлем ... ... отыр.
Яғни:
Шала дін мен қате пәннің,
Сөзіне ерме маған ер, ... осы ... ... ... ... таным бойынша, жан мен тән мәселесі дуалисттік
тұрғыдан жырланып, жанның мәңгілігі дәріптеледі. ... ... ... ... «Жә, сен бұл ақылға қайдан ие болдың? Әрине ... ... жан ... нәрсе келді де, сонан соң ие болдық,» - деген пікір айтылады.
Яғни жан ... ... ... ойды меңзиді. Осы ойды Шәкәрім молдалар
аузынан айттырғанда:
«Жаныңды жолдан қосты ... ... ... ... ... Бұл ой пікірлерде айтылып отырған танымдардң түп – ... көзі бір ... ... тұр. ... жан туралы бұл айтылған
пікірлердің дерек көздерімен ... ... ... ... ... шығу
төркіні жөнінде Шәкәрім жолы, ой танымы бұлардан мүлде бөлек көзқарасты
танытады:
Жаралыс басы – ... сол мән ... қуат – жан ... /24/, ... ... ... жаңа анықтама береді. Осы анықтамасын екінші бір өлеңінде:
«Бас қозғалыс қой – ... ... - деп бас ... ... ... ... ... салады. Шәкәрімдегі жан, тән, жар, таза ақыл, асық нұры
жөніндегі күрделі мәселенің бәрі де өзі ... ... соны ... ... көреміз. Бас қозғалыстан туындайтын ... ... ... адамның жаны эволюциялық даму жолында сараланып, таза
ақыл адамдарға ғана тән құбылыс болып, «Руһ деген – дінсіз таза ... ... ... бар /25/.
Суфизм жолындағылар, әсіресе сопылық танымдағы поэзияда нәпсіге, тән
құмарына ... ... ... Пенделіктің кәмелеттілігіне жетудің
басты жолының бірі – нәпсіні жеңу, бұл дүние ... қол ... ... ... бұл ... ... бұрмас,
Шын ғашықтар дүние азабын мойнына алмас,
Менің де бұл дүниеден безгім келер /26/, -
деген ой толғанысында Алланың ... ... ... пендені жолдан тайдырар
әзәзіл дүние ... ... ... ... ... Осы ... опасыз
жалған бұл дүниеге қызығып, нәпсі құлы болудың сақтандыруды мақсат еткен
ұлы ақын өз ой ... үшін ... ... ... ... бұл ... ... келер /27/.
Нәпсі мәселесі Шәкәрім (р.а) да сопылар іспеттес дарға ... ... ... ... ... ... Шәкәрім (р.а) жар, жарға ғашық
болу – хақиқатты тану мағынасында сөз етілуі себепті: ... ... ... /28/ – деп, жар ... ... отырған ақиқат жолына жетем десең,
алдымен дүниеқоңыз нәпсілік пиғылдан ... ... ... ... қадам қойсаң әділеттің, ардың, иман сенімінің, алдымен нәпсіні жеңу
мақсат болуы ... ... адал ұлы ... ... ... нәпсіңді жең /29/
деген ой байламына келген.
Шәкәрім сопылық поэзияның ... ... өз ... соны ... ... пайдаланудан ұтпаса, ұтылмаған. Өйткені сол
тұстағы ... ... ... сопылық поэзияның оқырмандары бар еді. Олар
осы себепті Шәкәрім поэзиясында сопылық ... ... ... ... “ғашық - машұқ” танымымен етене жақын болатын-ды. Әрі
Шәкәрімнің мүлде жаңа таным негізінде өлең ... ... ... ... ... ... мәндегі:
Жанның бәрі мендей жар табар еді
Терең ой, сау ... ... /30/, ... ... ... ... ... бір қараса, - дейтін ой төркінінен-ақ сопылық
поэзиясының шартты түрде берілетін көркемдік тәсілін өзінше жаңғартып ... ... ... поэзия дәстүрін жалғастырған ерекшелікті
ұғынатын.
Осы тұрғыдан қарағанда, сопылық поэзияның ... ... ... ... Қ.А. ... ... қолданысқа түскен:
От іздеген көбелектей шәкірт болдым,
Шық болып күйіп жанып ... ... от пен ... ... ... сопылық жолдағы жарға ғашық
пенденің яғни ... ... ... ... ... Гүл ... көбелек пен шам тәрізді шартты мағынадағы суретімен ... ... ... ... жарға асық боп,
Нұрлы гүлге айтты зар.
Көбелекте шамды алам ... ... боп ... ... шеберлікпен қолданған ақындық дәстүр жалғастығына куә боламыз.
“Отқа түсу” бұл сопының нәпсіні жеңуі, әзәзілді ауыздықтауынан кейін
іске асатын ... ... ... фән ... ... ... ... сопы ғашықтыққа ұштасып, жоғары ақиқатқа самғайды. Жалпы, от пен
көбелек ... ... ... ... ... ... мұраттың бейнесі
болса керек. ХІІІ ғасырдағы халықтың тілдік қордың жазба айғағы ретінде
бізге ... ... ... ... қыпшақ тіліндегі
мынадай жұмбақ жазылып қалдырылыпты:
Тпа-там тамызық,
Таматұғын тамызық,
Көлбеңдеп жүріп,
Күйетұғын тамызық. (Көбелек)
Жалпы, жұмбақ халық аузында таралатын болғандықтан, оның ... ... ... – ол ... ... қозғау салар ойнақылығымен
қатар, оның ... ... ... ... ... ... қозғау
мүмкіндігінде. Жұмбақ жасыру өнерінің бір ерекшелігі – бұл ... ... ... ... ... суреттерге қозғау салып, қиялды
қанаттандырады. Бұл жерде көбелектің көлбеңдеп ... ... ... ... ... ... ... сипаты – тамызық болуы. Отты айналып көлбеңдеген
көбелектің ғашықтық жалынына шарпылып лап етіп, тамып ... өзі ... жүк ... ... берген. Бұл оның махаббат отына шырмалуымен
қатар, Ақиқат ... ... ... ... ... мәңгілікке ұласса, лап
еткен жалынымен – Ақиқат мәніне, өз жарық қызуымен, өз мәнділігін паш етіп
барып қосылды ... мен ... ... ... үшін ... ... ... еске түсіруге болады:
“Бір топ көбелек жанып тұрған шамды қызықтап қарайды. Ішіндегі ... ... ... ... біліп келуге жұмсайды. Ол шамды қанатымен ... ... ...... шиша ... - деп қайтады. Екіншісі келіп, шамның
үстінен қарап: “Шам ...... ... ... ... - дейді. Үшіншісі
шамның ішіне қойып кетіп, күйіп жоқ болады. Сонда шамның ... ... ... ... ... шығады. Ол өзін жоқ етті. Оның бұл әрекеті
шамды, яғни Алланы тануға ыстық жүрегіндегі ... ... ... ... ... алып ... ... қосылуы деп айшықталады. Мұндағы
қария ... – пір, ...... қол ... ... ... Бұлбұлдың гүлге ғашықтығы да осы ойды білдіреді. ... ... ... ... асық ... өлең жолдары бұл ойдың мағынасын аша
түседі. Күні-түні сарғайып тосқан гүлі таң ата ... ... сәт ... ... ... ... пәк, ... дидарының бір қырын жүрек көзі
шалған сәт Иасауише айтқанда ... уа ... ... яғни сырт ... ... мен би ... көрінетін Құдайды пәктеу жырын – зікірін айтып қоя беретін
әулие ... ... ... ... ... ... айыратын алайда
ұстайын десең тікені алақанға кіретін ... ... ... ... ... екі өліммен – тірісінде нәпсісін өлтіру және бұл ... ... түбі бір ... ... ... ... жұмбақталған символын
білдіреді. Көбелек пен шам бейнелері де осымен тамырлас мәнді ... ... ... шам ... Нұр сүресіндегі әйгілі аяттарда баян
етілген шаммен ... ... ... ... ... ... мен ... Оның нұрының мысалы: ішінде жарық бар қуыс сияқты. Жарық ... ал ... ... ... бір ... ... Батыста болмаған
берекетті зәйтүн майымен ... ... от ... – ақ оның майы жарық
бергелі тұр. Нұр үстіне нұр. Аллаһ қалаған ... өз ... ... ... ... береді. Аллаһ әр нәрсені толық ... Бұл ... ... ... ... өз атының зікір етілуіне бұйырған ... Онда ... кеш оны ... (Нұр ... 35, 36)
Қ.А.Яссауи тариқат жолының басты мәні “махаббат” дейді. “Махаббат” – о
бастан дүние заттануының және бүкіл қозғалыстың негізі. Ол ... ... ... Ол – ... ... біз сол ... ... тамшысымыз.
Махаббат – дінді ұғыну, жүректің Құдай нұрын түйсінуге ұмтылысы. Сондықтан
да ақынның:
Жер астында қорлық көрдім көп ...... ... ... ... ... ... Бұл дүниеде жоқдүр рахат, -
деуінен ақынның махаббат азабынан асқан рахат жоқ, ғашықтық дертіне асқан
саулық жоқ деп ... ... Ал ... ... мына өлең ... ... қылуға,
Шын сабырың жете ме?
Көрінген әрбір сұлуға,
Көңілің толқып кете ме? –
деп, Құдайға шын ... болу ... ... ... алшақ болуды
меңзейді. Махаббат – түпсіз теңіз. ... ... ... ... ... ... өлшеу мүмкін емес. Ол – ақылды алып жығатын күш.
Сондықтан да махаббат ... ... ... ... сипаттау қиын. “Хақ
алдына ақылы кәміл, түк қыла алмас”,-дейді Қ.А.Йасауи.
Ортағасырлық ой дүниесінде, ... ... ... ... ... болмысқа көтеретін тазартушы күш деп білді. Сондықтан
да ол ... ... ... ... философиялық категория ретінде жырланды.
Оның баяндалу мәнері де, адамдық сезімдердің сипатынан гөрі, эстетикалық,
философиялық ... іске ... ... басты қасиеті – адамды
жетілдіреді. Оның бойындағы зұлымдыққа, ... ... ... – бір ... да сол. Адам ... нәпсі ласынан махаббат отымен ғана
тазартуға болады.
Махаббат – адам ... ... ... даңқ ... да қасиеттерді жеңіп қана қоймай адам назарын ақиқатқа бағыттай алады.
Махаббат қуаты адамды фән (экстаз) жағдайына жеткізіп, хақ ... ... ... ... ... ... ләззат сыйлайды. Сонымен бірге ол
жалындаған ... ... ... ... жалмайды. Тамшыдан дария болып
тасуда – шын ғашықтық мүмкіндігі. Ғашықтық жан ... ... ... рахым етіп, нұр төгуімен ұштаса жүреді. Жоғары жаратушыға ... ... ... сопы ... ... ... қосылып, оынң
бүкіл әрекеті, өз әрекеті емес, мұхит суының толқынына айналады. Ақиқатқа
деген шексіз ... ... ... өзгертетіні сонша, ол үшін ерік
бостандығының мәні ... Ол ... ... ... Әл ... “Мен құдайдың құлымын” десе өз менін және құдайды
айтқаны болар еді. Ал, ...... деуі ... ... ... кештім,
барлығы Аллаһ, Құдайдан басқа ешнәрсе жоқ” деп ... үкім ... ... ... ... ... тапқан біз сияқты алмас емес, – деген Қ.А. Иассауи
Мансұрдың Аллаһқа ұласу мақсаты қабылдағанмен Ақиқатқа ... өз ... ... Ал, ... (р.а) өз ... ... ... Жарым қыз емес,
Ақиқаттың шын нұры ... нұры ... ... менде бар
Жалғыз жарға шоқынған
Қайда мендей пенде бар?
Ал, Қ.А. Иасауидің мыне хикметіне ... ... ... ... ... ... ... беріліп батпайынша
Хақиқаттың майданына кіріп ... - ... ... ... ... ... ойға ... Шариғат
адамның имандылық сыры – сыртқы киімі. Ол – жолға түсушінің бұл дүниенің
кесапатынан сақтайтын, оның ар ... ... ... жинағы. Ал,
тариқат пырағы – Ақиқатқа деген ... мен және ұлы ... ... сезінуімен қанаттанған қос қанатты пырақ. Бұлармен ... ... ... ... яки ақыл ... дене ... ... ғаламға
самғауы үшін ерекше күйге түсуі керек. Осылайша ақиқат ... ... ғана ... ... ие ... ... о ... тереңдегі бастау
көзінде бар үмітпен үрейді иман – шариғатпен қорғап, ... ... ... ... ақиқат майданында білімін – Абсолют
ақиқаттың тылсым сырын білгізуші де – махаббат. Өйткені , махаббат о ... ... ... мен ... ... Құдай бейнелі адам рухының да
басты себебі еді. Сондықтан:
Махаббаттың ... ... ... ... ... киіп ... ... қанаттанып,
Мағрипаттың бұтағына қонғым келер, – деп жырлағанда
махаббаттың жетекші орнын айтса, “махаббаттың дариясында шомылып ... ... ... ... деп ... гауһары ” деген образдың
атауымен әулиелерге ғана аян ... ілкі ... ... оның ... ... тереңінен іздейді.
Ал, Шәкәрім бабамыз былай дейді:
Көр де ақылға сал ... ... ... қой ... дәл ... ... көз ... жай көзбен, жай іліммен, біз Аллаһты көре де, тани да ... ... ішкі ... көзі ... арқылы, шын білімді, мағрипат ілімін ... ... – деп ... ... мен ғылымнан айрықша таным мен
білімді атайды. Бұл білімінің берілуі, яки ... көру ... ... ... ... ... бұл Хақ нұрының төгілуімен, енрекше ... ... ... ... жан ... ... ... Бұл адам жанының
таза айнаға айналғанша тазарып, жарқырауы арқылы сәулеленгенде хақ дидарын
көруі.
Ал Хәкім ... мына өлең ... ... ... ... ... көзі ашылса
Адамның хикмет кеудесі, –
деп ашық айқындайтын сияқты.
Жалпы сопы дегдарлығының негізінде адамның ең ұлы ... ... яғни ... ... ... ... Осы ... жоқтау сезімі
ғашықтың үлкен қасіретіне, терең қайғысына қозғау салады. Ғашық жүрегіндегі
осынау қайғы мұң оның көкейіне ... ... ... ... ... осылайша
бұл дүниеден баз кешіп, естен танады. Ғашық өз ... дене ... ... ... тән ... атауы – нәпсіні жеңеді. Осыдан соң
барып, сопы өзінің эмперикалық “менінен” бас тартып, ... ... ... ” ұласады.
Ақиқаттың дариясына шомған кісі,
Өзі мұңлық, көңілі сынық, көзде жасы.
Қорлық, зорлық машақат қой дәйім ісі,
Дидарына ынтызар ... ... ... – деген ақын өз
шәкірттеріне:
Зікіріңді айт: қан ... ... айт: Дұр ... сөздеріңнен
Гүл өнсін әрбір басқан іздеріңнен,
Гүлді күтсең гүл ашылып гүлзар ... ... ... ... мына өлең ... назар аударайық:
Басында Мәжнүн болды барға ғашық.
Жолында бір Ләйлінің жанталасып.
Мен сорлы ... ... ... ... ... жоқ па ... да ... Шәкәрім қажының “Ләйлі – Мәжнүн” шығармасынан, Мәжнүннің ... ... ... ... ... Махаббат дертінің күштілігінен
екеуі де қайғылы қазаға душар болады. ... ... ... да ... онда оның халі Қ.А. ... ... ... дариясына шомған
кісі” болды ғой. Бұған оның өз өлеңі дәлел:
Іздедім, таптым анығын,
Тастадым ескі ... ... ... ... ... .
Тағы бір өлеңінде:
Мен жомартпын жар нұрына
Алса екен деп барша жан, –
деп бүкіл әлемнің, адамзаттың Құдайға ғашық болуын ... ... ... бол ... ... деп Шәкәрім (р.а), ақиқатқа
жету үшін, Аллаһ дидарын көру үшін, жүректі тазалау керек ... ... тұр. Ал мына ... тұр жар ... ... ... аш көзін,
Жанның сырын арала, – деп алдыңғы шумақты ашықтай
түсіп, зікір салу арқылы – ... ... ... меңзейді.
Ал Алла Тағала өзінің Құдси хадистерінде былай деп ... адам ұлы, ... ... ... ... ... ... шығар, өйткені ешқашан өзімнің сүйіспеншілігімен
бірге дүнияға сүйіспеншілікті бір жүректе табылдыра алмаймын. Ей, адам ұлы,
дүниені жақсы көрген кезде Жаратушыңды ... ғана ... ... мен
ризашылығымды дүнияның сыртынан ізде. Ей, адамзат, маған құлшылығыңмен ... ... ... махаббатыммен толтырамын және саған қажет болғандарды
өз қарамағыма алайын. Ей, адамзат, маған қызмет ет өйткені мен ... ... ... Кім ... ... ... мен де оны көруді
қалаймын. Құлым маған нәпіл амалдармен жақындайды. Сол үшін оны ... Оны ... ... бастап құлағы мен боламын. Ей, адамзат, мен
үшін жақсы көріскендерге менің махаббатым қажет болады. Ей, Дәуіт, ... ... ... ... ... ... қабілеттілігім тәуекел
етушілерге, көбейтуім шүкір ... ... ... еткендерге, достығым
арифлер үшін. Мен болсам ғашықтардікімін. Ей, Дәуіт, мен бір ... ... егер онда ... мен ... ... ... оны махаббатыммен толтырамын. Ей, Дәуіт, егер бір құлымды сүйсем,
оған көп бәле беремін, соңында мені шақырады, өзін ... ... ... ... жер ... болғандарға білдір, мені сүйгенді сүйемін, жақын
болғанның жақыны боламын. Зікіріммен дос ... досы ... ... ... боламын. Мені таңдағанды, мен де ... ... ... Мені ... ... көрген құлымды, өзім
үшін қабыл етемін. Ей, ... мені ... ... Мені танымаған қалай
сүйеді? Түн болып, мені ... ... ... десе ... ... ... ... сүйгенімен оңаша қалуды қаламай ма? Ей, ... мені ... ... шаралары жоқ. Ей, Дәуіт, саған қажет
болғанды орында. Ей, Дәуіт, менен маған ... сен үшін ... ... ... мен құштар болғандардың жүрегін Ридваннан* қылдым және ...... ... ... Ей, құлым, мені сүй, ей, құлым, мен
сізді қалағаныңыз халде, сіз не үшін басқаларымен шұғылданысыз? Бұл ... пе? ... ... ... ... мен ... одан да қатты қаушуды
қалаймын. Құлымда зікірім жеңісті болса, мен оған ... ... ол ... ... ... және мені ... бір ағаш. Тамыры-сәбит. Бұтақтары көктерде, жемістері
жүректе, тіл мен дене мүшелерде белгілі болады. Түтіннің ... ... ... ... дене ... де ... ... әсер алады
/34/. Яғни, жүрек таза болса, барлық дене мүшелері де таза ... ... ... ... ... дене ... ... сезімі болады.
Махаббат сондай бір бақыт құсы, кімнің басына қонса, екі дүниеде де тақ
және тәж иесі сұлтан болады. Алла тағаланы ... жеті ... бар. ... ... ... ... ... тура болғаны.
Бірінші белгісі: Алла тағаланы сүйген ... ... ... ... ... ... күтеді. Өйткені сүйген сүйгеніне, талаптанған
талабына, жолшы отанына, тек өліммен ғана кездесе алады. Дүнияға байлануы
үзілмейінше, ол ... ... ... ... ... ... ... баруға бата алмай, ... ... ... ... бір ... ... ... Аллаһ тағаланы сүйген, дүнияда нені сүйсе Аллаһ ... ... ... үшін ... Және оның жолында өзін құрбан етеді.
Жүрегіне иесінен бөлектейтін әр ... ... ... ... ... табады. Барлық жағдайда құзыр мен ризашылығында ... ... ... ... ... ... махаббат, әр көңілде ең кәмил
түрде бола ... ... ... ... ... мүмкін.
Үшінші белгісі: Аллаһ тағаланы сүйген, күндіз-түні оны зікір, пікір
етеді. Өйткені ... ... ... ... біреуді сүйген мөлшеріндей
зікір етеді, еске алады. Яғни сүйіктісінің сипатын ... оған ... ... Тіпті шын сүйсе, оны ұмытпайды. Егер ... әрі ... әрі ... ... сүйемін десе, мұқият болуы керек. Қайсысы
көбірек еске ... ол ... ... ... ... Олай болса, жеңген
жеңілгенді күннен-күнге жоқ етеді.
4-белгісі. Аллаһ тағаланың сүйген, оның ... ... ... етіп, әмбие
және әулие және достарын пір тұтады. Бәлкім, ... ... ... ... қылып жұмсақ және тәтті тілмен ... Олай ... ... ... ... қызғаншақтық, көре алмаушылық, жек
көрушілік, дұшпандық, қастандық, қайғы, уай ым, қам, ... ... ... және ... Ол ... ... ... хикметпен қарап, әр нәрсені дос ұстап, әркіммен жақсы өмір ... Алла ... ... ... гөрі ... ... ... және байлануды көңілінен шығарып, ортаға болмаған Ол
хақиқи қадим сүйіктісін ... ... ... айту үшін ... ... ... Хз. Дәуіт (а.с.)ға бұйырды: “Ей Дәуіт, түнде ұйықтап менен батыл
болып та, мені ... ... ... ... болады. Өйткені дос, досын
көруді және онымен сөйлесуді қаламай ма? Мені ... ... Мені ... басқа нәрсеге байланып, ешбір нәрсемен достық пайда әкелмес. Менсіз
сөзі жүрмейді.
6-белгісі. Аллаһ тағаланы сүйгенге ғибадат оңайға ... Шын ... ... ... ... қылады. Бәлкім, ғибадаттан рухани
ләззат алады.
7-белгісі. Мухабитуллаһ мәртебесін ... хақ ... ...... оларды өзіне сүйікті етеді. Оның дұшпандарын дұшпан көріп,
оларға жол көрсетіп, және жұмсақ ... ... ... ... жеті белгінің бәрін Шәкәрім қажының болмысынан көруге болады.
2.3 Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ақыры кісіні шатастырып
жүрген қозы-қоспай жазба тарихында не ... не ... ... ... қалып келе жатқан жәйттердің елеулісі – тариқатшылардың Ислам ... ... ... ... исмаилиямен (исмаилизммен) байланысы,
дәлірек айтқанда екеуінің өзара тоғыспалы ықпалы.
 Былайғы жұрт ... ... ... ... ... ... Олар Қожа Ахмет ... ... ... ... ... Алқа қотан отырып зікір салуды мұсылманның бес парызынан жоғары
қояды. Пірлері — Пәкістаннан ... ... ... ... ... басқаларды "жамағат емес" деп бөліп қарайды. Тіпті, ... ... ... ... ... деп, ... ... да діни экстремизмге бейімдігін аңғартады. Соған қарап, мұндай
ұйымдардан діни-ахлақи насихаттан гөрі ... ... ... ... ... пікірінше, жұрттың мұндай топтарға еруінің екі
себебі бар, бірі - діни ... ... ... бұл материалдық
байлық, ақшаға қызығу немесе қызмет, жұмыс, т.б.
Қазақстанда экстремистік ... ... ... күш алып ... туралы ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы Нартай Дүтбаев
2004 жылдың 1-қыркүйегінде ... ... ... бұл ақпарат тиісінше
талданбай, талқыланбай қалды. Неге? Мұның өзіндік себептері бар.
Біріншіден, сопылар қазақ тілді ақпарат ... ... ... ... ... ... етіп ... орыс тілді БАҚ бұл проблеманы түсіне бермейді және ... ... ... бара ... бұл ... талдауға құлықты емес еді.
Үшіншіден, сопылардың сектаға тән жабықтығы — өздерінің ықпалындағы
ақпарат ... ... ... сұхбат бермейді, дін мәселесіне
қатысты жиындарға ... ашық ... ... Солай болса да
қазіргі қазақ қоғамында іштей "пыш-пыш" талқыланып жатқан мәселенің бастысы
— осы. Жаңа заманғы қазақстандық ... ... ... ... ... өте ... Олар туралы толық түсінік беру үшін орта көлемдегі
кітап жазу керек. ... ... ... ... бес ... таяу
материал соған сұранып тұр” дейді, Нартай Дүтбаев. ... ... ... ... ... ... бітіру жұмысымызда да мағұлмат бере
кетейік.
Исматулла кім және ол Қазақстанға қашан келді?
Исматулла Мақсұм - ... ... ... ... ... Оны
"тақсыр" деп атайды, "қасиетті әке" санайды, жамағаттың әрбір мүшесі құлдық
ұрып, қолын сүйеді.
Исматулланың бұған дейін кім болғаны, не ... не ... не ... ... ... ... ... "Кеңес-ауған соғысы кезінде Ахмад
Шах Масуд әскерінің діни идеологы болды" деген сөз бар. Жақында ғана жарық
көрген оның ... ... ... ... келтірілген деректерде
"түкті қошқардың тұқымы" екені, ата-бабалары - Шалқар әулие, ... ... ... ... ... ... айтылған. Естіп, білетіндер болар, бұл
дерек әлі екшелене жатар.
Бізге ... - 1944 жылы ... ... ... Қазақстан
азаматтығын алған-алмағаны белгісіз.
Исматулланың Қазақстанға келуіне бірден бір себепші ... адам - ... ...... жылығы Алматы қаласы әкімінің идеология жөніндегі
орынбасары болған адам. Бұған ... ол ... ... телеарнасының
ақпаратты-сараптамалық бағдарламалар дирекциясын басқарды, апталық "Мезгіл"
хабарын жүргізді.
1997 жылы, ол ... ... ... ... ... тәжірибеден өту үшін Пәкістанның Пешевар университетіне барады.
Сонда Исматулланы ... ... ... ... ... ... ... дегендей, Исматулла 1997 жылы Алматы жанындағы Қарасу
мешітіне келіп, "медресе" ашып, мүридтер дайындай бастайды. Мүридтер ... ... ... ... Оны ... "шілхана" деп атайды. Бірақ
Исматулланың "бірінші крест" жорығы ... ... ... ... әрекеті үшін 1999 жылдың күзінде құқық қорғау ... ... ... ... ... ... ... Сол кезде ақпарат құралдарында айтылып, қоғамда үлкен дүрбелең
туғызған бұл оқиғаны тағы бір еске сала ... ... ... ... ... оқып жатқан ұлы Алмастан хабар алуға ... ... ... күн бойы ... ... ... әуре-сарсаңға түседі.
Ақырында құқық қорғау органдарына шағымданады. ... ... ... үшін Алматы қаласы Жетісу ауданының ішкі істер бөлімі
арнайы операция үйымдастырды: ... ... ... ... ... ... ... басқа төлқұжаты жоқ екі ауғандық ... ... "дін ... ... ... жүргенін" айтып, біраз
қарсылық көрсетті. Ал ... ... өзін ... ... ... ... ... мен журналистерге зар жылап тұрып айтты. Бұл сюжеттер НТК
мен 31 - ... ... ... ... қылмыстық іс қозғап,
"сопылар" бүркеніп жүрген "Төле би" қоғамдық қорын ... осы ... ... сол кездегі идеологиялық сектордың жетекшісі
- ақпарат және қоғамдық келісім министрі болған ... ... ... ол ... ... расында да діни фанаттар,
зкстремистер дайындалғанын айтқан.
Осылайша Исматулланың Қазақстандағы ... ... ... ... ... тартып, желі салып үлгерген "сопылық" ағым ... ... жоқ. ... ... ... ... ... Елде қалған
шәкірттері студенттік жатақханаларда астыртын ... ... ... ... ... жаза ... ... бірі - Ғ.Боқаш. Оның "қасиетті адамның
қадірін білмедік" деген сыңайдағы мақалалары "Қазақ әдебиеті" газетінде
жарияланды. Санжар ... ... Еміл ... ... ... ... адақтап, үгіт-насихат жұмыстарын тоқтатпады. "Жамағат"
мүшелерінің өзара жазысқан ... мен ... да ... ... ... ... ... келіп-кетіп жүрген.
Оны мүридтері әулие санайды. Нарымбай "ол - бос жолдыбай адам ... ... оған ... ... дейді. Тіпті кейбір "зікіршілер": "Мәді
пайғамбар, біз - сарбаздарымыз" дейді.
Әрине, оның елді аузына ... ... ... харизмалық тұлға
екенінде дау жоқ. Шау тартқанына қарамай шапшаң, оқыс қозғалады. Дембелше,
ызбарлы жүзі дін ... ... ... ыссы адам ... ... ... ... шаңқылдап сөйлейді. "Зікір" салып жатқан бейнетаспаны көріп
отырып, бір адамның "мынау аумаған ... ғой" ... ... "Исматулла кім, неғылған адам?" дегенде, белгілі бір сыртқы
саяси күштердің ... ... ... ... ... ... де пікір бар.
Шілхана, зікір және исматулланың - ең алғаш қырық ... ... ... ... шығыстану, журналистика және тарих факультетінің
студенттері мен аспиранттары. Арасында Оңтүстік ... ... ... ... кәмелет жасына жетпеген балалар да ... бір ... ... шығу ... ... ... өте ... рүқсатынсыз көшеге шығуға, бөгде адамдармен сөйлесуге болмайды.
Тіпті, газет-журнал, әдеби кітап ... ... ... де ... ... ... күн бойы тақсырдың уағызын тыңдап, алқа-қотан отырып, зікір
салады. Бұған шыдай алмаған, иә көнгісі ... ... ... ... ... ... Мұны олар адам ... "шайтанды қуу"
дейді. Таяқ жеп, зәбір көрушіге "біз сені ұрып жатқан жоқпыз, сені азғырып,
иектеп жүрген жын-шайтаныңды ... ... деп ... ... ... Ислам дінінде болған жоқ. "Медресе-шілханаға" бөтен-
бөгде адамның кіруі мүмкін емес, айнала қысы-жазы қатаң күзетіледі.
Зікіршілер Қарасу ... ... ... ... ... бір жарым қабатты және қасында қосалқы сарайы бар ... ... ... жылдың күзіне қарай бұл үй сопы қыздардың ... ... ... ... "шілханасы" Қаскелеңде болды.
Зікір ұғымы Құранда бар. Зікір (зикр) - құдіретті ... ... ... еске ... ... мағынаны білдіреді. Бірақ, бұл ұғымның мағынасын
кейіннен пайда болған ... ... ... ... енді ... ... техникасы мен әдісіне" айналдырады /36 Сөйтіп, уақыт өте
келе суфизмнің ең ... ... ... ... ... ... деген ұғымға ұластырады. Кейіннен "жүректі ... ... ұғым ... ... ... үшін ... - ... рахатты күйдегі
трансқа түсуі болып есептелген. Тіпті ... ... ... ... ... есірткі шөптер, кофе, наша, ... ... ... де ... ... /37/ ... айту керек, бірақ бұл сопылық
ағымның бәріне бірдей тән ... ... ... ... - ... басқа нәрсе. Оны өздері
"алқа зікір" және "ара зікір" деп бөледі. Жалпы, қазақ ... ... ... ... "зікір", "зікірлеу" сөздері жагымсыз экспрессивті
мағынада ... ... ... ... ... ... ... "зікір" салу формасы дәстүрлі дінге жат. Ол "бұлайша
соқыр сенімге берілу діни фанатизмге ұрындыруы ... ... ... ... пікірмен толық келісуге болады. Екі-үш сағатқа созылатын ... ... ... ху!", ... хайі" деп айғайлап, трансқа жеткенше
бастарын бұлғақтатып, селкілдеп билейді. Ара тұра бірі ... ... ... ... ... ... ақ көбік-жыны ағып, есінен танып,
талып қалады, Исматұлланың өзі ... тым ... ... ... ... ... көзінің астымен жіті қадағалап, барлап отырады.
"Исматулланың гипноз жасау қасиеті бар және оны ... ... ... ... ... ... қолданады" деген сөздің жаны бар. Ол тақсырдың
"зікір" кезіндегі әрекетінен де, ... ... ... ... ... ... қырық күндіктен өткен алғашқы мүридтердің бірі
ақын Батырболат Айтболатұлы көре-біле келе "тариқатшылықтың" ... жат ағым ... ... "жамағаттан" кеткісі келеді. Мұны естіген
"пір" шәкіртіне "кетсе, қиын ... ... ... ... ... осы сөзі ... еш кетпейді" дейді Б.Айтболатұлы. Ол кетуін кетсе де
"жамағаттың" жігіттері ... ... ... келе ... ... кетіп, "тақсырдың қолын алып, сәлем беріп келсем бе
екен, әлде бармай-ақ қойсам ба?" деп түні бойы ... ... ... ол.
Ертесіне бәрібір сәлем беруге барып қайтады - ... ... ... ... басылады. "Исматулладан қорқасың ба?" деген сұраққа Батырболат:
"жоқ, қорқамын демеймін, ... неге ... ... ... өзім ... деп ... берген.
Жалғаннан жарнама жасаған исматулланың "құран сырларының Әліппесі атты
кітабы құраннан кейінгі екінші кітап па?
Таяуда теледмдардан жазылуына қырық жылдан аса ... сарп ... ... ... ... ... "Құран сырларының әліппесі" атты кітаптың
жарыққа шыққанын қүлағымыз шалып қалды. Кітаптың тұсаукесер рәсімі ... ... ... бұл ... ... ... ... келмепті.
Кейбір ақпарат құралдарында бұл кітаптың кереметтігі мен ... апта бойы ... ... ... ... ... ... үшін Құраннан кейінгі екінші кітап екенін майын тамыза жеткізді.
Осыдан кейін бұл керемет кітапты тезірек ... ... ... ... ... ... оқып-үйренуге асықтық. Алайда, аталмыш кітапты
ешбір кітап дүкендерінен таба ... ... ... ... кітаптың
тек өздерін танитын жандарға ғана арнайы таратылғанын естіп білдік. ... ... ... ... бір ... ... қол ... Сөйтсек, ол
танысымыздың өзі кітап авторын жақсы ... әрі ... ... ... жарнамаларына сенгендіктен Исматулланы дара ғалым санап,
тіпті көпшілік ортасында жақтап та жүрген екен. Алайда, Исматулла ... ... ... алып ... ... ол туралы жақсы ойларын ... ... ... ары-бері қарап шықтық. Кітаптың мұқабасы, ішкі
қағазының ... ... ұрып тұр. ... ... 304 ... ... оның
128 беті ғана біз оқи алатын кирилл әріптерімен жазылған да, қалған ... 128 ... төте жазу ... ... ... Яғни ... кітап 128
бет қана. Осы 128 беттің шамамен тең жартысы ... ... ... де ... ... ... естіп білгендей үлкен кітап емес, 60-70
беттен тұратын кішігірім кітапша ғана.
Кітаптың алғашқы бетіне автордың өмірбаяны беріліпті. ... ... ... ... Қазақстанға сол жақтан келген оралман көрінеді.
Автордың өмірбаянын оқып отырып асыра ... да ... ... ... ... ... әлеміне аты белгілі көрінеді. Ислам
әлемі дегеніміз ... ... бір ғана ... ... ... ... барлық елдерге айтылмаушы ма еді?! ... ... ... қай
әлеміне белгілі? Несімен әйгілі? Нендей қызметімен атақты? Қандай еңбегі
жарық көріп, қай атақтьі ... оң ... ... Жоқ, әлде ... ... Ислам әлемі тағы бар ма?
Ендеше, бүл асыра мақтау мен ... ... ... ... ... сопылық мектебі адамның жүрегін, Ішкі дүниесін жалғандық ... ... ... еді. Ал енді осы ... жолын уағыздаушы
бұл адамдардың өздеріне осылай жалғаннан жарнама жапсырулары ... алғы ... ... ... ... Саят ... жазыпты.
Ол алғы сөзінде Исматулланы барынша мақтай келе, оның ұстанған мұрагері,
өкілі екенін айтыпты. ... ... ... ... жайында, оның пікірлері,
тариқатының ... ... ... ... бір-екі бетінде
қимапты. Сонда ол ... ... ме, жоқ ... ... атын жамылып,
өз жолын наси-хаттайтын басқа бір ... ... ме? Ол жағы ... ... ... бар ... үйіп-төккен Саят Ыбырай бұл алғы
сөзінде:
"Аллаһтың алдында қабыл болған дін - Ислам діні" ... ... ... ... ашық аят-тарын жылы журектің әсерімен, әсем лебізімен емес,
білектің күшімен таратқысы ... ... ... бұл ... ... ... ауылынан алыстап кеткелі қашан. Бұған қазір бүкіл
әлем куә" деп, ... ... ... мен ... жаппай өз
мақсаттарына жетуде білектің ... ... ... ... Сонда бұл қалай?! Кейбір бұзақы лаңкестердің ісін неге жаппай
мұсылман ғалымдарына жабады. Бір ғана ... ... үшін ... Ислам
ғалымдарын лаңкес етіп көрсету, әрі олардың ақиқаттан ... ... айту ... тіпті өздері уағыздап жүрген рухани тәрбие мектебі
сопылыққа жараса ма? Сонда жалғыз ... ... ғана бұл ... ... ... ... қазіргі жағдайына дауа болып,
мүшкіл халіне ем болғаны ма?
Төмендегі мына жолдарда да Саят: ... ... ... ... ... ... "көңіл айнасы", "көкірек пердесі" деген секілді рухани
сөз тіркестерін түсіндіруде де қазіргі діндар-теологтар болсын, ... ... қара ... өте ... деп, тағы да жалпыға
қырғидай тие келе ... дәл осы ... ... ... ... ... өрге салса өршелене ұмтылатын шын жүйріктей жаны кіріп,
егжей-тегжейлі ... қара ... қақ ... сөйлейді"- деп, ұстазын осы
терминдерді керемет түсіндірген жалғыз адам ретінде көрсетеді. Алайда,
кітапты оқыған уақытта бұл ... ... ... көзіміз
әбден жетті.
Кітапты оқи отырып, кітап тілінің қазақы тілге келмейтін, қолданылған
сөйлемдердің қазақы сөйлем құрылыстарына теріс ... ... ... ойлай алмайтындығына куә болдық. Ал Саят Ыбырай болса, үстазының
шүбарланған тілін бәрібір көпе-көрнеу былай деп ... ... ... ... әдеби көркем тіл өлшемдеріне сай келе бермейтін
тұстәры аз емес екенін де ... ... ... Кей ... ... ... сел ... таудың та-сындәй бұрқырап төгілген ... сол ... ... ... өзінше сүлу. Бейне бір буырқанған
теңіздің таудай тол-қындарыжағағадүр-гаухар, мар-жандарын лақтырып шығарып
жатқандай. Қазақи шүбалаңқы, шубартпаль/ ... ... ... ... ... ... ... қуаты бар. Ал ең басты-сы көркем тілге салып, ... ... ... ... тута-стығың бүзып ала бердік".
Иә, Саят Ыбырай әдемі әде-би сөздерімен үстазының айтқа-нын ... ... ... ... ... ... ... таудай
толқындардың жағаға шығарып тастаған дүр-гаухарын да, бүрқырап ... ... да көре ... дал ... автордың жер өнімдеріне түсінік берген мына бір ... ... ... ... бүзылып кететін буырқанып төгілген терең нүрлы
ойдыңтасқынына жата ма? "Жер өнімдері: адал үрпақтары мен жануарлардың және
жансыз ... ... ... ... ... ... Ал мына сейлемдерІ ше? " Иә жаратылыс уақыты ішінде жер ... ... Ол ... қүл ... ... ... жолдандырды
біздерді осы тура жолга. Әрине, біздер тура жол табушылардан емес едік.
Егер де ... сол қүл ... ... ... жол-дандырмағанда".
Кітапта мүндай шашылып жатқан "дүр-гаухар" сөйлемдер өте жиі кездеседі.
Автордың өз сөзіне жүгінсек, бүл еңбегіне қырык, жылын, тіпті,
қырық бес жылын сарл ... ... Иә, ... ... ... ... кеткен әрі қа-зақта тёңдесі жоқ деп жар салы-нған бүл кітапта мектеп
жасын-дағы ... ... емес ... қарапайым нәрселерді тізбектеп
жазғаны соншалық, оқып отырған адам ... жеті қоян ... жар ... ... ... деп ... ке-юуге мәжбүр болады.
Ал енді ислами түрғыдан қате кейбір түсініктемелеріне назар аударайық.
Мысалы, кіталтың елуінші бетінде ... ... ... ... ... Ис-
ламда жоқ мынандай тосын жа-ңалығына тап ... ... ... ... ... пайдаланған-нан соң шыққан
өнімдерінің ... ... ... ... ... Оның ... ... жэннатқа келеді".
Жәннаттағы пайдаланған енімдердің жарамсыз қалдықтарының өртеліп, одан
кейін тозаққа қүйылатындығын, содан кейін оның ... таза ... ... кіретіндігін Исматулла Мақсүм қайдан алған? Құранның қай
аятында, ... ... қай ... ... бұл ... ... заң-дарымен өлшенбейтін ғажайып-тарын көз
көріп, қүлақ естіп, ақыл ойлап елестете алмаған "жәннат" мекенінде жарамсыз
қалдық бола ма ... ... ... Аллаһтың теңдессіз сый-сыя-патына
бөленген салиқалы қүлдардың ... таза ... ... мүқтаждығы бар?
Тіпті, тозақтағы таза бу болады ... ... шык, қан ... ... ... ... мүрагерлерімін деп жар салған кітап
авторы Иасауи бабамыз айпаған бұл шатасуымен кімді ... Жоқ ... пәк атын ... ... өзінің бұзақы ойларын айлаға асырғалы жүрген
біреу ме?
Адамның рухы ... ... ... ... ... бере ... Тіпті,
ғалымдар былай тұрсын, Құдай Тағаладан үнемі уахи алып ... ... ... рух ... ... ... ... Өйткені,
Құранның өзі рух жайлы былай дейді: "Сенен рух туралы сұрап жатыр. Оларға
айт: Рух — ... ... рух ... ... аз ... берілді"
/39/(Исра 17:86).
Осындай жаратылысы мен болмысы ... ... сыр ... ... ... ... ... Мақсүм кітаптың 84-ші бетінде "Адам
үрпақтарының рухы - екі дүниенің кілтінемесе ... ... ... ... ... Қай ... ... толықтай түсінуге әқыл
жетпейтін адамның ... ... ... ... ... ... Исматулла Мақсүмның кітабында жоғарыдағы "Рух туралы сендерге ... ... ... аятты қолдана отырып, адамның ғажайып та сансыз
сырға толы рухын темірден жасалған "ракетаға" теңеуін түсіне ... ... ... ... ... деп ... енді бірде адам
үрпақтарын "раке-таға" балаған. Кітаптың 32-ші бетінде "Адам ... ... ... ... ... ... 48-ші бетінде "Рух - ең төменгі дәрежедегіс/нің ... өзі, ... ... ... ... ... ғажап
жаратылыс (300 000 км/сек.)"- деп, адам ... ең ... ... ... ... деп белгіленген. Иә, рухтың болмысы мен жаратылы-сы жайлы
адамға аз ғана ... ... ... Ал енді ... ... ... ең
төменгі жыл-дамдығы қай зетрханада зертеп білген? ... бүл ... ... туралы неге сілтеме жасап көрсетпеген?
Кітаптың 33-ші бетінде "Адам - толық ілім ... ... ... ... есту ... ... болғанындай білу қабілеті де шектеулі.
Сондықтан ол толық ілім иесі бола алмай-ды. Ислам бойынша ... ілім ... ... ... ... ... ғана. Әр нәрсесімен шектеулі әлжуаз адамды
Аллаһ Та'аланың дәрежесіне көтеру ... әрі ... ... ... пе? Кез ... мүсылманның білетін осындай қарапайым нәрселерін ... адам ... ғана ... ... қазіргі таң-дағы жалгыз
мүрагері болмақ?
КІтаптың 37-ші бетінде "Бас-тан-аяқ дене ~ ... ... ... ... ... денені емес, дененің рухты көтеріп жүретіндігін айтыптағы
қателес-кен. Алайда, Исламда дене рух-ты емес, рух ... ... ... еш ... ... бар. Рух ... шыққаннан кейін дененің жерде
ешбір қи-мылсыз қалатындығы осының дәлелі емес пе?
Кіталтың осы ... ... ... ... ... ... ... орын" дег\, адам-ның барлық дене
мүшелерін періштенің жақсылыққа илхам (шабыт, ізгі ... ... орны ... Алайда, бүл қате. Ислам бойынша періштенің ил-хамдарын түсініп,
қабылдайтын орын адамның таза жүрегі. Автор айтқандай, ... ... ... денеге адам-ның үятты жерлері де кірмей ме?
Исматулла Мақсүм кітаптың 120-шы бетінде ... ... ... ... ... ... Онда Ислам ха-лифаларының бір де біреуі қыл
көпірден өте алмай, тозақтық болғандығы, тек халифа Абдул-АзиздІң ғана
қыл көпірден дін аман сау ... ... ... ... ... ... ... Әбу БәкІр, Омар, Осман, Әли секілді хали-фалар бар емес пе? Сонда бүл
қалай? Ақырғы елші Мүхаммед (с.ғ.с.) ... өзі бүл дара ... ... мына ... ... беріп, сүйіншілеп кеткендігі
барлық мүсылманға белгілі емес пе? ... ... ... ... ғана еш
негізІ жоқ аңызға бергісіз түсті айта ... Әбу ... ... ... ... дара ... да тозаққа жіберген?
Пайғамбарымыздың қателесуі мүмкін емес. Өйткені Пайғамба-рымыз (с.ғ.с.)
туралы Аллаһ Та-'ала Қүранда былай дейді: "Ол өздігінен ... ... тек қана - ... ... ... ендІ ... оларды то-зақтық еткен осы бір түсті кітапқа жазган
уақытта жалпы мүсылман-дарға мәлім ... ... он адам ... Әбу ... ... ... Әли, ... ибн Әууам, Сағд ибн Әби Уаққас,
Әбу Үбайда ибн Жаррах, Талха ибн ... ... ибн Ауф және ... ... деген қасиетті хадисін білмегені ме? Білмесе ол қалай ғана ... ... ... таңдығы жа-лғыз мүрагерімін деп жар ... ... ... ... ... ... еш ... бір түсті артық санағаны ма?
Кітапта аяттар мен хадистердің қазақша аудармасы түсІніксіз етіп
берілген. Оның ... яки, ... ... араб ... ... ... оқырман, кітап осын-дай Исламға қарама-қайшы көптеген
қателерге толы. Олар-дың бәрін бір ғана ... ... ... талқьілау
мүмкін болмағандықтан сөз со-ңында сіздерге "Иасауи баба-мыздың, Шәкәрім
данамыздың атын жамылып, халықты шатастырып жүрген жоқ па?" ... ... ... ... ... ... ... "Ол - бос жолдыбай адам емес, әулие адам, оған иманымыз
кэміл", - ... ... ... ... ... ... бүлжытпай
орындап қандай да күнәлардан сақ-танатын халықшыл, ойшыл адамдар еді. ... ... ... көтеріп халықтың діни сауатсыздығын пайдаланбақ
па?
"Әл-Бурһан &л-Муайяд" шабын&а шайх Ри-фаъи (р.а.): "Сендер: "Харис
риуаят ... Әбу Язид ... ... ... ... қашан қоясыңдар? Сендер:
"Шафи айтты, Малик айтты,
Ахмад деді, Нұғман деді", - деп айтыңдар. Алдымен анық діни ... ... ... соң ... ... сөздермен
ләззәттанасыңдар. Әуелі шариат негізін білім және ... ... ... соң анық ... ... үкімдері мен оның амалымен ай-ланысасыңдәр.
Бір ... ... ... жетпіс жылдық (қосымшз) ғибадаттан артық. ... ... ... уәли ... ... етсе , Аллаһ оган білім
бөреді. Уэли ... фиқһ ... ... Ол намаз оқуды, ораза
устауды, зекет беруді және қажылық ғибадатын өтеуді жақсы біледі", - ... ... ... "уәли" сөзінің көпшесі болып, "достар" мағынасын
береді. Аллаһ Та'а-ла ... ... ... ... ием - ... ... бер-ген АллаҺ. Ол жақсыларды (Ізгі
пенделерін) дос тұтады" ("Әғраф" 7:196);
"Біліңдер! Расында Аллаһтың достары-на ... жоқ, әрі ... ... иман ... тақуа болғандар. Оларға дүние
тіршілігінде де, ... де ... бар. ... ... ... жоқ.
Міне, ірі қол жетушілік осы", - дейді. ("Жүніс" 10:62-64)
Ибн Хажар (р.а.) әулие туралы мынадай анық-тама берген: ... ... ... ... Оған ... шын ықыласпен ғибадат етеді."
10."Исматуллашылар" жеке жұмыс істейді, өз білгенінше, ... ... жеке ... де бар
Онда қандай бағдарлама бойынша оқыты-лады? Белгісіз. 54 шәкірті ... ... ... ... ... ... ұстаздарынан көрген
қорлықтары туралы мұңдарын шағуда. Олардың бірқатарын апта-лап емес, айлар
бойы шынжырлап ... ... ... ... ... ... ... өздеріне қол салған. Бұл жайлы "31" телеарнаның (7-10 қараша)
бұрын соңды құлақ естімеген хабарын сан ... ... ... ... Ел мүсылмандары бір ғана мәзһабты үстанғандық-тан діни
басқарма пәтуасын басшылыққа ала-ды. Ал, ... оган ... ... діни басқармасы мемлекетте діни істерді басқаруға мұрындық
болар бірден-бір қүзырлы мекеме. ... діни ... ... ... ... пен ... не-гізделген. Әркім жеке діни бірлестік ашып, өз
білгенінше жұмыс жүргізе берсе, соңы не ... ... ... ... ... ... мусылмандар үшін де бір діни басқарма болуы шарт.
Оған мойынсұнбау сауатсыздық әрі ... ... діни ... діни ... діни ... ... ... хазреті Мұхаммед (с.ғ.с.) Пайғ-амбарымыздың хадис-
шәриптері, ата-бабаларымыз ежелден ұстанып келе жатқан діни-құқықтық мектеп
- имам ... ... және ... ... ... халқымыздың озық
дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарын ... ... ... ... ... ... тәсілмен бір "тақсырдың" роботы
етіп қоятын "алқа зікір" құлшылығы Ислам ... жат және ... діни ... ... да кереғар.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жоғарыда айтылған ... ... ел ... мен ... ... сақтау мақсатында "Сенім.
Білім. ... ... ... яғни ... ... мен ... тобыры деп баға ... ... ... мұсылмандарды осы топтың арбауына түсіп, адасушылықтан
сақтануға әрі дініміздің бірлігі мен мемлекетіміздің тәуелсіздігі жолындагы
игі шаралардың ... ... ... ... мұсылмандары діни
басқармасы төңірегіне топтасуға шақырады /41/.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сопылық әдебиет, шынында, Идрис Шах ... XVIII ... ... күні ... дейін дүние - танымдық ізін сақтап келеді. Оның кейбір
көріністерін XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... өмір ... ... да, ... ... поэзиясынан да байқай аламыз. ҮІІІ - Х
ғасырлар аралығынан бастау ... ... ... ... ... ... ... тауып жатыр.
Олай болса қорыта келгенде, Йасауи мен Хафиздің ... ... ... ұлы махаббатты жырлауында, бұл риясыз сезімді тамаша
ишараттар (символдар) тілімен ... ... ... Екі ұлы
сопының исламиятпен ұштасатын әр сатыдағы марифат, хақиқат, ... ... ... ... ... ... ... "Көзімнің қарасы" атты өлеңінде Хафизде және ... ... ... махаббатты жырлау сезінеді. Сондықтан да
болар, Мұхтар Әуезов: "Абай сөзі аз ... үлгі ... ... ... ішкі ... түгел табынған деген
пікірді айрықша бөлек айтамыз... Ғашықтың ... ... тану ... ... ... ... ... еді", - деп жазған.
Сопылардың өмір жолы мен шығармалары Иран-Тұран даласында ұзақ уакытқа
созылып өзіндік ерекше рөл атқарды. Бұны ... ... ... ... (1544-1546 ж.) байқауға болады. Әсіресе, екінші дәптерінің ІХ
тарауында әлемге әйгілі сопы ақын ... ... ... ... ... Қашқари, тағы сол сияқты коптеген ... атап ... ... және сопылық жолымен таныстырады. Сөйтіп, олардың
қоғамдағы маңызды орнын айқындайды. Иран сияқты ... мен ... ... ... ... бейнесін жоғалтпай сақтауында поэзияның айрықша
орны бар. Осы орайда Фердоуси мен ... ... ... ... Екі тұлғаның
ғұмыр кешіп, қолдарына қалам ұстаған ... Иран ... ... заман еді.
Фердоуси өзнінің "Шаһнама" атты сом дастанымен халқының сан ғасырлық
тарихынан сыр ... ... ... ... ... ... ... отаншылдық сезімді оятты. Фердоуси отыз жыл бойы "Шаһнама"
дастанын жазып шықты. "Шаһнаманы" ... ... алға ... екі ... ... ... иран ұлысын арабтар әлемінен суытып, ... ... ... еді: ... араб ... колданудан алшақтатуды
көздеді...
...Отыз жылдай тауқымет шегіп, ана тілімді ... ... ... өз ... ... желі менен бораны да жоя алмас,
Әсем, зәулім сарайды мен сөзден салып құбылттым.
Ол парсыларды араб ... ... ... ... ... ... ... алдау-арбау шектен шықкан кезде Хафиз өз отандастарын ар
тазалығына жетелеп, жаңа рух, жаңа сезіммем қанаттандырды. Бұл ... ...... акын ... ... жолымен кісілікке, ұлттық келбетті
қастерлеуге болатынын айғақтағандай еді.
Фирдоусидің парсы тіліне пейілін берудегі орны ... ... ... ... мен Қожа Ахмет Йасауидің түркі тілім дамытуға атқарған
қызметі сондай еді. ... ... өз ... ... талантты
ойшылдары араб тілінде ғана қалам тербесе де ол "Құтты білік" ... ... өз ана ... ... Қожа ... ... араб, парсы тілдерін жетік
біле-тұра өзінің хикметтерін ана ... ... ... оның ... ... түсінікті болды, “Құрандай" оқылды. Йасауи хикмнттері ғылым
мен әдебиетте ығыстырылып, өз беделін ... ... ... ... ... ... кеңейтті.
Йасауи өмір сүрген кезеңде түркілерден көрген азабын Хафиз ... ... ... ... болады. Йасауи дәуірі аласапыран
уақыт еді. Жат жерліктер елге тыным бермей, жергілікті билеушілер қарапайым
бұқараға тізесін батыра ... кез еді. Бұл ... ... ... де ... ... Осындай қиын сәттерде Йасауидің билеушілерді
дүние-байлыққа қызықпауға, кісі ақысын жемеуге, әлсіздерге күш көрсетпеуге,
қанағатшылдыққа шақырып, ал ... ... ... ... ... ... Ақиқат жолын Алладан іздеген Йасауи сөзднрінің халыққа
әсері тиіп, рухани серпіліс әкелді. Йасауи мен Хафиздік сопылық ... ... ... ... ... ... сілкініс әкелген құбылыс болды
деп бағалауға лайық.
Тағы да айта кететін жәйт Абай мен ... ... ... ... негізін дін исламның иініне қаныққан, сопылық
сарынында сарапталған жырлар ... Абай ... көп ... қағидаларын ұстанған жандарға ... ... Ал ... ... ... қол ... ... нағыз сопы екендігін өмірінің
соңына дейін дәлелдеп ... Алып ... ... ... ... ... бір арнада тоғысады да, сопылықтың онан арғы ... дара ... мен ... ... ... ту етіп ... ... барысында ақындардың діни ұстанымын дәстүр негізінде
қарастырылды.
Сонымен қатар, көне түркі топырағынан ... ... ... ... ... суфизм ізі қазіргі қазақ поэзиясынан да ... ... ... ... ... Иассауи мен Шәкәрім
жырлағандай қалыбын сақтай отырып ене ... жоқ, кей ... ... әсер ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аш-Шахрастани Мухаммед ибн Абд ал-Карим. Книга о религиях и сектах.
(Китаб ал-милал ван-нихал). М., 1984. С. 153.
2. ... ... Н. ... Қ. ... А. Алматы, 2005, 232-б.
3. Әлия Сұлтанхан. Сопылық сарын. // Жалын №7, 2005 ж. 49 ... ... ... «Хафиз сопылығы». Теһран, 1995.
5. Қасим Ән - Сәридің "Сопылық негіздері" ... 1991, 162-163 ... ... Хамадани «Тариқаттар энциклопедиясы». Стамбул, 1991, 419 бет.
7. Әбу Әли Фармиди Тагіtаllаг Аnsіklореdisi Міllіуet, 1991, Тигkeу, 419
б.
8. Ислам Жеменей. Ислам әлеміндегі ... // ... ... 59-58 ... ... С. Н. ... столетий. Тюркская классическая поэзия. ХIII- ХIХ
веков Л., 1991, с12.
10. Пушкин. А. С. ҮIIIт, М-Л., 1951. ... А. ... ... ... ф. ... М., 1985, ... С. Дәуітұлы, “Диуани хикмет” хақында. Алматы: Қазақстан 1998-168 11-
бет.
13. А. ... ... ... бәйтерек// Ег. Қазақстан, 2000, 20 қазан.
14. Насафи Қ. А. Яссауи. Ташкент 1993, 120 ... ... ... “Қазағым”, Алматы: 1993, 120-бет.
16. Отан тарихы, Ташкент 1997, 281 ... ... ... ... 1994 142 ... Аннемари Шимель “Ислам мистисизм әлемі” Москва 2000 113 ... ... ... ... ... ... // ... 1998 №7 (30
бет)
20. Қ.А.Яссауи.Диауани –хикмет.Алматы, 1933, (122 бет)
21. Түркістанда туған ойлар, 32 бет
22. 139. Шәкәрім шығармалары, 244 ... ... 259 ... ... 231 ... ... ... ойлар, 133 бет
26. Диуани хикмет, 109 бет
27. Сонда, 111 ... ... ... 244 бет
29. Аннемари Шимель “Ислам мистисизм әлемі” Москва 2000 222 б.
30. Ә.Нысанбаев “Диуани Хикмет” даналық қазынасы // ... 1998 №7 ... ... ... ... даналық қазынасы // Ақиқат. 1998 №11 (17
бет)
32. Халифа Алтай. Құран кәрім қазақша мағынасы. Нұр ... 35, 36 ... Imam Gazali “Ihyai – Ulumid - din”, cilt 4 istanbul 1993, 990 s ... Imam Gazali “Ihyai – Ulumid - din”, cilt 4 istanbul 1993, 990 s ... ... 800 б. Sahihi Buhari Muhtasar Tecrid-i sarih tercumesi.
12 cilt Ankara 1999, Babut-tevhid .421sayfa. Sahihi Muslim Kitabul ... 20, 21, ... ... ... ... Москвв, 1991., 77-бет.
37. Ислам. Энциклопедический словарь, Москва, 1991., 79-бет.
38. Мүхиддин Исаұлы. Сопылық хқында. // Айқын, 07.11.04 ж.
39. Халифа Алтай. ... ... ... ... Исра ... 86-аят.
40. Қасен ҒАҚЫПҰЛЫ // "Қазақ әдебиеті" газеті, 2005, 16-б.
41. Оңғар қажы ... ... ... ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Иассауи Қазақстан мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнеті өкілі5 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың туылған жері7 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары туралы4 бет
Қожа Ахмет Иассауи поэзиясы32 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
VI-VIII ғасырдағы ұлы ғұламалар5 бет
«Сопылық» («суфизм»)41 бет
Араб – мұсылман білімі және қазақ қоғамы91 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь