Батырұлы Қайып хан және оның әулетінің тарихы (1745-1860 жж.)

КІРІСПЕ
1.Тақырыптың өзектілігі.
2.Тақырыптың зерттелу деңгейі
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1.Батырұлы Қайып хан және оның қоғамдық.саяси қызметі.
2.Қайып хан ұрпақтары және Қазақстанның батыс өңіріндегі қоғамдық.саяси ахуал.
3.Батыс Қазақстанның қоғамдық.саяси өміріндегі өзгерістер және Қайып хан әулеті
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Республиканың тәуелсіздік тізгінін өз қолына алып, егемен ел болуы төл тарихымызды жаңаша зерделеуге мүмкіндік берді. Осыған орай бүгінде еліміздің тарихында өзіндік терең із қалдырған тарихи тұлғаларға ұлттық мүдде тұрғысынан лайықты баға беру жолында көптеген ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, тарихымыздың ақтаңдақ беттері ашыла түсуде. Себебі кез келген өркениетті елде тарих ғылымы сол елдің, халықтың жүріп өткен жолын, әсіресе күрделі тарихи кезеңдер мен сол кезеңдерде өзінің қоғамдық қызметімен тарихта терең із қалдырған жеке тарихи тұлғалардың өмір жолын зерттеу арқылы өзінің гуманистік міндетін орындап отырған. Оның үстіне әр кезеңде тарихи тағдырлары үздіксіз бұрмаланып келген жеке тұлғалар туралы тарихи шындықты қалпына келтіру бүгінгі ұлттық тарихымыздың қалпына келуі үшін де аса қажет. Өйткені тарихи тұлғаларға ұлттық көзқарас ұстану жас ұрпақтың бойында отаншылдық сезімді қалыптастыратыны белгілі.
XVIII-XIX ғасырлардағы қазақ қоғамындағы тарихи тұлғалардың қоғамдық-саяси қызметін бағалау белгілі дәрежеде патшалы Ресей, Кеңестік заманда да қолға алынып, тарихи зерттеу еңбектерінде көрініс тапты. Бірақ қай заманда да үстем еткен билік тарихи тұлғаларды өз ыңғайына қарай зерттеуді ұйымдастырып отырды. Патшалы Ресей үшін, қазақ елінің хан, сұлтандары, би-батырлары орыс үкіметі жақтастары мен екінші топ «қарақшы», «барымташы», «жабайы» атауларымен анықталды. Бұл дәстүр кейін кеңестік тарихнамада да жалғасын тапты. Соның ішінде хан, сұлтандардың қоғамдық-саяси қызметтері, көзқарастары ашық бұрмалаушылыққа ұшырады. Кенесары тарихын зерттеген көрнекті тарихшы Е.Бекмаханов қудалауға ұшырады. Осыдан соң қазақ хандары мен сұлтандарының қызметтеріне оң баға берілмей, олардың тарихын толыққанды танып білу мүмкін болмады.
Ал бүгінде тәуелсіз елдің алға қарыштап дамуы тарихи шындықты мейлінше тереңдетіп зерттеуді, халқымыздың өзіндік жолы бар тарихын жаңа табылған деректерге сүйеніп зерттеуді талап етеді. Міне, осындай зерттеуді қажет ететін мәселелердің бірі – кезінде қазақ қоғамында билеуші топ болып есептелген Шыңғыс хан тұқымынан шыққан тарихи әулеттердің тарихы. Қазақ тарихындағы Шыңғыс хан әулеті туралы «Қазақ мемлекетінің іргетасын төре тұқымының өкілдері қалады. Қазақ қоғамында жоғары мәртебе иесі сұлтандар, яғни Шыңғыс ханның еркек кіндікті ұрпақтары – шыңғысзадалар болды. Олар қазақ қоғамындағы ең бір ықпалды күшке айналды. Шыңғыс тұқымының балалары туғаннан-ақ сұлтан атағын иемденіп, осынау әлеуметтік топтың тұқым қуалайтын мүшесі ретінде құқыққа ие болды. Әрбір шыңғысзада Шыңғыс хан ұрпақтарының қай әулетіне жататынына қарамастан хан тағына таласқа түсуге хақылы болды. Сондықтан да, қазақ шыңғысзадалары біресе қарақалпақтар мен қырғыздардың падишахы, біресе Хиуа мен Бұқар ханы міндетін атқарды» деп пікір білдірген Елбасы Н.Ә.Назарбаев әрі қарай «Біздің сан ғасырлық тарихымыздағы биліктің дәстүрлі институттарына баға бергенде, біз селдіреген ағаштың арғы жағындағы қара орманды да көре білуіміз керек. Бүгінде дүние жүзінің ең ірі мемлекетінің қатарына кіріп отырған Қазақстан-
1 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
2 Қозыбаев М.Қ. «Өркениет және ұлт». – Алматы: «Сөздік», 2001. – 369 б.
3 Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии. –Оренбург: Типография Б.Б.Бреслина, 1887. – 406 с.; Соныкі, История Оренбургская (1730-1750). – Оренбург: Типо-литография Ив. Ив. Евфимовского-Мировицкого, 1896. – 95 с.; Рычков Н.П. Дневные записки путешествия капитана Николая Рычкова в киргиз-кайсацкой степе 1771 году. СПб.: Имп АН, 1772. – 104 с.; Рычков П.И., Рычков Н.П. Капитан жазбалары. – Алматы: «Ана тілі», 1995. – 104 б.; Сиверс И. Письма из Сибири, Фальк И.П. Описание всех национальностей России. – Алматы: «Ғылым», 1999. – 136 с.; Андреев И.Г. Описание Средней Орды киргиз-кайсаков. – Алматы: «Ғылым», 1998. – 280 с.
4 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких, орд и степей. – Алматы: «Санат», 1996. – 656 с.
5 Муравьев Н.Н. Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 годах. – Москва: Типография Августа Семена, 1822. ч. І, – 182 с., ч. ІІ, – 145 с.; Мейендорф Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. – Москва: «Наука», 1975. – 180 с.; Данилевский Г.И. Описание Хивинского ханства. Записки ИРГО. Кн. V. СПб.: Типография МВД, 1851. – 358 с. (62-139).; Ханыков Я.В. Пояснительная записка к карте Аральского моря и Хивинского ханства, с их окрестностями. Записки ИРГО. Кн. V. СПб.: 1851. – 358 с. (268-358).
6 Вельяминов-Зернов В.В. Исторические известия о киргиз-кайсаках и сношениях России с Средней Азии со времени кончины Абулхаирхана (1748-1765). // Оренбургские губернские ведомости. 1753, № 4-48; 1754, № 27-39.; Григорьев В.В. Описание Хивинского ханства и дороги туда из Сарайчиковской крепости. – Оренбург, 1861. – 34 с.; Соныкі, Среднеазиатсие дела. – Москва: Типография Бахметева, 1865. –82 с.; Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомоства // Материалы для географии и статистики России. – СПб.: Тип. Э.Веймара и Ф.Персона, 1865. – 288 с.; Казанцев И. Описание киргиз-кайсак. СПб.: Тип. Товарищества «Общественная польза», 1867. –231 с.; Костенко Л. Средняя Азия и водворение в ней русской гражданственности. СПб.: Тип. В.Безобразова и комп., 1871. – 358 с.; Веселовский Н. Очерк историко-географических сведений о Хивинском ханстве от древнейших времен до настоящего. СПб.: Типография брат. Пантелеевых, 1877. – 364 с.
7 Макшеев А.И. Исторический обзор Туркестана и наступательного движения в него русских. – СПб.: Воен. типогр., 1890. – 380 с.; Лобысевич Ф.И. Поступательное движение в Среднюю Азию в торговом и дипломатическо-военном отношениях. СПб.: Тип. тов-ва «Общественная польза», 1900. – 205 с.; Соныкі, Киргизская степь Оренбургского ведомоства очерк. – Москва: Типо-лит. Т-ва И.Н.Кушнерев и Кº, 1891. – 41 с.; Витевский В.Н. И.И. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. т. ІІІ. – Казань: Типо-литог. В.М.Ключникова, 1897. – 974 с.; Крафт И.И. Сборник узаконений о киргизах степных областей. СПб.: Типо-лит. П.Н.Жаринова, 1898. – 358 с.
8 Добросмыслов А.И. Тургайская область. Исторический очерк. т. І-ІІІ. Тверь: Типо-лит. Н.М.Родионова, 1902. – 529 с.; Иванов И.С. К столетному юбилею Внутренней (Букеевской) киргиз-кайсацкой орды // Астраханской листок. 1901, № 42-141; Терентьев М.А. История завоевания Средней Азии. т. І, СПб.: Типо-лит. В.В.Комарова, 1903. – 510 с.; Жуковский С.В. Сношения России с Бухарой и Хивой за последнее трехсотлетие. – Петроград: Типо-лит. Н.И.Евстифеева, 1915. – 215 с.
9 Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. т. 4. – Алма-Ата: Глав. редакция Казахской советской энциклопедии, 1985. – 463 с.; Халид Қ. Тауарих хамса (Бес тарих). – Алматы: Қазақстан, 1992.-304 б.; Құдайбердіұлы Ш. Түрік қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: Қазақстан; Сана, 1991. – 80 б.
10 Досмұхамедұлы Х. Исатай-Махамбет. – Алматы: «Өлке», 1991. – 256 б.; Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. – Алматы: «Өлке», 2002. – 240 б.; Шонанұлы Т. Жер тағдыры-ел тағдыры. 2 бас. – Алматы: «Санат», 1995. – 224 б.;
11 Рязанов А.Ф. Батыр Сырым Датов. // Советская Киргизия. 1924, №10; Соныкі, Сорок лет борьбы за национальную независимость казахского народа (1797-1838 гг.). – Кзыл-Орда: Общество изучения Казахстана, 1926. – 298 с.; Соныкі, Восстание Исатая Тайманова (1836-1838). – Алматы: «Алтын Орда», 1991. – 102 с.; Чулошников А.П. Очерки по истории Казах-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. – Оренбург: Киргизское государственное издательство, 1924. – 294 с.; Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – Ленинград: Изд. АН ССР, 1927. – 256 с.; Асфендиаров С. История Казахстана (с древнейших времен). – Алма-Ата: «Қазақ университеті», 1998. – 304 с.; Тынышпаев М. История киргизского народа. – Алма-Ата: «Қазақ университеті», 1993. – 224 с.
12 Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында. –Алматы: «Санат», 1994.-416 б.; Вяткин М.П. Батыр Срым. -Алматы: «Санат»,1988.-344 с.
13 Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. - Алма-Ата: Изд. АН Каз ССР, 1948. – 256 с.; Соныкі, Экономические и политические связи Казахстана с Россией в XVIII - начале XIX в. – Москва: АН Каз ССР, 1960. – 456 с.; Бекмаханов Е.Б. Присоединение Казахстана Казахстана к России. – Москва: Иэд. АН СССР, 1957. - 342 с.; Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в XVII – начале XX века (политико-экономический анализ). – Алма-Ата: «Наука», 1971. – 634 с.; Зиманов С.З. Политический строй Казахстана конца XVIII и первой половины ХІХ веков. – Алма-Ата: «Наука», 1960. – 296 с.; Бекмаханова Н.Е. Легенда о невидимке (Участие казахов в Крестьянской войне под руководством Пугачева в 1773-1775 гг.). – Алма-Ата: «Казахстан», 1968. – 280 с.; Сабырханов А. Қазақстан мен Россияның XVIII ғасырдағы қарым-қатынасы. – Алматы: «Ғылым», 1970. – 140 б.; Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Казахстан в составе Росси в XVIII – начале ХХ века. - Алма-Ата: «Наука», 1971. - 274 с.; Басин В.Я. Россия и Казахские ханства в XVI – XVIII вв. (Казахстан в системе внешней политики Российской империи). – Алма-Ата: «Наука», 1971. – 276 с.; Шоинбаев Т.Ж. Добровольное вхождение казахских земель в состав России. – Алма-Ата: Казахстан, 1982. – 279 с.; Касымбаев Ж.К. Под надежную защиту России. – Алма-Ата: «Казахстан», 1986. – 134 с.; Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана (о внешней и внутренней политике Аблая). – Алма-Ата: «Наука», 1988. – 144 с.
14 Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии. – Москва: Изд. Восточной литературы, 1958. – 248 с.; Шалекенов У.Х. Казахи низовьев Амударьи. К истории взаимоотношений народов Каракалпаки в XVIII – XX вв. – Ташкент: «ФАН», 1966. – 366 с.; Камалов С.К. Каракалпаки в XVIII – ХІХ веках (к истории взаимоотношений с Россией и Среднеазиатскими ханствами). – Ташкент: «ФАН», 1968. – 328 с.; Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина ХІХ века). – Москва: «Наука», 1974. – 408 с.; Камалов С.К., Уббиниязов Ж.У., Кощанов А.К. Из истории взаимоотношений каракалпаков сдругими народами Средней Азии и Казахстана в XVII – начале ХХ вв. – Ташкент: «ФАН», 1988. – 108 с.
15 Қозыбаев М.Қ. Жауды шаптым ту байлап. – Алматы: «Қазақстан», 1994. – 192 б.; Соныкі, Казахстан на рубеже веков: размышления и поиски . В двух книгах. – Алматы: «Наука», 2000. – 1 кн. – 420 с., - 2 кн. – 380 с.; Нұрпейіс К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: «Атабек», 1995, - 256 б.; Алдамжар З.А. Тарих: пайым мен тағылым. – Алматы: «Арыс», 2002. – 288 б.; Есмагамбетов К.Л. Что писали о нас на Западе. – Алма-Ата: «Қазақ университеті», 1992. – 152 с.; Соныкі, Қазақтар шетел әдебиетінде. – Алматы: «Атамұра», 1994. – 240 б.; Соныкі, Азат рухтың күрескері. – Алматы: «Өркениет», 2003. – 176 б.; Кенжалиев И.Н. Исатай-Махамбет. – Алматы: «Қазақстан», 1991. – 192 б.; Қасымбаев Ж.Қ. Государственные деятели казахских ханств (XVIII в.). – Алматы: «Білім», 1999. – 288 с.; Соныкі, Хан Айшуак (1719-1810). Т. 2. Алматы: «Жеті жарғы», 2001. – 256 с.; Соныкі, Хан Жанторе (1759-1809). Т. 3. Алматы: «Білім», 2001. – 364 с.; Соныкі, Жангир хан (1801-1845). – Алматы: «Наш мир», 2001. – 352 с.; Соныкі, Кенесары хан. – Алматы: «Қазақстан», 1993. – 112 б.; Абдиров М. Ж. Завоевание Казахстана царской Россией и борьба казахского народа за независимимость (Из истории военно-казачьей колонизации края в конце XVI – ХХ вв.). – Астана: «Елорда», 2000. – 304 с.; Мадуанов С.М. Взаимоотношения казахов с другими соседними народами Центральной Азии в XVIII – начале ХХ вв. (политические и социально-экономические аспекты). – Алматы: «Білім», 1995. – 275 с.; Мәшімбаев С.М. Патшалық Ресейдің Қазақстандағы мемлекеттік басқару мекемелерінің тарихы. – Алматы: «Қазақ университеті», 2000. – 324 б.; Соныкі, Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. – Алматы: «Санат», 1994. – 136 б.; Шалекенов М.У. Взаимоотношения народов Приаралья в XVIII-ХІХ вв. – Алматы: «Ғылым», 1995. – 168 с.; Артыкбаев Ж.О. Материалы к истории правящего дома казахов. – Алматы: «Ғылым», 2001. – 204 с.; Галиев В.З. Караванные тропы (Из истории общественной жизни Казахстана XVII-XІХ вв.). – Алматы: Атамұра, 1994. – 125 с.; Валиханов Э.Ж. Кенесары. – Москва: Молодая гвардия, 2004. – 232 с.; Ерофеева И.В. Хан Абулхаир: полководец, правитель и политик. – Алматы: «Санат», 1999. – 336 с.; Соныкі, Казахские ханы и ханские династия в XVIII – середине XIX в.в. // Культура и история Центральной Азии и Казахстана: проблемы и перспективы исследования. Материалы к Летнему Университету по истории и культуре Центральной Азии и Казахстана. Алматы: Издание Института философии МН-АН РК, 1997, - 46-144 с..; Соныкі, Родословные казахских ханов и кожа XVIII – XIX вв.(история, историография, источники). – Алматы: ТОО «Print-S», 2003. – 178 с.; Тулибаева Ж. Казахстан и Бухарское ханство в XVIII-первой половине ХІХ в. – Алматы: «Дайк-Пресс», 2001. – 156 с.; Абдуалиев А.Б. Взаимоотношения Казахстана и Хивинского ханства во второй половины XVIII – 60-е годы XIX вв. Автореф... д.и.н. – А., 2006. – 51 с.
16 Рысбеков Т.З. Өскен өлке тарихы. – Орал: Полиграфия, 1997. – 180 б.; Соныкі, Менің Қазақстаным. – Орал: БҚМУ типографиясы, 2002. – 164 б.; Рысбеков Т.З., Бірімжаров Б.Қ., Құрманалин С.Б., Жақсығалиев Ж.Ж. Батыс Қазақстан облысының тарихы. – Орал: Полиграфсервис, 2001. – 203 б.; Бірімжаров Б.Қ. Батыс Қазақстан тарихынан. – Орал: БҚМУ баспаханасы, 2002. – 155 б.; Сдыков М.Н. Население Западного Казахстана история формирования и развития (1897-1989 гг.). – Алматы: «Ғылым», 1995. – 220 с.; Мұқтар Ә.Қ. Азаттық таңы жолында. – Алматы: «Ғылым», 2001. – 258 б.; Харабалин Ғ.Е. ХІХ ғасырдағы Бөкей Ордасы. – Орал, 2004. – 248 б.; Ахметова Ұ. Арынғазы хан (1786-1833). - Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 168 б.; Ахмет А. Қаратай хан. – Алматы: «Арыс», 2007. – 176 б.; Құрманалин С.Б. 1847-1858 жылдардағы Есет Көтібарұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс // Тарих ғылым. кандидаты... авторефераты. – Орал, 1999, 30 б.; Избасарова Г.Б. Казахско-башкирские отношения в XVIII веке (1701-1755 гг.) // Автореферат... к.и.н. – Алматы, 2000, 30 с.; Жақсығалиев Ж.Ж. Әбілқайыр ханның саяси мәмілегерлік қызметі // Тарих ғылым. кандидаты... авторефераты. – Орал, 2003, 30 б.; Қарамурзина А.Қ. Қайыпқали Есімұлының қоғамдық-саяси қызметі (1789- 1856 жж.) // Тарих ғылым. кандидаты... авторефераты. – Атырау, 2006, 30 б.
17 Архив государственного совета. Совет в царствование императрицы Екатерины ІІ-й (1768-1796 гг.). Т. І. Ч. ІІ. – СПб.: В типографии Второго Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии, 1869. – 932 с.
18 Серебренников А.Г. Сборник материалов для истории завоевания Туркестанского края. – Ташкент: Тип. шт. Туркес-го воен. округа, 1908. Т.1. – 243 с.; 1912. Т.3. – 142 с.; 1914. Т.5. – 321 с.; 1914. Т.6. – 295 с.; 1915. Т.7. -187 с.
19 Материалы по истории Каракалпаков. Сборник. Труды института Востоковедения. т. VII. – Москва-Ленинград: Изд. АН СССР, 1935. – 300 с.
20 Материалы по истории Башкирской АССР. ч. І. Москва – Ленинград: АН СССР, 1936. – 631 с.
21 Материалы по истории туркмен и Туркмении. т.ІІ. XVI-XIX вв. Иранскиее, бухарские и хивинские источники. М-Л: Изд.АН СССР, 1938.-700 с.
22 Материалы по истории Казахской ССР. Т.ІV. (1785-1828 гг.). – Москва-Ленинград: Изд. АН СССР, 1940. – 543 с.
23 Материалы по истории Казахской ССР. Т.ІІ. Ч.2. (1741-1751 гг.). – Алма-Ата: Изд. АН Каз ССР, 1948. – 457 с.
24 Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.І. – Алма-Ата: Изд. АН Каз ССР, 1960. – 442 с.
25 Казахско-русские отношения в ХVI–XVIII веках (Сборник документов и материалов). –Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – 744 с.
26 Казахско-русские отношения в ХVIII–XIХ веках (1771-1867 годы) (Сборник документов и материалов). – Алма-Ата: Наука, 1964. – 575 с.
27 Русско-туркменские отношения в ХVIIІ-ХІХ вв. (Сборник архивных документов). – Ашхабад: Изд. АН Туркменской ССР, 1963. – 585 с.
28 Материалы по истории Казахских ханств в XV – XVIII веков (Извлечения из персидсих и тюркских сочинений). – Алма-Ата: «Наука», 1969. – 652 с.
29 100 құжат (Қазақ хандығы мен Чиң империясы арасындағы қарым-қатынастарға байланысты құжаттар). – Алматы, «Санат», 1998. – 176 бет.
30 Национально – освободительная борьба казахского народа под предводительством Кенесары Касымова. – Алматы: Гылым, 1996. – 512 с.; История Букеевского ханства. 1801-1852 гг. Сборник документов и материалов. – Алматы: «Дайк-Пресс», 2002. – 1120 с.
31 История Казахстана в персидских источниках. Т.ІІ. ‘Абд ал-Кадир ибн Мухаммад-Амин. Маджма‘ ал-ансаб ва-л-ашджар. – Алматы: «Дайк-Пресс», 2005. – 692 с.
32 История Казахстана в русских источниках. Т.І-VІІІ. – Алматы: «Дайк-Пресс», 2005-2006.
33 РИССМ. 122-қор, 122/1-т., 1745, 3-іс, 135, 137, 142 пп.
34 РИССМ. 125-қор, 125/1-т., 1749-1752, 1-іс, 1. 19, 20 пп.
35 РФ ОрОММ. 3-қор, 1-т., 24-іс, 82-85, 93 пп.
36 РФ АОММ. 394-қ., 1-т.,1570-іс, 6-15 п.; РФ ОрОММ. 3-қ., 1-т., 30-іс, 35 п.
37 РИССМ. 122-қор, 122/3-т., 1775-1786, 2-іс, 119 п.
38 РМӘТМ. 52-қор, 1/194-т, 355-іс, 1-бөлім, 199 п.
39 РМКАМ. 10-қор, 3-т., 585-іс, 44-48, 52 п.
40 РМКАМ. 1239-қор, 3-т., 111-бөлім, 1795, 59118-іс, 20 п.
41 РФ ОрОММ. 6-қор, 10-т., 205-іс, 4-5 пп.
42 РМӘТМ. 846-қор, 16-т., 19209-іс, І бөлім, 110-115 пп.
43 ҚР ОММ. 4-қор, 1-т., 280-іс, 191-196 пп.
44 ӨР ОММ. И-715-қор, 1-т., 14-іс, 479 п.
        
        ӘОЖ 94 (574) «1745-1860» (043)
Қолжазба құқығында
ИСМУРЗИН ЖӘНІБЕК АЛЛАЯРҰЛЫ
Батырұлы Қайып хан және оның әулетінің тарихы
(1745-1860 жж.)
07.00.02 – Отан ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Орал, 2008
Жұмыс М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің
Қазақстан Республикасының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы
Ә.Қ.Мұқтар
тарих ғылымдарының
кандидаты,
доцент
Г.Б.Ізбасарова
Жетекші ұйым: ҚР ... және ... ... ... жаңа
заман
тарихы бөлімі
Диссертация 2008 жылы «24» мамыр күні сағат 10.00-де М.Өтемісов атындағы
Батыс Қазақстан мемлекеттік ... (090000, Орал ... ... 162) жанындағы БД 14.61.26 Біріккен Диссертациялық Кеңестің
мәжілісінде қорғалады.
Диссертациямен ... ... ... Қазақстан мемлекеттік
университетінің ғылыми кітапханасынан танысуға болады.
Автореферат 2008 жылы «21» ... ... ... хатшысы,
тарих ғылымдарының докторы
Б.Г.Шинтимирова
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Республиканың ... ... өз ... ... ел болуы төл тарихымызды жаңаша зерделеуге ... ... орай ... ... ... өзіндік терең із қалдырған тарихи
тұлғаларға ұлттық мүдде тұрғысынан лайықты баға беру ... ... ... ... тарихымыздың ақтаңдақ беттері ашыла
түсуде. Себебі кез келген өркениетті елде тарих ғылымы сол ... ... ... ... ... күрделі тарихи кезеңдер мен сол кезеңдерде
өзінің қоғамдық ... ... ... із қалдырған жеке ... өмір ... ... ... ... гуманистік міндетін орындап
отырған. Оның үстіне әр кезеңде тарихи тағдырлары үздіксіз ... жеке ... ... тарихи шындықты қалпына келтіру бүгінгі ұлттық
тарихымыздың қалпына келуі үшін де аса қажет. Өйткені ... ... ... ... жас ... бойында отаншылдық сезімді
қалыптастыратыны ... ... ... ... ... тұлғалардың қоғамдық-
саяси қызметін бағалау белгілі дәрежеде патшалы Ресей, Кеңестік заманда да
қолға алынып, ... ... ... ... ... ... қай ... үстем еткен билік тарихи ... өз ... ... ... отырды. Патшалы Ресей үшін, қазақ елінің хан, сұлтандары, би-
батырлары орыс үкіметі жақтастары мен ... топ ... ... ... ... Бұл дәстүр кейін кеңестік тарихнамада да
жалғасын тапты. Соның ішінде хан, сұлтандардың қоғамдық-саяси ... ашық ... ... ... ... ... тарихшы Е.Бекмаханов қудалауға ұшырады. Осыдан соң қазақ хандары
мен сұлтандарының ... оң баға ... ... ... ... білу мүмкін болмады.
Ал бүгінде тәуелсіз елдің алға ... ... ... ... ... ... халқымыздың өзіндік жолы бар тарихын жаңа табылған
деректерге сүйеніп зерттеуді талап етеді. ... ... ... ... ... бірі – ... қазақ қоғамында билеуші топ болып
есептелген Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... хан әулеті туралы «Қазақ мемлекетінің іргетасын ... ... ... ... ... ... мәртебе иесі сұлтандар,
яғни Шыңғыс ... ... ... ... – шыңғысзадалар болды. Олар
қазақ қоғамындағы ең бір ықпалды күшке айналды. ... ... ... ... ... иемденіп, осынау әлеуметтік топтың тұқым
қуалайтын мүшесі ретінде құқыққа ие ... ... ... ... ... қай ... ... қарамастан хан тағына таласқа түсуге
хақылы болды. Сондықтан да, қазақ ... ... ... ... падишахы, біресе Хиуа мен Бұқар ханы ... ... ... ... ... ... әрі ... «Біздің сан ғасырлық
тарихымыздағы биліктің дәстүрлі институттарына баға ... ... ... арғы ... қара ... да көре білуіміз керек.
Бүгінде дүние жүзінің ең ірі мемлекетінің ... ... ... Қазақстан-
ның ұлан-байтақ жер көлемін сақтап ... ... ... батырлардың
ерлігі арқасында ғана мүмкін болған нәрсе емес. Бұл қазақ хандары ... ... мен ... де ... ... ... алыс-
жақын ғасырлардың өн бойында дала билеушілері аса ... ... және ішкі ... ... ... бере ... ең басты
байлығымызды – ұлттық тұтастық пен ұлттық жер ... ... қала ... өз ... ... білген олар ұлттық мүдде үшін өлшеусіз қызмет
етіп, пайдалы іс ... ... [1, 209-210, 227-228 бб.], - деу ... ... мен ... ... тарихтағы орнына жоғары баға берді.
Қазақ тарихындағы тарихи әулеттерді зерттеу қажеттігін алға ... ... ... ... ... ... жатқызып, алдағы
уақытта бұл мәселелерді жүйелі түрде таразылап, шешу керектігіне ... ... ... ... ...... шежірелік
деңгейде жеке жанр болып қалыптаспай келеді. Қазақстанда бар ... ... ... Бөкейхановтар, Кенесариндер
шежіреленбей ... ... ... салттары, дәстүрлері қазақ
халқының дамуына қосқан үлестері тереңнен зерттелсе, XVIII-XIX ... бір ... ... ... ... ... түсер еді»
[2, 286 б.], - деуі ... ... ... ... күн ... маңызды екендігін айғақтай түседі.
Сонымен біз зерттеп отырған Қазақстанның батыс өңіріндегі Батырұлы Қайып
хан мен оның ... де ... ... ... ... ... Оның үстіне Қайып хан мен оның әулетінің тарихы XVIII-XIX ғасыр-
лардағы Батыс Қазақстан өңірінің тарихымен тығыз ... ... ... ... орыс ... ... отарлап, оны күштеп бағындыруға
жанталасып, мемлекеттік басқару ... ... ... ... жік-жікке
бөліп, бір-біріне айдап салып, неше түрлі қулық сұмдықты жүзеге ... ... ... өзі ... ... арттыра түседі. Батыр хан
тұсынан бастап бұл әулетке сенімсіздікпен ... орыс ... ... Сыр бойы ... ақ ... ... хан сайлауы олардың
халық қолдауына ие болғандығын дәлелдей түседі. Кезінде ... ... ... Кіші жүз ... ... Сырым көтерілісі тұсында халық қолдауына ие
болған Қайып хан, кейін Сырымды ... ... хан ... ... ... Шерғазы сұлтандар, ХІХ ғасырда тарих сахнасына көтеріліп, ... ... ... ... хан, Хиуа ... бағытын ұстана отырып
орыс отаршылдығына қарсы күрескен Жанғазы, Бөрі сұлтандар және Кіші жүзде
хандық ... ... ... ... ... ... жүйесіне тартылған
Қайып хан ұрпақтары қазақ тарихындағы тарихи тұлғалар қатарынан ... ... Оған ... ... ... ... мемлекеттерімен және Хиуа, Бұхара
хандықтарымен түрлі деңгейдегі байланыстарын ... ... ... ... ел үшін ... ... ... орны айқындала түседі. Сонымен
бірге Батырұлы Қайып ханның қоғамдық-саяси қызметінің бүгінге дейін арнайы
зерттелмеуі мен ... хан ... ... Кіші жүз ... ... ... ... одан әрі күшейте түсері анық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Батырұлы Қайып хан мен оның ... ... өмір ... ... ... бетіне түсіп, мұрағат
құжаттарында жинақтала бастаған. Өйткені кез келген ... ... ... ... ... ... ... байланысты болуына орай, Қайып хан
әулетінің зерттелу тарихы XVIII-ХІХ ... ... ... ... ... орыс ... еңбектерінің маңыздылығын атап өтпекпіз.
Батыр, Қайып хандар туралы ... ... ... ... ... еңбектерінен [3] кездестіреміз. П.И.Рычков «Орынбор
губерниясының топографиясында» «Мұнда (Кіші жүзде – Ж.И.) олардан басқа
сұлтандар бар, ал ... ... ... ... ... ... оның ұлы
Қайып Хиуада бірнеше жылдан бері хан болып келеді», «қазіргі ... ... ... ... ол ... жолмен емес, ... ... ... десе, келесі «История Оренбургская» еңбегінде
«Хиуалық Қайып ханның әкесі Батыр сұлтан Кіші жүзде айрықша ұлысқа ие» ... оның ... ... ... және ... ... ... Кіші
жүздегі Әбілқайыр, Нұралы хандармен арадағы өзара байланысына ... ... ... ... ... 1750 жылы Орынборға елшілік жібергенін
баяндайды.
1771 жылы қалмақ көшу ... ... ... келген капитан
Н.П.Рычковтың күнделік ... ... ... ... ... ... өз
әскерлерімен қатысқандығы және кезінде Қайыпты Нәдір ... елші ... Кіші жүз ханы ... ... ... Капитан пікірінше,
Кіші жүздің кейбір руларын басқарған Қайып хан Нұралы ханнан тәуелсіз
болған.
1768-1774 ... ... ... ... ... швед ... өз ... Хиуаны билеген қазақ ... ... дей ... «Нұралы ханнан кейін Хиуаны қазақ сұлтаны Батырдың
ұлы Қайып хан басқарды» деп ... жылы Орта ... ... мәліметтер жинаған капитан ... ... ... хан Қайып бар. Ол Нұралы, Уәли хандармен тең және
олардың ... ... ... деп сипаттады. Сонымен Қайып ханның көзі
тірісінде мәлімет қалдырған Н.П.Рычков, И.Г.Андреев ... ... ... Кіші жүз ханы ... және Орта жүз ханы ... тең ... олардан тәуелсіз билік құрғанын дәлелдейді. Мұның өзі ... ... жүз ... ... ... ... ... көмектесері сөзсіз.
ХІХ ғасырда Ресей үкіметі Қазақстан тарихын зерттеуді ... ... ... ... отарланушы объект ретінде Қазақстан жан-жақты
анықталып, содан соң үкімет саясаттарын батыл жүргізу ... ... ... ... Осы ... А.И.Левшиннің [4] іргелі еңбегі
жарық көрді. Онда Батыр, Қайып, Әбілғазы хандардың қызметтері сөз ... ... ... ... Нұралы хандармен арадағы ... ... ... «Батыр өз әкесінің Әбілқайырға деген жек
көрушілігін жалғастырып, оның билігін ешқашан ... жоқ және ... ... ... байланыс жасамады» деген біржақты ... ... ... ... ... Қайыптың Кіші жүзге хан болуға екі рет
ұсынылғанын көрсете отырып, патша ... ... ... бекітпеу
себептеріне талдау жасады. А.И.Левшин Батыр, Қайып, Әбілғазы ... ... ... ... ... ... айрықша көңіл бөледі.
XVIII ғасыр мен XIX ... ... Кіші ... ... ... ... пікір білдірген зерттеуші еңбегінен орыс
үкіметінің саясатын байқауға болады.
ХІХ ғасырда Ресейдің Орта ... ... ... ... ... дүниеге келген Н.Н.Муравьев, Е.К.Мейендорф, Г.И.Данилевский,
В.Я.Ханыков [5] еңбектерінде Қайып хан мен оның ... ... ... кездеседі. 1819 жылы қарашада келіссөздер үшін Хиуада
болған капитан Н.Н.Муравьев Шерғазы хан ... хан ұлы – Ж.И.) ... жыл ... Хиуа ханы ... ... алым-салық төлейтінін және
сол тұста Шерғазының Хиуада қайтыс ... ... соң Хиуа ханы ... оның ... ... ... тағайындағанын жазады.
1820 жылғы Бұхара сапары негізінде жарық көрген монографиясында ... ... шах ... Бұхар ханы Әбілпейіздің қызы Хиуа ... ... ... ... қазақ тегінен екендігін баяндады.
Бірақта орыс елшісі Хиуа ханы ... ... ... жж.) ... бірі деген қате қорытындыға келген. Қайып хан немересі
Арынғазы хан ауылында болып, ... жеке ... ... ... ... ... бейнесін жасап, оның қазақтар арасындағы қадір-
қасиетінің, беделінің ерекше жоғарылығын ... ... 50-70 ... ... ... И.Казанцев, Л.Костенко, Н.Веселовский [6] еңбектері жарық көрді.
1748-1765 жылдардағы қазақ еліндегі саяси ахуал мен Ресейдің Орта ... ... ... ... ... ... ... қызметіне қатысты материалдарды жариялады. Автор Орынбор
мұрағат деректері негізінде Кіші ... ... хан ... кейін
1748 жылы 15 қазанда ... ... хан ... ... ... мен ... хан арасындағы және Қайыптың Хиуада хан болған кезіндегі
орыс-хиуа, ... ... ... ... ... штаб ... Л.Мейер еңбегі Қайып хан әулеті тарихының біз зерттеп
отырған кезеңін толық ... ... Оның ... ... Кіші ... саясатына, Қайып хан ұрпақтарына қатысты мол
деректер кездестіреміз. Л.Мейер ... ... сол – ол ... рет
Қазақстанның батыс өңірінің қоғамдық-саяси өмірінде өз ... ... ... хан ... ХІХ ғасырдың 60-жылдарына дейінгі кезеңдегі
қызметтеріне қатысты тарихын жарыққа шығарды. Еңбектен Қайып ұрпақтарының
бір бөлігінің Кіші ... орыс ... ... ... ... Азия хандықтары бағытын ұстанғандығын ... ... ... сол кездегі орыс үкіметі ұстанымынан ... ... ... ... ... Хиуа және ... иеліктеріне жақын
жерде тұрақтады, ал оның әкесі тіпті біраз уақыт Хиуаны басқарды» ... ... ... 1822 жылы ... деп қате ... ... ... автор Арынғазы Әбілғазыұлы, Жұма Құдаймендіұлы, Жантөре
Жиһангерұлы, Ахмет ... ... өз ... ... штаб капитаны Л.Костенко өз еңбегінде «1770 жылы Хиуа хандығына тағы
бір орыс боданы, қазақ ханы Қайып шақырылды» деп ... ... ... ... ... ... ... Себебі, біріншіден, Қайып
Хиуаны 1747-1758 жылдар аралығында басқарса, екіншіден, 1770 жылы ... ұлы ... хан ... ... Хиуа ... басқарған хандарға арнаған
еңбегінен Қайып хан мен оның ... ... ... ... ... хан мен оның ... ... саралауда автор
өзіне дейінгі зерттеушілердің көзқарастарын қайталаумен ... ... ... ... хан ... ... кейбір жаңсақ пікірлерде орын
алғандығын баса көрсетеміз.
Қайып хан мен оның әулетінің тарихы ХІХ ғасырдың 90 жылдары А.И.Макшеев,
Ф.И.Лобысевич, ... ... [7] ... ... ... ... және оның ұрпақтары туралы өз пікірін білдірді. Ол
Айшуақ хан тұсында ... ... ... бас тартқан қазақтар
Сырдың төменгі бойына кетіп сұлтан Әбілғазы ... ... ... ... ... оның ұлы Арынғазыны «әділ және адал адам» ретінде
бағалайды. Сонымен бірге еңбекте Хиуа хандығы бағытын ... ... ... ... ... мен Бөрі ... орыс үкіметіне қарсы
күрескені туралы мағлұматтар кездеседі.
Ф.И.Лобысевич Қайыпты ықпалды қазақ сұлтандарының бірі Батырдың ұлы ... оның ... шах ... ... ... хан болғанына тоқталды. Ал
«Киргизская степь Оренбургского ... ... 1812 жылы хан ... ... ... сұлтанды қазақтар жек көрді және ол көп ... ... ... деп ... ... 1742-1758 жылдардағы басшысы И.И.Неплюевке арнаған
монографиясында В.Н.Витевский Әбілқайыр өлімінен кейін ... ... ... ... ... ... ақ ... көтеріп хан
сайлағанын, Хиуада хан болған ұлы Қайыптың ... ... ... ... байланысқа шыққанын жазады. Оның пікірінше, ... ... ... ... ... қаламаған, өйткені Нұралы оның қалауы
бойынша хан сайланған. Батыр ханды Нұралының «ең зұлым да қауіпті ... бір ... ... автор Қайып хан тұсындағы орыс-хиуа, қазақ-
хиуа қатынастарына ... ... ... ... патша үкіметінің жарлықтары, заңдары мен
қазақ хан-сұлтандарына жазылған хаттары негізіндегі жинақты ... ... ... ... ... хан ... бекітпеу мен Қайып
хан тұсындағы Хиуа хандығына ... ... ... бірнеше жарлықтары
бар.
Жоғарыдағы пікірлерді ХХ ғасырдың басында А.И.Добросмыслов, И.С.Иванов,
М.А.Терентьев, С.В.Жуковскийлар [8] дамыта ... ... ... ... ... зерттеушілерге қарағанда қомақты болғанымен,
бұрынғы ... аса ... ... ... ... ... өзіне
дейінгі орыс зерттеушілерінің көзқарастарын қайталады. Оның пайымдауынша
Қайыптың Хиуада хан болған кезіндегі ... ... ... ... ... ІІ ... оны ... гөрі сенімсіздеу деп
есептеуіне байланысты хандыққа бекітпеген. ... ... хан ... мәліметтер келтірілгенімен, кейбір фактологиялық қателіктер орын
алғандығын атап өтеміз.
1901 жылы «Астраханский ... ... ... ... ... ... Бөкей Ордасының құрылуының жүзжылдығына арнаған мақаласы
Қайып хан мен оның ұрпақтарына қатысты біраз ... ... ... хан ... Батырдың ұлы Қайып хан Бековичтің
әскерін жойған Хиуа ханы Шерғазының туысы (жиені – Ж.И.) деп ... 1794 жылы хан ... ... ... Қайыпұлы Әбілғазыны
қалағанымен жаңа губернатор мұндай сайлауды ... деп ... ... ... Кіші жүз ханы ... ... ... бірақ бұған Сыртқы істер министрлігі мен сол ... ... ... ... ... 1841 жылы Аллақұл ханның
шақыруымен Хиуада болған құпия ... ... хан ... ... ... ... Ал ... еңбегінде Батырдың хан сайлануы,
Қайыптың Хиуадағы қызметі және Батыр – ... ...... ... төркіні тілге тиек етілген.
Жалпы алғанда төңкеріске дейін шыққан ... ... ... ... ... ... жүргізген отаршылдық саясаты мен іс-
қимылдарын ақтау, ұлы ... ... ... ... ... хан бабалары шежіресіне қатысты деректер қазақ ... ... ... [9] ... ... ... басында қазақ тарихнамасы Х.Досмұхамедұлы, Қ.Кемеңгерұлы,
Т.Шонанұлы [10] еңбектерімен ... ... Бұл ... XVIII – XIX ... ... ... саяси жағдайды, Ресей отаршылдығына қарсы болған
ұлт-азаттық ... ... ... ... хан ... ... өз пікірін былай білдірді: «Қара халық өзінің азаттығы,
тыныштығы ... ... ... ... таласуынан көріп,
Әбілқайыр тұқымынан хан сайланбасын деді. Сонда да ел ... тұра ... екі ... бір ... Хиуа ханы ... ... ... бөлігі
Нұралының өзін қалады. ...Үкімет хан сайлауға айналған соң, 1790 жылдан
бастап ... ... ... ашық ... ... 1791 жылы ... ... сайлаған ханның бізге керегі ... ... ... қосылып
кетті».
1920-1940 жылдар аралығында А.Ф.Рязанов, А.П.Чулошников, В.В.Бартольд,
С.Асфендиаров, М.Тынышпаев [11] зерттеулері жарық ... ... ... ғасырлардағы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихына қатысты бірнеше еңбек
жазды. Ғалымның «Сорок лет борьбы за национальную ... ... атты ... ... деректеріне негізделген алғашқы сүбелі зерттеу
еді. Аталмыш еңбек Қайып хан ұрпақтары ... ... ... Арду ... ... ... қатысты бұрын беймәлім
болып келген материалдарды жариялауымен құнды. Зерттеуші ... ... ... байланысқа назар аударғанымен, оны толық ашуға, тарихи
оқиғаларды жазуда бірізділікті сақтауға, деректі сыни ... ... ... ... құжаттарды толықтай тарихи талдау жасамай
сол күйінде жариялауына ... ... ... ... ... сын ... ханның Хиуадағы қызметіне қатысты мәліметтерді Орта Азиялық
жазба деректерді пайдаланған академик В.В.Бартольд еңбегінен табамыз. ... ... ... ... ... ұзақ иеленгенін атап көрсетеді.
Дегенмен Батырұлының хандық биліктің маңызын ... ... ... ... ... одан ... хандыққа түрікше Қарабай есімін
иеленген, Қайыптың інісі Абдолла отырғанын баяндады.
М.Тынышпаев, С.Асфендиаров зерттеулері мемлекеттік ... ... ... ... қазақ шежіресіне, қазақ хандығының құрылуына,
хандар шежіресіне, XVIII ғасыр басында қалыптасқан жағдайға талдау жасады.
С.Асфендиаров ... ... рет ... көне ... 1917 ... ... жазып шықты.
ХХ ғасырдың 40-жылдары Қазақстан тарихы бойынша ... ... [12] ... еңбектері жарық көрді. М.П.Вяткиннің «Сырым
батыр» монографиясы Қайып хан ... ... ... ... ... ... Қайып ханның Кіші жүздегі қоғамдық-саяси ... өз ... ... ... ... Қайып, Әбілғазы хандар,
Шерғазы сұлтан туралы пікірлердің маңыздылығын атап өтеміз. М.П.Вяткин
пікірінше ... ... ... ... ... бағынған емес. Дегенмен,
ғалым деректерді пайдалануда кейбір қателіктер жіберді. ... ... Кіші ... 1756 жылы ... 1758 жылдың басында оралғанын, Батырұлы
Бөрі сұлтанның ... ... 1762 жылы ... ... ... ... мұрағат құжаттары дәлелдейді.
Е.Бекмаханов еңбегінде ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... ... ... Ғалым сол кезеңдегі Ресей империясы ... Азия ... ... ... ... анықтады. Қайып хан
немересі Арынғазыны ХІХ ғасырдың басындағы аса ірі ... ... ... бағалады. Сонымен бірге зерттеуші Қайып хан шөбересі, Кіші
жүздің Шығыс ... ... ... ... Жантөриннің орыс әскерлерімен
бірге Кенесары ... басу үшін ... ... ... монографиясына арнайы ұйымдастырылған шабуылдан кейін қазақ
қоғамындағы ақсүйектердің ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстар «ішкі тартыстар», «керітартпа оқиғалар»
ретінде түсіндіріліп, Қазақстанның Ресейге қосылуының ... ... ... ... талап пен таптық принципке негізделген бағыт-
бағдарға қарамастан, Қазақстан тарихы жаңа ... ... ... ... қазақ-орыс қатынастары, Қазақстанның қоғамдық-саяси
құрылымы Н.Г.Аполлова, Е.Б.Бекмаханов, ... ... ... ... ... ... ... В.А.Моисеев [13] зерттеулерінің негізгі
арқауы болды.
Қайып хан әулетіне қатысты деректер сол кездері жарық ... ... Орта Азия ... қарым-қатынастары тарихына арналған П.П.Иванов,
У.Х.Шәлекенов, Н.А.Халфин, С.Камалов, Ж.Уббиниязов, А.Кощанов ... де ... ... ... ... даму ... ... еңбектерді ой-
елегінен өткізіп талдау жасау, оған жаңаша көзқарас егемен ел ... Осы ... ... ... ... ... ... ерекше
назар аударылып, ұлттық тарихымыздың өткен-кеткені жан-жақты ... Тың ... ... ... ... тарихи ой-пікірдің жаңаша
өрбітілуі төл тарихымызды толықтыра түсті. ... ... ... ... Ж.Қасымбаев, М.Әбдіров,
С.Мадуанов, С.М.Мәшімбаев, М.У.Шәлекенов, Ж.О.Артықбаев, В.З.Галиев,
Е.Ж.Валиханов, ... ... ... [15], т.б.
отандық тарихшыларымыздың жаңа ... ұлт ... көп ... ... ... бастады және ХVIIІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ
қайраткерлері ... жаңа ... ... уақытта Батыс Қазақстан өңірінің әлеуметтік-экономикалық, саяси
мәселелерін, тарихи тұлғаларының қоғамдық-саяси ... ... ... ... ... Т.З.Рысбеков, Б.Қ.Бірімжаров, ... ... ... ... ... ... ... Ж.Ж.Жақсығалиев, А.Қ.Қарамурзина
диссертациялары [16] соның ... ... ... ... ... ... саяси-тарихи кескіндемелерін қайта сомдауда
тарихшы Ә.Мұқтардың еңбегі елеулі. Ғалым отандық, ресейлік ... ... ... ... қыр ... бұған дейін беймәлім болып
келген нақты деректерін тауып, жүйелеумен қоса, оларды сараптап, бағалауда
аса тың, әділ ... мен соны ... ... ... хан ... ... Ұ.Ахметованың кандидаттық диссертациясы
негізінде жарық көрген «Арынғазы хан» еңбегінің орны ерекше. Қайып ... ... ... ... ... ... ... бірі – Батыр хан ұрпақтарының ел ... ... ... ... тың ... ... жаңаша көзқарас тұрғысынан қайта
қаралуы ... [16, 38 б.] ... алға ... ... хан ... ... ... одан әрі айқындай түседі.
Қорыта келгенде, қазіргі уақытқа дейін Батырұлы Қайып ханның ... оның ... ... ... ... ... Жоғарыдағы
зерттеулерде Қайып хан жөніндегі ... ... ... ... Оның үстіне ХVIIІ-ХІХ ғасырларда Қазақстанның батыс ... із ... ... хан ... тарихы кешенді әрі жеткілікті
түрде зерттелмеген болатын. Сондықтан біздің ... ... ... ... хан мен оның ... Қазақстан тарихындағы орнын анықтап, олар
туралы аз да болса жарияланған мәліметтердің өзін тәуелсіз ел ... ... ... ... ... келген, ғылыми айналымға түспеген
мұрағат құжаттары арқылы зерттеу болып табылады.
Зерттеу ... ... мен ... ... жылдары қазақ тарихында
айрықша із қалдырған тарихи тұлғалар ... мен ... ... мен ... ... ... қосқан үлесін зерделеуге
ерекше назар ... ... ... ... ... ... мен ХІХ ... 60-жылдары аралығындағы Қайып
хан әулетінің тарихын зерттеу арқылы осы әулеттің қазақ ... ... ... ... ... ... ... отыр.
Ол үшін алдымызға мынадай міндеттерді қойдық:
- Қайып ханның ... ... ... әсер еткен ата-
бабасының қазақ тарихындағы орны мен ролін жаңаша ой елегінен өткізу және
XVIII ғасырдың ... ... Кіші ... ... ... кезіндегі
Қайып әкесі Батыр сұлтанның көзқарасын анықтау;
- Қайыптың Хиуа ... ... Хиуа ханы ... оның Нұралы
ханмен, Ресеймен арадағы қарым-қатынастарын жаңаша ... тың ... ... ... ... ... ... талабына сай қорыту;
- Қайыптың Хиуадан Кіші жүзге оралуынан ... ... мен ... хан ... ... ... Сыр бойы ... басқаруы, Сырым
көтерілісі кезінде Кіші жүз старшындарының ... Кіші жүз хан ... ... дәстүрлі хандық басқаруды сақтауға ұмтылысын, Қайып
ханның Кіші жүздің белді тұлғаларымен және ... ... ... ... соны ... ... ... Қайып ханнан кейінгі оның ... ... ... ... ... ... саралап, олардың Ресей, Хиуа, ... ... хан ... ... ... анықтау арқылы тарихи
тұлғалар ролін бағалау;
- Қайып хан ұрпақтарының Ресей империясы бағытындағы ... ... ... ... ... ... мемлекеттігін біріктіру мен дәстүрлі
хандық басқаруды ... қалу ... ... және ... ... ... арқылы ХІХ ғасырдағы қазақ елінің дамуын Ресеймен,
Хиуамен, Бұхарамен ... ... ... ... ... оның ... асуы деңгейін айқындау;
- Хандық биліктің жойылуынан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... хан ұрпақтарының орыс саясаты
негізінде құрылған басқару жүйесіне тартылуын және ... ... ашып ... ... хан ұрпақтарының Хиуа хандығы бағытындағы қызметтеріне ... ... және ... Қазақ даласына тереңдей енген ... ... ... ... ... ... арқылы қазақ елінің өз
тәуелсіздігі үшін жанқия күрескен ... ... ... ... ... ... таңдап алынған зерттеуіміздің маңыздылығын
айғақтап қана қоймай, сонымен бірге ... ... ... ... ... жұмысының хронологиялық шеңбері: Қайып ханның тарих сахнасына
көтерілген 1745 жылдан бастап оның әулетінің ... ... ... ... ... ... ... үкіметі 1867-1868 жыл-дардағы
реформаға сәйкес ... ... жою ... ... ұрпақтарын қазақ
даласындағы ел билеу құқықтарынан айырған болатын. ... хан мен ... ... Кіші жүз, Орта жүз, ... ... ... мемлекеті
территорияларында өрбіді. Аталған жылдары ... ... ... ... ... ... дамып, хандық басқаруды күштеп жоюмен,
оған қарсы ұлт-азаттық қозғалыстардың өрбуімен және ... ол ... ... ... ... ... ... жұмысының негізгі нысаны: Қайып хан мен оның ... ... ... ... ... ... азаматтарының мемлекеттілік,
елдің бірлігі мен болашағы жөніндегі саяси қимылдарын саралау және ... ... ... ... ... ... байланысын жаңа деректер
арқылы зерделеу. Осындай бағытта ғана Батырұлы Қайып хан мен оның әулетінің
тарихы тұтастай бір жүйеге ... ... ... ... ... алға ... мәнін жан-жақты ашу үшін тарих ғылымындағы әлемдік және ... ... ... ғылыми әдістері пайдаланылды.
Объективтілік, тарихилық, жүйелілік, салыстырмалық және талдау, ... ... ... ... ... басшылыққа алына отырып, зерттеу
тақырыбы бойынша мұрағат құжаттарын, жарық көрген ... ... ... ... ... жаңалығы: Батырұлы Қайып ханның қоғамдық-саяси
қызметі арнайы зерттеуге айналған ... Әр ... ... ... өзара
қайталанып жүрген мәліметтер тарихи тұлғаның бейнесін ... ... Оның ... ... хан ... ... XVIII-ХІХ ғасыр-лардағы
Қазақстан тарихындағы ақтаңдақ беттерінің бірі ... ... ... патшалы
Ресейдің қазақ даласын отарлау саясатының басталуы, ... ... ... хандық басқару жүйесін ... ... ... ... ... отар елге ... ... сол кезеңде болғанды.
Осындай қалыптасқан қоғамдық-саяси жағдайда Қайып хан ұрпақтарының бірі
Ресей, екіншілерінің Орта Азия ... ... ... ... ... соны ... анықталды. Қайып хан әулетімен қазақ
қоғамындағы белді ел игілерінің арасындағы қарым-қатынас төркіні жаңаша
зерделенді. ... ... ... ... аты ... ... ... келген кейбір Қайып хан ұрпақтарының тарихы ғылыми тұрғыдан
талдауға алынып, мол мұрағаттық құжаттар ... ... ... ... рет ... ... барлығын өзара байланыстырып, жүйелеп, кешенді
түрде зерттеу тұңғыш рет жүзеге асып ... ... ... ... ... ... ... Батырұлы Қайып хан мен оның әулетінің тарихына қатысты алдымызға
қойған мақсат-міндеттерімізді орындау үшін бүгінге дейін ... ... ... тікелей қатысы бар деректер пайдаланылды. ... ... ... ... оны ... ... патшалы Ресей
заманында басталғанымен, кең түрде дамуы, тақырыбымызға байланысты мұрағат
құжаттарын жинақтау кешегі Кеңестік жүйеде жүзеге ... ... ... ... ... мұра» бағдарламасы аясында жарық көрген
деректерде қолданысқа енді. ... ... хан мен оның ... ... біз үшін ... ... мен ... жинақтары айтарлықтай
көмек жасады.
1869 жылы жарық көрген «Архив государственного совета» жинағында Қайып
хан мен оның ұлдары Әбілғазы, ... ... ... ... ... [17]. 1908-1915 жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... ... для
истории завоевания Туркестанского края» жинағының І-VII томдарында Қайып
хан ұрпақтары ... ... Бөрі ... ... ... Нұрымұлының Хиуа хандығымен және Ресеймен ... ... ... ... [18]. 1935 ... «Материалы по истории
Каракалпаков» жинағында ХІХ ғасырда Әбілғазы хан мен ... ... Хиуа ханы ... ... ... ... ... жасаған шабуылдары туралы мәліметтер берілген [19]. 1936
жылы жарық көрген «Материалы по ... ... ССР» ... ... ... хан ... қатысты құжаттар бар. Жинақта Тәуке ханның қайтыс
болуынан соң Қайыптың хан сайланғаны, оның Ресеймен жүргізген ... [20]. ... ... ... 1938 жылы жарияланған
«Материалы по истории туркмен и ... ... ... хан ... ... ... мен XVIII ғасырдағы Кіші жүз бен Хиуа ... ... ... ... ... ... ... по истории Казахской ССР (1785-1828 гг.)»
жинағында басылған және жанында кейбір араб тілдеріндегі ... ... 151 ... 43-і ... хан мен оның ұрпақтары Әбілғазы, Шерғазы,
Арынғазы т.б. қызметтеріне тікелей ... бар ... ... ... [22]. 1948 жылы ... по ... Казахской ССР (1741-1751
гг.)» жинағы Мәскеу ... ... 140 ... ... ... 22-
і Батыр мен Қайып хандардың қызметтерін саралауда құнды ... ... Онда ... Кіші ... қызметі, хан сайлануы, Қайыптың Хиуадағы
қызметі, Батыр, Қайып хандардың Әбілқайыр, Нұралы хандармен және Орынбор
әкімшілігімен ... ... ... ... [23]. 1960 ... по истории политического строя Казахстана» жинағындағы ... 7-і ... ... Қайып хан және Жұма Құдаймендіұлының тарихынан
сыр шертеді [24]. 1961 жылы ... ... ... ... веках» жинағындағы 276 құжаттың 49-ы ... ...... Қайып хандардың және Батырұлы Бөрі ... ... ... ... ... бола ... [25]. 1964 жылы ... көрген «Казахско-
русские отношения XVIІІ-XIХ веках» ... ... ... ... Ол
1771 жылдан бастап 1867 ... ... ... Санкт-
Петербург, Омбы, Алматы ... ... ... алынған
материалдарды баспадан шығарды. 353 құжаттың 16-ы Қайып хан мен ... ... ... ... ... Жанғазы Шерғазыұлы, Бөрі
Тәукеұлы және Нұрым Әбілғазыұлының қызметтеріне арналған [26].
1963 жылы шыққан ... ... в ... ... ... Қарабай, Қайыпұлы Шерғазы сұлтандар және қазақ-
түрікмен, қазақ-хиуа байланыстары туралы материалдар бар [27]. Парсы, ... ... 1969 жылы ... ... «Материалы по истории Казахских
ханств» жинағында Батыр, Қайып хандардың және Қайып ұлдарының Хиуадағы іс-
әрекеттеріне қатысты мәліметтер ... ... жылы ... ... ... ... «100 құжат» жинағында
Батыр, Қайып хандардың Қытаймен байланыс жасап, Пекин сарайына елшілер
жібергендігін ... ... ... [29].
1996 жылы Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа, 2002 жылы Бөкей
Ордасы тарихына арналып жарық көрген жинақтарда да ... хан ... ... кездеседі [30].
2005 жылы жарияланған «История Казахстана в персидских источниках» [31]
жинағында Қайып хан генеалогиясына қатысты деректер келтірілсе, ал ... в ... ... XVI-XX ... [32] ... Батыр, Қайып
хандарға және олардың ұрпақтарына қатысты ... ... ... мол ... мен ... көрсетілген жинақтарда жарық
көргенімен, ... ... ... ... түспеген мұрағат деректері
баршылық. Олар негізінен Мәскеу, Орынбор, Астрахань, Ташкент, ... ... ... ... ... Мемлекеттік Мұрағаты (ҚРОММ) – №4
Орынбор қырғыздарының облыстық басқармасы ... ... хан ... ... ... құжаттар бар.
2. Ресей Империясының Сыртқы Саясат Мұрағаты ... – №122 ... ... №125 ... ... қатынасы, №109 Ресейдің Бұхармен
қатынасы қорларында ... ... ... және ... ұрпақтарының тарихы
туралы маңызды материалдар сақталған.
3. Ресей Мемлекетінің Әскери-Тарихи Мұрағаты (РМӘТМ) – №52 Г.А.Потемкин,
№231 П.П.Сухтелен, №483 Орта ... ... ... №846 ВУА қорларында
Қайып хан мен оның ұрпақтарының ... ... ... мол.
4. Ресей Мемлекетінің Көне Актілер Мұрағаты (РМКАМ) – ІІ ... №10, ... №193, ... ... №1239 қорларында Қайып
хан мен оның ұрпақтарына қатысты мәліметтерді кездестіреміз.
5. Ресей Федерациясының Орынбор облыстық Мемлекеттік Мұрағаты ... №1 ... ... №2 ... ... №3 ... канцеляриясының, №4 Симбирск және Уфа ... №5 ... ... ... экспеди-циясының, №6 Орынбор
генерал-губернаторы канцеляриясының, №166 ... ... ... ... ... және олардың ұрпақтарының ... ... ... ... сақталған.
6. Ресей Федерациясының Астрахань облыстық Мемлекеттік Мұрағаты (РФАОММ)
– №1 Астрахань ... ... ... №394 Астрахань
губерниясы канцеляриясының қорларында Қайып ... ... ... ... ... құжаттар бар.
7. Өзбекстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағаты (ӨР ОММ) – №И-
715 ... ... ... ... ... жинастырған
құжаттары қорынан Қайып хан немересі Жанғазы Шерғазыұлының өміріне қатысты
деректер алынды.
Қорғауға ұсынылатын ... ... ... ... хан және ... ... ... барлық тарихи құжаттарды саралай отыра, XVIII-
ХІХ ғасырлардағы қазақ қоғамындағы өзгерістер, Қайып хан мен ... ... ... ... ... орнын, қазақ халқының
оларға сенім артқанын аңғарамыз. Кезінде хан, сұлтандар тарихы ... ... ... ... ... мен ... үшін
аянбай күрес жүргізгенін байқаймыз.
1 Қазақстанды отарлау саясаты анық Кіші жүзден басталғаны белгілі. Кіші
жүздің Ресейге «бодан ... ... ... ... бірдей
көзқараста болмады, оған қарсы болғандар қатарында ... ... ... әкімшілігі Кіші жүзді Ресейге қосуда қазақ ақсүйектерін бір-біріне
айдап салып, ... ал да ... бер ... ... XVIII ғасырда Кіші жүзбен көршілес Хиуа хандығын қазақ ... ... ... ... шындық. Хиуаны билеген Қайып хан Кіші жүз
ханы Нұралымен және Ресеймен байланыс ... ... өз ... ... Ресей өз мүддесі үшін Батыр мен ... ... ... ... үшін ... ... жік салып, араздастыруды, сол
арқылы Әбілқайыр ұрпақтарын өздеріне жақындатуды көздеді.
3 Хиуадан ... ... хан Кіші ... ... Сыр бойында тұрақтап
Әлімұлы бірлестігін басқарды. Батыр, Қайып хандар Қытаймен байланыс жасады.
Нұралы хан Уфаға қуылғаннан ... ... Кіші жүз хан ... ... ... ... беделді қазақ азаматтары тарапынан Қайып хан қолдау тапты.
4 ... ... ... ... ... оның ұрпақтары көтерілді. Оларда
Сырыммен тығыз байланыста болып, елдің тыныштығы үшін орыс үкіметімен қарым-
қатынас жасап тұрды. Сыр ... ... ... ... жүктелді.
Өйткені бұл аймаққа Батыр хан заманынан бастап осы әулеттің билігі мықтап
орныққанды.
5 Кіші жүзді мемлекеттік ... ... ... ... сақтап
қалу үшін Қайып хан ұрпақтарының Ресеймен байланысы жаңа арнада дамыды. Осы
кезде олардың ... ... ... де ... ... ... Хандық басқарудың жойылуы өлкенің қоғамдық-саяси өміріне өзгерістер
енгізді. Осыған орай ... хан ... бір ... ... ... тартылуымен ерекшеленді.
7 ХІХ ғасырда қазақ даласына орыс отаршылдығының тереңдей енуіне қарсы
болған Қайып хан ұрпақтары Хиуа хандығы бағытын ... Сол ... ... ... ... ... Хиуа хандары да Кіші жүздің өзіне
бағынуына әрқашанда мүдделі ... ... ... Сол ... ... ... ... Бұхара хандықтарымен тығыз байланыста
болғандығын ... ... ... хан және оның әулетінің тарихын зерттеу арқылы XVIII-
ХІХ ғасырлардағы белгілі хан, сұлтан, би, ... ... ... түсіп, олардың өзара байланыстары дәлелденеді.
Қорыта келгенде, диссертациялық зерттеуіміздің негізгі тұжырымдары бірін-
бірі толықтырып, жаңаша ой елегінен өткізіліп, өзіндік ... ... және оның ... ... ... жұмысының тәжірибелік маңызы және сыннан өтуі: Бұл диссертация
жұмысы тарихымыздың «ақтаңдақ» ... ... ... ... ... хан мен оның әулетінің тарихы өзімізге дейін жарық көрген
әдебиеттерді саралай ... мол ... ... ... ... рет
талдауға түсіп, ғылыми бағасын алып отыр. Сол арқылы ... ... ... ... ... тұстары ашылып, белгілі
тұлғалар тарихы құнды мәліметтермен ... ... өзі осы ... ... жүргендерге де танымдық пайдасы бар деп ойлаймыз. Зерттеу жұмысының
негізігі тұжырымдары мен алынған ... ... оқу ... мен
магистрларына, аспиранттарына арналған оқулықтарда, арнаулы курстар мен
семинарларда ... ... ... М.Өтемісов атындағы Батыс
Қазақстан мемлекеттік ... ... ... ... негізгі тұжырымдары, ой желісі нәтижелері, қорытындылары
сараланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның негізгі мазмұны мен ... ... ... ... мемлекеттік университетінің, Ш.Уәлиханов атындағы ... ... ... ... ... Қазақстан
гуманитарлық академиясының ... ... ... талқыға түсті. Сонымен бірге Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым саласындағы ... және ... ... 5 ... ... жарық көрді.
Диссертация құрылымы: Диссертация жұмысы кіріспеден, үш тараудан,
қорытынды бөлімнен, пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... негізделіп, мәселенің зерттелу деңгейі
көрсетілді. Зерттеудің мақсат-міндеттері, деректік ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар
мен тәжірибелік маңызы айқындалды.
«Батырұлы Қайып хан және оның ... ... деп ... ... ... ... ... қоғамындағы ролі жаңаша ой-
елегінен өткізіліп, Қайып ханның Хиуа хандығы мен Кіші жүздегі ... ... соны ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуына ата-тек
үрдісі, олардың қазақ қоғамындағы атқарған қызметтері, көршіле ... ... ... ... ... ... ... шағы
патшалы Ресейдің қазақ даласына отарлау саясатының басталу кезеңіне сәйкес
келді. ХVІІІ ғасырдың бірінші жартысында Кіші ... ... ... ... ... ... ... сенімсіздікпен қарап, оған қарсы
көзқараста болды. Батыр сұлтан Әбілқайыр ханның Ресеймен ашық жақындасуын
қаламаған. ... ... ... ... ... ел игілері
бірлесе қимылдаған. Оған Әбілқайыр ... 1745 жылы ... ұлы ... Нәдір шахқа елшілікке жіберуі дәлел [33]. Қайып есімінің мұрағат
деректеріне ене бастауы мен ... ... ... осы ... ... Содан шах жанында тұрақтаған Қайып сұлтан Нәдір шахтың
өлімінен соң 1747 жылы шілдеде ... хан ... ... ... ... хан Кіші жүз ... ... Батыр хандармен тығыз қарым-
қатынаста болды. Оның ... ... хан ... ... ... жасауға
ұмтылды. 1750 жылы көктемде Қайып хан Шербек бастаған елшілігін ... ... ... ... ... ... хан ... тікелей
Орынборға елшілік жіберген алғашқы Хиуа ... ... ... ... үкіметіне бұрын Елбарыс ханның кезінде Хиуадан Ресейге елші болып
барған Артық батырды кері ... ... ... және оған ... ... ... Сеид Бахадүр ханның ұлысымен жүруін және Нұралы хан
мен інілері ол керуендерден ... алым ... ... ... [34].
Алайда Хиуаның Парсы бодандығынан босағаны туралы нақты хабардар болмауына
байланысты және Хиуа ханының ... ... ... ... ... ... ... хан елшісін патша сарайына жіберуден бас тартты [35].
Орынбормен байланыстың сәтсіз болуына орай Қайып хан 1751 жылы ... ... ... ... ... ... Бірақ бұл әрекеті те
сәтсіз аяқталып, Нурулла бай бастаған Хиуа елшілігі 1752 жылы ... ... ... кері ... ... ... ... сауда керуендерінің Кіші жүз ханы Нұралы мен Хиуа ханы Қайып
тарапынан да тоқтатылуы екі жақты келісімге ... ... ... ... хан ... ... Орынбордан орыс елшілерінің Хиуаға
келуіне әкелді. ... ... орыс ... сенімсіздікпен қарауы олардың
біраз уақыт Хиуада болуына себеп болды. Осыдан соң Орынбор әкімшілігі Кіші
жүз ханы Нұралыны ... ... ... ... ... ... [35, 37-іс, 37-41
пп.]. Сөйтіп Әбілқайыр мен Батыр ... ... ... ... ... ... ... биліктен айырып, оның орнына өз саясатына
ыңғайлы билеушіні ... ... ... ... бұл ойы ... ... ... хандықтағы өз ықпалын арттыруды көздеген Қайып хан Хиуадағы өзбек
әмірлеріне соққы беруден соң ел басқару ісінде тәуелсіз ... ... көп ... ... ... ... қауіптенген Қайып хан Кіші жүзге
оралды. ... ... ... хан Кіші ... оңтүстігінде әкесі Батыр хан
жанында тұрақтады. ХVIII ғасырдың 50-60 ... Орта ... ... ... оның көршілес халықтарды жаулап алушылық саясаты Кіші жүз
билеушілерін де толғандырған. Соған байланысты Батыр, ... ... ... ... 1763 жылы Қытайға елші аттандырды [29, 61-62 бб.].
1766 жылы шілдеде ... келе ... ... ... Қайып сұлтан
бастаған Кішкене шектілер тоқтатқан. Оған осыдан бес жыл ... Сыр ... ... ... ... 7 мың ... ... қуып кетуі
себеп болған. Осы жылы жазда Батыр хан, Орта жүздегі ұлы Құдайменді ... ... ... ... ... ұлы – Ж.И.) және ... қарсы күресте Абылай сұлтанға көмекке бару үшін қол ... ... ... 15-іс, 631 ... 14-іс, 279 ... жылы ... ... мұрагер-наместник тағайындауды сұрауына
байланысты Кіші ... ... ... ... ... ... үміткерлер
қатарына Ерәлі, Абылай сұлтандармен бірге Қайып есімін атауы Батырұлының
ордадағы саяси салмағын анықтаса ... Ал 17 ... ... губернаторы
А.А.Путятиннің Сыртқы істер коллегиясына «Батыр сұлтан тегін бұл ... – Ж.И.) ... ... ... оның ... ... мүмкін» деп
хабарлауы орыс үкіметінің Батыр хан ... ... ... әрі дәлелдей түседі [33, 122/2-т., 1766-1769, 18-іс, 268-269, ... ... ... губернаторы И.Рейнсдорп үш жүздің халық санын,
ру құрамын, оларды басқарған ... ... ... тізім
жасаған. Онда Кіші жүздегі Әлімұлы руларын атақты ... ... ... ... қатар Қайып, Досалы, Шақғазы, Қарабаш, Ерәліұлы ... ... ... [33, ... 19-іс, 25а п.].
1771 жылы қазақ даласы арқылы Қытайға көшкен Еділ қалмақтарына ... ... ... ... ... хан да өз ... ... Ол
туралы капитан Н.П.Рычков өз жазбасында «Бұл күні түс ауа бізге Қайып хан
келіп қосылды. Кіші ... оның ... ... хан бар, ... сол ... де
бірсыпыра білікті руларды билеп, Нұралы ханнан тәуелсіз иелік етіп жүр» деп
көрсетеді [3, с.71, 85-86 бб.]. ... өзі ... ... ... қол ... отырмай бірлесе қимылдағанын, қажет кезінде көмекке
қол созғанын айғақтайды. Осы тұста Кіші жүз тарихында ... ... ... ... хан қайтыс болды. Осыдан соң Сыр аймағындағы қазақ руларын
басқару Қайып хан ... ... ... ... Кіші ... қоғамдық-саяси
өмірінде өрлеу кезеңі Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыспен ... ... 1785 жылы ... айында Кіші жүзде өткен ... ... ... ... талқылап, старшындар Нұралы ханды
тақтан тайдыру мәселесін көтерді. Осы кезде Сырым бастаған старшындар ... хан ... ... ... Қайыпты ұсынды. Сырым батыр бастаған
старшындар 1785 жылы қазан айында ІІ ... ... ... ... би, ... ... мен мырзалары өзара келісіп, ... ... ... ... ... хандыққа бекітуді сұраймыз, өйткені Қайып хан қазақ
ордасындағы хандық тектен» деп жеткізуі Қайыптың ел ... ие ... ... ... [37]. ... ... ... жөніндегі старшындардың
өтінішіне қайтарған жауабында О.А.Игельстром «Нұралы ... ... ... ... ... ... ... [38] дегенді алға тартып, жаңа ... ІІ ... ... ... ... Ал
ІІ Екатерина патшайым болса бұған аса ... ... жылы 9 ... Кіші ... ... ... Сырым батыр бастаған Кіші
жүздің белгілі тұлғалары қатысып, 1000-ға ... ... ... ... ... сұлтан ұлымен бірге қатысқан [37, 198 п.]. 12 наурыз күні
адъютант М.Черкаский мен ахун М.Хұсайыновтың ... хан ... ... қожа ... хан ... тектен шыққан. Ол көңілді рухтағы, шешім
қабылдай алатын әділ адам және қолы кең, өзінің осындай жақсы ... ... ... ... ... тыңдауға әкелді» деген мінездеме береді [38,
367-іс, 102 п.]. 1786 жылдың жаз бойына старшындар Қайып ханмен тығыз қарым-
қатынаста ... Осы жылы ... ... хан Кіші ... өткен Кеңеске
қатысады. Сол тұста патша үкіметінің Қайыпты ... ... ... ... ... ... түрде оны хан сайлаған.
Старшындардың Қайыпты хан сайлағанын ... ... ... ... ... тыс Қайыпты хан атады» деп хабарлауы да растай ... 212-213, 267 п.]. ... ... Орданың оңтүстігіндегі Әлімұлы
бірлестігін басқарған Қайыпты Нұралының Уфаға ... соң ... ... хан ... Кіші ... ... жағынан бірігуіне, яғни біртұтас
хандық басқару жүйесінің ... ... Бұл ... сол тұста Кіші
жүздегі хандық басқаруды жоюды мақсат еткен орыс саясатына кереғар болатын.
Осыны ескерген ІІ ... ... ... ... бас тартты. Алайда
патша үкіметі бекітпегенімен қазақ ... ... ... ... дейін
өздерінің ханы ретінде танығанын мұрағат деректері дәлелдейді. 1787 жылы
Кіші жүздің ... ... ... ... ... кейінгі уақытта да, Ресей хан деп танымағанмен де Қайыптың
хандық билігінің сақталуы жалғасады. ... мен бас ... ... кейін де Қайып хан Сырым батырмен тығыз байланыста болды. Оны
1789 жылдың басында Қайып ханның Сырым ... ... Кіші ... ... ... ... ... байланыс жасауы дәйектей түседі
[36, 1 қ., 9 т., 163-іс, 8 п.]. ... ... пен ... келтіру үшін Қайып хан осы тұста Кіші ... ... ... Ол ... ... малын барымталап, ұрлық істегені үшін
айыпқа тартып, жаза қолдану, зекет жинау т.б. ... ... ... ... ... алым-салық жинауға ешкімнің құқы жоқтығын,
Қайып ханның өз еркімен енгізген заңдарына қарсы болды [17, ... ... ... ... ... ... ... жүргізуінен
қауіптенді. Сол тұста Сібір ... ... ... ... ... ... ... хан билейтіндігін, Сырым батыр, Боранбай би, Қаракөбек
батырларды ең ... ... ... ... ... Қайып хан
қарамағына қарайтынын көрсеткен. Қайып ... ... ... ... Сыр бойынан бастап Орынбор, Орскіге дейінгі ... ... ... Кіші жүздің ханы деп мойындайды [39]. Алайда Кіші жүзде
біртұтас хандық басқару ... ... ... ... хан көп ... ... күзде қайтыс болды.
«Қайып хан ұрпақтары және Қазақстанның батыс өңіріндегі қоғамдық-саяси
ахуал» атты екінші тарауда Қайып ханнан ... ... ... ... хан ... Кіші және Орта ... қызметтері, олардың Ресей,
Бұхар, Хиуамен арадағы қарым-қатынасы жаңа ... ... хан ... ... ... ... ... қалды. Әсіресе
сол тұстағы саяси өмірде ерекше көзге түскені Әбілғазы, ... ... 1789 жылы Сыр бойы ... Қайыптың орнына үлкен ұлы Әбілғазы сұлтанды
хан ... Ал ... ... ... ... үкіметінің араласуынсыз жаңа
ханның сайлануына қарсы болып, Әбілғазының хан атануына тиым салуға ... ... ... ... ... ... үкіметі оның орнына 1791 жылы жасы
ұлғайған Ерәлі сұлтанды хан сайлауына Әбілғазы хан, Сырым ... ... ... би, ... өз ... білдірді.
Қайып ұлдарының бірі Шерғазы бұл кезде Кіші жүзден депутат ... ... ... сұлтан сол кезде жүріп жатқан ... ... ... ... шенін иеленген. Сонымен бірге ... ... орыс ... ... Бұхараға барып қайтты. Осы тұста
Орынбор губернаторы А.А.Пеутлингтің қазақтар мәселесін шешпей, ... ... ... ... бастаған старшындардың
Петербургтегі Шерғазы сұлтанмен байланыс жасауына ... ... ... ... ... ... ... реттеуге ұмтылды. 1794 жылы
күзде Әбілғазы хан, Бұрқан, Есенғали сұлтандар, Сырым, Қаракөбек бастаған
қазақтың би, ... ... жаңа ... ... шығу арқылы елдегі тыныштықты қалпына келтіруді көздеді [40].
Ерәлінің қайтыс ... соң ... 1795 жылы Кіші ... ... Есімді хан сайлады. Хан ... ... ... ... ... ... ... Бірақ Шерғазы кейін кері Петербургке
жіберіледі. Тек 1797 жылы күзде І Павел ... ... ... ... ... ... ... бастаған старшындар Шерғазыны ... ... Елге ... ... ... орыс тұтқындарын
қайтарумен жұмыстанды. Бұл кезде Әбілғазы хан Сыр бойында тұрақтады. 1798
жылдың аяғында Орынбор ... ... ... ... ... Қаракөбек биге аттанған Шерғазы сұлтан 1803 жылға дейін Ордада тұрақтап
қалды [41].
ХІХ ғасыр ... ... ... ... ... жүргізіп
отырған отаршыл саясатына Кіші жүздің оңтүстігіндегі Әбілғазы хан ... ... ... ... керуендерін тоқтату арқылы, өз қарсылықтарын
білдіріп отырды. Осы бағытта 1803 жылы ... ... ... ... орыс ... ... [42].
1804 жылы Орынборға оралған Шерғазы сұлтан бұрынғыша қазақ-орыс
қатынастарын реттеумен ... 1805 жылы ... ... ... кейін ордадағы саяси оқиғалардың шиеленісіп бара ... ... ... ... ... ... Бөкей
сұлтандарға аттандырды [41, 243а-іс, 5-14 пп.]. Бұл жылдары Кіші жүздің
шығысындағы Орта жүз ... ... ... хан ... Жұма
Құдаймендіұлы, Жиһангер Қайыпұлы, Баба Қайыпұлы, Жантөре Жиһангерұлы т.б.
сұлтандар Орынбор әкімшілігімен байланыс жасап ... ... хан ... ... Бөкей Нұралыұлының қызына үйлену арқылы Әбілқайыр мен Батыр
хан арасындағы құдандалықты әрі қарай жалғастырды.
1806 жылы Хиуа ... ... ... ... ... Кіші ... күрделі ахуал қалыптасты. Сыр бойындағы қазақ руларын қорғау
Әбілғазы хан мойнына жүктелді.
Кіші жүзде 1811 жылы Шерғазы ... мен ... ... хан ... ... хан ... ... қолдау білдірді. Шерғазы ... ... ... жолдаған өтінішінде «Бөкей Нұралыұлы
мінез-құлқы жақсы әрі ... ... ол ... ... екі ... да тең, ... ... арқылы Ордада игілікті істер болар еді, өз тарапымнан Бөкей
сұлтанның хан ... ... деп ... ал ... Г.С.Волконскийге Қаратай сұлтанның «Бұхара, Хиуадан келетін
керуендерді өткізудегі менің кеңесіме Әбілғазы ... ... ... ... сол ... Кіші жүздің беделді тұлғалары арасындағы
одақтық қатынастар мен сенімді байланысты дәлелдейді [41, ... І ... 200-207 пп.]. ... ХІХ ... ... ... хан мен ... хан
ұрпақтары арасында тығыз байланыс орнаған. Ал ... ... ... ... ... ел ... арасындағы қатынасқа
ерекше мән бере қарап, Кіші жүз сұлтандарының араларына от ... ... ... салумен болды.
1814 жылы 1 тамызда ұзақ науқастан соң Жиһангер Қайыпұлы қайтыс болды.
Осыдан соң Қыпшақ руын Жиһангердің баласы Жантөре ... ... [43, ... 579 п.]. ... бірге Жиһангерден тараған Нұрмұхаммет, Сермұхаммет,
Сүлеймен сұлтандар кейін Кіші жүздің Шығыс бөлігінде тұрақтап, ел ... жүз ... жаңа ... 1815 жылы Әбілғазы ханның қайтыс болуына
байланысты, оның орнына ұлы Арынғазының хан сайлануымен басталды. Хан ... ... ... ... бірлік пен тыныштықты қалпына келтіру
үшін ел ... ... ... ру ... ... ... ... тоқтатудан бастады.
1816 жылы көктемде Арынғазы хан бауыры Шерғазы Қайыпұлымен бірге ... ... ... ... Орта ... беделді тұлғалары Мұса батырға,
бауырлары Жұма, ... ... ... ... ... ... ... 20-25 сәуір аралығында Ор ... ... ... ... [22, с. 297-298].
1816 жылы тамызда Арынғазы, Шерғазы Қайыпұлы, Қаратай сұлтандардың Кіші
жүздегі саяси ... ... ... ... ... Шерғазы ханның
Орынбордан әскер алдыруына байланысты өз мақсатына ... ... ... ... соң Сыр ... қайтқан Арынғазы қарамағындағы шектілерге
қараша айында Хиуа ханы Мұхаммед Рахим шабуыл жасайды.
1817 жылы наурызда Орынбор ... ... ... ... ел ... ... ... жаңа бағыт әкелді. Осы жылы тамыз
айында Кіші және Орта жүздің 12 ... мен 120 ... ... ... елде ... тыныштық орната алмағанын әшкерелей
келе, Арынғазыны хандыққа, Шерғазы Қайыпұлын аға ... ... ... [22, ... жылы ... ... ... өткен кездесуде Шерғазы хан,
Арынғазы, ... ... ... келісімге келді. Сауданы дамыту ... ... ... ... ... ... Хиуа ... Қаратайға
тапсырылған. Арынғазы осы тұста тек Бұхарамен ... реті ... де ... реттеуге ұмтылған. Сол үшін 1817 жылы қарашада Үргеніш
қаласына Хиуа ханымен ... ... ... Қайыпұлын жіберген. Хиуа ханы
болса Шерғазыны өзіне тартып, Арынғазыға қарсы қоюға ... ... ... жылы ... Сыр бойында Бұхар керуенінің тоналуынан кейін Арынғазы
Әбілғазыұлы мен Шерғазы Қайыпұлы арасында ... ... ... ... Хиуаға кетуіне, Мұхаммед Рахим бекіткен Сыр бойындағы
кейбір қазақ руларының ханы сайлануына әкелді [42, ... 2 ... жылы ... ... Кіші және Орта жүз ... ... алдына Арынғазыны Кіші жүз ханы етіп бекіту мәселесін қояды.
Орынбор губернаторы П.К.Эссен мұны І Александр ... ... 1819 жылы ... ... ... Кіші жүз ханы ... ... үкіметін Арынғазыға қарсы айдап салумен болды. 1820 жылы
ақпанда Хиуа ханы ... ... Сыр ... ... ... шабуыл
жасауы Арынғазының Орынбор әкімшілігінен бірнеше мәрте көмек ... ... ... Хиуамен арадағы жағдайды шиеленістермеуді ... ... ... ... ... бере ... ... көмек бере
алмайтынын түсінген сәтте Арынғазы Санкт-Петербургке, патша сарайына баруға
бел буды.
Арынғазының Ресейге сапары 1821 ... ... ... асты. Осыдан
бастап Арынғазы тағдыры Ресей империясына тәуелді болды. 1822 ... Кіші ... ... ... ... Азия ... Арынғазыны
елге қайтармау туралы шешімге келген. Арынғазы мен Хиуа ханы Мұхаммед Рахим
арасындағы жаулықтың салдары Азия ... өз ... ... деп ... ... ... ... ақыры 1823 жылы Калугаға
жер аударды. Сол тұста Кіші жүздің беделді сұлтан, би, батырлары ... ... ... бірнеше мәрте орыс үкіметі алдына қойғанымен, ... ... ... ... ... ... оған ... аспады.
«Батыс Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі өзгерістер және Қайып хан
әулеті» атты үшінші тарауда ... ... ... ... Қайып хан
ұрпақтарының бір бөлігінің өлкеде енгізілген орыстық ... ... және Хиуа ... ... ... ... Кіші ... орыс
отарлауына қарсы күрескен Қайып хан ... ... ... ... талданады.
Арынғазының Калугаға жер аударылып елге қайтарылмауы, ал Шерғазы ханның
елде тыныштық пен тәртіп орната алмауы Кіші жүзде дәстүрлі ... ... одан әрі ... ... алып ... Сөйтіп Кіші жүзде
жоспарлы түрде жүргізілген Ресей империясының отарлау саясаты өз дегеніне
жетті. 1824 жылғы ... ... ... Кіші жүзде хандық басқару
жүйесі жойылып, Орда Батыс, Орта, Шығыс ... ... оны ... басқарту жүйесі енгізілді. Қайып хан ұрпақтары негізінен ... Орта ... ... ... Оның ... ... ... Батыр, Қайып
хан әулетінен шыққан билеуші сұлтандар басқарды. 1824-1828 ... ... ... ... хан немересі Жұма Құдаймендіұлы ... ... ... ... орын ... ... Жұма ... кінәлаған
Орынбор әкімшілігі «Жұма сұлтанның жасының ұлғаюы мен ешқандай іс-әрекет
жасамауы ... ... ... зиян ... ... сылтаумен 1828 жылы
3 қазанда қызметінен босатады. Осыдан соң Жұма сұлтанның ... ... ... ... ... ... ... болып тағайындалды. Кейін 1829
жылы мамырда Жантөре сұлтан Орынборда Шығыс ... ... ... ... [41, ... 31-38, 88-89 ... ... Калугадағы Арынғазы жанынан елге оралған Жүсіп Сырымұлы ... орыс ... ... қол ... ... ... Орданың Шығыс
бөлігінде де толқу болып оған Хиуа тұтқынындағы Қайып хан ... ... ... ... әсер ... Осыдан соң Орынбор әкімшілігі 1831
жылы тамызда Аитовқа Шекті руындағы Арду сұлтан мен Төртқара руындағы Тәуке
Қайыпұлы жөнінде ... ... ... тапсырды [43]. Сөйтіп орыс ... хан ... өз ... ұстауға тырысты.
Орыс шекарасынан шалғай орналасқан Әлімұлы қазақтары арасындағы үкіметке
деген қарсылықтардың орын алып, Ресей саясатын мойындамау Кіші ... ... ... ... ... ... Орынбор губернаторы
П.П.Сухтелен Сыр маңындағы қазақтарды басқару үшін 1832 жылы Орта ... ... ... хан ... Әпі ... – Ж.И.) Жолбарысұлын
көмекші етіп сайлады. Шекті, төртқара, шөмекей руларын басқарған Әбілпейіз
сұлтанға сол тұстағы Кіші ... ... би, ... ... білдірген [41,
3875-іс, 9-14, 22-23 пп.; 43, 4834-іс, 3-4 пп.].
Кіші жүздің Шығыс бөлігінде орын ... ... ... ... мен
бейберекетсіздіктерге сол бөліктің билеуші сұлтаны Жантөре ... ... ... әкімшілігі ақыры 1835 жылы 18 қазанда сұлтанды
қызметінен ... оның ... ... ... ... хан ...
Ж.И.) тағайындады [41, 4101-іс, 21, 25 пп.]. Осы ... ... ... ... өз ұлы Ахметке үйлендіру арқылы Жантөре сұлтан аталары Батыр
хан мен Абылай хан ... ... әрі ... ... жылы 29 ... ... сұлтанның орнына Ахмет Жантөреұлы билеуші
сұлтан болып ... Оған ... ... ... ... [41, 5155-іс, 1-9 пп.]. Бұл жылдары Қайып хан ұрпақтары Орта
бөлікте де ел ... ... 1845 ... 11 ... бастап
Мұхаммедқазы Арынғазыұлы Орта бөліктегі 28-ші дистанциясының ... ... ... ... кейіннен 29-шы ... Ал ... ... Қайып хан ұрпақтары Сүлеймен Жиһангерұлы 53-ші
дистанцияны, ... ... 21-ші ... ... 1858 жылы ... ... 21-ші дистанцияны Махмұт Жантөреұлы басқарумен ... жылы 2 ... ... ... ... ... соң 1869 ... қаңтардағы жаңа ереженің енгізілуіне дейін Шығыс ... ... ... [43, 2589-іс, 1-2 пп.]. Сөйтіп патша ... ... ... сай ... билігінің жойылуына байланысты
қазақ даласы дәстүрлі ... ... ... ... ... ... жойылу кезінен бастап Қайып хан әулетінің бір
бөлігі Ордадағы орыстық ... ... ... ал орыс ... ... ... Қайып хан ұрпақтары Орта Азия ... ... ... ... саясатына қарсы шықты. Әсіресе Хиуа хандығына
иек артқан Шерғазы Қайыпұлының ұрпақтары болатын. ... 1819 жылы ... ... ... оның орнына Хиуа ханы Мұхаммед Рахим Шерғазыұлы
Жанғазыны ... Сыр ... ... ... хан ... ... Хиуа хандығына арқа сүйеген Жанғазы сұлтан Сырдария ... ... ... ... ... ... ... білдіріп отырды. 1824
жылы Бұхараға ... орыс ... ... ... ... Ал Орта Азиямен сауда қатынасына ... ... ... оған өз ... орнатуға ұмтылды. 1833 жылы ... ... ... ... ... тоқтатуына байланысты Орынбор
губернаторы ... ... ... Жанғазы сұлтанды
жақтастарымен бірге ... ... оның ... ... шөмекей
қазақтарына «зиянды ықпалын» жоюды тапсырды [41, ... 25-33 ... ХІХ ... Кіші жүзде дәстүрлі хандық басқару жүйесінің жойылып,
орыс отаршылыдығының кең қанат жая ... ... ... бір бөлігінің
Хиуаны пайдалану арқылы Ресей саясатына қарсы шығуына әкелді. Олардың
қатарында ... Кіші ... ... ... би, ... ... 1839
жылғы В.А.Перовскийдің Хиуа жорығына белгілі қазақ ... ... ... ... Есет Көтібарұлы т.б. сияқты Жанғазы сұлтан да
қарсылық білдірді. Ол жөнінде 1839 жылы 29 ... ... ... мен ... «Арал мен Сыр бойындағы ... ... ... өз ... ... ... жағындағы Қаратамақ шығанағына
дейін барып, сол жерде Үстірт арқылы келе ... ... ... өзімен
қосылу керек болған. Олардың мақсаты – Шошқакөл жанындағы біздің тұраққа
шабуыл жасау» деп жеткізді [18, Т.1, ... ... ... ... В.А.Перовский жорығы толық сәтсіздікке ұшырады.
1841 жылы Хиуаға орыс ... ... ... ... ... ... ... қатысқан Жанғазы сұлтан «Ресей Сырдарияны ала-алмайды,
өйткені ол ... әйел ... жай ... оның үстіне Сырдария Жайықтан
тым шалғай» дегенді алға тартып, Сырдарияны ... ... ... [41, ... 368-369 ... жылы орыстардың Сыр бойына аяқ басуы кезінде Жанғазы, Елекей, ... Есет ... Хиуа ... ... ... Ресей саясатына қарсы
шықты. Сол тұстағы орыс деректері Жанғазының ... ... ... ... ... ... ... жазады. Ал Қайып хан шөбересі
Алтынғазы ... ... ... жанында көзге түсті.
1852 жылы Хиуа ханының Маверліктерге жасаған ... ... ... ... ... ... ауыр ... қайтқан [44]. Осыдан соң Жанғазы
орнына оның ұлы Алланазар сұлтан ... 1855 жылы ... ... Хиуа ... ... ... елге ... кейін Жанқожа батыр
көтерілісіне қатысып, ол ... ... соң кері ... ... [41,
7159-іс, 6, 40 п.]. Алланазармен бірге Жанқожа қозғалысына ... ... ... Бөрі ... да ... Сол ... деректер Бөрі
сұлтанның Есет, Жанқожа батырлармен өзара тығыз қарым-қатынаста болып, бір-
біріне қолдау көрсеткенін ... 1859 жылы 17 ... ... ... ... ... ... «Осыдан азғана уақыт ... ... ... Бөрі ... оған 20 ... қосылды» деп
мәлімдеді. Қайып хан немересі Бөрі ... ... ... ... ... арқа сүйеу арқылы өлкедегі орыс ... ... ... ... ... ... ... 1861 жылы
23 тамыздағы құпия хабарынан Бөрі сұлтанның Бұхараға көшіп кеткені ... [41, ... 45 ... диссертацияның мазмұнынан туындайтын ойлар жүйеленіп,
тұжырымдары нақтыланды.
ХVIII-XIX ғасырлардағы Қазақстанның батыс өңіріндегі ... ... ... ... хан және оның ... ... қалыптасуы мен дамуы, елі үшін қызметі осындай ... ... Сол ... ... ... Қайып хан мен оның
ұрпақтарының өзіндік көзқарасы, өзіндік дүние танымы болды. Әр тарихи ... ... ... өзінше түсінді, қабілеті жеткенше қызмет жасады.
Қорыта келгенде, Қайып хан мен оның ... ... ... ... ... ... ХVIII-XIX ғасырлардағы тарихымыз тағы бір жаңа
қырынан сараланды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
1 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – ... ... 1999. – 296 ... Қозыбаев М.Қ. «Өркениет және ұлт». – Алматы: ... 2001. – 369 ... ... П.И. ... Оренбургской губернии. –Оренбург: Типография
Б.Б.Бреслина, 1887. – 406 с.; Соныкі, История Оренбургская (1730-1750). ... ... Ив. Ив. ... 1896. – 95 с.;
Рычков Н.П. Дневные записки путешествия капитана Николая Рычкова в киргиз-
кайсацкой ... 1771 ... СПб.: Имп АН, 1772. – 104 с.; ... ... Н.П. ... ... – Алматы: «Ана тілі», 1995. – 104 б.; Сиверс
И. Письма из Сибири, Фальк И.П. Описание всех ... ... ... ... 1999. – 136 с.; ... И.Г. ... Средней Орды киргиз-
кайсаков. – Алматы: «Ғылым», 1998. – 280 с.
4 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или ... орд ...... ... 1996. – 656 ... ... Н.Н. ... в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 ... ... ... ... ... 1822. ч. І, – 182 с., ч. ІІ, – 145 ... Е.К. Путешествие из Оренбурга в Бухару. – Москва: «Наука», ... 180 с.; ... Г.И. ... ... ханства. Записки ИРГО. Кн.
V. СПб.: Типография МВД, 1851. – 358 с. ... ... ... записка к карте Аральского моря и Хивинского ... с ... ... ... Кн. V. СПб.: 1851. – 358 с. (268-358).
6 Вельяминов-Зернов В.В. Исторические ... о ... ... России с Средней Азии со времени кончины ... // ... ... ... 1753, № 4-48; 1754,
№ 27-39.; Григорьев В.В. Описание Хивинского ханства и ... туда ... ... – Оренбург, 1861. – 34 с.; Соныкі, Среднеазиатсие
дела. – Москва: Типография Бахметева, 1865. –82 с.; ... Л. ... ... ... // ... для ... и статистики
России. – СПб.: Тип. Э.Веймара и Ф.Персона, 1865. – 288 с.; ... ... ... СПб.: Тип. ... ... ... –231 с.; Костенко Л. Средняя Азия и ... в ней ... СПб.: Тип. ... и ... 1871. – 358 ... Н. ... историко-географических сведений о Хивинском ханстве
от древнейших времен до ... СПб.: ... ... Пантелеевых,
1877. – 364 с.
7 Макшеев А.И. Исторический обзор Туркестана и наступательного движения
в него русских. – СПб.: Воен. ... 1890. – 380 с.; ... ... ... в ... Азию в ... и ... СПб.: Тип. тов-ва «Общественная ... 1900. – 205 ... ... степь Оренбургского ведомоства очерк. – Москва: ... Т-ва ... и Кº, 1891. – 41 с.; ... В.Н. И.И. ... и
Оренбургский край в прежнем его составе до 1758 г. т. ІІІ. – Казань: Типо-
литог. В.М.Ключникова, 1897. – 974 с.; ... И.И. ... ... ... степных областей. СПб.: Типо-лит. П.Н.Жаринова, 1898. – 358 с.
8 Добросмыслов А.И. Тургайская область. ... ... т. ... ... ... 1902. – 529 с.; ... И.С. К ... Внутренней (Букеевской) киргиз-кайсацкой орды // ... 1901, № 42-141; ... М.А. ... ... ... ... ... СПб.: Типо-лит. В.В.Комарова, 1903. – 510 с.; Жуковский С.В. ... с ... и ... за ... ...... Типо-лит.
Н.И.Евстифеева, 1915. – 215 с.
9 Валиханов Ч.Ч. ... ... в пяти ... т. 4. – ... редакция Казахской советской энциклопедии, 1985. – 463 с.; Халид Қ.
Тауарих хамса (Бес ...... ... ... ... Ш. Түрік қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – ... ... 1991. – 80 ... ... Х. ... – Алматы: «Өлке», 1991. – 256 ... Қ. ...... «Өлке», 2002. – 240 б.; Шонанұлы Т. Жер
тағдыры-ел тағдыры. 2 бас. – Алматы: «Санат», 1995. – 224 б.;
11 ... А.Ф. ... ... ... // Советская Киргизия. 1924, ... ... лет ... за ... ... казахского народа
(1797-1838 гг.). – Кзыл-Орда: Общество изучения Казахстана, 1926. – 298 с.;
Соныкі, Восстание ... ... ...... ... ... – 102 с.; Чулошников А.П. Очерки по истории Казах-киргизского народа
в связи с общими историческими судьбами других ... ...... ... издательство, 1924. – 294 с.; Бартольд В.В.
История культурной жизни Туркестана. – ... Изд. АН ССР, 1927. – ... ... С. История Казахстана (с древнейших ...... ... 1998. – 304 с.; ... М. ... киргизского
народа. – Алма-Ата: «Қазақ университеті», 1993. – 224 с.
12 ... Е. ... ХІХ ... 20-40 ... ... ... б.; Вяткин М.П. Батыр Срым. -Алматы: «Санат»,1988.-344
с.
13 Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. - Алма-Ата: Изд. ... ССР, 1948. – 256 с.; ... ... и ... связи
Казахстана с Россией в XVIII - начале XIX в. – ... АН Каз ССР, 1960. ... с.; ... Е.Б. ... Казахстана Казахстана к России. –
Москва: Иэд. АН СССР, 1957. - 342 с.; ... С.Е. ... ... в XVII – начале XX века (политико-экономический анализ). – Алма-
Ата: «Наука», 1971. – 634 с.; ... С.З. ... ... ... XVIII и ... половины ХІХ веков. – Алма-Ата: ... 1960. ... с.; ... Н.Е. Легенда о невидимке (Участие казахов ... ... под ... Пугачева в 1773-1775 гг.). – Алма-Ата:
«Казахстан», 1968. – 280 с.; ... А. ... мен ... XVIII
ғасырдағы қарым-қатынасы. – Алматы: «Ғылым», 1970. – 140 б.; Сулейменов
Б.С., Басин В.Я. Казахстан в ... ... в XVIII – ... ХХ ... - ... ... 1971. - 274 с.; Басин В.Я. Россия и Казахские ханства в XVI –
XVIII вв. ... в ... ... ... ... ...... «Наука», 1971. – 276 с.; ... Т.Ж. ... ... ... в ... России. – Алма-Ата: Казахстан, 1982. – 279 ... Ж.К. Под ... ... ... – Алма-Ата: «Казахстан», 1986. –
134 с.; Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана (о внешней ... ... ... – Алма-Ата: «Наука», 1988. – 144 с.
14 Иванов П.П. Очерки по истории Средней Азии. – Москва: Изд. Восточной
литературы, 1958. – 248 с.; ... У.Х. ... ... ... ... ... ... Каракалпаки в XVIII – XX вв. ... ... 1966. – 366 с.; ... С.К. ... в XVIII – ХІХ
веках (к истории взаимоотношений с Россией и Среднеазиатскими ханствами). ... ... 1968. – 328 с.; ... Н.А. ... и ... Средней Азии
(первая половина ХІХ века). – ... ... 1974. – 408 с.; ... ... Ж.У., ... А.К. Из ... взаимоотношений каракалпаков
сдругими народами Средней Азии и Казахстана в XVII – ... ХХ вв. ... ... 1988. – 108 ... Қозыбаев М.Қ. Жауды шаптым ту байлап. – Алматы: «Қазақстан», 1994. –
192 б.; Соныкі, Казахстан на ... ... ... и ... . В ...... ... 2000. – 1 кн. – 420 с., - 2 кн. – 380 ... К. Алаш һәм ...... «Атабек», 1995, - 256 б.; Алдамжар
З.А. Тарих: пайым мен ...... ... 2002. – 288 ... К.Л. Что ... о нас на ...... «Қазақ
университеті», 1992. – 152 с.; Соныкі, Қазақтар ... ... ... ... 1994. – 240 б.; Соныкі, Азат рухтың күрескері. – Алматы:
«Өркениет», 2003. – 176 б.; ... И.Н. ...... 1991. – 192 б.; ... Ж.Қ. ... деятели
казахских ханств (XVIII в.). – Алматы: «Білім», 1999. – 288 с.; ... ... ... Т. 2. ... ... ... 2001. – 256 с.; ... Хан
Жанторе (1759-1809). Т. 3. Алматы: «Білім», 2001. – 364 с.; Соныкі, Жангир
хан (1801-1845). – ... «Наш ... 2001. – 352 с.; ... ... ... ... «Қазақстан», 1993. – 112 б.; Абдиров М. Ж. Завоевание ... ... и ... ... ... за ... (Из ... колонизации края в конце XVI – ХХ вв.). – ... ... – 304 с.; ... С.М. ... ... с ... народами Центральной Азии в XVIII – начале ХХ вв. ... ... ... – Алматы: «Білім», 1995. – 275 ... С.М. ... ... ... ... ... тарихы. – Алматы: «Қазақ университеті», 2000. – 324 б.;
Соныкі, Патшалық ... ... ...... ... 1994. – 136
б.; Шалекенов М.У. Взаимоотношения ... ... в ... вв. ... ... 1995. – 168 с.; Артыкбаев Ж.О. ... к ... дома ...... ... 2001. – 204 с.; Галиев В.З.
Караванные тропы (Из истории общественной жизни Казахстана XVII-XІХ вв.). ... ... 1994. – 125 с.; ... Э.Ж. ...... ... 2004. – 232 с.; Ерофеева И.В. Хан Абулхаир: полководец, правитель
и ...... ... 1999. – 336 с.; ... ... ханы ... династия в XVIII – ... XIX в.в. // ... и ... Азии и ... проблемы и перспективы исследования.
Материалы к Летнему Университету по истории и ... ... Азии ... ... Издание Института философии МН-АН РК, 1997, - ... ... ... казахских ханов и кожа XVIII – XIX ... ...... ТОО ... 2003. – 178 ... Ж. ... и ... ханство в XVIII-первой половине ХІХ в. –
Алматы: «Дайк-Пресс», 2001. – 156 с.; ... ... ... и Хивинского ханства во второй половины XVIII –
60-е годы XIX вв. ... ... – А., 2006. – 51 ... ... Т.З. ... өлке ... – Орал: Полиграфия, 1997. – 180 б.;
Соныкі, Менің Қазақстаным. – Орал: БҚМУ типографиясы, 2002. – 164 ... Т.З., ... Б.Қ., ... С.Б., ... Ж.Ж. ... ... тарихы. – Орал: Полиграфсервис, 2001. – 203 ... Б.Қ. ... ... тарихынан. – Орал: БҚМУ баспаханасы, 2002.
– 155 б.; Сдыков М.Н. Население Западного Казахстана история формирования ... ... гг.). – ... ... 1995. – 220 с.; Мұқтар Ә.Қ.
Азаттық таңы жолында. – ... ... 2001. – 258 б.; ... Ғ.Е. ... ... Ордасы. – Орал, 2004. – 248 б.; Ахметова Ұ. Арынғазы хан
(1786-1833). - ... ... ЖШС, 2004. – 168 б.; ... А. ...... ... 2007. – 176 б.; ... С.Б. 1847-1858 жылдардағы
Есет Көтібарұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс // Тарих ғылым. кандидаты...
авторефераты. – Орал, 1999, 30 б.; ... Г.Б. ... в XVIII веке ... гг.) // ... ... – Алматы,
2000, 30 с.; Жақсығалиев Ж.Ж. ... ... ... ... қызметі
// Тарих ғылым. кандидаты... авторефераты. – ... 2003, 30 ... А.Қ. ... ... қоғамдық-саяси қызметі ... жж.) // ... ... кандидаты... авторефераты. – Атырау, 2006, 30 б.
17 Архив государственного совета. Совет в ... ... ІІ-й ... гг.). Т. І. Ч. ІІ. – СПб.: В ... Второго
Отделения Собственной Е.И.В. Канцелярии, 1869. – 932 с.
18 Серебренников А.Г. Сборник ... для ... ... ...... Тип. шт. Туркес-го воен. округа, 1908. Т.1.
– 243 с.; 1912. Т.3. – 142 с.; 1914. Т.5. – 321 с.; 1914. Т.6. – 295 ... Т.7. -187 ... ... по ... ... Сборник. Труды института
Востоковедения. т. VII. – Москва-Ленинград: Изд. АН СССР, 1935. – 300 ... ... по ... ... ... ч. І. ...... АН
СССР, 1936. – 631 с.
21 Материалы по истории ... и ... т.ІІ. XVI-XIX ... ... и хивинские источники. М-Л: Изд.АН СССР, 1938.-700 с.
22 Материалы по истории Казахской ССР. Т.ІV. (1785-1828 гг.). – ... Изд. АН ... 1940. – 543 ... ... по ... ... ССР. Т.ІІ. Ч.2. (1741-1751 гг.). –
Алма-Ата: Изд. АН Каз ССР, 1948. – 457 ... ... по ... ... ... Казахстана. Т.І. – Алма-Ата:
Изд. АН Каз ССР, 1960. – 442 ... ... ... в ... ... ... документов и
материалов). –Алма-Ата: АН КазССР, 1961. – 744 ... ... ... в ... ... ... ... документов и материалов). – Алма-Ата: Наука, 1964. – 575 ... ... ... в ... вв. ... ...... Изд. АН Туркменской ССР, 1963. – 585 с.
28 Материалы по истории Казахских ханств в XV – XVIII веков ... ... и ... ...... ... 1969. – 652 с.
29 100 құжат ... ... мен Чиң ... ... қарым-
қатынастарға байланысты құжаттар). – Алматы, «Санат», 1998. – 176 ... ...... ... ... народа под
предводительством Кенесары Касымова. – Алматы: Гылым, 1996. – 512 ... ... ... ... гг. Сборник документов и материалов.
– Алматы: «Дайк-Пресс», 2002. – 1120 с.
31 История Казахстана в ... ... Т.ІІ. ... ... ... ... ал-ансаб ва-л-ашджар. – Алматы: «Дайк-Пресс», ... 692 ... ... ... в русских источниках. Т.І-VІІІ. – Алматы: «Дайк-
Пресс», 2005-2006.
33 РИССМ. 122-қор, 122/1-т., 1745, 3-іс, 135, 137, 142 ... ... ... ... 1749-1752, 1-іс, 1. 19, 20 пп.
35 РФ ОрОММ. 3-қор, 1-т., 24-іс, 82-85, 93 ... РФ ... 394-қ., ... 6-15 п.; РФ ... 3-қ., 1-т., 30-іс,
35 п.
37 РИССМ. 122-қор, 122/3-т., 1775-1786, 2-іс, 119 п.
38 РМӘТМ. 52-қор, 1/194-т, 355-іс, 1-бөлім, 199 ... ... ... 3-т., ... 44-48, 52 ... ... ... 3-т., 111-бөлім, 1795, 59118-іс, 20 п.
41 РФ ... ... 10-т., ... 4-5 ... ... 846-қор, 16-т., 19209-іс, І бөлім, 110-115 пп.
43 ҚР ОММ. ... 1-т., ... 191-196 ... ӨР ОММ. ... 1-т., 14-іс, 479 ... тақырыбы бойынша жарияланған еңбектер тізімі:
1. Батыр сұлтан және Әбілқайыр хан ... ... // ... №3, 2006. - 51-62 ... Қайыпханұлы Батыр ханның саяси келбеті хақында // Отан тарихы, №3,
2006. - 85-98 бб.
3. ... ... хан және оның ... ... тарихы // БҚМУ
хабаршысы, №4, 2006. - 40-55 бб.
4. Әбілғазы Қайыпұлының қоғамдық-саяси қызметі ... // БҚМУ ... 2007. - 64-78 ... ... хан және Хиуа ... // ... ... №2, 2007. -28-34 бб.
6. Қайып хан және Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... ... ... тағылым» атты
республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – ... ... БҚМУ ... орталығы, 2006. - 48-58 бб.
7. Қайып хан шежіресі // ... оқу ... ... мамандар
даярлаудың өзекті мәселелері» атты ... ... ...... ... 2007. - 224-227 ... ... қатынастарындағы Шерғазы Қайыпұлының саяси ұстанымы //
«Ғасырлар тоғысындағы түркі өркениеті: саясат, экономика және ... ... ... ... ...... 2007. - 111-115 ... Батырұлы Қайып ханның әулеті // «Шоқан тағылымы – 12». Халықаралық
ғылыми-практикалық ... ... // Т.2. – ... 2007. ... ... ... на соискание ученой степени кандидата
исторических наук по специальност 07.00.02 – Отечественная история
(История Республики Казахстан)
Исмурзин Жанибек Аллаярович
История Батырулы Каип хана и его ... ... ... ... Данная диссертационная работа посвящена
исследованию ... ... ... и его ... а ... проблема государственности через анализ ... ... ... XVIII – XIX вв. и их ... ... Персией, Китаем, Хивой и Бухарой по новым историческим источникам.
Актуальность темы. Одной из главных проблем современной ... ... ... ... ... ханов и султанов,
политической элиты, стремившейся сохранить казахскую государственность ... ... ... царской Россией в XVIII – XIX вв. Но в эпоху
тоталитарного ... ... их ... не ... Поэтому многие выдающееся казахские ... не ... ... и ... ... ... ... пятнами» истории. К
числу таких личностей относятся и видные деятели XVIII – ХІХ вв. ... и его ... ... ... след в ... западной части
Казахстана.
До настоящего времени общественно-политическая деятельность Батырулы
Каип хана и его династии не была ... ... ... ... ... ... ... позволит определить его роль и
место в общественной жизни ... XVIII – XIX ... ... Всестороннее исследование истории Батырулы Каип хана и его
династии, основываясь на источниках, ранее не введенных в ... ... роли и ... ... династии в казахском обществе.
Из вышеизложенного выделены следующие задачи:
- ... роли и ... ... Каип ... ... на ... взгляда хана, определение позиции его отца Батыр
султана в начальный период колонизации Младшего жуза;
- Анализ деятельности Каип хана как ... ... ... и ... с ... Младшего жуза Нуралы и Россией;
- Анализ и объективная оценка жизни и деятельности Каип хана ... из Хивы в ... жуз, ... в ханы ... жуза
старшинами в период восстания Сырыма Датова, ... ... ... ... взаимоотношение Каип хана с ... ... ... ... ... роли ... ... изучение деятельности
потомков Каип хана Абулгазы, Шергазы и ... ... в ... жизни Младшего жуза и определение их ... ... ... ... и ... ... хана;
- Анализируя политику потомков Каип хана в отношении Российской империи,
изучить их деятельность в деле ... ... ... ... традиционного ханского правления;
- Определяя изменения в общественно-политической жизни ... ... ... ... ... раскрыть деятельность потомков
Каип хана по привлечению царской администрацией к аппарату управления ... ... ... ... Каип хана в ... Хивинского ханства,
борьба против усиления и углубления в казахской ... ... ... и ... на их ... исторических событий самоотверженной
борьбы за независимость казахского народа.
Научная ... ... ... ... ... Каип хана не была ... специального исследования.
Опубликованные ранее и чаще всего повторяющееся сведения не ... ... и ... ... ... К тому же ... династии Каип
хана, бесспорно, является одним из «белых ... в ... ... XVIII-
XIX веков. Причиной этого является то, что в этот период ... ... ... ... как ... ... политики
России, постепенное внедрение в казахскую степь, ликвидация традиционной
ханской власти, народно-освободительные восстания, ... ... в ... По ... ... ... ... что в
создавшейся общественно-политической ситуации, одни потомки Каип ... ... ... а другие ориентировались на
среднеазиатские государства. На основе ... ... ... ... ... Каип хана и влиятельными личностями казахского общества.
Вместе с тем впервые введены в ... ... ... ... ... историографии некоторые имена потомков Каип хана, ... ... ... материала проанализирована их деятельность.
Связывая и систематизируя все это, ... ... ... ... ... работы: Охватывает исторические
периоды между выходом на историческую арену Каип хана в 1745 году ... ... его ... ... ... в ... с реформами
царской власти в 1867-1868 гг. до ликвидации султанского управления.
Основные положения, выносимые на ... ... ... что ... политика в Казахстане началась
именно с Младшего жуза. Позиция казахской знати «на ... ... к ... была ... ... противников был и Батыр султан;
- Исторической истиной является то, что в XVIII веке ... ... ... из ... султанов. Правивший Хивой Каип хан поддерживал
связь с ханом Младшего жуза Нуралы и с Россией, ... ... ... на ... По ... из ... Каип хан ... в районе Сырдарии, на юге
Младшего жуза, правил родоплеменным объединением Алимулы. После ... хана в г. Уфу Каип хану ... ... ... жуза. Каип хан
нашел поддержку со стороны влиятельных личностей ханства во главе с Сырым
батыром;
- ... Каип хана на ... ... ... его ... Они так же
поддерживали тесную связь как с Сырымом, так же ради сохранения ... с ... ... На них ... ... в ... ... как в этом регионе со времен Батыр хана обосновалось власть данной
династии;
- Ради ... ... ... жуза и ... ханского
правления, потомки Каип хана во взаимоотношениях с Россией придерживались
нового направления. В этот же ... с ... ... ... ... с ... и ... Ликвидация ханской власти привело к изменениям в общественно-
политической жизни региона. С ... с чем одни ... Каип хана ... к ... ... ... В ХІХ ... выступая против углубления русской колониальной политики
в казахской степи, ... Каип хана ... ... ... которой выражали свой протест российской ... ... ... ... ... ... ... с Хивинским и Бухарским ханствами;
- На основе исследования истории Батырулы Каип хана и его ... ... ... ... ... биев, батыров и старшин XVIII-
ХІХ вв., доказана их тесная взаимосвязь.
Результаты исследования.
- В диссертационной работе систематизированы ... и ... ... ... и ... ... Каип хана и его ... в
научный оборот внедрены ранее не ... ... ... ... На ... новых архивных источников определены деятельность Каип хана
в Хивинском ханстве и его взаимоотношения с ханом ... жуза ... ... империей;
- Конкретизировано место Каип хана в ... ... жуза по ... из ... доказана поддержка Каип хана
влиятельными личностями во главе с Сырым батыром при ханствований в ... На ... ... ... ... ... и ... взаимоотношении потомков Каип хана с Россией,
Хивой, Бухарой и потомками Абулхаир хана;
- Впервые в научный оборот ... на ... ... ... ... ... о деятельности, воззрениях, политических принципах
потомков Каип хана после ликвидации ханского правления в Младшем жузе;
- Введены в научный оборот ... ... ... о ... Каип хана с ... ... XIX века;
- Впервые дано комплексное рассмотрение истории Каип хана и его ... темы ... ... исследования, что является
доказательством взаимосвязанности с историей казахской государственности и
с интересами народа.
Методологическая ... ... ... Для полного и
всестороннего раскрытия темы кандидатской диссертации ... ... ... познания. Также были использованы
проблемно-хронологический, сравнительные ... ... ... и ... ... фактов и данных извлеченных источников.
Работа базируется на ... ... ... научности,
системного и критического анализа.
Апробация работы. Основное содержание ... было ... в
5 ... и ... на 4 ... ... и ... значимость работы. История Батырулы Каип
хана и его династии ... с ... ... ... важными источниками.
Основные заключения и полученные выводы ... быть ... ... ... ... об ... ... XVIII-ХІХ веков, а также в
материалах для аспирантов, магистрантов и студентов.
Структура диссертационного ... ... ... ... трех ... семи подразделов, заключения и ... ... of the ... degree of the ... on historic ... code – 07.00.02 – Native Land history (History of the Republic ... Zhanibek ... of Batyruly Кaip khan and his dynasty (1745-1860)
Object of research. The given dissertational work is devoted to research
of history Batyruly Кaip khan and his dynasty and also the problem ... through the analysis of ... activity of XVIII – ... ... ... and their mutual relation with Russia,
Persia, China, Khiva and Bukhara on new ... sources is ... of a theme. One of the main problems of a modern ... is research of a history of the Kazakh khans and sultans, ... aspiring to keep the Kazakh ... during ... of
Kazakhstan by imperial Russia in XVIII – XIX centuries. But during an ... a ... mode research of their activity was not ... Therefore many oustanding Kazakh personalities not ... due ... and an ... ... became «white ... To such number of ... ... figures of XVIII – ХІХ
of centuries as Batyruly Kaip khan and his dynasty, who left deep trace in
a history of the western part of ... can be ... now ... activity of Batyruly Kaip khan and his dynasty ... the object of special complex and system research the study of ... allow to define his role and a place in public life of ... in
the XVIII – XIX centuries.
The purposes of work. ... ... of history of ... khan and his dynasty, being based on the sources which earlier ... been entered into a ... revolution, definition of a role and a
place of the given dynasty in the Kazakh society.
From the ... the ... problems are ... ... of a role and a place of khan Kaip’s ... ... ... of khan’s socio-political sight, definition of his ... ... position in an initial stage of Junior Zhuz of ... ;
- The analysis of khan Kaip’s activity as the head of Khivan khanate ... mutual relations with the khan of Junior Zhuz Nuraly and ... The analysis and an ... ... of khan Kaip’s life ... after ... from Khiva into Junior Zhuz, erection of ... Junior Zhuz khans during the movement of Syrym Datov, aspiration ... ... khan’s rule , mutual relation of Kaip khan ... persons of Junior ... By means of role ... of ... persons studying of
activity of khan Kaip’s ... as ... Shergazy and other ... political life of Junior Zhuz and definition of their mutual relation
with Russia, Khiva, Bukhara and with ... of Nuraly ... ... the policy of khan Kaip’s ... ... ... to study their activity in business of ... of the Kazakh
statehood and preservation of traditional khan’s rule;
- Defining the changes in ... life of the West ... ... of khan’s ... to reveal the activity of khan ... on attraction by imperial administration to management
personnel in the territory;
- The analysis of activity of khan Kaip’s ... ... ... the struggle against ... and ... in the ... of Russian colonial policy and revealing on their basis ... events of ... struggle for ... of ... novelty of researched works: Khan Batyruly Kaip’s political
life was not the object of special ... ... earlier and ... repeating data cannot give the full and ... ... Besides the history of khan Kaip’s dynasty ... is ... « white stain » in the history of ... of XVIII – XIX ... reason of it is that during this period such ... political
processes, as the beginning of colonial policy of Russia, ... in the Kazakh steppe have ... ... of
traditional khan’s authorities, the national-liberation ... ... of ... into a colony. On new ... sources it ... that, in the created political situation, one of khan Kaip’s
descendants adhered to the ... policy, and others were oriented ... Central Asian states. On the basis of the new data mutual ... khan Kaip’s descendants and influential personality of the Kazakh
society are investigated. With that for the first time unknown persons ... ... some names of khan Kaip’s ... are ... a ... ... ... on the basis of a rich ... of their activity has been ... ... and ... this, complex research for the first time is carried out.
Chronological frameworks of dissertational work: Covers the ... between an output on ... arena of Kaip khan in 1745 ... ... of his ... rules in 1860 years, in ... with
reforms of imperial authority in 1867-1868 to sultan ... ... ... which are taken out on ... It is ... known, that the colonial policy in ... with Junior Zhuz. The position Kazakh rulers «on ... of Junior
Zhuz to Russia was unequal, among opponents was the sultan Batyr;
- Historical true is that in XVIII century Khiva was ruled by the ... have come of the Kazakh sultans. Ruling Khiva, Kaip khan kept ... with the khan Nuraly of Junior Zhuz and with Russia, ... of the ... on ... On returning from Khiva, Kaip-khan has located in area of ... ... south of Junior Zhuz, ruled ... ... After the exile ... khan in Ufa Kaip khan was offered Junior Zhuz khanate. Kaip khan ... the support on the part of influential khanate persons led by Syrym
batyr;
- After Kaip khan his ... have come on ... arena. ... ... close ... with Syrym and also, for the sake ... of ... ... with imperial ... The ruling ... to them in the Syrdarya area as in this region since the times ... khan has located authority of the given dynasty;
- For the sake of the state association of Junior Zhuz and ... khan’s ruling khan Kaip’s ... in mutual ... with ... to a new direction. During the same period from a new side their
interrelation with Khiva and Bukhara is ... ... of khan’s ... has led to changes in ... of region. In ... with, the khan Kaip’s descendants have been
involved in imperial management of the territory;
- In the ХІХ century opposing a ... of Russian colonial policy ... Kazakh steppe khan Kaip’s ... adhered to ... By means of which made the protest to the Russian ... ... of this time confirm the close ... ... with Khivan and Bukhara ... On the basis of research of history Batyruly Kaip khan and his dynasty
the history of known khans, sultans, rulers is filled up, batyrs ... of the XVIII – ХІХ ... their close ... is ... of research.
- In dissertational work sources and the ... devoted to ... Kaip’s life and activity and his dynasty are ... ... ... archival ... and documents are introduced into a
scientific revolution;
- On the basis of new archival sources are ... the activity ... khan in Khivan khanate and his mutual ... with khan Nuraly ... Zhuz and Russian ... The place of Kaip khan in a ... life of Junior Zhuz ... from Khiva is ... proved the support by Kaip ... persons led by Syrym batyr at Junior Zhuz ... On the basis of archival materials political activity and features ... relation of khan Kaip’s ... with Russia, Khiva, Bukhara ... khan’s ... is ... For the first time into a ... revolution are introduced on the
basis of historical research new archival sources about activity, ... ... of khan Kaip’s ... after liquidation of
khanate rules in Junior ... New archival ... about mutual ... of khan ... with known leaders of XIX century are entered into a ... For the first time complex ... of khan Kaip’s history and
his dynasty as themes of special dissertational research, is the proof ... with the history of the Kazakh ... and with ... ... basis of ... research. For full and all-round
revealing of a theme of the master's thesis modern methods of ... are used. Also ... methods of ... the analysis ... and the ... ... of the facts and the given ... have been used problem-chronological. The work is based on ... of ... a ... ... character, the system
and critical analysis.
Approbation of work. The basic contents of the ... has ... in 5 articles and approved at 4 ... - practical conferences.
The practical and theoretical importance of work. The History ... Kaip khan and his dynasty is ... from a new ... ... with the ... sources. The basic ... and the received
conclusions can be used at written of ... about the history ... of XVIII – ХІХ ... and also in ... for ... ... Master of Arts and students.
Structure of dissertational research. The dissertation will consist of
the ... three ... seven ... the ... and the
list of the used literature.
Басылуға ... қол ... 2,5 ... 100 ...... атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің
баспа орталығы
Орал қаласы, ... ... 34

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар киімінің ерекшеліктерін тігу технологиясы19 бет
Белдемшелер тігу20 бет
Ежелгі Қытай тарихы8 бет
Ресеймен өзара қатынастар10 бет
ХVІІІ ғасырлардағы қазақ далаларында қолданған ресми іс қағаздар тілі9 бет
Қарахан мемлекетінің құрылуы және оның территориясы5 бет
Қарахандар әулетi7 бет
1840 – 1860 ж Франция13 бет
Мин әулетінің билікке келуі67 бет
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь