М.О.Әуезов шығармаларындағы адам мен табиғат тақырыбы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.бет

1.Экологиялық проблемалардың көркем әдебиеттегі көрінісі ... ... ... ... ... 7.бет

1.1 Қазақ әдебиетіндегі «адам мен табиғат» арасындағы
қарым.қатынас тақырыбына алғаш қалам тартқан
жазушы . бұл М.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 8.бет
2. М.Әуезовтің ертеректе жазылған шығармаларындағы
табиғат суреттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 11.бет
2.1 «Көксерек» повесіндегі табиғат пен адам, олардың арасындағы
үйлесімділік пен қарама.қайшылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12.бет
2.2 М.Әуезовтің «Қараш.қараш оқиғасы» повесіндегі табиғат
пен дам үндестігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22.бет
2.3 Пейзаждың шығармада кейіпкер характерін
ашу рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29.бет
2.4 М.Әуезовтің «Қорғансыздың күні», «Оқыған азамат»,
«Жетім» әңгімелеріндегі табиғат суреттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 34.бет
3. М.Әуезовтің шоқтығы биік шығармаларының бірі . «Абай жолы»
роман.эпопеясындағы пейзаждың рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37.бет

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 46.бет

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49.бет
Адамзаттың табиғатты ойсыз да күрделі күйзеліске ұшыратуының зардаптарынан соңғы жиырма жыл төңірегінде экология ғылымына деген көзқарас біршама жанданды. Алғаш рет экология терминін неміс биологы Эрнст Геккель 1866 жылы санамызға енгізген және бұған «табиғат тірі организмдердің өзара қарым-қатынасын зерттейтін ғылым» деп анықтама берген. Дегенмен, экологияның қалыптасуына төлнегіз болған алғашқы ғылыми тұжырымдар сонау ежелгі Греция мен Рим кезеңдеріндегі табиғат құштар философтардың еңбектерінен туындаған болатын. Қазақ аңызында жарғақ құлағы жастыққа тимей, желмаямен бірге жер кезіп, елге жайлы жер іздеген Асан қайғы даланы ерсілі-қарсылы аралап, әр мекенге әртүрлі баға береді. Арман қуған Асан атаның сын сөздері мен терең ойлы тамаша толғаулары бүгін де соншалықты ғибратты, соншалықты мәнді…Өйткені, адамзаттың табиғатқа зәрулігі күн санап ұлғайып келеді. Адам мен табиғат арасындағы тұтынушылық тепе-теңдіктің бұзылуы және бұл теңсіздіктің қатерлі бағыт алып, жердегі тіршілік атаулыға тікелей қауіп төндіруі – бүкіладамзаттық ортақ тұжырым жасауға мәжбүр етіп отыр.
Экологиялық проблемалардың зардаптық ауқымы өсуіне байланысты ғылымның өзімен пейілдес генетика, демография, география, әлеуметтану, топырақтану, гидрология, климотология сияқты ғылым салаларымен байланысы да күшейді. Аса күрделі және қарама-қайшылыққа толы бұл мәселе тек экономикалық-ғылыми түйткілге емес сонымен қатар қазіргі исі адамзатқа ортақ рухани-мәдени мәселеге айналды.
Тақырыптың өзектілігі: Қай заманда, қай қоғамда болмасын адам мен табиғат егіз. Бұларды бірінен бірін ажырату мүмкін емес. Сол себепті де табиғат пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың үйлесімді дамуы, әрбір адамның денсаулығына, рухани және табиғи өсуіне, сол сияқты болашағы үшін ауадай қажет екендігіне адамдардың көзін жеткізу бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі.
Ғылыми-техникалық революция дәуірінде қоғам мен қоршаған ортаның қарама-қайшылығы шиеленісе түсіп, адам мен табиғат арасындағы байланыстың адамгершілікке негізделген «шекарасын» анықтауға өнер атаулының бар саласы белсене қатысып, оның әлеуметтік маңызын көркем ойдың әсері арқылы адам жанына ізгіліктің дәнін себуге, табиғаттың жұмбақ құбылысын бейнелей отырып ойлантуға тырысып отыр.
Адам табиғаттың бір бөлігі. Сондықтан адам табиғат ананың қадірін біліп, өмір бойы оны аялауы, мейріммен қарауы қажет. Әйтпесе, табиғаттың құдіретті тепе-теңдігі бұзылады да, ол жер бетіндегі тіршілікке қауіп төндіреді. Біз бұған ұзақ жылдар бойы табиғаттың даму заңдылықтарымен санаспай жасаған қадамдарымыздың нәтижесінде көз жеткіздік. Бұл тұста өзін бүкіл тіршіліктің иесіміз, сондықтан бәрі де бізге қызмет етуі тиіс деп ойлап, табиғаттың бермесін тартып аламыз, жерді адамға табындырамыз, техникалық прогресстің шексіз жетістіктерімен ғарышты бағындырамыз деген адамзат
1.Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. Алматы: Жазушы, 1995.-560б
2. Залыгин С. Литература и природа //Нева, 1980.-№5
3. Паустовский К. О новелле //Новый мир, 1970.-№4
4. Нұрқатов А. М.Әуезов ворчествосы. Мақалалар. Алматы: Жазушы, 1965. 400б
5. Брагин А. Человек, понимающих язык ветра и птиц //Огни Алатау, 1964. 4 октябрь.
6. Тайжанов А. М.Әуезов шығармаларының дүниетанымдық өзектері. Философия ғылымының докторы дәрежесін алу үшін жазылған диссертация. Алматы. 1995.-311б
7. Лось В.А. Взаимоотношения между человеком и природой как глобальная проблема //Вопросы философии, 1982.-№6
8. Джандалиева Г.К. Сравнительные аспекты изображения природы в художественной литературе. Алматы. 2002.
9. Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. Зерттеулер, мақалалар. Алматы: Жазушы,1980.-312б
10. Хайдаров Ә. Өнер алды – қызыл тіл. Мақалалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1986.-208б
11. Нұрғалиев Р. Әуезов және алаш. Әдебиеттегі ұлттық рух. Алматы: Санат, 1997.-432б
12. Нұрғалиев Р. Арқау. Екі томдық шығармалар. Алматы: Жазушы, 1991.-576б
13. Әуезов М.О. Жиырма томдық шығамалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1979.-436б
14. Залыгин С.П. Литературные заботы. 3-е изд. Москва: Советская Россия, 1982.-462с
15. Әкімжанов З. Көресіні көрген Көксерек //Солтүстік Қазақстан.-1997. 3 желтоқсан
16. Жанғожин Р. Дәуір перзенті //Жұлдыз, 1987.-№9
17. Қабдолов З. Арна. Алматы: Жазушы, 1988.-256б
18. Рүстембекова Р. Қазіргі қазақ әңгімелері. Әдеби-сын зерттеулер. Алматы: Жазушы, 1998.-176б
19. Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов. Монографиялық очерк. Алматы; 1957.-183б
20. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. Сын мақалалар. Алмаы: Жазушы, 1993.-624б
21. Сахариев Б. Күрескер тұлғасы. Мақалалар, зерттеулер. Алматы: Жазушы, 1979.-376б
22. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992.-352б
23. Бердібаев Р. Мұхтар шыңы. Алматы: Ғылым, 1997.-208б
24. Қирабаев С. Біздің рухани әкеміз. Мұхтар Әуезов тағлымы, 1987
25. Сәтбаев Қ. Біздің Мұхтар. Алматы; 1976
26. Бердібаев Р. Стиль сыры. Алматы; 1974
27. Әуезов М.О. олық шығармалар жинағы. Алматы; 1979.-2 том
28. Байтанаев Ә. Шын шеберлік. Алматы: Жазушы, 1969.-219б
29. Джунышбеков Н. Творчество М.Ауэзова в контексте сравнительного литературоведения. Алматы; 2002.– 136с.
30. Джунышбеков Н.О., Джандалиева Г.К. Пейзаж. Природа. Экосфера. Алматы: Қазақ Университеті, 2002. – 190с.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ  АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ
«ЭКОЛОГИЯ» МАМАНДЫҒЫ БОЙЫНША
ЖАЛПЫУНИВЕРСИТЕТТІК МАГИСТРАТУРА
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
М.О.ӘУЕЗОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ АДАМ МЕН ТАБИҒАТ ТАҚЫРЫБЫ
Орындаған: ... ... ... Ли ... ... ... ... ... ... бойынша
жалпыуниверситеттік
магистратура меңгерушісі,
х.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы
қарым-қатынас тақырыбына алғаш қалам тартқан
жазушы – бұл М.Әуезов……………………………………………… 8-бет
2. М.Әуезовтің ертеректе жазылған шығармаларындағы
табиғат суреттері…………………………………………………………… 11-бет
2.1 «Көксерек» повесіндегі табиғат пен ... ... ... пен ... ... ... «Қараш-қараш оқиғасы» повесіндегі табиғат
пен ... ... ... шығармада кейіпкер характерін
ашу рөлі........……………………… …………………………….. 29-бет
2.4 М.Әуезовтің «Қорғансыздың күні», «Оқыған азамат»,
«Жетім» ... ... . ... ... ... биік ... бірі – ... жолы»
роман-эпопеясындағы ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы адам мен ... ... ... 50 ... ... саны: 30
Зерттеуде қолданылған терминдер: пейзаж, пафос, фабула, психологиялық
параллелизм, романтизм, идеализация, психологиялық сипаттама.
Зерттеудің ... мен ... ... ... ең ... қоғамдық
мәселелердің бірі – бұл экологиялық ... Ал ... ... сөз ... де шет қалмай өз үлесін қосуда. Әрине, әдебиет немесе
жазушы бұл ... ... ... ... ... ... ... өзі көріп отырған дәрежеде ... ... ... ... ... ... алуға ұмтылған жазушы табиғатқа жан ... оның ... ... ... ... Сол арқылы оқырманға ой
салғысы келеді. Түйінді тұжырымдарды көркем ой ... ... ... ... ықпал етеді. Осы айтылған мәселелерді ұлы жазушы М.Әуезов
шығармаларынан үзінділер келтіре ... ... ... Зерттеуде экология туралы: ... ... ... нәрсе емес, ол ұлттық характер, әлеуметтік қатынастар
мен адамгершілік ... ... орта ... баса ... ... ойсыз да күрделі күйзеліске ұшыратуының
зардаптарынан соңғы жиырма жыл төңірегінде экология ... ... ... ... Алғаш рет экология терминін неміс биологы Эрнст Геккель
1866 жылы санамызға енгізген және бұған «табиғат тірі ... ... ... ғылым» деп анықтама берген. Дегенмен,
экологияның қалыптасуына төлнегіз ... ... ... ... ... Греция мен Рим кезеңдеріндегі табиғат құштар философтардың
еңбектерінен туындаған ... ... ... ... ... ... желмаямен бірге жер кезіп, елге жайлы жер іздеген Асан қайғы даланы
ерсілі-қарсылы аралап, әр мекенге ... баға ... ... ... ... сын сөздері мен терең ойлы тамаша толғаулары ... де ... ... мәнді…Өйткені, адамзаттың табиғатқа зәрулігі күн санап
ұлғайып келеді. Адам мен табиғат арасындағы ... ... және бұл ... ... бағыт алып, жердегі тіршілік атаулыға
тікелей қауіп төндіруі – бүкіладамзаттық ортақ тұжырым жасауға ... ... ... ... ... ... байланысты
ғылымның өзімен пейілдес генетика, демография, география, әлеуметтану,
топырақтану, ... ... ... ғылым салаларымен байланысы да
күшейді. Аса күрделі және қарама-қайшылыққа толы бұл ... ... ... емес ... ... ... исі адамзатқа
ортақ рухани-мәдени мәселеге айналды.
Тақырыптың өзектілігі: Қай заманда, қай ... ... адам ... ... ... ... бірін ажырату мүмкін емес. Сол себепті де
табиғат пен ... ... ... ... ... әрбір
адамның денсаулығына, рухани және табиғи өсуіне, сол сияқты ... ... ... ... ... ... жеткізу бүгінгі күннің ... ... ... дәуірінде қоғам мен қоршаған ортаның
қарама-қайшылығы шиеленісе түсіп, адам мен табиғат ... ... ... ... ... өнер ... бар саласы
белсене қатысып, оның әлеуметтік маңызын көркем ойдың ... ... ... ... ... себуге, табиғаттың жұмбақ құбылысын бейнелей отырып
ойлантуға тырысып отыр.
Адам табиғаттың бір бөлігі. Сондықтан адам табиғат ... ... өмір бойы оны ... ... ... ... ... табиғаттың
құдіретті тепе-теңдігі бұзылады да, ол жер ... ... ... Біз ... ұзақ ... бойы табиғаттың даму заңдылықтарымен
санаспай ... ... ... көз ... Бұл ... ... ... иесіміз, сондықтан бәрі де бізге қызмет етуі тиіс деп
ойлап, табиғаттың бермесін ... ... ... ... ... ... ... жетістіктерімен ғарышты бағындырамыз деген
адамзат қатты қателесті. Шындығында адамзат Ф.Бэконның ... ... ... ... ... ... ... табын, Жер енді!»
дастанына дейінгі кезеңде табиғатты табындырып қана ... ... ... ... ... экологиялық апаттарға душар болдық. ... ... ... ... туған жеріміз қаншама зардап шекті.
Семей полигонында түрлі атом бомбаларын сынау жарылыстары жерді
аздырып тоздырды. ... өнім ... деп ... ... көлемін есепсіз
көбейтіп, су ысырабына жол берілді. Ғұмыр бойы ағып жатқан өзендер кесіліп
қалды. Арал теңізі ... адам ... ... ... ... ... ... апаттардан бүкіл әлем зардап шегіп отыр. Бұл оқиғалар ... ... ... ... көркем ой қорытуға жетелейтін ... ... ... Табиғат, қоршаған орта – өмір ... ... ... айналған тұста, оның көркем өнерге, оның ... ... ... ... ... Бұл ... ... сөз өнерінің атқарар қызметі
орасан ... ... ... пен сана-сезімді сіңіріп, экологиялық
тәрбиені өрістетуде көркем ... рөлі ... ... ... ... ... ... көріністері қай
дәрежеде десек, қазақ әдебиеті де бұл аса күрделі мәселеге өз шама-шарқынша
үн қосуда.
Бұл ... ... ... алып ... ... оның ... ... мүддесі әр уақытта қаламгердің де бас мақсаты ... ... ... қазақ мемлекетінің әрбір азаматын қоршаған ортаны,
яғни, өзінің отанының байлығын ... ...... және эстетикалық мәселе.
Ал қоғамды толғандыратын мәселеден сөз өнері шет қалмақ емес, ... ... ... бұл ... ... ... олар табиғаттың
қазіргі халін өзі көріп отырған дәрежеде оқырманға жеткізуші, олардың
арасын байланыстырушы ... ... ... ... алуға ұмтылған жазушы
табиғатқа жан бітіре отырып, оның ... ... ... ... ... оқырманға ой салғысы келеді. Түйінді тұжырымдарды көркем ... ... ... ... ... ... етеді. Демек, жоғарыда
аталған мәселелердің барлығы да – ... ... ... ... ... ... сияқты мәселені шешуде де халқымыз өз
жазушылырына үміт артады.
Зерттеудің негізгі мақсаты: М.Әуезовтей ұлы ... ... және ... ... ... көркемдік шешім табуы жайын
ғылыми тұрғыдан талдап – таразылау. ... ... ... мынадай
мәселелерді қарастырдық:
- қазіргі таңда өзекті мәселелердің бірі ... ... адам ... ... көркем әдебиеттегі көрінісі мен қызметін анықтау;
- әдебиетімізде осы үлгінің ... ... үлес ... М.
Әуезовтің алғашқы кезең повестерінде табиғат суретін қолдану ерекшеліктерін
көрсету;
-«Абай жолы» роман-эпопеясындағы пейзаждың ролі.
Диссертацияның ... және ... ... ... және теориялық негізіне әдебиет зерттеушілері мен
сыншылардың теориялық еңбектері мен сын ... ... ... ... ... М. ... шығармаларындағы адам мен
табиғат мәселесінің әлеуметтік ... ... ... ... ... болады. Зерттеуде экология туралы әдебиетте ... ... ... ... ол ... ... әлеуметтік қатынастар
мен адамгершілік идеалдар ... орта ... баса ... ... ... ... үш ... және
қорытындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі
берілген.Әдебиеттегі адам мен табиғат концепциясы М. ... ... ... ... ... ... қарастырылады. Бірінші тарауда ... ... ... ... ... ... Екінші
тарауда М. Әуезовтің әдебиетке әкелген жаңалығы, оның ... ... ... ... ... сұлу» повестеріндегі адам мен
табиғат арасындағы қайшылық пен үндестік ... ... ... ... ... ... ... атқаратын роліне тоқталдық.
1.1 Экологиялық проблеманың көркем шығармадағы көрінісі
Экологиялық сарын басты орын алатын ... ... ... мен ... ... адамдардың табиғатқа деген махаббаты,
адамзаттың құртып-жою әрекетінен қоршаған ортаны ... ... ... ... – бұл ... ... ең ... табиғатты қорғау, адам мен
қоршаған ортаның өзара қатынасы ... ... деп ... Ал ... көркем әдебиетте табиғат тақырыбының негізгі өзегі болып
көрініс табады. ХІХ ... ... адам мен ... ... ... ... ... әдеби ағым ретінде қалыптасты. Ол тек адам мен
табиғаттың арасындағы қарама-қайшылықты көрсетіп қана қоймай, адамгершілік
сана, ... ... ауыл ... ... пен тағдыр сияқты және тағы басқа
көптеген мәселелерді ... ... ... Ш. ... та ... адам мен ... ... сипаттама бере отырып, табиғат құбылысы ... ... ... ... қала берді, адамның өміріндегі орнын, оның өткені мен
бүгінгісін, болашағын тану ... ... жете ... ... Бұл табиғатқа тоқталған жазушыларымызда ... ... ... ... оның ... ... ... мақсат етсе керек. Мысалы: С. Залыгин өз ... ... ... пана ... жалғыз – ақ ұясы бар, ол-сіздің санаңыз. ... ... ... ... ұя ... ... деген – біз, біз
дегеніміз – табиғат екендігіне сендіріуіміз керек» – деп өте орынды ... 172/, ... ... ... оятпайынша, әміршілдік-әкімшілік
шаралармен «табиғатты қорғай алмайтынымыз» белгілі. Табиғатты тұтыну көзі
деп қомағайлықпен ... ... ... ... грек ... ... ... табиғатты қорғау туралы заңдармен күні бүгін
қабылданып жатқан үкіметтің қаулы-қарарының ... ... ... ... шамалы. Осы мәселені қоғамдық санаға жеткізуіге алғаш қадам
жасаған әдебиет болды. Әдебиеттің қоғамдық саланы және оның бір ... ... ... ролі ... ... арта ... мен табиғат арасындағы қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... өрлеу дәуірі де, тоқырау ... ... ... зерттеулер бұл тақырыптар Л. Леоновтың «Орыс орманы» романына
және А. Довженконың ... ... мен ... ... ... өнер ... ... деп есептейді. Кейінен бұл ... ... ... ... ... жағдайдың нашарлауы мен
табиғи байлықты сақтау мәселесін көтерген Л. ... ... ... Гончардың, Ш. Айтматовтың, Г. Троепольскийдің, Б. Васильевтің және т.б.
шығармалары дүниеге келді. Әсіресе «Сібір прозасының өкілдері» деп ... В. ... ... - ... С. Залыгиннің «Комиссиясында»,
В. Распутиннің «Матерамен қоштасуында», Н. Скалонның «Тірі ақшасында» ... өз ... ... мен ... ... ... ... қалам тербеген
жазушының барлығы да өз шығармашылығына айналамыздағы ... ... ... ... бара ... ... ете отырып, табиғат байлығын
тонаушылықты «қауіп» деп түсініп, оған ... ... ... күштілігін қарсы айтып, тұтынушылық көзқарасты айыптайды.
Ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... қағу ... ... «сарыншылдыққа» (романтизмге), әсерлеуге (идеализация) ұласып, содан
кейін барып табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... ортасына қарай, табиғатты бағындыру нысанасы (идеясы)
зорлап ... ... ... табиғаттың да жасырын қарсылығы ... Бұл ... ... ... ... ... С. Залыгин адамдар
«қарсы құбылыстарға ... ... деп ... болатын. Қазіргі прозадағы
өмірдегі табиғи жаратылыстың бастауы туралы ойлар ... ... ... ... ... болды да, оны көркем ... ... ... ... ... үлкен мән беріп, оны жаңа қырынан
көрсетуге тырысты. Соның ... ... ... бақылаудан,
қызықтаудан бас тартып, оның ... ... ... ... ... ... этикалық философиялық әлеуметтік жаңа ... ... ... өз ... арқылы табиғат әлемі қандай
жаңа қырларымен ... ... ... ... ... ... Бұл ... әр
жазушының шығармашылығында әртүрлі деңгейде көрсетілді.
Жалпы әдебиетте пейзаждың атқаратын көркемдік қызметі әр ... ... ... ... ... в ... как ... а не только фон
вещи, иначе будет плоскостным» /3, 138/ деп ... ... ... ... осындай бір қырын М. Әуезовтің ... ... ... қазақ әдебиетіндегі «адам мен табиғат» арасындағы қарым-
қатынасқа арналған, романтикалық ... ... ... ... ... кездесетін «құрып бара жатыр, суалып бара жатыр»
деп дабыл қағу болмағанымен де «Көксеректе» ... ... ... табиғат пен адам арасындағы үйлесімділік пен қарама-қайшылық
көркем шығармалардың ілхамына айналған.
Бұл шығарма туралы А. ... «М. ... ... ... ... оның суреткерлік құдіретін қапысыз танытқан
шығармаларының бірі – ... ... ... ... мен ... ... бейнелік қуаты жағынан бұл повесті жазушының тек кейін
кемеліне ... ... ... ... ғана ... ... десе
/4, 140/, орыс жазушысы А. Брагин: ... ... ... ... еще ... острым взглядом степняка так внимательно подсмотреть
волчьи ... и ... их ... ... в ... Ауезов писал после них и достойно выдержал соревнование. Читая
«Серого Лютого», я ... ... не в ... а в степи» – деп
жоғары бағалайды. /5/.
А.Тайжановтың: «Сезім – адам ... ... ол ... ... ... өзін қоршаған айналасындағы дүниеге – табиғат жаратылысына
қатынасын білдіретін және оны ... ... ... ... жағынан сан алуан түрге бөленеді. Адамның табиғатына тән түрлі
сезімдерінің ішінен ... ... ... көрсететіні – кейіпкерлерінің
жан шындығы, жан диалектикасы» /6, 178/ ... ... ... ... соны ... ... қаншалықты таланттылықты, шеберлікті қажет
ететіні айтпай-ақ ... ... ... туралы ойлай отырып, алдымен
адамның табиғатқа қарым-қатынасын көрсетеді, сосын ... ... ... ... ... ... ғылымы көркем ... ... ... ... ... ... жетістіктерге жетті деуге болады.
Алдыңғы қатарлы ... ... ... ... мен ... ... ішінде олардың пейзажды беру шеберліктерін талдаған
бірнеше зерттеу еңбектер жарияланды. М.Әуезовтің шығармашылығын ... ... ... ... мен ... ... ... өтсе, З.Ахметов, Қ. Жұмалиев, З. Қабдоловтар теориялық талдаулар
жасайды. ... С. ... ... Р.Бердібаев, Т.Кәкішев,
Р.Нұрғалиев, Ш.Елукенов, Ә. Байтанаев, П.Майтанов, М.Әдібаевтар поэтикалық
шыншылдығы, тіл ... сөз ... ... мен ... ... ... сөз етеді. Мәселен, М.Әуезовтің
көркемсөз өнеріне қосқан үлесін жаңалығын айтады да, соның бірі ... ... ... ... ... туралы салмақты ойлар айтады.
Әдебиетіміздегі экологиялық мәселені алғаш көтерген М. ... ... Ғ. ... ... ... «Қыран жыры»), ... ... ... Ә. ... ... М. ... ... С. Санбаев («Аруана»), О. Бөкеев («Бура», «Кербұғы»), М.
Сқақбаевтардың «Кезек дүние» шығармаларында бұл ... өз ... ... ... пен адам ... ... ... зерттеулеріне келсек, бұл әлі ашылмаған тақырып.
Соңғы ... ... адам мен ... байланысын, қарым-
қатынасын суреттеген шығармалардың көбейе бастағанына ... ... ... мақалалардың өзі сирек.
Табиғат туралы сөз ету – адамның әлемдігі, қоғамдағы алар орны ... ету ... ... Жер ... ... ... болғаннан бері
табиғаттың тылсым күші кім-кімді де таң қалдырған, ... Бұл ... ... ... да ... бар ... сұраусыз ештеңе
болмақ емес. Олай болса, адам мен табиғат арасындағы үндестік пен қайшылық
мәңгілік тақырып екені даусыз. В. А. ... «Во все ... ... ... и ... являлись одним из важнейших факторов,
определяющих ... ... на ... ... ... человечества,
уровень развития научного знания, духовный ... ... /7, 135/ ... ... ... ... қалдырған мұралардың барлығын жан-жақты
түбегейлі зерттелді ... ... Оның ... ... сан
қырлы иірім, құпиялары әлі ашылған жоқ.
2. М. Әуезовтің ертеректе жазылған шығармаларындағы адам ... ... ... төл әдебиетінде өзінің өмірлік тәжірибесінің ... ... ... ... талант–шеберлігімен, дарындылығымен
ерекше танылып, топ жарып алға шығатын қалам қайраткерлері ... ... ... ... өз ... ... ... әдебиеттің дамуына бағыт беріп, өз үлесін қосып, кейінгі ұрпаққа
үлгі боларлықтай мұра ... ... ... ... ... Мұндай
ұлылардың есімі ... ... өз ... ... себепкер болады. /8. 17/.
Қазақ әдебиетіндегі осындай ғұламалардың бірі – М. О. ... ... ... ... ... дәуіріндегі тарихына арналсын, мейлі осы
заман тақырыптарын арқау етсін әрдайым суреткерлік парасатымен, талант –
дарынының ... ғана тән ... ... ... Ол ... ... де, шындықты бейнелеу жолындағы ізденістерімен де қазақ
әдебиетінде жаңа жол ... Оның ... да ... ... ... – шығармашылық мұрасы өз әдебиетімізде ... ... ... ... ... ... өз алдына жеке құбылыс ретінде
бағаланады. Жазушы шығармаларының әлемдік әдебиетте ... ... ... ... байланысты. Ол Шығыс пен Батыс ... мен ... ... ... үйрене отырып өзіміздің төл әдебиетіміздің
алға басуына үлкен үлес ... Ол ... ... және өз ... озық ... ... ... кейінгілерге мирас етіп қалдырды.
Жазушының осындай әдебиетімізге алып ... ... – бірі - ... адам мен ... тақырыбы, яғни, адам мен табиғат ... пен ... мен ... ... адамзаттық мәні бар мәңгілік ... Адам мен ... ... бір-бірімен тығыз байланысты, біріне-бірі
тәуелді десе де болады. Адамдарды тек қоғам ғана ... ... ... ... да оның ... ... орны ерекше. Бұл әлем
жазушылары шығармаларына арқау болған мәселе.
Жалпы әдебиетте пейзажды табиғаттың әсем суретін, бояуларын жан-жақты
суреттейтін шығармалардың көп ... ... ... ... ... болмайды
десек те болады.
Пейзаждың қазақ әдебиетіндегі реалистік ... Ы. ... ... бастаған бірегей жаңа ... ... ... ... ... ... ... көшін бастаушы А. Байтұрсынов, Ж.
Аймауытов, М. Жұмабаев, Ш. Құдайбердиев шығармаларында да ... ... ... мен ... ... ... ... неше
түрлі әдемі үлгілері кездесіп отырады. Қазіргі жазушыларымызда бұл суреттер
бірінде ... ... ... ... да ... ... келгенде Әуезовтің орны бөлек. Ұлы қаламгер пейзаждың
көркемдік шығармадағы қызметін ... ... Оның ... ... ... ... уақытын, өлшемін, композициялық
тұрғыдағы ... ... ... ... ... ... ... қатысты образдылығын айқындайды.
Бұл туралы А. Нұрқатов: «М. Әуезов табиғат суретін беруде де ... ... ... ... Оның шығармаларынан қазақ совет
әдебиетіндегі пейзаждық классикалық ... ... ... ... ... ... М. Әуезовтің қолдануында пейзаж оқиғаның болған
орны мен мерзімін дәл көрсетіп қана ... ... ... ол ... характерлерінің типтік сипаттары мен олардың өзара қатынасын
мейлінше мол ашуға қызмет етеді. Табиғат суретін беру М. ... үшін ... ... ол пейзажды өзінің авторлық идеясына сәйкестендіріп үнемі
құбылтып, құлпырта отырып қолданады. ... ... ... ... ... олардың түсінулері арқылы береді.
М. Әуезовтің қолдануында пейзаж пайда болғалы тұрған ... ... ... да ... соны ... ... алдын ала дайындай түседі»,
– дейді. /9/.
М. Әуезовтің табиғат пен адам қарым-қатынасын философиялық тұрғыдан
қарастырған ертеректегі ... ... ... ... бір ... – жануарлар әлемі өкілінің адамдармен қатар,
тең дәрежеде ... ... ... ішкі ... ... ... дүниеге, адамға деген көзқарастарын, түсінігін беруі.
2.1 «Көксерек» повесіндегі ... пен ... ... ... пен ... Әуезотің табиғат пен адам қарым-қатынасын философиялық тұрғыдан
қарастырған ... ... ... бірі ... орын ... ... Бұл шығарма Э. Хеменгуэй, Дж. Лондон, Сетон – ... аты шулы әлем ... ... ... ... тең ... Бұл ... жаңалығы неде?
Жазушы шеберлігінің суреткер дарынының бір ... тұсы – ... ... шындығында да кейіпкердің бүкіл жан-дүниесін, ... сөз ... ... оны ... ... де дара ... ... бейне
етіп көрсету жазушы үшін үлкен сын. Жазушы осы мақсатта теңеу, салыстыру
айналадағы ... мен ... адам ... ... сияқты түрлі
тәсілдерді қолданады. Адам өзі, жер бетіндегі ... ... ... тірі бола ... да, жазушы оның бейнесін ашуда жер бетіндегі барлық
жан-жануарлармен салыстыруға жол табады. Озбыр, қорқау адам ... ... ... ... адам ... қылықсыз адам итпен т.с.с.
салыстырыла суреттеледі. Адам ... ... ... де ... ... Мұның бәрі де бізге ертеден таныс
шығармалардағы көрінетін адам мен табиғат ... ... ... ... ... ... Ә. ... сөзімен айтқанда: «Бұл адам
баласының табиғатпен бірге ... біте ... ... ... ... ... көркем сөз дәстүріне айналған ұғым, түсінік, шынайы өмір
шындығы». /10, ... ... ... бір қырынан ғана бейнеленетін бұрыннан
келе жатқан ескі соқпағын М. ... ... ... ... ... ден ... ... шығармаларының басқалардан артықшылығы
да, ерекшелігі де, ... да ... Бұл ... әдебиетші ғалым Р.
Нұрғалиев: «Әлемдік мәдениетке қазақ халқы қандай көркемдік игіліктер қосты
дегенде, ауызға алынар ... бірі – М. ... Ол ... ... ... бойы ... ... қазақ топырағындағы асыл құнарлылықтардың
жарқырап қайта көрінуінің үлгісі. Ауыз әдебиетіндегі ... ... ... ... бояулар Әуезов дүкенінде қайта жаңғырды. Қазақтың ... ... ... ұлы Абай ... нәр ... М. ... қазақ
әдебиетіне реалистік дәстүрдің тереңдеп сіңгенін танытты», – дейді. /11,
36/.
Кезінде дау туғызып, теріс ... ... ... пікірлер айтылып, өз
бағасын ала алмаған «Көксерек» жазушы талантының, шеберлігінің ... ... ... әлем әдебиетіндегі Дж. Лондон, Эрнест Хеменгуэй, Эдгар По,
Марсель Пруст шығармаларымен ... ... ... ... түсе ... даусыз. Повесті оқығанда әсіресе, Канада жазушысы С.
Томсеннің «Винипег қасқыры» мен ағылшын жазушысы Дж. Лондонның «Ақ ... ... ... ... ... ... шығармаларында адам мен табиғат, адам мен хайуанат
арасындағы қарым-қатынас ... ... Оның ... ... ... ... әлем әдебиетіне белгілі бір мөлшерде айтарлықтай
жаңалық алып келеді. Жазушының ... ... ... ... ... ... білуі таң қалдырады. Оның әңгіме, повестеріндегі
әрбір ит, әрбір қасқыр жеке психологиялық ... ... ... ... ... ... Оның хайуанаттар туралы шығармаларында
гуманистік сарындар басым. Жаушының ... әлем ... ... ... ... ... бірі – «Ақ азу» ... дүниесінен жан-жақты хабар беретін бұл романда адам мен ... ... ... ... ... Бұл ... қақаған аязда қасқыр
қамаған меңіреу далада ит жеккен шанамен жолға шыққан екеудің ... ... ... ... ... ... Шығармада қасқырлар әлемі
дүниеге жаңа келген қасқырдың күшігінің дамуы арқылы суреттеледі. Оның
көзін ... ... ... ... көзқарасы, түсінігі ойы рет-ретімен
тізбектеліп беріледі. ... ... ... ... ... ... да хабардар боламыз.
Шығарманың «Көксеректен» бір айырмашылығы – бұл адам қолына ... бар ... ... ... ие – адам ... ... ... Ал иттер қаншама қыспақ көріп, мойнын шынжыр кесіп, ... да өз ... ... оған берілген, иесі үшін жанын қиюға дайын.
Шығарма негізінен адамның бар тіршілік ... иесі ... оның ... көкжал, жыртқыш болса да қасқырдың жүрегін жібіткенін білдіретіндей.
Р. Нұрғалиев: «Дж. Лондон қасқыр тірлігін суреттеу арқылы зұлмат орта
моралін ... ... ... ... ... ... ... әсірелеу арқылы ішіңе от тастайды, сезімің, ойың тұтанып жүре
береді», – ... /12, ... ... ... ... осы ... еске түскенмен,
олардағы айырмашылықтар да көрініп отырады. Бір тақырыпқа бірнеше жазушы
шығарма жазуы мүмкін. ... ... ... ... ойы, көздеген
мақсаты, стилі әртүрлі. М. ... де ... ... ... шығармаларының ықпалы тиюі мүмкін. Бірақ ой ... ... ... тіл ... ... емес ... повесінің бір ерекшелігі – қазақ әдебиеті ... ... ... ... тұңғыш туындылардың бірі
екендігі.
«Қарадырдың қарағанды сайы елсіз. Айналада қабат-қабат шұбар адырлар.
Жақын төбелердің ... ... боз ... ... ... Сай бойында май
айының салқын лебі еседі. Бастары көгеріп бүрленіп қалған қалың қарағай жел
лебімен ... ... ... ... қояды. Маңайдан жуалардың,
жас шөптердің иісі келеді» деп ... ... ... ... ... ... ... тармақтан тұрады. Әр тармақта әр түрлі
баяндау, суреттеу тәсілдері қолданылған.
Шығарма басында сол жерде мекендеген қасқырлардың тағылық тіршілігінен
де хабар ... ... жаңа ... ... ... екі ... жас қозыны жем қылуының берілуі де тегін емес.
«Қозы екі қомағай ауыздың керегесінде қан жоса болып дар-дар ... етіп жас ... ... Қапаш-құпаш құрқ-құрқ етіп қомағай қанды
ауыздар ... ... мен ... ... жүндері қып-қызыл болған
қасқырдың жасыл көздері от шашады» деген сипаттауды ... ... ... о ... ... өзіне тән тағылығын, жыртқыштығын
ескерткендей. Осындай өмір сүру заңдылығы бар ... бір ... беру ... ... Бұл ... қатқыл табиғат алда болар
бір ащы күйді білдіріп, соған ... Әрі ... ... ... ... сипаттама беріледі.
«Ін үстінде мүйіз тұяқтар тасырлап, дүбірлетіп келді. Айқай дабыр
молайды. Бірі ... бірі ... жиын ... ... ат ... ... ... түсіп жатты. Ін аузынан екі ... ... ... ін ... ... /13, /. Бұл қасқырдың түсінігі арқылы берілген
көрініс. Екі аяқтылар ... бес ... ... ... ... ең ... алып кетеді. Бұл екі қасқырдың ызасын тудырады. Артынша
олар маңайдағы ... ... ... у-шу ... Бұл ... ... зұлымдығына, қиянатына жыртқыштардың тағылық жауабының бір көрінісі
тәрізді. Жазушы шығармада үнемі Адам, Қасқыр, қоршаған орта үшеуін ... ... ... ... ... ... ... суреттегенде жазушы
оның шынайы өсіп-дамуына ғана тоқталмай, мінез ерекшеліктеріне, сыртқы
ықпал ... ... ... баса ... аударады. Шығармада түз
тағысының адаммен қарым-қатынасы, адамның Көксерек ... ... ... ... ... осыдан оның бойында пайда болған ыза кегі,
долылық сезімі жан-жақты көрсетіледі. Өзін адамның төсегіне алып ... ... ас ... «Іш» деп тұра ... ... жегені үшін
ұратыны ауыл иттерінен көрген зәбірі бөлтірікті ... ол ... ... иттерге тап беретін болады. Қара ала төбетке қарсы шығып
жеңеді. Бірде Көксерек қойға шапқан ... еріп ... Бұл ... ... өмір сүретін қырдың дүлей перзентінің бостандыққа ұмтылуы, өз
ортасын іздеуі ... ... ... ... ... кетуіне ішіне
шемен болып қатқан үлкен иттерден, қатын-қалаштан ... ... ... болады. Табиғатты күшпен бағындыруға болмайды, оның өз заңдылығы
бар. Онымен санасу керек. ... ... ... ... ... ... ... онымен жылы қарым-қатынасы да қажет. Ал жалғыз
Құрмаштың ... ... ... үшін ... ... ... ол өз
тобына бірден қосыла алмайды. Аты қасқыр болғанмен өзге ... ... ... ... қосылып сіңіп кету оңай болмайды. Ауылға үш рет
келіп, үш рет кетті. Оның ауылға ... ... ... «Бұл ... екі ... ... ашыққан, өзінің үсті-басы батпақ болып
сыбағысқан сабалақ жүдеу ... ... деп ... ... ... қасқырлар тобымен кездескені туралы кеңінен айтпайды. Осылайша келіп
кетіп жүрген Көксерек соңғысында тұқымын сезіп, адамдардан ... ... ... ... ол ... шабуға ауыл иттерінен қаймықты. ... ... суық ... ... ... қарап, аузын ашқанда ішінен зор
дауыс шықты. Бұл оның тұқымына ұқсап алғаш ұлығаны еді. Көксеректің алғаш
ұлуы оның ... ... өз ... ... ... ... тұрғандай.
Өз бетінше өмір сүруге көшкен ол басынан әрбір қиыншылық ... ... ... ... Осының бәріне адамдар кінәлі деп, адамға деген
өшпенділігі, ыза кегі күн сайын арта ... ... ... рет ... ... Ақ ... ... Енді олар екеулеп малға ауыз сала ... ... ... ... ... ... қорықпайтын болды. Жаз
шыға Қарадыр ауылы екі қасқырдан құтылады. Екі қасқыр адам көзінен таса
жайға орналасты. ... ... ... ... Ақ ... ... ... жем таситын болды. Көп ұзамай екеуі бірігіп ... ... ... ... өмір ... ... ... тыныштығын тағы да адамдар бұзды.
Олар тағы да қасқыр інін ойрандап, ... ... ... қалдырып,
қалғанын алып кетті. Адамдардың бұл ісі қасқырдың жанын ... ... ... ... аш ... ... ... Көп ұзамай, екі қасқыр
Қарадыр елін қан қақсатып, қиянатқа қиянатпен жауап берді.
Бір күні зор ... ... ... айрылды. Қайғысы жанына батқан
ол жалғыз жортты, қатты құтырды, ауылдың малын қырды. ... ... аңға ... ... ... ... тобында топ басшысы
Көкшолақтан басқа Көксерек ығатын ... жоқ. ... тоқ, ... ... бұл екеуінің жұбы жазылмайды. Ал ... олар ... ... ... түскен аз олжаға таласып қалатын болды. Көксеректің алғашқы
құрбандығы ала төбет болып еді, енді міне ... ... ... ... жер ... ... Көкшолақпен тартысын оқығанда
жаның түршігеді. «Тамағынан қапсыра қысып буындырып алып, мойын сүйегін
қырт-қырт ... ... аузы ... ... тынысы құрып,
тыпырлауға шамасы жетпей қалды. Сол уақытта артқы қасқырлар ... ... ... ауыз салысты. Балбырап аққан ... ... иісі ... мас ... ... ... еді. ... қолтықтан, жалаңаш
төстен мықты, өткір тістер жұлқып-жұлқып жатқанда, Көкшолақтың қаны жосылып
ағып, ішінен бұрқырап буы да ... Бұл ... бар ауыз ... ... еді. Аз ... Көкшолақтан бұрқыраған жүн мен төрт табан қалды».
/13, /.
Дүние кезек ... осы. Кеше ... ... басшы болып, ішер ас тауып
беріп жүрген Көкшолақты араларынан шыққан одан да ... ... ... ... Көксеректен де күшті шықса, ол да Көкшолақтың кебін кимесіне
кім кепіл.
Шығарманың төртінші тармағының жартысынан бастап, ... ... ... ... ... жортуылдарын бейнелейді. Бұл
жердегі көріністердің көбі Көксеректің көзімен көрсетіліп, ... ... бел ... ... ... ... Көксеректің түйеші адам оғынан
жаралануы оның ызасын ушықтыра түседі. Өзге қасқырлар бір бөлек, бұл ... ... тағы да ... ... ... ... батты, аштық қысты. Арада
бірнеше күн өтті. Бір жылқыны бір күн азық етті, ... Тағы ... ... алыс ... шашыла жайылған қойдын үстінен шықты.
Жыртқыш бақташы баланы елемейді де. Бір ... ... сарт етіп ... оны ... Оның ... шыдамы осы сәтте шегіне жеткендей, ол
баланы бас салады. Бұл бала өзін ... ... ... ... қойнына алып жатқан иесі – Құрмаш еді.
Көксеректің бұл қылығы – адамның өзіне жасаған қиянатына, ... ... ... Не ... де шегі ... ... ... ыза кегі,
ашуы біріне-бірі қосыла келіп, ... ... ... ... алып келеді.
Адамзат түз тағысына осыншама қиянат жасамай, жанашырлық көрсетіп,
өздерін дер ... ... ... қайғыға ұшырамас па еді? Қасқыр түз
тағысы ... ... ол да ... иесі. Адам қалай қайғырып
қиналса, онда да сондай сезім бар екендігі шығармада анық ... ... ... ... күйзелісін шебер бергендігі сонша, шығарманы
оқығанда, бейкүнә ... ... ... ... ... алмайсың.
Себебі қасқырдың адамдар тарапынан көрген мейірімсіздігін оның жанындағы
арпалысты, күйзелісті өзінің түйсігі ... ... етіп ... ... бұл ... ... ... шегіне жеткен, басқа амалы жоқ,
мәжбүрліктен туған қадам ретінде көрсетеді. ... ... ... емес
сияқты. Мұнымен кейбір әдебиет зерттеушілері де келіспейді. Көксеректің бұл
ісі туралы профессор Нұрғалиев былай ... ... ... ... ... басса да сенімді қойға шаба ма, ... жара ма, ... ... ... ... иттерден көрген қорлығы, еріксіздік, Ақ
қасқырдай серігінен ... ... ... ... ... тірлік, жанын
көзіне көрсеткен у қорғасын – осының бәрі жиылып кеп, ... ... ... ... ... Көксеректің қойшы балаға шаппауы
– қолдан ... ... ... ... /12, ... Д. ... өз мақаласында: «табиғат заңдылығының кемелдігіне және
өзгеруге мүмкін еместігіне, оның мүлтіксіз орындалатынына тағы да ... ... ... ... ... ... өзгерте алмай, Құрмаш
адамдар жіберген тағы бір ... ... ... ... ... өмір ... ... табиғатты бұзуы мүмкін емес. ... ... ... ... бірдей. Табиғат адамдарға өздерінің
жасаған қателіктерін әрдайым көзге шұқығандай етіп ... ... деп ... шаң ... ... ... ... саласа, Ә.
Ғалымқызы да шығарманың мазмұнында оқиғаны тізумен ғана шектелмей адам
тарапынан ... ... ... оқушы наразылығын ояту жағы ... ... Адам ... ... ... ... ... артық еместігін айтқан И. Крамов пікірі де осыны ... ... ... – это ... ... без ... которой
не может быть жизни, в том числе и жизни человеческой. Нарушьте ее, ... суд, ... ... ... в ... погибнет не только
правонарушитель, но и сам судья, то есть все та же Природа» /2, 94/ ... ... ... ... ... ... баласы басқа жан иелерінен артық жаратылған. Бұл артықшылық –
оларға берілген ерекше ақыл-еспен ... Бұл ... жан ... ... ... ... тұрған адамзатқа берілген ерекше
мүмкіндік. Адам оны дұрыс пайдалану арқылы өзінің болмысын түсіне алады. ... ... ... жоқ. Адам мен ... ... ... та осы. «Малда да бар жан мен тән, ақыл мен сезім ... ... ... Абай мал мен ... ... ... ... Әуезов шығармасында адамдардың өзінің ақыл-естері мен еріктерін
дұрыс пайдаланбаудың салдарын беріп ... ... ... ... ... ... алып келіп, оны өздерінің ермегіне, не
болмаса басқа пайдасына асырмақ болды. Олар бөлтіріктен өскен сайын өзінің
болмысына қарай бара ... ... де, ... ... ... ... ... әрекет жасайды. Ал Құрмаш - әлі өзінің сезімін ауыздықтай
алмайтын сәби. Құрмаш Көксеректі өсіріп, ... ... ... ... ... ит бола ... ... де хайуан болса да, ол ... екі ... ... ... шығармада салыстырмалы түрде үнемі
көрініп отырды. Жабайы аңдар үй ... ... ... ... ... ... ... Көксеректің талай рет аштыққа,
суыққа ұрынғаны арқылы көрінеді. Ал ... ... ... да екі ... ... жылы ... ... Үнемі қолда болған иттен тұқымы жабайы
Көксеректің дамуы төмен екені ... анық ... ... ... де ... ... пен адал ... айырмасы не екенін ұға алмады.
Біресе өздері беріп тұрып: «Же», - дейді. Біресе ... ... өзі ... жеп ... ... Мұның өзі Көксеректі адамға өшіктіріп, одан ... жат ... ... Ал иттің ұрлықтан тартынатыны белгілі. Ол тіпті, таяқ
жегеннің өзінде де өз ... ... ... адамдарға кек сақтамайды.
Көксеректің қасқырға тән мінезі былай ... ... ... ... ... ... ... береді. Түнде даланы жақсы көреді. ... ғана үйде ... ... ... ... де мән ... иісі Көксеректі еліктіре мас қылса, Көксеректің иісі қойларды
қорқытып, ... есін ... Бұл ... ... ... ... ... емес.
Көксеректе басқа жанды жақсы көру деген сезім өте әлсіз. Құрмашқа
тамақ беру үшін шақырғанда ғана ... Оның ... ... ... ... оның ... ... деген сезім жоқ. Ал иттердің қылығы ... ... ... ... ... ... ету, оның ... аулап, еркелеу
сияқты қасиеттер тән. Бірақ ит күш ... ... ... әлсіз болып
келеді. М. Әуезов ауылда көп иттің қасқырға жем болғанын жазады. Ал ... ... ... ... да оны ... дәрежесіне апарған жоқ. Тек
оған жазасын бергендей ғана болады. Иттің қасқырлардан күш жағы ... ... ... жағы ... Ит ... ... орындауға ұмтылып иесіне
жақсылық жасауға тырысады. Итте қасқырға өзінің иесіне деген ... ету, ... ... түсіну, адамның қуаныш-қайғы сезімдерімен
алмасу болады. Ал ... бұл ... ... шығармау керек.
Даму деңгейіне байланысты әрбір жан иесінің өзіндік өмір сүру ... ... ... ғана ол табиғи жағынан жетіле алады. Мысалы, Көксерек
қолда болғанда: «Әлі күнге бір рет ... ... ... ... ... ... Жалғыз-ақ атын біледі. Құрмаш пен әжесі шақырса, ... деп ... Ал өз ... қосылғанда жадырап, секіріп ойнап кеткені, сонымен
бірге тез қоңданып, семіріп, күш алғаны айтылады. Табиғат ... ... ... өз сезімдері үшін оны өзгертпек болуы үлкен кесапатқа
апарып ... ... ... ... ... ... жасады.
Сондықтан ол кінәлі емес. Адамның шектен тыс қылықтарына жауап, бір тыйым
болуы ... ... ... оларға берілген жаза, сабақ тәрізді. Қандай ... ... ... ... Осы ... жазушы адамдардың өзін
қауіптен, жамандықтан сақтандырғандай.
Ол үшін ... ... ... иелерімен де санасу керек, қорғай
білуі керек, сол арқылы өздеріне келер апаттың ... ... ... ... орға ... ... Бұл ... Әуезов әрбір жан иесінің өзіндік
болмыс, өмір сүру ортасы болатынына, оны ... ... тағы ... ... адамдарды ойлануға, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... шеберлік
көрсеткен. «Үстіне гүрілдеп қасқыр төніп келгенде, көзі бір ... ... ... ... арандай ашылып келе жатқан ауыздың жоғарғы жағында
өзіне таныс құлақ көрінді. Сол жақтағы тілік құлақтың ... ... ... ... білгені сол. Содан әрі баланың үні өшті. ... ... өліп ... /13, 26/. ... ... жемтіктерін шапқанда
қандай күйде болады, қалай мерт қылды бәрі ... ... ... нендей халде екені шығармада көрсетілмейді. Себебі бұл жерде бала
мен қасқыр – шығармасындағы екі ... жау ... ... Бұл ... тек
кінәсіз, қорғансыз Құрмаштың өлім төніп келе ... қалі ... Кеше өзі ... ... ... ... бүгін ажал болып
төнді. Сонда жақсылықтың, адамгершіліктің қарымтасы қайтпағаны ма?
Д. Омаров бұл жас баланы қасқыр ... ... ... оған дұрыс
түсінік бере алмаған үлкендерді ... ... ... салдарынан өздері
зардап шеккендігін айтады. Шындығында да қасқыр үшін адамдардың бәрі ... Оның ... ... ... «екі аяқтылар» деген ғана ұғым бар
сияқты. Көксеректің Құрмашқа шапқандағы күйін суреттемеуді де, яғни ... ... ... ... да ... ... ... Сондықтан
Көксерек өзіне қиянат жасаған адамдардың кінәсіз сәбиін өлтіру арқылы кек
алады. Шындығында ... өлуі бар ... ... Оның өліміне бәрінен
бұрын далада қалыптасқан адам мен табиғат арасындағы ... ... ... ... әрекеті үлкен жоғалуға, яғни
адамдардың өзін-өзі жоюына, болашағына ... ... ... ... деген философиялық терең мағына жатыр.
Сонымен қатар жазушы Құрмашты ... аузы ... өліп ... де бір сыры бар ... ... ... істеген әрекетіне өз
өмірімен жауап берген, Құрмаштың Көксерекке деген сенімін ... ... ... Жақсылықтың жауабы кейде осындай боларын, өмірдегі
кейбір әділетсіз болмыстарды сәби жүрегі сезіп, суынбай-ақ ... ... сол пәк, ... ... ... Көксеректің өзіне жасаған
қиянатын көрместен бұрын көз жұмды. Құрбан ... оның ... ... жек ... туындаған жоқ. Шығарманың осындай бір сөйлемі
арқылы да жазушы оқырманға түрлі ой салады. Өзі ... ... ... да, ... сан ... ой ... біріне-бірі кимелеп жатады. Бұл ... ... С. ... Ш. Айтматов шығармасын талдай келе, оған
байланысты: «Он весь еще ... он дитя ... и ее ... его только- только коснулись человеческое поводки и привычки,
для него неестественно и необъяснимо любое зло, и ... и ... он ... ... за себя и даже не подозревает такой необходимости. Вот он ... ... ... /14, 87/ ... ... ... ... сюжеті Құрмаштың өлімімен тиянақталып тұр. ... ... деп ... ... ... ... олай ... Ол өзінің жетер
мұратын, алға қойған мақсатын ... ... ... Адамдар зұлымдығына
Көксерек Құрмаш өлімімен жауап берсе, енді Көксеректің озбырлығын ... ... ... Кез ... ... ... жауапсыз
болмайды деген ойды нақтылай түскісі келеді. ... дес ... ... ... ... ... Шығармада Аққасқа туралы, оның әрекет қимылы
көп суреттелмейді, жай соғып кетеді. Оның ... ... ... ... ... өте ... ... Талай иттің, қасқырдың
мойнын бұрап, сүйегін сатырлатып шайнаған, малға ... ... әлі де осал ... осы ... тарауда тағы да көрсетеді.
Бірақ Аққасқа тазыдан асып түсе ... ... ... ... ... ... өжеттігін, дене бітімі аңшылық негізінде психологиясын,
түр-сипатын соқталы оқиға ... өте ... және ... ... ... ... кем ... ұзаққа созылған арпалыстың соңындағы Аққасқаның
Көксеректі шалуы шығармада былай суреттелген: «Қозданған қан толқынып кеп,
тағы бір дем басқа шыққанда ... ... ... арандай ашылып тұрған
ауызға сақ еткізіп тістерін салып жіберді. Бұл ... ... ... тілін қоса шайнағанда, қасқырдың жоғарғы азулары Аққасқаның тұмсығының
екі ... ... ... ... ... кірді». /12.282/.
Көкжал бөрі Көксеректің түбіне Аққасқаның жетуінің де мәні бар. Жазушы
өзі жақсы көретін тазысын бөріден де мықты, азулы, алымды етіп ... ... ... ... беті ... ұлы ... ... жеңуімен аяқталатын шығармада адамды ауыр мұңға салатын көрініс
бар. Ол Құрмаштың әжесінің келіп ... ... ... алып ... Не ... ... Бауырына алып
өсіргеннен басқа не қып еді менің құлыным?!... – деп елді тегіс еңіретіп
Көксеректі басқа ... Міне ... ... ... Ана ...
Көксеректі басқа тебуі, жазушының айтар ойы, мақсаты да осында жатса керек.
«Адам қолында ... ... ... ... еткен, оның ет бауырын езіп, жаза
салған көкжал сол адам ... өлім ... /12, ... өз ... мақсатын оқырманға жеткізу үшін, өз кейіпкері ретінде
түз тағысы ... ... ... пен адам ... ... жатқан
қайшылықты неғұрлым нанымды көрсету үшін табиғат өкілі ретінде – Көксеректі
алып ... ... ... ... ... есте ... ... берілген.
Көксерек жазушының адам мен табиғат арасындағы тепе-теңдіктің, адамзаттың
өзіндік ерекшеліктерінің бұзылуы туралы ойын ... ... ... дәрежеде көрінеді.
«Жазушы қыр суреттерін тамаша таныммен кестенің бізіндегі ... ... ... келе бұл дүниеде адамзат баласымен қатар тіршілік
қылар өзгелей де ... ... ... ... ... ... шығарма осындай трагедияға келіп соғуына
адамдардың өздерін кінәлі санаумен ... ... бір ... ғана ... деп ойлаймыз. Екінші жағынан қанша жақсылық жасап, мәпелегенмен
жыртқыштың аты ... ... ... ... өз қалыптасқан тұрмыс-
тіршілігі бар. Бұл ... ... те өз ... ... ... ... ... осы ойды да айтқысы келеді. Бөрі бөрілігін
істемей тынбайды дегенге келтіреді.
Повесте адамдардың ит-құсқа да ... ... ... ... ... ... сезіледі. Бала Құрмаштың бала Көксеректі паналатып, ... ... ... аңға да ... ... Мүмкін
жазушы түздің тағысынан үйретінді икемге көнер асырауға келер адам серігін
шығаруға дейінгі бір ... де ... ... ... ... бөлтіріктен
болған Көксерек ақыры Құрмаштың өзін ... ... адам ... ... орманнан тапқан тағылығына баққанын санаға жеткізеді.
Р. Жанғожин: «Бала мен бөлтірік арасындағы қатынасты баяндай ... адам мен ... ... күрделі қарым-қатынасты идеялық
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... оқиға
арқылы шешеді. Повестегі реалды кейіпкерлер сол ... ... ... ... ... ... бар ... дәрежесіне жеткізілген. Бала
бөлтірікті құтқарып ... ... ... ... деп ... аяусыз жауызға айналдырған қатал тіршіліктен бөліп алып мейіріммен
өз ырқына көндірем деп ойлайды. Бірақ, табиғат бала ойлағандай оңай-оспаққа
көне ... Өз ... ... ... жеңіл қарым-қатынасы үшін ол
баланы өлім жазсымен жазалайды, өйткені табиғатты өзгертуге ... ... ... өзі кейде оған орны толмастай өкініш әкелуі мүмкін.
Баланы қасқыр, қасқырды аңшы өлтірді. Бірақ, бәрібір ... ... ... ... ... тәлкегіне ұшыраған кінәсіз екі тіршілік иесі ... – деп ... /16, ... ... осы ... оқып ... бір ой бір ойды кимелеп,
әр тарапқа тартады. Сондықтан да мұндай ... ... ... ... да заңды. Мұның өзі шығарманың қаншалықты жоғары бағаға ие
екенінен хабардар ... ... ... адам мен ... ... ... тек ... алдына қояды. Адамдар мұндай қауіп-қатерден шығудың,
болдырмаудың жолын өздері қарастыруы керек, ... ... шара ... ... ... ... үкім ... ол табиғат пен адам
арасындағы байланыстырушы ғана.
«Көксерек» повесі жазушының ... жер ... ... ... ... терең сіңіріп, кең оқығандығы, өз халқының
тұрмыс-тіршілігін ұңғыл-шұңғылына дейін толық меңгергендігімен әлі ... ... ... Асқан пейзаж, өткір байқағыштық пен ... ... ... ... ... өзіндік көзқарас, тілдің
ықшам, кестелілігі, повесті адам мен табиғат, адам мен жануарлар ... ... ... ... інжу-маржандарының қатарына көтерді.
Әуезов повесі тақырыпты ... ... ... ... әсерімен
интеллектуальдық өрнегімен дара көрінеді.
2.2 М. Әуезовтің «Қараш-қараш оқиғасы» повесіндегі табиғат ен ... ... ... ойын ... шығармалары арқылы, ондағы
кейіпкерлері арқылы жеткізеді. ... да ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Кейіпкердің сыртқы
келбетінен ... оның ... ... психологиясы, қоршаған
ортамен қарым-қатынасы сияқты тәсілдерді әр ... ... ... ... бірі – ... ... ... пейзаж араласып,
отыруы шығарманың көркемдігін арттырып, образдар бейнесінің ашыла, тереңдей
түсуіне мүмкіндік береді.
Әр жазушы табиғатты ... ... ... Кей ... ... ... ... өте көп болуы мүмкін. Бір жазушы табиғат
арқылы жыл мерзімін көрсетсе, ... ... ... ашу үшін ... қатар кейіпкердің көңіл-күйі, жан-дүниесінің құбылыс сәттерін
табиғатты қатарластыра ... ... ... терең жеткізу ең жиі
қолданылатын тәсілдердің ... Бұл ... ... терең
бойлаудың бір жолы болып табылады.
Жылдың 4 мерзіміндегі неше алуан суреттер ... ... ... ... әсер-ықпал тудырады. Суретшілер осы құбылысты түрлі
бояулар арқылы көрсетсе, сөз ... тіл ... ... ... ... ... ... эпитет, метафора, салыстырулар психологиялық
кезеңдермен қатар қойылып берілер болса, онда лириканы көңіл-күй әсерінде
келетін эмоциялық ... адам ... ... ... ... тұтас көркемдеуші құралға айналады. Осы тұрғыдан келсек, табиғат
мінезді қалыптастырады. Ал ... ... ... ... жеткізеді,
әңгіме сонда. Бұл жағынан қарағанда М. ... орны ... ... ... да қазақ даласының құлпырған көктемі мен
жазы, боранды қысы, жауын-шашынды күзі мейлінше ... ... Олар ... қандай жағдайда да, оқиғаның өрлеу, шарықтау барысына қарай ... таба ... Оның ... ... ... тұтастығы,
бірлігі айқын сезіліп тұрады. М. Әуезов табиғат құбылыстарын кейіпкерінің
басынан өткен күйініш-сүйініш оқиға бірлігімен ... ... ... ... көрінісі ғана емес, ішкі мазмұны да ашылғандай
әсерге бөлейді.
Әрине, пейзажды көркемдік әдіс ... ... ... М. ... ... ... оған ... немесе сол тұстағы ақын-жазушыларымыздың
ешбірі табиғат көріністеріне тоқталмаған деуден аулақпыз.
Сонау ауыз әдебиетінен бастау алған пейзаждық әсем суреттеулер ... ... ... Абай сияқты негізін қалаушылар мен Ахмет,
Жүсіпбек, ... ... ... ... өкілдерінің бәрінің де шығармасынан
орын алған. Олардың әрқайсысының табиғаттың сұлулығын бейнелеуде өзіндік
ерекшеліктері бар.
Алайда, табиғатты адам ... ... ... ... ... әр жағынан суреттеудің үлкен шеберлігі М. Әуезов шығармаларынан
көрінеді. Жазушының табиғатты шығармасында қолдану шеберлігінің бір ... ... ... ... ... орта ... кейіпкер
жанымен астастыра беру. М. Әуезовтің ... ... ... ... ... тағы бір ... ... психологиялық
параллелизм әдісін кеңінен дамытқан жазушы ... ... ... ... ... ... пейзажды мейлінше мол аса шебер
қолданады. Табиғат көрінісі арқылы ... ... ... ... ... ... ... жетекші рөл атқарады.
Әдебиетші М. Әдібаев М. Әуезовтің шығармаларында ... ... ... тек қана ... проза үлгісін пайдалануы емес,
сонымен ... ... ... ... айналған эмоциональды-экспрессивтік
бөлшектерді дамытуды қалауынан туғандығын айтады. Әрине, пейзажды ... ... ... ... ма, әлде ұзақ па, ол әр ... өз еркі,
оған ешкім пікір айта алмайды. Ал М. Әуезов шығармаларындағы пейзаж әрі
ұзақ, әрі ... ... ... ... ... ... «М. Әуезовтің пейзаждарынан үш түрлі қасиеттердің бәрін көруге
болады. Не ол пейзаж образ әрекетіне ... не ол ... ... ... не ол ... ... ... жасатады. Немесе осылардың бір
екеуі қабат келеді», /17, 69/ дейді.
Жазушының осындай табиғат пен адамды ... ... ... шоқтығы биік шығармалардың бірі – «Қараш-қараш оқиғасы» повесі.
М. Әуезов «Қараш-қараш оқиғасы» повесінде өз ... ... ... ... ... ішкі ... ... терең ашып
көрсетуде үлкен жетістікке жеткен. Шығармада бүкіл табиғат тылсымы терең
мағына, астарлы ... ... ... ... ... таза ... оны ... ұштастыра адамның рухани ішкі дүниесімен
байланыстырады. Табиғаттың жұмбақ ... ... ... ... ... жатыр. Осындай кезде неше алуан суреттер,
мүсін, портреттер ... ... ... ... ... ... ... өз шығармасында психологиялық параллелизмнің теңдесі жоқ
ерекше үлгісін ашуда үлкен шеберлік көрсеткен. Ол табиғаттың әрбір бөлшегін
өз ... ... ... ... ... ... бірде өзінің әсем бояуларымен көңіл ... ... ... ... ... ... ... жан шошытарлық ызғарлы ұсқынымен
әсерлі. Пейзаждың кейіпкер тұлғасын жасаудағы философиялық мәнін жазушы еш
уақытта есінен шығармай, әрі кейіпкердің ... ... ... отырады. Шығармада пейзаж бен Бақтығұлдың бірлігі, табиғаттың ... ... ... әр ... ... ... ... Бақтығұл
өмірінің ауыр кезеңдері мен белгілі бір ... ... ... ... ... тұтасып кетеді. Жазушының бұл тәсілді
қолданудағы шеберлігі туралы: «Домбыраның қос ішегіндей ... ... пен ... ... ... шеберлігімен адам жанының
көңіл-күйінен тамаша сыр шертеді», /18, 108/ – дейді Рүстембекова.
Бұл шығармада төңкерістен бұрынғы қазақ ... ... ... пен тартыс бейнеленеді. Өздері жиырма жыл есігінде жүріп қызмет
еткен Сәлмен байдың ... ауру ... ... ... ... ... ... тудырады. Бұрын ештеңеге көңіл аудармаған ол енді
әрекетке көшеді. Шығармада осы сәттен ... ... ... кейіпкерімен
қоян-қолтық араласып суреттеледі. Бақтығұлдың өзіндік ойы, көзқарасы, алға
қойған мақсаты жоқ екенін байқаймыз. Белгілі бір ... ... да ... әрекетке көшкенімен, бойындағы үрей, қорқыныш, ... ... ... Оның өз ... ... ... ... қабылдауға,
тығырықтан шығар жол ... ... ... ... туралы Р. Бердібаев: «Бақтығұл тап тартысына ... ... ... ... ... мен ... жеке ... көрген қорлығына жауап әрекет
қана» десе, З. Қабдолов: «Повестің бас кейіпкері Бақтығұлдың ісі мен ... ... өзі ... ... Бұл – олар ... өз ... ... қожасы болуға ұмтылған адам. Өзі күрделі тип, бір өзінің басында
бірнеше қайшылықтар, кереғар қарама-қайшылықтар тоғысып жатыр. Бақтығұлдың
мінезі осы ... ... жол табу ... ... үстінде
қалыптасады», /17, 69/ дейді.
Шығарманы оқып отырғанда осындай ой-пікір қалыптасуы сөзсіз. Повесте
Бақтығұл бойындағы осындай ... бәрі ... ... ... Мың ... пейзаж. Ожар тауы Бақтығұл өмірінің
айнасындай. Жаңбырлы түн, қою қараңғылық ... ... ... ... – бәрі де ... алдағы өмірінен хабар береді.
Інісі өлгеннен кейін Бақтығұл Сәлменнен оның ... ... бел ... қиянат соққыдан аурулы болып, мезгілсіз өлуі Бақтығұлды ... ... ... Бірақ бұл істен кейін не болары ... ... ... түн, ақ ... ... дию, алып ... көрінеді. «Сыпсың қарағай
жапқан түкті беттері жақын жерден ... ... ... ... ... зынданы сияқтанады. Кей тұста екі-үш ... тау мен ... ... бір ... ... ... ... обырдың қойнындай тұңғиық
қара қолтық жасайды» деп, Бақтығұлдың бұлыңғыр болашағын білдіреді. «Қара»
эпитетін қолдану арқылы бір жамандықты ... ... ... ... ... «Тау ішінің жаңбырлы түні Бақтығұлдың көңілінде көптен
шешілмей келе ... ... бір ... ... оп-оңай жазып жібергендей
болды. Мол, ұлы тау. ... ал да бел ... ... ... кете бар» ... ... ... немесе «Бақтығұлдың ендігі ісіне қараңғы түн,
тынымсыз жаңбырдың себі ... ... деп, ... ... ... ... ретінде береді. Себебі, ол ұрлыққа емес, ... ... адал ... ... ... бара ... ... да табиғат оның бұл
ісін құптап тұрғандай. Дегенмен Бақтығұлдың осы ... ... ... ... ... ... ... көндікпеуді ойлайды. Бірақ ол
теріс жолға түседі. Яғни, ол ұрлыққа беріледі, сөйтіп ... да ... ... ... Бақтығұл бұдан опа таба алмайды», деген ... бар. /19, ... енді бұл ... ... ... ... ... үрей туғызып,
бірде құптап, алға итермелеп мың құбылуының өзі Бақтығұлдың мінезін, оның
бойындағы «осы іске ... ба, ... ба?» ... ... ... ... ... көшіп, Сәлмен жылқысынан бір бие ұрлап ... ... ... ... сәтсіз аяқталады. Ұрлығы ашылып
қалып, іргелі ауыл оның өзін ... бір ... ... үш есе етіп ... ... ... ... Бақтығұлдың есін жиған сәтін
бергенде: «Таң атыпты. Тағы да сыртылдап ... ... ... тұр. Үй ... ... ... дей келе қасында бүкшиіп, екі көзін ыстық ... ... ... ... ... де түсінің сұрланып, жүдей түскенін
суреттейді. Тағы да түнерген ... ... ... ... ... ... ... да осы бір қиюы келмеген істі ... ... ... ... ... ... беріп тұрғандай. Шарасы құрыған
Сәлменнің «абақтыға жаптырам» ... ... ... ... ... жалғыз үйлі
кедей қолындағы барын тарту етіп, Сәт, Сәлмендермен бәсекелес болып жүрген
болыс Жарасбай ауылынан пана іздейді.
Жазушы ... ... алда ... ... ... мегзеп, білдіріп
отырады. Өз кейіпкерінің басындағы ендігі болар жайды дөп басып ... ... ... ... ... ... етіп алады. Шығарма
барысында сол болжам орындалып отырады. Мысалы, пана іздеп Жарасбай ... келе ... ... ... ... ... ... жүндес
бөстектей орай басқан көкшіл қалың қарағай, жүргінші соның ... ... ... жоқ, ... берді. Бірталай жүрген соң, қарағайдан шықты. Ар
жағы қалың-қалың заңғар ... ... ... ... ... ... ... күйде мелшиіп қатып тұр. Атты ақырындатып, қабырғадай ... бір ... құз, қиын ... ... ығына жақындап келді», – дейді.
Осы көрініске тереңірек назар салып қарасақ ... ... ... шыққан
қалың қарағай арқылы оның артта қалған ... ... Оның ар ... ... тас қолында билік бар би, болыстар тобы. Ал осының ішіндегі бір
үлкен құз, қиын қызыл тас – ... өзі ... ... келе ... ... өзі сияқты. Яғни жазушы Жарасбайды құзға теңейді.
Бақтығұлдың ақырындап ығына жақындап ... ... ... дәл осы ... үшін ең биік үміт осы ... ... екенін ұқтырғысы келеді. Ал
құздың не екені, қандай болатыны бәрімізге одан құлаған адамның онбасы да
белгілі. Әрі ... ... ... ... арғы беті ғана ... ... тас ... шұңқырайып, тереңдеп барады, ауданы да үлкейіп
келеді. Қарсы бетте еш нәрсе ...... ... ... тағы да ... ... қоса: «Буалдыр күңгірт күздің қазіргі күні кірлегендей болып
салбырап, кіржиіп тұр. Сұр тонды сұр ... ... ... сұр тас пен
түнерген аспанның түсіне боялып, қалың жым-жырттыққа қоса ... ... ... ... беріледі. Шығармада үнемі осылайша ... ... ... түнерген ауа-райы кейіпкердің көңіл-күйін білдіріп,
образын ашуға себін ... ... ... суреттерінің өзінен-ақ
көңіліңді кір басады. Сұр тас, ... ... ... ... ... ... жатқан ыза-кегін білдіретіндей Жарасбай аулынан
пана тапқан Бақтығұл Жарасбай болысқа барынша беріліп, ... екі ... ... Оған ... ... ретінде қарайды. Ал ... ... ... ... ... жұмсап ұзақ уақыт қолшоқпар
етеді.
Сайлау аяқталып, ру ... ... ... бәсеңдеген
кезде үстем тап өкілдері ұлып-ұлып табысқан бөрідей, өзара табысады. ... ... ... ... ... ... ... Бақтығұлдың
соңына түседі Жараспай барымта мен ұрлықтың бар салмағын ... ... ... ел ... ... Бақтығұлды абақтыға айдатуға үкім
шығарады.
Өзі сеніп, арқа ... ... бұл ... Бақтығұлдың би
жуандарға деген сенімін жоғалтады, ыза-кек пайда ... ... ... ... ол ... шағадан безіп, тау-тастан пана іздейді.
«Психологиялық талдау – қоғамдық құбылыстың шырқау шыңы – адамды, ... ... ... мен қат-қабат қалтарыстарын шуағы мен ызғарын,
ондағы қарама-қайшылықтарды дәл де ... ... ... ... деп қорытынды жасауға болатын сияқты» /20, 408/ деген С. Әшімбаев
пікірін ескерсек, сол ... ... ... ... ... ... сан қырлы ғажап сырына осы арадан бастап тереңдей
береміз.
Бақтығұлды қоршаған тау-тас, гүрілдеген өзен тек қана ... ... оның ... ... өзегін өртеген күйіктің, бойындағы кектің
символы ретінде көрінеді. Олар Бақтығұлдың жан тебіренісіне тікелей қатысты
жанды тұлғалар бейнесінде араласады. Бұл ... ... ... ... ... күші кеңінен, терең мағына бере суреттеледі. Кейде ... ... ... тулап, ойнақ салып жататын өзеннің көрінісі Бақтұғылдың
ішіндегі арпалыспен қатар өріліп жатыр. ... ... жау ... ... ... артық көрген сәтте Бақтығұл осы өзенге қойып кетеді.
Мұндай ... ... ... жоқ, тар ... ... халі: «Жаулық пен
қатар құшағында қаусырмалап қысып келе ... ... Көп ... ... жоқ, ... үміті не Талғар өткел беріп ... не ... ...... ... жоқ. ... не алу, не құтылу сияқты
бір-ақ қана түйіннің ... ... де құла атты ... ... ... ... кетті» деп суреттеледі. Осы жердегі Бақтығұлдың
Талғар өзенінің құлдырап жүгіріп, аласұрып ... ... ... жер ... ... ... ... толқынында өлім мен өмір
арасындағы арпалысы шебер де нанымды суреттелген. Бірақ ол бұл ... ... ... ... ... аман ... соң ол ең ... қатал шешімге келеді. Ол – Жарасбайды ... ... ... ... қабылдағаны сипатталып айтылмайды,
белгілі бір болжамдар арқылы білдіреді. Талғар өзенінен аман ... ... ... есіне алып: «Бәлем осыныңды ұмытпа!...» дегендей,
Бақтығұлдың өзі құп-қу болып, көзіне қан толып ... ... ... ... жол ... ... жерлер қарастырып жүрген Бақтығұлдың:
«Көзінде ... ... бар. ... ... ... ... етеді»
деуінен соңғы кезде қаны бұзылғандай болып, ... ... ... ойы, ... анық ... Оның осы ... ниеті бұрыннан
ойлаған нәрсе емес еді. Бірақ та би-болыстардың істеген арамдығы, ... ... асып ... еді. ... ... жаманшылыққа, пәлеге
мұны кінәлі етіп, өздері жақсы, таза бола қалмақшы. ... бәрі ... ... ... ауыр тиді. Бірақ қанша қиналып, жанына батса ... ... ... да ... келмейтінін сезіп қашудан ... ... ... еді. ... ... ... елге жалғыз үй кірменің шамасы
келмесі анық. Осылайша тағылық күн кешіп, ... ... ... ... ... өзін ... өзенге әкеліп қамап, өлімнің аузына
апарып тыққан жауына әбден өшікті. Бұрынғы бұрынғы ма, қуғын жиілеп, ізіне
шөп ... ... қу ... да ... ... ... жеткізген соң,
осындай шешім қабылдауға бекінді. Не ... да ... ... ... ... тырысқан Бақтығұл, өз ойын іске асыру үшін ... ... ... ... жер дайындайды. Осылай Жарасбайдың жолын күтіп
жатқан Бақтығұлға өлім, адам қаны әр түрлі ... елес ... ... ... ... ... ... тек қана пейзажбен қатарластыра,
астастыра алады. Бұл тұстағы табиғат суреті де көңіліңді ... ... ... ... ... кірлеп, мұнартып, алыстағы ... ... ... бұлт ... ... сұрланып тұр. Дүние иесіз-елсіз жым-жырт»
дей келе, өзі белгілеген жол туралы: «Жаңа ... ол ... кең ... өзге жерден ерекше жырылып айқындалып, қып-қызыл болып жатады екен.
Аққан қан орны сияқты:
«Ұқсасаң – ұқса...» деді», - деп суреттейді. Енді ... ... ... көп ... ... ... өлігіндей болып, бетке сұлай жығылып
жатыр. Әр жерде де сондай қуарып тозып жатқан өлім белгісі ... ... ... ... ... ... ... болар жайды, яғни Бақтығұлдың
келген шешімін ... Бұл ... тау ... пейзажы «өлім, өлім» деп
тұрғандай әсер бергенмен, бұл өлім өкініш туғызатын, аянышты өлім ... жапа ... ... ... әділ ... Жазушы Бақтығұлдың
шешімінің әділ екендігін табиғат суреттерімен астастырып ұқтырады. «Ұқсасаң
– ұқса» деген сөзінің өзі, оның осы ойға анық ... ... ... білдіретіндей, қойылған нүкте сияқты.
Сонымен бірге жазушы Бақтығұл тартқан қасіретті күндердің куәсі ... ... ... ... ... Бақтығұлдың нық бекінген ойына
ажардың қазіргі түсі: аянышты білмейтін қаталдықпен суынған, асау ... ... ... Бар ... ... ... иек ... дем
берген айдаушы сол сияқты. Биік, суық, мұзды басынан күздің ... ... ... тіл ... ... ... суық табиғат бір ерекше жат
жайын қимылды ыстық көріп, соны ашылып, жаланып ... деп ... ... ... астынан көрінген жері қып-қызыл жалаңаш тас. Тақыр
тас ерекше қызылданады» деп көрсетеді. Міне ... ... ... ... жапа ... ... ... сергелдеңге түскен
жанашыры жоқ жалғыздың үкімін құптайды. Ерекше қызылданып тұрған Ожар тауы
да Жарасбайдың өлімін ... ... қан орны ... ... көріндегі қызыл, қып-қызыл жалаңаш тас -өлімнің хабаршысындай.
Шешуші сәтке келгенде денесі тоңазып, демі дірілдеп, бойын үрей ... ... оған қуат ... ... да ... ... Бұл ... түсті мұзды биік ақ бұлттай сәлдесін ... ... ... ... Мұз тау ... ... ... қайрат кіргізді» деп бейнелейді жазушы.
Осылайша Ожардан қуат алған Бақтығұл ... ... ... ... ... ажал оғын ... ... Осы жерде Ожар, мойынын созып
еліріп қарасаң, «қарағай етектен тау ... ... ... бара ... ... үркіп жосылғандай» ... Адам ... ... да
әрқайсысының өзіндік «мінезі» бар. Тауға тән қаталдық болса, қарағайлар
өлімнен үріккендей басқаша мінезде көрсетіледі.
Шығарманың ... ... ... ... ... осылайша құбылта
өрнектеу нәтижесінде кейіпкердің іштей күйзелісін, ... ... ... жеткізеді «Сары ағаштан айнала көрінетін қарағайы жоқ тақыр
беттердің барлығы да үлкенді-кішілі кеуделеріне тау селінің ... ... ... бәрінде де тау суы айғыз-айғыз қылып тастарын ақситып, жар
қылып сойып кеткен таңба бар» деп, ... ... ... ... зорлық-зомбылығынан Бақтығұлдың жанына түскен таңбаны, дақты
көрсетеді. Жазушының өзі де «Бұл ... ... ... бар ... ағым ұлы
тасқынды еске ... ... ... ... іс істеуге
екілендіріп, жетелеп тұрғандай» дейді. Яғни, әбден шыдамы таусылып, ... ... ... ... бір ... ... әрекетке көшуі тиіс
екенін ұқтырады. Бүкіл табиғат соны құптап, Бақтығұлды итермелеп ... ... өзі ... ... ... ... ... көріністер
оқырманның алдына түйдек-түйдек ойларды тартады. Бүкіл табиғатқа ... ... енді ... Бақтығұлдың ойымен ... ... ... ... басында табиғат Бақтығұлдың ісін бірде қостап, бірде
қарсыласқандай сыңай танытып отырса, ... ... ... ... ... ... куә ... онымен тұстасып кетеді. Сонымен
бірге, жазушының повесте табиғат көінісін күз мезгілін алуы да ... Жыл ... ... ... ... ... ... сылбырап
жаңбыр жауып көңілге көңілсіздік ұялататыны – күз. Сондықтан жазушы мұны ... ... ... көңіл-күйіне сәйкес келтіреді.
Жазушы шығармадағы әр қырынан берілетін сүреңсіз күздің бояуын да,
Бақтығұлды қоршаған ... да ... ... ... арқылы біркелкі
бпяумен терең мағыналы көрініс жасайды. Түнерген күз, сұр ... ... өзі де «сұр ... сұр ... ... ... қатып қалған
кектің, жан толғанысының сипаты тәрізді. Ал қара түн, ... ... ... ... ... ... ... жер, қара жастатар
қара күз – бәрі де бір ... ... ... ... ... ... мен ... өзара түсініскен, сырласқан жерлері шын суреткерге,
үлкен талант иесіне, ұлы жазушыға тән сезімталдықты танытады.
Ал ... ... ... ... ... жазушы
табиғатты араластырмайды. Өйткені шығарманың идеясы ашылды, кейіпкер
тұлғасы танылды. Көптен бері ... ... ... дерт ... бір ... ... көп ... абақтыға түседі. Қаңғырып кеткен семьясынан
Сейіт деген ... ... ... ... ... ... ... ашу рөлі
М.Әуезовтің қазақ халқының буырқанған қайратын күреске толы өмірін,
іс-әрекеін табиғат суретері арқылы көрсеткен шығармаларының бірі ... ... ... ...... заман» повесі.
«Қилы заман» повесінде М.Әуезов бейбіт жақан Албан руының 1916 жылғы
июнь жрлығының зіл ... іште ... ... кегі оянып, дүр сілкініп
айбарлы күшке айналғанын суреттеуде өмір шындығына ... ... ... 1916 жылғы Жетісу албандары көтерілісінің тарихи оқиғаларын негізге
алған. Кез келген ... ... ... дайындықпен келетін жазушы
Жетісуға әдейі келіп, оның әсем жерлерін, заңғар ... мен ... ... ... ... ... Қарқара, Асы, Дөңгелек саз, Сырт, Лабасы,
Талғар сияқты жерлері өз қалпында алынып, әсем, ... ... ... ... ... ... өзі ... болып, көзімен көрген табиғат суретін
жазушы бұл шығармасында да өрнекті, образды көркем тілмен шебер ... ... ... ... ... ғана ... ... атқаратын қызметі бар.
Оқиға Жетісудың атағы жер жарған Қарқара жәрмеңкесін суреттеуден
басталады.
«Белгілі 1916 ... жаз айы еді. Жаз ... мол ... ... ... ... албанның ертегідей бай сұлу жайлаулары: Үшмерке,
Дөңгелек саз, Үшқара сырт, Лабас – ... ... ... ... көк жібек бесігі сияқты. ... ... ... ... буы аспанға шығып жатқан өмір жәрмеңкесін көрсеткендей. Жаз
күндерінің жарастығы мен ... қыр ... мас ... ... ... ... ... айранын ұрттап отырған момын ел – ... ... ... тыныш, бейқам тіршілігін, «Жаз күндерінің
жастығы мен қызығы» басылмаған қызу ... ... ... жазушы әрі
қарай бар тірлігі малға қараған қазақ сияқы қыр елі үшін, қахарлы ... ... ... жайлауға көшіп араласуының өзі сән, өз жарастығы
бар екенін көрсетеді. Көшпенділер үшін, әсіресе жастар үшін жаз ... өзі, ... ... қыдырып, қымыз ішіп, жиналып серке
жасап, марқа жеудің өзі үлкен қуаныш, қызық.
«Киіздей көк шалғынды Қарқара ... ерте ... ... ... еді. ... ... сан қара қой ала жаздай ірге аудармай жабысып,
жалмап жатқанда, бұл жазықтың ... ... ... ... ... шыдайтын, әрбір жауын екілендіріп, өршелендіріп түсіргендей
құлпыртып, жетілтіп отыратын. Астаудай көк ... ... ... салып,
үлкен Қарқараның мөлдір сулы мол өзені ағады. Ол мың сан жан ... ... ... ... ... ... жадыраған жаз айы, табиғаттың әсем де ... осы ... өмір ... ... ... ыныш, қайғысыз ... ... ... ... ауыз ... ... ... әсем
абиғатың аясында үйреншікті тіршілігімен күн кешіп жатқан момын ... ... ... қаяу ... бір ғана ... көрініс бар еді.
Ол бір шеті Сібір, ... ... ... мына шеті Орынборға дейінгі
саудагер байлар, алаяқ қулар қаптаған Қарқара жәрмеңкесі.
Осыдан кейін ашынған халық төзімі ақ ... ... ... қара жұмысына алу туралы 1916 жылғы июнь ... ... ... – жұртың бәрі абыржып, дүрлігіп, не істерге білмей ... ... ... ... ... ел енді ... әкімдеріне
қандай жауап берерін, не істерін білмей ... ... ... ... үшін жан-жақтан жиналып жатқан сәттегі ... ... ... ... ... үлкен тау, терең
сайлар, кең жылғалардан жазыққа қарай шұбартып ақтарылып, ағылып жатыр. Ұшы
қиыры жоқ шегі жоқ ... ... ... ... Басы ... жат
сырлы қалың таулар бұл заманға шейін қатпарлы ... ... ... ... ... ... ... атылы дәміл-дәміл тау құсындай
ағызып, көк даланы бастырып жатты. Тау алғашқы рет етегінде жазылып жатқан
далаға қабағын ... ... ... ... ... еді». Жазушы бұл
суреттеу арқылы халықтың жайынан ... ... ... ... ... ашып ... тау ... талай жылғы көрген зорлық-зомбылықтан
ашынған халықтың шыдамының шегі жетіп, ... ... ... ... рет өз жерінде өздерін жем еткен, өмір бойы мойын ұсынып
келген Ресей империясына, өз арасынан ... ... ... ... да осы көрініске сыйғызып, салыстыра суреттеген. Шығармада Ұзақ
батырдың қызы ... ... ... ... ... ... ... соңғы күндерінің куәсі болған өлкенің табиғатын
жазушы өте шебер де ... етіп ... ... ... күнәсіз қанының қара жерге тамған орны да
осы өлкеде. ... ... ... жағы биік жар. Сол жардың басы шөпті
тау болып, бір беті биік ... ... ... ... қарағайлы тауға
жалғасады. Соңғы күндерінде ауылдың барлық жаны жатырқап, жалғыз тастаған
Бәкей қара шапанын бүркеніп, құп-қу ... ... осы ... асып ... екі көзі ... боп ... жасаурап келуші еді. ... ... орта ... ... теңге-теңге болған аласындай қызыл-
қызыл тақырлар бар. Желкедегі қарағай кей жерінде қара ... ... ... ... ... ... әскер сияқтанады. Кейде бергі
беттегі дән желкедегі тоғай, қара быжырық болып, жас ойға түскен ... ... ... кетеді» деген көріністер Бәкейдің жанындағы
қайғыны сол жердің табиғатымен байланыстыра суреттейді. Табиғат та ... Осы ... ... жоғарыдағы шығармадағыдай қайғы-мұң,
жамандық, өлім бояулары ... ... ... ... ... болжап, мегзеп білдіру немесе кейіпкердің күй-жайын айтпай, оны ... ... ... ... ... ... ... көрінісін не
үшін пайдаланғанын, не мағына беріп, не айтқысы ... ... өзі ... суреттеудің бәрі де Бәкейдің өмір сағатынан үзік-үзік қанды таңба
сақтап қалғандай. ... ... ... ... ... ... ... қан ізі түсіп сақталып қалғандай. Бәкейдің өлер шағындағы көңілінен
ұшқындап-ұшқындап кеткен қайғы қауіп ойларындай болып, үздік-үздік, ... ... ... ... барлық пішінінде әлі күнге түгел тұрғандай.
Қарқара жазығына ... ... ... ... ... өзен де ... ... барғанда көкшіл мұңды сұр дала да теңге-теңге болып тағы ... ... Сай – ... мұң ... Әр ... ... ауылдарда,
қаралы кеште шашылған қандай болып, кешегі ... өмір шоғы ... ... ... ... ... ... оңашада домалап шыққан ыстық
жаспен бірге жұтап, тоңазып, жетімсіреп ... жас ... ... ... не деген сурет, не деген шеберлік? Жазушы осы бір кішкене
ғана көрініске қаншалықты ... ... ... ... Бәкейдің өлер
алдындағы шағы, оны ... ... ... ... ... қызды
жоқтаған табиғат, бауыр еті баласын іздеп, көңілі ... ... халі ... де хабар береді.
«Қарш-қараш оқиғасында» үнемі Бақтығұлдың іс-әрекетімен астастырыла
қатар суреттеліп ... ... ... ... ... кейбір
көріністерін жалпы халықтың тұрмысынан, ... ... ... Бұл ... ... ... бірге қайғырып, қарсыласып
тұрғандай. Шығармада халық көтерілісінің толқынын табиғатпен ... ... Түс ... ... жазығының үстінен құйындтып,
дуылдатып бір қара бұлт ... Бұл ... ... ... ұйытқып,
тазартып алып кеткен табиғаттың суреттері ... ... орай ... ... ... ... ел ... тұсында астаудай көк жазыққа
күректей ... ... ... ... ... сулы мол ... мың сан ... шөл көрсетпесе, оқиғаның соңына қарай Қарқара жазығына беттеп
жіңішкелеп созылып ... ... өзен де күн ... таман барғанда көкшіл
мұңды сұр далада теңге-теңгедей болып тағы да қатарланып ... ... мұң – ... көз жасымен қатар өріледі. Азаматынан айрылып үдере
көшкен ел, ... ... ... ... ... көркі, тағдыры күңгірт халқы:
«алда белгісіздікке толы ... ... ... ... Әсіресе,
шығрмадағы Бәкейдің өмірінің соңғы күндерін суретеудегі ... ... ... ... бірге шығармада Жетісу табиғаты өте шебер ... ... ... ... Кең ... өмір ... халықтың жайлауын,
олардың кешкі мал қамдайтын мезгілін суретеуде жазушы үлкен ... ... ... бірнеше бет болатын ұзақ пейзаждан жазушының Алатау
өңіріне деген ыстық ықыласының лебі ... ... ... ... ... ... өне бойларын селдір-селдір
қрағай басқан. Кей ... ... ... ... ... біткен
қарағай қазақтың иегіне шыққан қара бұйра ... ... ... ... таулардың кешкі көлеңкесі созылып түсіп, өлке бойын аламыштап,
көлеңкелі, сәулелі ... ... тұр. ... ... көрікті нұрын әлі
жоғалтқан жоқ. Алдыңғы таулар ... ... ... ... ... ... ол да ... суретер арқылы мың құбылып тұрған тіршілік кейпін көз ... ... ... ... етіп ... де, әрі қарай: «Беттері жаңбыр суы
сүйіп өткен айқын-айқын ажымдай айғыз-айғыз. Су жолы жіңішке жылдай ұзыннан
созылып, кей жерінде ғана ... ... ... да биік, тік кезеңнің
етегінен басына шейін шұбатылады. Түйілген қабақтың арасындағы ежелгі ... ... ... әр ... су ... ... сызықтары бар.
Алдыңғы белдердің кейбірінің жотасынан арғы беттегі қарағайлардың бастары
қылтиып ... иек ... ... қылып қарап тұрғандай», деп тау-тасқа жан
бітіре сөйлейді.
Ал «Асы – Алатаудың қыр ... ойып ... ... ұзын кең жасыл
өлке өсін жоғары беріп, керіліп, түскен сұлудың оң иығын басқан қалың ... ... ... ... оң жағын қарағайлы таулар басады.
Өлке бойында көк жар болып аққан Асы суына, айналадағы қатпарлы ... ... ... ұзын ... ... мен тұщы бұлақ, мөлдір
көк сулар сарқырайды» деген пейзаж көрінісі, теңеу көз ... ... бір ... әсем ... сол ... алып ... Қазақ ауылының
тыныс-тіршілігінен хабар беретін осынау бір ... ... ... көз тартып, жаныңды жадыратады. Мұның бәрі халықтың мамыражай, ел
аман, жұрт тыныштағы ... ... ... ... ... ... ... байланысты өзгеріп отыратынын байқауға болады. Солдатқа
жігіт бермейміз деп қарсылсқан халыққа қарсы көп әскер келіп, ... ... ... ... жазушы табиғатты да құбылтады. «Түні суыңқырап,
дағдылы күзгі жауыны ... ... ... түні ол ... ... ... бір ... ызғарындай еді.
«Жуылып тазарғандай ашылып, көк мөлдір боп тұрған ... ... ... ... ... ... де түсіп еді. Бірақ дәл осы ... Асы ... бұлт ... тұрғандай, ертегі орнындай етіп
көрсететін. Өйткені, айналадағы қатпарлы ... ... ... ... ақ сұр ... әлі ... жоқ. ... басына шөгіп өткен қара
қошқыл қою сұрғылт бұлттың төмендеп ұшқан жартысы ... ... ... ұйқысындай қаптай жауып, ... ... тұр. ... ақ ... Асы айналасындағы тауларға шұбатылған сәлдедей оралып
бұралып ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарына жан
бітіріп, олардың қимыл қозғалыстары арқылы әсем сурет салады. Бұл ... ... ... ... ... бір ... пәленің лебін
байқауға болады. Сол ... ... ... ... ... болашақтан
жақсылық күткен елдің жылт-жылт еткен үміті де көрініп қалады.
Шығарманың соңында Албан елі табиғаты сұлу құтты мекенін артқа ... ... ... ... ... мамыражай отырған елдің артында бүгін
ештеңе қалмады.
«Иесіз болып қаңырап Алатаудың жайлауы ... ... ... ... қалды. Кіндігін кескізіп, кірін жуған момындық күні ... ... ... қыстың жұтын, жаздың індетін көрсетпеген жер кіндігі –ата ... ... ... ... ... ... ... қой қалды. Тау
толған арқар, бұғы, елік, ... тау ... ... ... ... ... табиғаттың тұлға жасап, шығарма идеясын ашудағы
мүмкіншілігін ... ... ... ... өз шеберлігінің де әр
қырлы сырын аша түседі.
Жалпы ... ... көп мән ... оның ... анық ... ... М. Әуезов шығармаларындағы
пейзажды «оқырманға мақала тілмен жеткіземін деу бос ... ... ... ... тіпті сыншылық көзбен түсіндірме берудің өзіне ...... Б. ... /21, ... ... ... табиғат көрінестерінің берілуін, пейзаждық
көріністерді ... ... ... ... ... өз
алдына дара мәселе деп қарамайды. Оны кейіпкердің ... ... ... ... ... үшін ... ... жазушының шығармасындағы пейзаждың көркемдік қызметінің
бірнеше ... ... ... Әсіресе пейзаждың кейіпкер характерін ашудағы
рөлі ерекше. «Пейзаж жазушының стилін белгілейді. Ал, стиль – адам. ... ... ... Ал образ – адам» /22, 92/ деген академик З. Қабдолов
сөзі осыны растайды. Әрине, табиғатты ... ... ... Мұның бәрі де жазушының кейіпкер мінезі мен қылығын, болмысын ашып
анықтау үшін қолданатын әрекеті.
Жазушы туындыларындағы табиғат суреттері тек жай ғана ... ... ... ... ... ... бөлшекке айналатынын көрдік.
Шығарманың бәрінде де табиғат суреттері уақытына кезеңіне, жай-жағдайына
қарай өрнектеледі. Белгілі ғалым ... ... ... ... ... ... ажар бар екенін қазақ әдебиетінде Әуезов
творчествосынан ... Ол ... ең ... ... ... ... ... деп өте дұрыс айтқан /23, 158/.
Қазақ әдебиетіндегі адамгершілік, экология ... ... ... мен ... ... ... ... бағаға ие болған
«Көксерек» повесі адам мен табиғат арасындағы қайшылықты, бітіспес ... ... ... ... ... ... ... психологиялық параллелизм әдісінің теңдесі жоқ ... ... ... жайлауын, тұрмыс-тіршілігін бейнелеуде әр қырынан
әсем, жүйелі көрінетін табиғаты, сұлу да көркем суреттері арқылы ... сан ... ... ... ... ... пейзаждық, символдық
философиялық астар бере суреттейді. Шығармадағы табиғаттың берілуі адам
бейнесін ашу үшін ... ... ... жеке образ дәрежесіне
көтеріледі. Повесте тірі табиғатты кейіпкер ретінде бере ... ... ... мәні бар ... ... М.Әуезовтің «Қорғансыздың күні», ... ... ... ... ... ... ... да қазақ даласының көктемі мен
жазы, боранды қысы, жауынды-шашынды күзі оның қай ... ... ... ... ... қандай кез, қандай жағдайда да оқиғаның
өрлеу, шарықтау барысына қарай қиюын таба пайдаланып отырады. Оларды ... өзге ... ... ... ... ... да, шығармасына
тігісін білдірмей табиғи түрде ... ... ... М. ... ... көріністің тұтастығын, бірлігін сезінеді. Әуезов
жаратылыс құбылыстарын кейіпкерінің басынан өткен күйініш-сүйінішін оқиға
бірлігімен байланыстыра ... ... ... тек ... ... емес, ішкі мазмұны да ашылғандай әсерге бөлейді.
Кейіпкердің ішкі дүниесіне ... жан ... ... ... ... суреттеу, қатар өру Әуезовтің алғаш жазылған
еңбектерінен ... ... ... жан ... оның ... әр ... ... образдармен сипаттау шеберлігі кейіпкер жан
дүниесіндегі болып жатқан арпалыс пен ... ... ... ... ... ... ... жөнеледі.
Мысалыға алғашқы әңгімесі «Қорғансыздың күнін» алсақ. Онда төңкерістен
бұрын қазақ аулының аса аянышты кезін баян еткен. Осы әңгімедегі табиғатты
беру ... ... ... нені ... ... өз болмысымен
табиғи көрініс сол қалпында аңғарылып жатады. Жазушы алдымен ... ... ... ... ... қатынасатын қара жолының үстінде
Арқалық деген тау бар» /24, 67/, – деп тауды суреттеуден бастайды. «Даланың
көңілсіз ұзақ ... келе ... ... ... ... көрініп,
дәмелендіріп тұрады. Жолдың аузында созылып жатқан тұрқы он шақырымдай
болғанымен, елсіз кереге ... ... ... - дей ... ... ... таныстырып алады да қыс күнінің ... ... ... ... Одан әрі жыл ... қыс ... қарлы болып, панасы жоқ
болғандықтан малға жайсыз, елге қиын жайшылықтың өзінде де жұттың ... ... ... ... ел кедей болатындығын айтып өтіп кезеңінің
өзі ... ... ... үшін ... көп ... жете алмай
долданып, өлгендігінен моласы тұрған биіктен боран үзілмейді деп әңгімені
табиғатпен өзі ... ... ... ... ... ... етіп ... күйінде береді.
Мұхтар Әуезовтің пейзажды бейнелеуіне зер салсақ...
«Январь айының аяқ кезі. Күн батуға тақап қалған мезгіл. Батуға ... ... ... ... ... торғынның түсіндей болып тұр.
Күнге ... ... ... ... ... түсі ... ... қызған
темірдей қып-қызыл. Төбеге жақын тұрған алысырақ бұлттардың бір-бір ... ... ... ... асыл ... буын ғана ... ... дүниеге жайып тұрған күн шарасымен тұтас ... тұр. ... /24, 69/, - ... ... ... ... іс-әрекеті, мінез-
құлықтары осыларға орай жымдастырыла беріледі. Сонымен қатар кейіпкердің
ішкі дүниесі ... ... ... сипатына қарай өзгеріп, құбылып
отырады. Әңгіменің көп тұсында табиғат суреті баяндалатын ... ... да ... ішкі дүниесіндегі психологиялық алай-дүлей
толғанысына дәлме-дәл ұштасады. Осындағы көріністер ... келе ... ... Оны ... суреткердің пейзажды орнымен пайдалану
әдісі айқын аңғарылады.
Жазушы «Жауыздықтың жас ... ... толы ... ... ... адасып, мәңгі толас тапқандай» /24, 89/, - деп, Ғазизаның ... ... ... дейінгі сұрапыл боранды әсерлі жан тебірентерлік
суреттермен жеткізген. ... ... ... көріністерін кейіпкердің ішкі
жан күйзелісі мен психологиялық толғаныстарына байланыстырып алады.
Жазушының шын ... адам ... ... ... ... ... ... Қалтай, Ақан, жылаулы Ғазиза, қарт ана бейнесі бір-біріне
ұқсамайтын ерекшеліктерімен дараланып, ал ... ... ... өз ... рөл ... «Қыр ... әңгімесі бастан аяқ табиғаттың сұлу
суреттеріне құрылған шығарма. «Кешкі дөң ... ... ... ... жайлы, қоңыр кешінің салқын лебіне ендіреді. Бұл шақта ... ... күн ... ... ... ... ... бара жатады.
Жұқалаң көп бұлт қызыл сеңдей болып оның айналасын ентелей қамап ... ... ... ... сұрғылт. Алыста қара қошқыл тау да бетіне
көлеңкедей әжімі жиылып, салқын ... де ... ... ... әдемі
суреттерін жасайды. Пейзажды өтіп бара жатқан адам өміріне қарсы мәнде
келтіруі көптеп кездеседі. Осы әдіс ... да көп ... ... ... ашады. «Қысқы түндегі» ұзақ түнді аласұрған қатты ... ... ... ... ... жерге қаққандай болып, құлшынып тұр десе, ... ... ... ... тығылып отырған кішкене қораның үстіне келіп
ақ түтек болып ойнақ салғанын елестеді.
Соңғы үміті ... жас ... ... ... ... хал ... қос
қарияның аянышты тағдырын басқаша беру мүмкін емес. Бүкіл қайғы, зар, ... ... ... ... ... пен қорлықтың небір ауыр күйіне төзе
алмай, жапан түзде жалғыз келе ... ... ... ... «ақ
кебінге оранған дүние ұзақ ұйқыға батқандай, өлім тыныштығындай ... ... ... ... ... ... ... суреттердің қай-
қайсысында болмасын жазушы табиғат бейнесін оқиғамен жанастырып астастырып
бере білген. Әңгімеде мезгіл мен ... ... ... ... ... тигізген.
Жазушының бұл шығармасында табиғатты кейіпкердің жан ... ... қоян ... ... ... ... ... болған
шығармасына бармас бұрын алдымен соған ... ... ... ... ... ... ... қолданады.
М. Әуезов табиғат құбылыстарын кейіпкер күйімен жақын байланыстырудың
қас шебері. Кейде оның ... бір ... не сол ... ... ... ... да ... салмағын сездіре алады. «Қаралы сұлуда» алты жыл,
қаралы алты жыл өтті. ... ... ... ... ұзақ. Қара жел
үзілмей соққан күздің суық күніндей қуарған жүдеу жылдар... Күздің айсыз
қараңғы ... түн ... ... жолаушы ұзақ қараңғылыққа қалай мойындап
бағынса, Қаракөз де сондай мойындап, көніп болған /24, 98/, - десе, ... ... ... ... терезесінен сорлы шешесі бұл күнді көріп,
екі көзінен жасын өзендей ағызып, телміріп ... ... ... /24, ... ... тәрізді адам мұңына қосылған көріністерін жиі көруге болады.
М. Әуезов табиғат құбылыстарын ... ... ... қас шебері. Мұнда кейіпкер психологиясымен астастырып беру арқылы
өмірді қоғамдық даму процестерімен ... ... ... Осы ... жазушы қаншама өмір шындығын сиғызған. Жазушы жасаған суреттер бір
ғана мақсатқа адам образын ... ... етіп ... М. Әуезовтің
«Қорғансыздың күні», «Көксерек», «Қыр суреттері», «Қыр ... ... ... ... ... «Кім ... т.б. әңгіме-
повестерінде табиғатқа мейлінше орын берілген. «Жетім», «Жуандық», «Ескілік
көлеңкесінде» қазақ ауылының ескі ... ... ... «Оқыған азамат», «Үйлену», «Сөніп жануларда» қазақтың қыз-
жігіттерінің мінездері ... ... ... ... ... биік шығармаларының бірі - «Абай жолы» роман-
эпопеясындағы пейзаждың рөлі
М.Әуезов шығармаларының қай-қайсысында да ... ... ... ... ... қысы, жауынды-шашынды күзі ... ... ... ... ... көз ... Енді ... шоқтығы биік
шығармасы «Абай жолы» роман-эпопеясындағы пейзажға тоқалайық.
«Абай жолы» эпопеясының заңғарлығы табиғат суреттері тарабында ... ... - ... халқының тыныс-тіршілігі, кәсіп еңбегі, махаббаты
достығы, адамгершілігі мен аңқаулығы, қоңыр қойларындай момындығы, ерлігі,
еркін жүрегі, қалбағай қарт пен қызу ... ... ... ... ... ... бірақ көз жасына толы өмірінің энциклопедиясы
ғана емес, қазақ даласының тұмса табиғаты, үдере көшкен баянсыз ... ... ... екпіндеп соққан жұпар самалдың, сыр мен ... ... ... ... ... ... ауру адамдай жүдеу жайлаудың,
жаңа жауған ақша қар мен ... ... ... ... мен асқар тау, биік
биік бел-белестердің суреттерінің де тамаша энциклопедиясы.
Бүкіл эпопея көлемінен ... ... ... суреттері аз
көрінеді. Бірақ, бұл - тек сандық көлемдік жағы. Ал енді оны ішкі жағы, ... ... ... Эпопеяда табиғат суреттері сан түрлі
ыңғайда кездеседі. Бірде ол небәрі эпитет, ... ... боп ... ... ... айналып кетеді. Бірде атаулы сөйлем, бір ғана ... ... ... он шақты беттерді алар әлемге ұштасып кетеді. Бірде
сүйінсең, бірде ... ... ... ... ... ... ... жаурайсың. Бірде жаз куатымен дүние көл-көсір жайнап жатса, ... ... ... ... тек ... алу, бірде кең өріске шығу, ... ... ... - ... ... ... жалпы бедер-
бейнесі осындай.
Шынайы шындық сол - егер роман эпопеяны оқымай-ақ ... тек ... ... мүмкіндік туса да, олардан негізінен бүкіл роман
ауқымын, ондағы қат-қабат өмір ... ... ... ... мың ... желілерді, күретамыр пафосты, басты концепциялар мен тенденцияларды
толық білуге болар еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қолданғанда, бейнелегенде табиғат суреттерінің мән-маңызы
сол - олар жалпы фон, сюжет тамыр тартар, өрбір ая ... ... ... ... ... ... ... дамуына қосымша астар, өң
қосар, сан алуан сыр мен тұспалды ашар амалдар болып та ... Және ... ... ... өмір ... да хабардар етеді. Адам характерін
даралап, мүсіндеуге жағдай жасайды, ... ... Әрі ... ... өз қалпын, көріністерін бейнелейді. Ұлы Лев Толстой табиғат ... ... ... өмірге, қоғамға, адамның көңіл күйіне контраста
алған. Мәселен, ол адам ... келе ... ... ... ... ... келе жатқанда, оның аспаны жыламайды, қайта ... адам ... келе ... ... ... көз жасын төктіреді. Яғни оның
кейіпкерлері басында қыс тәріздес жағдай болса, ... ... ... ... екен. Олар керексіз бе сонда? Жоқ. Лев Николаевич ... ерен ойы, ... ... ... ... нашар, қоғам жарамсыз, өмір
іске алғысыз, бұзылған; ал ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, осындай үғыныстан ол адамдар мен ... ... ... ... алып ... екен. Адамдар күлсе,
табиғаттың неге күлесің, күлме деп түнеретіні осы себептен. ... ... ... ... бер, ... түс ... боп ... тұратыны
осы себептен. Әрине, жайнаған табиғатта мынадай да әсер бар: мен ... ... сен де ... ... ... Ал, ұлы ... мұнымен
айтпағы - табиғат үлгілі, ей, адамдар, сол табиғаттан үйреніңдер, табиғатқа
қарап өмірді ... ... ... ... ... ой еді. ... ... педагогикалық көзқарастарына да сайып ... ... күш ... ... ... ... білеміз де ғой. Сөйтіп, ол
табиғат суреттерін осындай тамаша шеберлікпен жұмсаған, пайдаланған.
Бұл мысалдармен айтпағымыз - ... ... бере ... ... өзі ... ұлылыққа дарындылыққа қатысты
екенін аңғарта отырып оқырманға ой ... Сол ... ... ... де ... ... жүктелетінін, олар да тамаша мәнге,
қызметке ие бола алатынын білдіру.
М.О.Әуезов табиғат суреттерін беруде ... ... ... суреткер.
Оның өз жолы, өз ерекшелігі - ... бар. Онда ... ... ... адам ... ... мән беру ептеп бар. Бірақ
Әуезов негізінен табиғатты адам өміріне сәйкес етіп алады; сол ... ... ... өмір ... алға ... ... ... танытады.
Сонымен «Абай жолы» эпопеясы табиғат суреттерінің ерекшелігін, мәнін
сараласақ, олар үш ... ... ... ... ... өз ... сұлулығын
немесе көріксіздігін... яғни, өз сипатын танытады;
2) табиғат суреттері адам өмірінің ... ... ... ... шындықтарды көрсетеді;
3) жеке образдың ... ... ... ... кейде саралап мүсіндейді, оның биологиялық және қоғамдық табиғатынан
хабар береді.
М.О.Әуезовтің ұлылығы ... - ол, ... Абай ... болған
жерлердің табиғат-болмысын көрсеткен. Екіншіден, осы арқылы ... ... ... және сол ... енді ене ... қоғамның шындығын берген. Кедейлер, жалшылар, жатақтар ... еді? ... ... ... дәстүрлерді капитализмнің
бастама сәті қалай іріте бастады? XIX ғасырдың екінші жартысындағы дін мен
қала өмірі ... ... ... ... ... ... ... іріледі?
Эпопеядағы табиғат суреттері, міне, осыларды ... ... ... ... ... қаталдығы мен ер жүректігін, ... мен ... ... ... мен махаббатын, лүпілді ақын
жүрегін, Әйгерімнің әні мен Салтанаттың сәнін табиғат суреттері арқылы ашып
әдемі-әсем ... ... ... ... қуат-күші, маңыз-мәні, міне,
осында.
Эпопея «Қайтқанда» тарауынан басталады. «Қайтқанда» сөзі - ... ... ... білдіреді. Қайту, яғни адамның, табиғи қимылы. ... ... ... үлкен мән бар. Ол әуелі қаладан қайту, романның
сюжеттік бір эпизодын ... ... ... ... балалықтан қайтуы,
есеюге бет бұруын байқату. Осы тараудан соң-ақ Қодар өлімін көріп түршіккен
Абай, әке баулуына түскен Абай күрт ... ... ... бұл тұстары ылғи бел-белес болатын. Осы қазіргідей боп ... ... ... ... ... боп ... жер. Алыстан жолды
бағып отыратын тұрғылары бар. Тақ иек артпадан, өкпе ... ... ... ... түсіретін ұры сай, жасырын жыралары бар».
Шытырмандау жазылған алқап суреті. Тек алқап суреті ғана ма? Көшпелі
де тынымсыз өмірден мол сыр ... ... тұр. ... ... ... жол ашу, ... бардай. Өйткені, бүкіл роман дамуы бел-белес,
еңіс, құлау, өрлеу, шытырмандардан тұрмай ма; өр, қия, ... ... ... ... аттары да осыны нұсқап қойылған ғой. Керек десеңіз, тараулар
аттарының өзі Абайдың өмір жолын аңғартпай ма? Байтас пен ... ... десе де, ... ... Абай ... ... өз жері Абай ... сезім салмайды. Қайта оны салқын қоңыр жел ... «Осы жел ... ... су ... ... қағып шалқып жатқан алакүрең көде мен
селеу далалары... дала емес - теңіздері қандай. Сол даладан көз ... ... ... телміріп, ұзақ-ұзақ қарайды. Шамасы келсе, бұл ... көру ... үрке ... емес, құшағын керіп ... ... ... ... ... ... сыбырлаған селеу суреті.
Абай бала кезінен-ақ ойшыл болатын, ертегі-жырды көп ... ... ... ... сөз ... ой ... ... та қалатын. Сонда Абай
олардың жүзінен-ақ ... сыр ... Және сол ... ... ... «Қына басқан, сызаты көп тас па? Я ... ... Не ... пе? ... мал мен аң ... ме?» ... ұқсап кетіп
отыратын адам бет-бейнесі болады. Міне, бала Абай сезінісі. Өмірді, адамды
табиғатқа қарап танып келеді.
Асылы, табиғатсыз, оның ... бір ... ... әдеби
шығарма жоқ. ... ... ... жоғарыда айта да
кеткеніміздей, теңеуден бастап тұтас тұрмысқа дейін қолданады Эпопеяда адам
өмірі мен ... ... ... ... ... ... бірлікте.
Бұл - әрине, ұлы жазушының шеберлігінің жемісі, көрінісі. ... ... ... ... солай берілуге, бейнеленуге тиіс те. Тас
сезімді, қатал ... шал ... мен оның ... келіні Қамқаға өлім деген
сұмдық суық жаза бұйырды. Ал баласы өлген Қодар, күйеуі ... ... ... ... Олар жас ... ... ... қатты жылайды. Табиғат
болса жайнап құлпырып ... ... ... ... өлтірілді. Өлім сыры енді мәлім.
Мұнда ру бақталастығымен қоса ... ... да бар. ... ... таяу ... ... ... биігінің бірі. Соның бауыры ... өзен ... ... ... және тау қойыны - ... ... ... ... да көктеп жайнап тұр. Бұл ара бір құйқалы жақсы
қыстау». Ал, енді осы ... ... өзі ... Өлім мен ... ... ... ... бас жағында Шыңғыстан соғатын жел ыңғайы суреттелетіні бар:
«Көктемде бұл жел - игілік ... ... ... бөктер мен шиді қарайтып
кететін ... Өзі ... ... да ... Тек ... ыңғайсыз. «Бүгін қара
жел басталысымен, қиыршықтап қар да түсе бастады. Биылғы жылдын ең ... да осы. Суық жел киіз үйде ... ... ... ... Жұрт
енді жылы қыстауға кіре бастады.
Осы жел, осындай желдер роман беттерінде әлі ... ... ... ... да сыр бар. Рас, ол жел ... да мол мағлұмат береді.
Соққан жел ... ... ... ... ... ... ... тартыс ширыға түсуіне де орайлас келіп отырады.
Бөкенші Құнанбай берген жайлауға көшпей отыр еді. ... ... ала ... бос ... Ал, ... ... шабармандар
шаптырды. Енді жел қатайып, бетті сабай түсті. Тұман ... күн ... ... қолы Жігітекке бет қойды. Міне, табиғат желі мен тартыс,
төбелес желінің ... ... ... Ай ... ... ... ... түні
суреттелуін алайық. Бұл тұс - ай туралы анық тамаша өлең. Айдың сол ... ... ... ... жыр. Жүрекке тәтті ләззат ұсынар жыр.
Аспан - теңіз де, ай - кеме де, ай - құс та ... ... ... ... жер ... ... ... айналуы нәтижесінде ол аспанда
бұлтқа сүңгиді, бұлтқа шомылады, жарқ етіп ... ... ... Осы бір ... ... ... ... табыстырып, тәтті
сезім бесігіне бөлейді.
Тамаша нәрсе сол - романдағы табиғат ... ... ... ... ... әрі адам ... өсу эволюциясымен желілес, үндес,
сабақтас ... ... ... ... ... Абай балалығы,
махаббаты, есейген шағы. Соған орай ... ... ... де ... ... ... бала Абай ... әкесін жалаң, сайыз түсінсе, есейе келе оның
терең адам екенін аңғарады: «Бұл кезде Абайға ... ... ... ... жүйрік Байдалы сияқты емес. Ол ... гөрі ... бар жан ... Оңай жан ... ... шың ... ... табиғат асқары - шыңға теңеліп отырған жоқ. Ол сыры тұңғиықта ... ... ... - шың. ... ... ... куә. Мұсақұл соғысы, Майырға
жасаған әрекеті куә. Ол әрекет етер ... ... ... ... ... куә.
Абайға махаббат келді, қонды. Сүйіндік аулында ол ... ... ... жас ... ... сүйді. Алғашқы кездесу әсері, Абай жаны
толқуы қандай?
М. Әуезов осыны табиғатпен салғастыру ... ... ... ... ол ... Абай - ... Абай - ... махаббаты Қозы-Баян,
Ромео - Джульетта махаббаты дәрежесіне көтерілген. Абай Айға аң-таң боп
қарайды. Табиғат оны ... - ... ... Таң ... ... ... па? Осы ма? Осы болса, мынау дүние, мынау маужыраған тынысты
нәзік түн... бесігі ғой. Сол сұлу ... ... күйі ... ... аңдаған Абайдың жас жүрегі шат. Лепіреді. Тоқтаусыз
дүрсілдейді.
«Нені айтады? Не деп түсінеді? Не сипатты бұл ... Не боп ... ... ... Жүрек таңы. Сол таңым сенсің бе? Жарығымбысың, кімсің?»
«Көз алдында ... ... ... ... жас ... етіндей, ақ
торғындай мойыны!.. Таң, осы да... өзі ... етің ... екен ... ... бар ... ... табынған сұлуға қарап, бар сезіммен үнсіз
жырлап тұрған тәрізді. Тоғжанға арналған, ең алғашқы ... ... ... жан ... ... жолы осы еді».
Осынау суретте Абайдың көркем сезімі көркем табиғат аясына көркем
ұштасқан. Табиғатсыз Абай ... ... көр. Абай ... жыр болса,
табиғат соның үлбір қауызындай. Осы арада табиғат ... ... ... ... ... ... ақын ... фактор - талант, өмір, махаббат болса, тағы бір
басты себеп - әрине, табиғат. ... ... ... ... ... әсері
қандай десеңізші. Түйеөркештен соққан жел, ... өзі ... ... ғой ... Иә, ... тауы, Бақанас, Жидебай қорық жайлаулары,
толықсыған аппақ ай, сырлы самал Абай кеудесіне күмбір күй, сұлу саз ... Ол тек ... ... ... ... ... ... пайдаланып ақын
болып еді. Сол себепті де ... ... ... да, ... да ... ... ... бар.
Эпопеяда Абай ел перзенті, қоғам қайраткері әрі ұлы ақын ... ... Ал, ... басқалардан гөрі ақынды ... ... ... үлкен мүмкіндік беретінін білеміз. Себебі, ақын - халық
ұлы, әлеуметтік күрескер ғана емес, ... ... ... сәулесін жан-
жүрегіне шоғырлаған жинақы құбылыс болып табылады. Ақын - барлық нәрсе әсер
етер домбыра есепті. Оның ... ... ... ... ... Сол себепті Абайдың табиғат лирикасы ... ... әрі ... ... ... «Жазғытұры», «Жаздыкүн шілде
болғанда», «Қараша желтоқсан мен сол бір екі ай», тағы сол ... ... ... ... роман өзегіне шоғырлы түрде, кейбірі
шашыранды сіңісіп, роман беттеріне - табиғат ... ... ... ауыл ... ... бір түрлі бір жас иіске, жас өмірге
толы. Әдемі реңді, әлденеше түсті балапан ... ... ... ... ... Үлпілдек жүн, үлкен қара көзді боталар ке-
рінеді. Жылқы ішінде ұзын құлақ, ... жүн, ... ... ... тартқан, тек шираған бұзаулар да құйрығын шаншып ап, тынымсыз безіп,
ортқып ойнайды».
«Бойдақ жылқының бәрі жайылысты ... ... биік ... басына
шығып ап үйездеп тұр.
Өрістен қайтқан қоралы қой да су ... ... ... ... ... ... жатыр. Жайылысты ойлар емес. Қумаса су қасынан тұрар емес.
Сиыр атаулы Бақанас суынан бөлінген кара су, ... ... ... ... ... Бірен-саран оқшау шыққан тайынша, құнажын болса,
сөйгелдің ... ... ... жосып жүр...
Барлық жұрт түңліктерін жауып, іргенің кебін белдеуге шейін шалқита
көтеріп, ... ... - ... ... Жаздың, жайлаудың, малдың бейнелері.
Қазақ халқының ол кездегі тіршілік қорегі, негізгі кәсібі - мал. Төрт ... ... ... ... күн. ... ... тамаша көркемдік тәсіл болатынына, сол ... ... жол ... ... бір ... төмендегі мысал. Ұлы
қаламгердің өзі де мұны меңзеп, мәселенің басын ашып койған: Үй іші ... От әлі ... ... жатыр. Үлкен қазанның астын кызыл жалын дамыл
алмай ... тұр. ... ... ... ... ... ... қайнап қалған
екен. Кемерінен орта түсіп, шымыр-шымыр қайнайды. Жаңағы Байдалының ашулы
сөздерінің тұсында Абай көзі ... ... ... еді. Қоюланып бара жатқан
ыстық құрттың ортасы кей кезде көпіршік атып сақылдап кайнайды. Сол ... ... ... ... жеткен, ашу қызуы жеткен құрттай. Бір жер
емес, казан беті әр ... ... ... Ол дағы осы елдегі әр жерден
шаң ... ... ... ... ... ашуы ... ... бұрқылдаған құрт арқылы-ақ жарқырап төбе көрсеткен жоқ па? Оған қоса
коғамдық психология, бітім тағы көрініп тұр.
«...Қияға ... ... рас. Бір ... ... ... басындағы тақыр
құм мен тастақты жарып, әлсіз нәзік шешек атып, жас ... ... ... бір өмір гүл ... Енді бұл күнде сол шыңға шыққан ... ... ... жас ... ... Қазір оған қыс пен жаз да, тіпті ... да ... ... ... еді».
Замандық, эпикалық өлең тақылеттес осы жолдарды түсіндірудің қажеті
бар ма екен? Эпопеядағы тараудан-тарауға Абай өрлеп, ... ... емес пе? Әлгі ... өзі. ... ... ... ойсыз бала
болса, артта калған ауылға келсе, енді құбыласы - қала. Үлгі ... ... орыс елі. ... халықты капастан құтқару үшін бел буған. Бұдан
былай ол ... ... ... ... ... ... да ... үшін тартысқа, күреске араласады. Осынау үлкен, көсегелі күресте
жалғыздығын да сезе ... «Бұл шақ Абай үшін ... күзі ... да ... баяу тартқан өз күзі болып ... ... ... үшін ... бата ... «Таң ... ... еді. Күздің күні, ұзақ
сұр дала мен құла тартқан адырлардың үстіне, қыпқызыл ... ... ... ... ... да ... ... Жүрек дерті, өмір дерті ауруға
да душар етеді. Бірнеше күн боран астында қап, салқын ... ... ... ... дидарласады. Каталашкаға да түсіп шығады. Кітап,
газет оқиды. Михаэлиспен достасып, ... үнін ... ... Батыс қосылады. Серік жастар, медеттер айналасына топталып, ән
шырқайды; махаббаттарын маздатады. Абай енді ... қана ... ... ... ... ол. ... ... сахараға жетектеп,
Әйгерімдермен қол ұстастырды. Алып ... ... ... да ... кос ... да ... Оның қуаты - ақындық, үміті - халық. Ал,
өмірі -тартыс.
«Ақшоқыдан игі жел есті. Ол - ... жаңа бір ... үні. ... ... ... жаз үшін, жаздың жаңа өсім-өнімі үшін, гүл атар тірлігі
үшін туған төлдің үн-лебізі. Оның жыры - жаңа дүние ... жаңа ... ... Мұның үніне бүкіл дала козғалды. Кәрі Құнанбай селк етсе, шал
Дәркембай ... ... ... салды. Мұның үні сырттағы Керейге, ойдағы
Уаққа, ... ... ... көз алдына мұхит елестеді. «Шексіз жайқын боп Ералы, Ойқұдық,
Қорық далалары созылады. Кең әлемнің ... ... жүзі ... ... Батар күннің қияс түскен шұғыласы даланы қызғылт жарқын нұрға
бөлепті. Тегіс, шексіз - рахат нұр. ... ақын ... ... көз алдында
дала емес - теңіз, кең тыныш теңіз жүзін көргендей. Сол ... өмір ... мол ... бір кеме ... ... көтеріп жол тартты. Алға басты,
белгісіз болса да ғажайып шұғылалы бір жағаға, ұзақ сапарға басты ол ... ... ... ... ұран бар. Халық үмітін үстіне арқалаған
сол кеме «Келешек» ... ... ... ... Бұл - Абай ... кең ... ... түзу жол сызып, маңып барады. Алға барады, ұзап барады».
Бұл жолдар бүкіл коғамның діріл-тынысты ... ... ... ... заман, Абай аңсаған шыбынсыз жаз. Кеменің өзі - ... ... ... ... Абай оқшау, жалқы әлі. Теңізді - халықты оятпақ.
Абай кемесі сапар шеге берсін - ол ... ... сол ... ... ... ... ... бірге аппақ сәуле де кұйылар...»
Жазушы жердің көріністері мен ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... әрбір суретін шығармада өз
идеясына сай кейіпкер сезімімен астарлап ... ... ... ... кейіпкер Абай болғандықтан оның толғанысы өмір ... ... ... ... ... оқиғаның өзекті желісі болады.
Романдағы пейзаждар Әуезов санасында дамып, ... ... ... ... ... ... ... кейіпкердің
әрекетке баруы аймақтық ... ... ... ... ... әр қилы ... жерлері кейде көзге түсе бермейді, жасырын, құпия
бейнеленеді.Әуезов осы қасиеттерді ... ... ... ... ... өзіндік көркемдік ... ... ... ... ... ... ... штрихтар оқиғаның қай жеріне
қандай кезеңде қолдану керектігін жазушы әу баста ойлап, ... ... ... ... әр ... ... адамға етене жақын құбылыстар,
табиғатта да кездеседі. Жазушы кейіпкер ... ... ... таба ... ... ... оралымдар мен қалтарыс
иірімдерді романдағы бейнелік көріністерді тудырды. Шығармада Абай ... ... ... тартысы, моральдық адамгершілік сөз болады. Жеке
адамдар арасындағы психологиялық ... ... ... ... қаныпезерлікпен жасалған қаталдығы пейзажда молынан орын беріледі.
Барлық оқиға ... ... ... оқиға табиғат заңдылықтарымен
қоян-қолтық араласып кетеді.Күздің сұрықсыз бұлыңғыр, күңгірт суретері
көңілсіз оқиғаның ... ... ... мен ... бұйрықтарды
жасауға ат салысады. Романдағы Қодар мен келіні Қамқаның өлімі немесе
«Еңлік-Кебекті» еске алу, ... ... ... себепші. Ал боран,
аяз, қара суық: жұт, өлім, шарпысу, қасірет-қайғыны даярласа, жаңбыр: мұң,
еңсе түсу, бұйығуды ... ... ... ... әрекеттеріне
баруы – көктемде, жаздың еншісіне ән-жыр, еркелік-наз, сал-серілік сияқты,
сұлулықты сиғызады. Кейіпкер көңіл дүниесінің ... ... ... ең жиі ... тәсіл.
Романның барысында шәкірт баланың көңілінің таза ... ... ... тіршілігі. Абай есейген сайын, өмір тартысымен бірге
дамып, есейген ақын келгенде нағыз ширыққан жойқын ... ... ауыр ... ауа-райының мың құбылған сәттерімен қатар ... ... бала ... ... ... ... жайдары жазы
шаңсыз болып алынады да, оқиғаның ширыққан кезінде борандатқан тұманды, қою
бұлтты ... не ми ... ... ... күзгі қара суығымен тұтас
өріледі.
«Абай жолы» романындағы пейзаждар оқиғаның шешуін ... ... ... жасап, романның аяқталмағандығынан хабардар етеді.
Алғашқы кітаптың соңында «Қияға қадам басқаны рас. Бір ... ... ... ... құм мен ... жарып әлсіз нәзік шешек атып жас
шынар пайда болған. Енді бұл күнде сол шыңға шыққан ... ... ... жас ... ... Қазір оған қыс пен аяз да тіпті тау дауылы да
қатер болудан қалған еді». Бұнда Абай ... ... ... ... өнер адамы, ақын болып ... ... ... өнер ... ... ... Жас ... ақын өсіп, шыңдалады. «Алда - өмір
тартыс. Сол тарыста бұл жалғыз... бір қуат, бір үміт ... ... - ... ... ... ... «тағы өмір шындығы, тағы да
тіршілік тартысы. Абай алдына еселі ... ... деп алда ұзақ өмір ... ... ақын ... жаңа тартыстар барын меңзейді.
«Күз аспаны күңгірт, бұлыңғыр. ... ... сыз бар. Таң ... ... суық ... айналған. Маңайда қызарып солған қурайлар ... ... ... тобылғы да қызыл реңді. Ұзарып сарғайған бозғыл
көде, ... бәрі де жел ... ... Бас ... ... ... жайдың басталатынын сезінесіз, ары қарай
оқығанда оқушы кітаптың екінші бетінен ... ... ... ... ... ... аралап өтті. Топтың алдына таман озғындап келе
жатқан Абай бір кішкене төбешікке тартты. Ол ... ... ... ... сәл ғана ... ... ескі ... көрді» деп басталатын сөз
тіркестері «Еңлік-Кебек» ... еске ... ... ... ... ... ... Әбдінің ренішті хабарын Абай ... ... ... ... соңында бай қойшысы Исаның ыққан қойымен бірге
ығуы,боранды арлан бөрімен ... ... өмір мен өлім ... жыр ... ... Мұндағы ширыққан тартыс ондағы
болатын үлкен оқиғаға апарар жолдама сияқтанады.
Жас ақын ... ... ... ... Абай ... «Құз ... ... қақап тұрған аязда жұмыртқаларын салған қыран бүркіт ананың»
аңызын салады. Сенімін артқан шәкіртін аяздан аман ... ... ... ... ... сенбісің, ұшармысың алысқа» деп ақындыққа енді
қалыптаса бастағанын, ендігінің ... осы шәкр ... ... ... соңында Абай дүниеден өтеді. «Сонау бір ... ... ... биік ... ... шыққан зәулім ескен шынар құлады. Өмірден ... - деп ... ... ... ... ... соңғы үнін, тілек
арманын... «Жапан түз, елсіз жолсыз сар ... ... түп ... көктем күніне үміт артып жас қуат жапырағын жарып, гүлдер
мен дәндері ұшып, тарап ... ... ... ... философиялық
топшылауымен түйіндейді. Ақын еккен өнер, жыр, өлеңнің тарауы, оны жекізуші
ақын айналасындағы шәкірттерді ... бір ... тағы бір ... осы
гүлдердің бір тобынан сиялы тоғай, мәуелі бақ өсер ме екен» - деп ... ... ... сөніп бара жатқан ақын өмірін өлімге ... ... ... ... ... ... жасаған пейзаждар кейіпкерінің өн бойындағы
толғанысы, тебіренісі, психологиялық ... ... ... арқылы
оқиғаның өзекті желісі табиғаттың өз суреттерімен ... ... Сан қилы ... ... ... ... ... «Қыр
суреттері», «Оқыған азамат» т.б. туындыларында күйлі, әсерлі жүйеде бастаса
«Абай ... оны ... ... ... ... ... ... күштілігі сонша оны түсініп-ұғынып қана қоймай
эпопеяның өн бойынан ... ... бар, ... бар 336 рет ... ... болады.
Сондағы жазушы туындыларындағы табиғат суреттері тек жай ғана
тамашалаудың ... ... ... ... қарай қызмет атқаратын жанды
бөлшекке айналатынын көрдік. Шығрманың барлығында да уақытша, кезеңіне, жай-
жағдайына қарай өрнектеліп ... ... ... ... ... ... ғажайып көріп, таусылып көнермес ажар бар екенін қазақ
әдебиетінде ... ... ... Ол ... ең ... ... десек ағат болмас»/27,158/, деп өте дәл, дұрыс айтқан.
Қорытынды
Қазіргідей ғылыми-техникалық ... даму ... ... ... ... ... қкарым-қатынастың қарама-қайшылықтары айқын байқалуда.
Соңғы жылдары адам баласының өз ... ... ... ... іс-
әрекеттерінің ерекшелігімен сипатталады.Осының нәтижесінде адамзат
табиғатты өзгертудің келеңсіз нәтижелерін ... пен адам ... ... ... мәні бар. Себебі оларды бір-
бірінен бөліп қарауға болмайды. ... адам ... ... ... табиғатқа әсері. Табиғатта болып жатқан өзгерістердің көбі
адам қолынан жасалады. Соның ішінде ... зиян ... ... да бар. Бұл ... ... бәрі жақсылық емес деген сөздің растығына
көз жеткізгендей ... ... ... ... ... ... ... мен табиғаттың күрделі байланысын, ... ... ... ... көркем әдебиеттің атқарар рөлі орасан зор.
Әдебиетіміздегі бұл тақырыпқа жазылған шығармалар адамның қоршаған ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Табиғаттың әсем көріністері арқылы адамзат бойында адамгершілік
қасиеттер қалыпасатыны туралы А.Құнанбаев, ... ... ... ... де көп көңіл бөлінген. Мысалыға,
қазақ халқының ғұлама ағартушысы Абай өлеңдерінде табиғат пен адам ... ... ... ... келмейтін біртұтас дүние ретінде
қарастырған.
Қазіргі әдеби ... ... күн ... ... ... ... ... әрбір жазушы өзіндік үлесін қосуы керек деп ойлаймыз.
Бұл тақырыпты дамытуда жазушы М.Әуезовтің қосқан үлесі айтарлықтай ... ... Адам мен ... ... ... және ... табиғатты
суреттеп, пейзажды беру арқылы әлемдік әдебиетке өзіндік ... ... ... ... ... ... Оның ... берілген әрбір
табиғат суреті терең мағына, үлкен сезім береді, шығарманың ... ... ... ... ... ... ... бірінші тарауында М.Әуезовтің «Көксерек», «Қараш-қараш
оқиғасы», «Қилы заман», ... ... ... ... ... ... ... повестеріндегі пейзаждың көркемдік қызметін
көрсетуге тырыстық. Бұл шығармаларда табиғат суреттері ... ойын ... ... ... өз ... ... ... оқиғаның дамуына
байланысты пейзаж да мың құбылып отырады.
«Қараш-қараш оқиғасы» ... ... ... ... ... ... фон ... алынып, кейіпкердің жанымен, ішкі сезімімен
астарласып психологиялық параллелизм түрінде берілсе, «Көксеректе» пейзаж
философиялық, ... ... ие бола ... ... ... адам мен табиғат арасындағы қарама-қайшылық суреттеле ... ... ... баса ... ... адам мен табиғат
қарым-қатынастарын суреттеуде қасқырды табиғат өкілі ... ... ... табиғаттың адамға деген көзқарасының қандай дәрежеде екенін
жеткізеді. Қасқырға ... ... ... бере ... сезімін, түйсігін
нанымды суреттейді. «Көксеректе» жазушы тірі табиғатты ала отырып, оған
символдық, ... мән ... Бұл ... ... ... адам
образын тереңірек ашуға көмектеседі. ... ... ... ... кетеді де, ортақ идеясын ... ... ... ... енеді де, ажырамас тұтастықты құрайды.
Көксерек шығармада өзіндік кейіпкер ретінде көрінеді. Сол арқылы адам
мінез-құлқының, іс-әрекетінің көп қырлары ... ... ... ... ... де ... жанды табиғат алына отырып үлкен философиялық, символдық
мәнге ие ... ... ... сұлу», «Барымта» повестерінде табиғат
суреті белгілі бір мөлшерде оқиға алаңы ретінде алынады. Бұл ... ... ... ... ... түрінде беріле
отырып, оқиғаның өрбуіне ... Яғни ... ... ... ... ... қос бұрымдай қатар өріліп ... Бұл ... ... тағы бір ... ... ... кейіпкерлердің мінез-құлқын,
болмысын ашу құралы ... ... ... ... ... жанындағы
күйімен үндестікте немесе қайшылықта көрінеді. ... ... ... беру ... ... ... даму процестерімен
түйіндестіре бекіте түседі. Осы суреттер ... ... ... ... ... ... ... суреттер бір ғана мақсатқа адам образын
жасауға қызмет етіп отыр. М. ... ... ... ... ... «Қаралы сұлу» т.б. әңгіме-повестерінде табиғатқа
мейлінше орын ... ... ... ауылының ескі тұрмыс-тіршілігі,
әдет-ғұрпы, салты беріліп, «Оқыған азаматта» қазақтың қыз-жігіттерінің
мінездері ... ... ... ... ... халықтың дәстүрін, болмыс-бітімін көрсету оны қоршаған ортасыз,
жер-су ерекшелігінсіз жүзеге асыру қиын. Бұл орайда М. Әуезов өзінің «Абай
жолы» ... ... ... толық бітімін, көрінісін тамаша суреттей
білген. Ұлы жазушының қай ... алып ... дала ... ... ... ... ба, жөңкілген бұлт па, ... ... ... жел ме, ... ... ... ... кеңінен толғайды, құлашты
кеңге сермейді. Табиғатта мынау қалай ... ... ... бәрі ... ... қырағы көзі қарапайым табиғат құбылысының ар жағындағы
өзге адам аңғара бермейтін терең сырын қапы ... ... ... өн ... көрікті көктемнің, апта ыстықтың, жадау күздің,
қаһарлы қыстың бар ... адам ... ... ... ... ... ... жазушы М.Пришвин: «Пейзажем называется
совокупность животных, растений, камней и всяких других ... ... ... к ... ... ... интимном пейзаже движется сам человек» деп жазған ... ... да ... ... әр ... алынады.
Біз ең алдымен табиғат перзенті екенімізді, қоршаған ортаға тигізетін
зәредей зардап өзімізге сан еселей қайтатынын әлі ... ... ... ... Сондықтан да бұл тақырыпты тоқыратпай, күн тәртібінен
түсірмей толыққанды туындылар беріп көтере беру – ... ... де, ... ... бірі ... қала ... ... тізімі
1.Уәлиханов Ш. Таңдамалы шығармалары. Алматы: Жазушы, 1995.-560б
2. Залыгин С. Литература и природа //Нева, 1980.-№5
3. Паустовский К. О ... ... мир, ... ... А. ... ворчествосы. Мақалалар. Алматы: Жазушы, 1965.
400б
5. Брагин А. Человек, понимающих язык ... и птиц ... ... 4 ... ... А. ... ... дүниетанымдық өзектері.
Философия ғылымының докторы дәрежесін алу үшін ... ... ... Лось В.А. ... ... ... и ... как глобальная
проблема //Вопросы философии, 1982.-№6
8. Джандалиева Г.К. Сравнительные ... ... ... ... ... ... ... Нұрқатов А. Жалғасқан дәстүр. Зерттеулер, ... ... ... Ә. Өнер алды – ... тіл. Мақалалар жинағы. ... ... ... Р. ... және ... Әдебиеттегі ұлттық рух. Алматы:
Санат, 1997.-432б
12. Нұрғалиев Р. Арқау. Екі томдық шығармалар. Алматы: Жазушы, 1991.-
576б
13. ... М.О. ... ... ... ... ... Жазушы, 1979.-
436б
14. Залыгин С.П. Литературные заботы. 3-е изд. Москва: Советская
Россия, 1982.-462с
15. Әкімжанов З. Көресіні ... ... ... ... ... Жанғожин Р. Дәуір перзенті //Жұлдыз, 1987.-№9
17. Қабдолов З. Арна. Алматы: Жазушы, 1988.-256б
18. Рүстембекова Р. Қазіргі қазақ әңгімелері. ... ... ... ... Нұрқатов А. Мұхтар Әуезов. Монографиялық очерк. Алматы; 1957.-183б
20. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. Сын мақалалар. Алмаы: Жазушы,
1993.-624б
21. Сахариев Б. ... ... ... ... ... ... Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992.-352б
23. Бердібаев Р. Мұхтар ... ... ... ... Қирабаев С. Біздің рухани әкеміз. Мұхтар Әуезов тағлымы, 1987
25. Сәтбаев Қ. Біздің Мұхтар. Алматы; 1976
26. ... Р. ... ... ... ... Әуезов М.О. олық шығармалар жинағы. Алматы; 1979.-2 том
28. Байтанаев Ә. Шын шеберлік. Алматы: Жазушы, 1969.-219б
29. Джунышбеков Н. ... ... в ... сравнительного
литературоведения. Алматы; 2002.– 136с.
30. Джунышбеков Н.О., Джандалиева Г.К. ... ... ... ... ... 2002. – 190с.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
Visual Basic ортасында функцияларды зерттеу тақырыбын оқыту әдістемесі42 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
«12 жылдық мектептің бастауыш сыныптарында «Алгоритм» тақырыбын оқытудың әдістемесі»»50 бет
«9-қабатты офистік ғймарат» тақырыбына арналған дипломдық жобаның есептеу-конструкциялық бөлімі9 бет
«Adobe Photoshop» тақырыбына электрондық құрал47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь