Қазақ әдебиеттану ілімінде тәуелсіздік жылдарында жарық көрген әйел ақындар поэзиясының өзіне тән ерекшеліктері мен ұқсастықтары.

КІРІСПЕ
1.тарау. «Қазақ ақын қыздарының шығармаларындағы тақырыптық.идеялық ізденістер»
2.тарау. «Өлең құрылысындағы ерекшеліктер»
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымша әдебиеттер тізімі
Поэзия- киелі сөз. В.Г.Белинский сөзімен айтсақ, «Поэзия-әлемдік өмірдің қан тамырының соғуы, сол өмірдің қаны мен оты, жарығы мен күні»[1]. Академик З.Ахметов: «Поэзия-сөз өнері, көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ озық үлгісі»[2] дей келіп, оның аса маңызды құбылыстарды бейнелеп көрсетуде зор мүмкіншілігі бар екенін айтады. Өнердің асыл тегі саналатын поэзия сонау күндерден қазіргі уақытқа дейін адам болмысының қат-қабат сырын бейнелеп көрсетумен құнды болып келеді. Бейнеліліктің негізгі өзегі – қадым замандарға көне адамдар танымынан бастау алған ұғым-түсініктер екені ақиқат. Поэзияны үлкен құлып десек, оны ашатын алтын кілт-ақын жүрегі. Ақын халықтың сүйкімді де ардақты адамының қатарында тұрады. Халық қалаулысы болуы ақынның тіл шешендігі ғана емес, халық тұрмысының шындығын суреттеуі, қуанышына бірге қуану, қайғысына бірге қайғыру, ақын сөзімен айтсақ:

«Ақын боп өмір кешіру оңай деймісің, қарағым,
Аузында болу бұл өзі, сыздаған барлық жараның»[3].

Ақын жүрек жүгінің ауырлығын белі қайыспай биікке көтеру тума талантқа ғана тән.
Шетсіз де шексіз кең далада тыңдаушысы ашық аспан, толағай таулар мен жазира жайлау болған қазақ халқы әу бастан өлең мен жырды еншілеп өскен. Небір төкпе, суырып салма сұңғыла ақындар өз елін өнер құдіретімен тамсантып өткен. Бауыры жазыла түскен бәйге атындай арқалы ақындар алқалы топта жыр төккенде, бойында қаны қызып, бала қырандай шаңқ етіп сілкінбес дала перзенті бар ма еді. Сол ақын халық, батыр халық болған елдің қастерлеп, дәстүрінен нәр алып, оны уақыт елегімен елеп-екшеп, барған сайын жаңғырта, құлпырта беру болашақтың міндеті.
Ақын жүрегі жынысына, ұлтына, тегіне, нәсіліне қарамайды, бірдей соғады.
Қазақ поэзиясы –қызық та күрделі және жан-жақты поэзия. Соның ішінде әйел ақындар поэзиясының өзі бір шоқ. Олар: Шолпан Иманжанова, Марям Хакімжанова, Фариза Оңғарсынова, Күләш Ахметова, Марфуға Айтхожина, Ақұштап Бақтыгереева, Гүлнар Салықбаева, Әселхан Қалыбекова т.б.
Әйел поэзиясының шоқтығын көкке көтерген кезең бұл -«Тәуелсіздік жылдарындағы ақын әйел-қыздарымыздың шығармашылығы.». Солардың ішінде біртуар ақын қыздарымыз-Жанат Әскербекқызы, Маржан Ершуова, Нәзира Бердалы, Танакөз Толқынқызы, Баян Бекетова, т.б.
Халқымыздың мәдени-рухани өміріңде қыз-келіншектер шығармашылығының алар орны ерекше. Өздерінің тамаша туындыларымен оқырман қауымының құрметіне бөленген. Олар қазір еліміздегі өзіндік келбеті, көркемдік сипаты, бағыт-бағдары, шығармашылық тарихы бар, жолы қалыптасқан жаңаша арнаның-әйелдер шығармашылығының көшін салды.
Көптеген халықтар әдебиетінде әйелдер поэзиясы туралы баспасөзде құнды пікірлер айтылып, кітаптар басылып, зерттеулер жолға қойылып келеді.
1. Белинский В. Собрание сочинений, в 3-томах, т.1 Москва: Худ.лит., 1954. – 644с.
2. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 213б.
3. Айбергенова Т. Құмдағы мұнаралар. Өлең. – Алматы: Жазушы, 1968. – 70б.
4. Женское поэтическоетворчество. – Ашхабад: Ылым, 1982. – с.156.
5. Капашвили Ш. Женщины книжницы в древней Грузии. Дисс... к.ф.н. – Тбилиси, 1974. – 234с.
6. Се Улян. қытайдағы әйел әдебиетінің тарихы. – Пекин, 1931. – 121б.
7. Кенжебаева А. Әйел прозасындағы «әйел» образының ерекшелігі. Дисс... ф.ғ.к. – Алматы, 2001. – 186б.
8. Айбергенова С. Қазақ ақын-әйел шығармашылығындағы дәстүр жалғастығы. Дисс... ф.к.ғ. – Алматы, 1995. – 191б.
9. Лотман Ю.М.Беседы о русской культуре: Быть и традиции русского дворянства (ХVIII-ХІХв.в.) СПБ: Исскуство, 1994. – 399с.
10. Әскербекқызы Ж. Қаңтардағы қызыл гүл: Өлеңдер. – Астана: Елорда, 2001. – 76б.
11. Бес ғасыр жырлайды: 2томдық. құр: М.Мағауин, М.Байділдаев. – Алматы: Жазушы, 1989. – Т.1. – 384б.
12. Әскербекқызы Ж. Жалғанның жалған болмысын, қызыл тісіңмен қыршып ал; Жалғыз тал: Өлеңдер// Жас Алаш: - 2002. – 13 шілде (№83). – 7б.
13. Әскербекқызы Ж. Кір шалған күннен түңіліп..:Өлеңдер// Қазақ әдебиеті: - 2004. – 20 тамыз (№3). – 11б.
14. Ершутегі М. Ай бетінің сүті тамып..: Өлең// Қазақ әдебиеті. – 2003. – 7 наурыз (№10). – 9б.
15. Ершуова М. Не қыл дейін, не дейін? баланы ертегіге тартудың жолдары ақын Жанат Әскербекқызының өмірі мен шығармашылығы // Айқын. – 2006. – 15 наурыз (№46). – 5б.
16. Бір өлең – бір әлем: Өлең // Қазақ әдебиеті. – 2006. – 4 сәуір (№15). -8б.
17. Әскербекқызы Ж. Бір өлең-бір әлем// Қазақ әдебиеті.-2006.-14 сәуір (№15).-8б.
18. Жырауға өскен жалғыз тал: Өлең // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 23 маусым (№25). – 8б.
19. Ершутегі М. Жапырақ – ғұмыр: Өлеңдер. – Астана: Елорда, 2001.-60б.
20. Ершутегі М. Рысалы батыр: ХVІІІғ. Маңғыстауда қазақ елінің азаттығы үшін күрескен батырлардың бірі Рысалы Жетімекұлы: Поэма// Маңғыстау. – 2005. – 20тамыз. – 4-5б.
21. Ершутегі М. Мұң бар жерде позия бар: Халықаралық «Шабыт» шығармашыл жастар фестивалінің лауреаты, ақынмен сұхбат. / Әңг. Р.Сейілхан// Қазақ әдебиеті. – 2005. – 25 қараша (№47). – 7б.
22. Ершутегі М. Бабалар демі жебесін!, Ғұмыр: Өлеңдер// Егемен Қазақстан. – 2004. – 28қаңтар (№18-21). – 11б.
23. Ершутегі М. қарағайдан қиылған қайран, домбыра... Айтыс; Ақын; Өлңім: Өлеңдер// Нұр-Астана. – 2006. – 8-15наурыз (№9).- 8б.
24. Ершутегі М. Қыздар жайлы хикая: Әлқисса; Бірінші сыр, екінші сыр, үшінші сыр, төртінші сыр, бесінші сыр: Өлеңдер// Жас Қазақ үні. – 2003.- 1-7тамыз (№31). – 6б.
25. Ершутегі М. Домбыра; Баба-тарих: Өлеңдер// Нұр-Астана. – 2006. – 8-15 наурыз (№9). – 8б.
26. Ершутегі М. Балапан: Өлең// Әдебиет айдыны. – 2006. – 17тамыз (№32). – 7б.
27. Бердалы Н. Жаңбырлы түн: Өлеңдер. – Алматы: Жазушы, 2001. – 40б.
28. Құпиям бар керемет..: Өлең// Жұрағат. – 2006. - №2.- 20-21б.
29. Сахариев Б. Қазақ тұрмыс-салт жырларының типологиясы. – Алматы: Ғылым, 1983. 118-119б.
30. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1960. – 83б.
31. Бердалы Н. Тағы да сөнді жолақ күн..: Өлең// Жалын. – 2004. - №12. - 65-66б.
32. Ершутегі М. Ұстаз. [Мәтін]: Өлең; З.Қабдоловқа арн. // Ана тілі.- 2006. – 5-11 қазан. - 13б.
33. З.Қабдолов Сөз өнері. - Алматы: Мектеп, 1976.- 281б.
34. Ершутегі М. Дауыс; (З. Қабдоловқа); Алматы (И.Тасмағанбетовке): Өлеңдер// Ана тілі. – 2006. - 9- 15 ақпан (№61).-15б.
35. Ершутегі М. Мына заман, не заман: Өлең// Қазақстан әйелдері.-2002.-№12.-8-9б.
36. Әскербекқызы Ж. Қарагөз бұлақ: Өлеңдер.- Астана: Елорда, 2001.-177б.
37. Бердалы Н. Мен-көктеммін; Кейбір кездер: Өлеңдер// Жалын.-2000.-№4.-34б.
38. Махамбет Ереуіл атқа ер салмай.-Алматы: Жалын, 1989.-66б.
39. Ершутегі М. Көкке қарап ұлыған көкбөрідей тірлігім..: Өлеңдер// Егемен Қазақстан.-2004.-28 қаңтар.-11б.
        
        Кіріспе
Поэзия- киелі сөз. В.Г.Белинский сөзімен айтсақ, «Поэзия-әлемдік
өмірдің қан тамырының соғуы, сол өмірдің қаны мен оты, ... ... ... ... «Поэзия-сөз өнері, көркемдік шеберліктің
теңдесі жоқ озық үлгісі»[2] дей келіп, оның аса маңызды ... ... зор ... бар ... ... Өнердің асыл
тегі саналатын поэзия сонау күндерден қазіргі уақытқа ... ... ... ... ... ... құнды болып келеді.
Бейнеліліктің негізгі өзегі – қадым замандарға көне ... ... ... ... ... ... ... үлкен құлып десек,
оны ашатын алтын кілт-ақын жүрегі. Ақын халықтың ... де ... ... ... ... ... болуы ақынның тіл шешендігі
ғана емес, халық ... ... ... ... ... ... бірге қайғыру, ақын сөзімен айтсақ:
«Ақын боп өмір кешіру оңай ... ... болу бұл өзі, ... ... ... жүрек жүгінің ауырлығын белі қайыспай биікке көтеру тума
талантқа ғана тән.
Шетсіз де шексіз кең ... ... ашық ... ... таулар
мен жазира жайлау болған қазақ халқы әу ... өлең мен ... ... Небір төкпе, суырып салма сұңғыла ақындар өз елін ... ... ... ... ... ... ... атындай арқалы
ақындар алқалы топта жыр төккенде, бойында қаны қызып, бала қырандай
шаңқ етіп ... дала ... бар ма еді. Сол ақын ... батыр
халық болған елдің қастерлеп, дәстүрінен нәр алып, оны уақыт елегімен
елеп-екшеп, барған ... ... ... беру ... ... ... жынысына, ұлтына, тегіне, нәсіліне қарамайды, бірдей
соғады.
Қазақ поэзиясы –қызық та күрделі және жан-жақты поэзия. Соның
ішінде әйел ... ... өзі бір шоқ. ... ... ... Хакімжанова, Фариза Оңғарсынова, Күләш Ахметова, Марфуға
Айтхожина, Ақұштап Бақтыгереева, Гүлнар Салықбаева, Әселхан ... ... ... ... ... ... бұл -«Тәуелсіздік
жылдарындағы ақын әйел-қыздарымыздың шығармашылығы.». Солардың ішінде
біртуар ақын қыздарымыз-Жанат Әскербекқызы, ... ... ... ... Толқынқызы, Баян Бекетова, т.б.
Халқымыздың мәдени-рухани өміріңде қыз-келіншектер
шығармашылығының алар орны ... ... ... ... ... ... ... Олар қазір еліміздегі өзіндік
келбеті, көркемдік сипаты, бағыт-бағдары, шығармашылық тарихы бар, жолы
қалыптасқан ... ... ... ... ... халықтар әдебиетінде әйелдер поэзиясы туралы баспасөзде
құнды пікірлер айтылып, кітаптар басылып, зерттеулер жолға ... ... орыс ... бірнеше ғалымдар Анна Ахматова
шығармашылығын әр қырынан ... ... ... ... және Анбар-атын» деген үш ақынның таңдамалы ... ... ... шықса, түркмен әдебиетінде әйел-қыздардың
шығармашылығының толық мәтінімен ... ... ... атты ... ... ... шықты[4]. Сол сияқты
әзірбайжанда ... А. ... ... ... ... ... Щ. «Женщины-книжницы в древней Грузий»[5], черкес
әдебиетінде Калиева Н. «Творческий путь Халимат Байрамакуловой», қырғыз
әдебиетінде Егиналиев С. ... ... ... ... ... ... Төл ... С.Айбергенова «Қазақ
ақын әйел шығармашылығындағы дәстүр жалғастығы» деген тақырыпқа ... ... Ал ... «Әйел прозасындағы «әйел» образының
ерекшелігі» атты кандидаттық диссертация қорғаған[7]. Бұл зерттеулерде
ең алғаш рет әйел шығармашылығының ... ... ... әдеби
эволюция фактісі ретінде алғашқы кәсіби әйел ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр поэзиясы профессионалдық дәрежеге
көтерілген ғылыми-техникалық прогресс ... ... ... ... ақ отау ... оның ... уығы ... ғасырдың алғашқы ширегінде өмір ... ... ... біз ... ... ... ақындар», «Зар заман
ақындар» деген сияқты қолдан жасалған топтарға бөліп келдік. Осы күнге
шейін ... атты ұлт ... ақ ... ... «Кеңестік өмірді
жырлаған ақындар» орын алып, өзге ... ... ... ... алғалы бері театр сахнасында орындары ... ... ... да ... ... орны ... ... рухани байлығы көріністерінің ең ... ... ... ... ... да ... ... әйелдердің көркем шығармашылығы бұл күнде тарихи-әдеби
процестің бөлінбес бөлшегін құрайды.
Проза шығармашылығындағы ... да ... ... ... ... білді. Шәрбану Құмарова, Кәмилә Құдабаева, ... ... ... ... ... т.б. ... әйел ... жан-жақты сөз болады. Олардың
туындыларындағы кейіпкерлер (әйелдер) қиын да ... өмір ... ... мен ... арқалаған жандар.
Әйел тағдырын, әйел мұңын, әйел жанын әйелден артық түсінер жан
болуы екіталай. Сондықтан ... ... өз ... ... сырт ... кетуі мүмкін емес. Ал қазақ әдебиеті тарихында
әйелдер арасынан дара шығып, тәуелсіздік жылдарында ерен еңбек етіп,
қазақ қыздарының ... ... ... ... ... ... Нәзира Бердалы.
Бұл ақын қыздарымыз тәуелсіздік жылдарындағы ... ... ... ... ... тұр. ... ... поэзия
жолында өзіндік ерен еңбегі, қадір-қасиеті әр қырынан көрінген.
Әдебиетке тың ... ... ... ... сезіммен, жүрек жарды
жырымен ақын қыздарымыз өз үлесін қосқан. Мұны біз ... ... олар әйел ... ... пен ... ... етеді. Әйел жүрегінің нәзік иірімдерін әдеби тілмен ұштастырған
қаламгер туындыларының басты ... ... тән ... ... ... ... ... құралған. Ақындар өмірдің әр алуан
құбылыстарына әйел көзімен қарайды, әйелдік жылы сезіммен тебіренеді.
Бүгінгі таңда әйелдің ... ... ... ... ... ұлғайып, көкжиектен көтеріліп отырған шақта өзінің қабілет-
дарынын рухани байлығын әдебиет айдынына ... ... ... ... ... жаңа дәуір ағысымен әлемдік әйел шығармашылығы дәстүрлі
арна ретінде осы ғасырдың аяғына таман жан-жақты танылып отыр.
Әйел шығармашылығының ... ... өз ... белгілі ғалым
Ю.М.Лотман атап өткен ... ... атты ... ... Ғалым өзінің «Орыс мәдениеті жайлы» еңбегінде әйел әлемі
мен ер әлемінің өзгешелігін тани отырып: «Әйел ... ... ... ... ... ғана емес. Ол-мәдениетке деген ... оның көп ... ең ... бөлшегі»-деп атап
көрсетеді[8].
Дарынды ақынымыз Нәзира Бердалы алдыңғы топтың ізімен келіп, қыз-
келіншектер ... әрі ... ... Әйел жаны ... ... ... дүние. Кешегі Кеңес өкіметі идеологиясының
басты қателігінің бірі – барлық ... бір ... ... ... ... ... әйел мен ер ... мен мүмкіншіліктері ... ... ... онша мән бермеді. Ал олардың әрқайсысының өзіндік ... дара жолы ... ... ... ... ғана тән «Өз ... ... қажет. Кейінгі кезеңдерде, яғни «Тәуелсіздік жылдарынан
бермен қарай» ғана бұл ... ... ... ... кезеңі
басталғандай.
Қаламгер аруларымыздың бүгінгі өмірді, оның кейіпкерін әртүрлі
қырынан суреттейтін туындыларына көбірек үңілу ... ... ... ... ... айқындай түскендей. Оның үстіне ... ... ... шет ... ғана емес, біздің елде ... ... ... ... ... әдеби шығармалардың да
айтулы үлесі бар деген тұжырымға ... ... ... ішкі ... ... ... ... тағдырының айнасы, қаламгер арулар мен әйел шығармашылығы
сыншыларының, зерттеушілердің ортақ қызметі ХХ ... ... ... ағысы әлі де болса алғашқы ... ... ... тұр. ... бұл ағымның адамзат азаттығы, көркем әлем
мен объективті орта үшін өз үлесін қосатынына ешқандай күмән жоқ» ... ... ... Ян ... атап ... ... әдебиет теориясы мен эстетиканың тарихында әйел
шығармашылығының әдебиет өміріндегі орнын, мән-маңызын дұрыс тани ... ... ... өз ... ... ... сыншылары,
жазушылары В.Г.Белинский, Н.Г.Чернышевский, И.В.Кириевский де өз
пікірлерін білдіріп, ең алғашқылардың бірі боп әйел ... үміт ... Бұл ... әйел психологиясының ерекшелігіне
теориялық тұрғыдан жан-жақты дәйектемелер берген.
Әйелдің жан ...... ... ... әлем ... сол
әлемде осы ақындардың баспаған нүктесі кемде-кем. Әйелдің кез –келген
адамға ... ... мен жан ... шындығын айтады. Ақындар әйел
болмысын әбден біліп,соның бір өкілі ретінде өз ... сан ... ... жан-жақты ашып көрсете білген. Әйел ... ... ... жанымен сезінген ол нәзікте сезімтал жүрегімен толғана
отырып ... ... ... ғана ... ... әйел жанының арман-
қиялы, шуақты сәттері, дүрбелең ... ... жаны мен ... ... ... тұйық-тұңғиық, кейде аласапыран жан әлемі ... ... ... ... ... тәкәппар әдебиет
заңғарының сан алуан белестерінен өтіп, Нәзира, Маржан әйел сезімін ... ... өнер ... ... дәлелдеп келеді.
Әйел жаны әр кез әйел тағдырының асау ағыстары мен ... мен ... ... ... ... ... тұрмысында алатын орны, шаңырақтағы алуан түрлі
проблемалары- қаламгер аруларымыздың шығармашылығында ... ... ... жар, ... ана. Осы ... ... қатарына әйел
болмысының көп қырлы, көп жақты ... сыры мен ... Адам ... тіршілікті қалай қадір тұтса әйелді де ... пір ... ... ... ... ... ... төлтума
ұғымдар.
Сондықтанда тәуелсіздік жылдарындағы ақын ... даму ... мен ... ... ... ерекшеліктерін тап басып ... ... үшін ... ... ... Нәзира Бердалы шығармашылығын бөліп алып
қарағанда мынадай міндеттер ... ... ... ... өлеңдерінің жетіліп, толысып
және жаңа бір арнаға түскенін аңғарту;
- Ақын қыздарымыздың ақындық ... ... ... стиль өзгешеліктеріне бақылау жасау;
- Жанат ... ... ... ... ... тәуелсіздік жылдардағы қазақ поэзиясына тән
белгілерді іздестіру;
Сонымен, 90-шы ... ... ... ... ... жыры туралы,
оның өсу, толысу соқпақтарын саралап, басқаша ... әлем ... ... ... поэзиясындағы ақын әйелдер шығармаларының
көркемдік әлеміндегі көріністеріне барлау ... ... ... ... екі ... қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
«Қазақ ақын қыздарының шығармаларындағы тақырыптық-идеялық
ізденістер» деп аталатын алғашқы тарауда аты ... ... ... тән ... ... тақырып алуандығы,
көркемдік таным проблемалары қазақ өлеңіне тән тұрғысы мен ... ... ... ... 90-шы ... бермен қарай қалай
дамыды, ұлттық ... ... ... ... қандай салмаққа ие болды,
жалпы қазақтың қара ... ... ... ... ... төңірегінде
ой қозғалды.
«Өлең құрылысындағы ерекшеліктер» атты екінші бөлімде өлеңнің
композициясынан ... ... ... бунақ, ырғақ, екпін, сондай-ақ
көркемдік компоненттерді ... троп ... ... ... мен ... дамыған тұсындағы ерекшеліктердің болашағы
қандай, тәжірибе пен озық үлгінің арасында кездесетін өзгерістер-бәрі
түгелдей ғылыми тұрғыда қаралды.
Біз ... бұл ... осы ... ... көздедік. Ол
үшін өз шығармашылығына адамгершілік қасиеттерін түп қөазық ете білген
ақын қыздарымыз ... ... ... ... ... ... ... – зерттеудің негізгі объектісі етіп
алдық.
Тақырыптың өзектілігі – ... ... ... ... ақын ... поэзиялық шығармашылығының өсу
дәржесі, әдебиетке әкелген жаңашылдығы, ізгілік, әсемдік әлемі. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... ... жазушылардың көркемдік шеберлігін айқындау, тәжірибесін игеру
– қазіргі таңдағы әдебиеттану ғылымының теориялық ... ... ... өскелең өмір талабы әдебиет алдында жаңа міндеттер мен
талаптар жүктейтіні аян. 90 ж, ... ... ... ... ... ... ... көріне бастады, әдебиетке нендей үлес қосты?
Әйел қаламынан туған туындылар ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін талдау, шығармашылық ... ...... ... ... мен ... ... ақын-
жазушылардың еңбектеріндегі теориялық пайымдаулар мен ... ... орай ... ... ...... қазақ ақын әйелдер
шығармашылығын ғылыми тұрғыдан зерттеу, яғни ақын ... ... ... тіл мен ... ... ... ... пайдалану
жағын және бейнелеу ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік жылдарынан бермен
қарай жазылған өлеңдеріне, оқырман ... ... ... ... талдау жасалды.
Қойылған міндеттер:
• Әйел шығармашылығына тән ортақ белгілерді табу;
• Әйел ... ... ... ... сол ... ... ... аударып, тәрбиелік-өнегелік мәнін
ашу;
• Әйел қаламынан туған әйел шығармашылығының ерекшелігін ашу;
• Олардың шығармашылық лабораториясын ... дара ... ... ... ... ... құрылымдық-
типологиялық, талдау әдістері бойынша қарастырылды.
Жұмыстың теориялық және методологиялық негізі ... ... ... ... ... Р.Нұрғали,
С.Айбергенова, А.Кенжебаева, Н.Құмарова т.б. ... ... ... ... ... ... жүзі әдебиетінің даму тарихында көптеген ағымдар мен
бағыттар туды. Мысалыға, натурализм, формализм, классицизм т.б. Бұрынғы
буржуазиялық өнердегі ... ... ... ... ... ... Ал осы модернизмнен кейін дамыған бағыт-
постмодернизм бағыты.
Біз қарастырған ақындар осы ... ... ... ... ... үміттері үлкен. Нық сеніммен жырлайды. Енді
осы постмодернизм туралы ... айта ... ... жемісі. Бұл бағытта сана деңгейі өте биік және ... ... ... ... ғана жұмыс ... ... ... кейінгі» деген мағына береді.
Егер модернизм дәстүрмен күресуші, жеке тұлғалық сана қалыптастырушы
болса, постмодернизм ... ... ... ... пайымдайық дейді.
Постмодернизмде мәтін емес, интертекст ... ... ... түсу ... ... ... ... кейбір
құндылықтарын жоққа шығарады. Егер Қайта өрлеу дәуірі Құдай идеясынан
жиренсе, постмодерн Адам идеясынан, ... ... ... ... ... ... У.Эко былай дейді:
«Постмодернизм қандай да бір бекітілген хронологиялық құбылыс емес, ол-
рухани күй...».
Әрбір жазушының не ... ... тән ... ... Ал әдіс ... ... ... қолданылған әдіс екіншісінде қолданылады. Стиль-
өнер ерекшелігі. Әр стиль- бір-ақ ... ... тән ... мен ағым ... ... ... мен ағым ... құбылыстар. Стиль мен ағым құбылмалы нәрселер.
Қазақ поэзиясының- шыққан тегі бар, өткеннің бәріне бірдей ... ... ... ... әдебиет. Өлең техникасын, буын, бунақ,
ырғақ жүйелеріне жасалған өзгерістердің өзі елді алатайдай бүлдіретіншу
туғызған жоқ. Рас, халық ... сай ... ... ... әдебиеттен өзін-өзі шығып қалып жатты емес пе?!
Бұдан ... ... ... ... ... консерватор
деген ұғым тумауға тиіс.
Форманың негізгі элементтеріне ... ... ... тіл,
көркемдегіш-күшейткіш құралдары (сөз, ұйқас, ритм, дыбыс ... ... ... ... ... ... т.б.) жататыны
белгілі.
Бүкіл өмірін әдебиетке бағыштаған ... ... не ... Олар ... ... ... Бұл
жерде мәселе ХIХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында пайда ... ... ... т.б. ... ... ... форма
қуушылықта емес, мәселе шын ... ... ... ... ... ... өз ... жыршысы болуда.
Бірінші тарау
«Қазақ ақын қыздарының шығармаларындағы тақырыптық-идеялық ізденістер»
Бірде сәтті, бірде сәтсіз –ізденістер, ... ... ... ... поэзиясының даму, өсу, жетілу ... ... ... поэзия туралы сөз-поэзияның өзі секілді үнемі ... ... ... ... ... алға ... ... құбылыс.
Қазақ халқы бар жерде –қазақтың қара өлеңі бар. Ақын ... ... ... ... ... ... болмайтын бір
сала-өлеңдегі идеялық-тақырыптық ізденістер. Ендігі ойдың ... ... ... ... ... ... ... шартты
түрде төмендегіше түрде топталып қарастырылады:
➢ Өмір шындығы, туған жер;
... ... ... ... ... жастық, өмір, өлім, заман, уақыт туралы ойлары;
➢ адамгершілік, достық әуендері;
➢ Отан, жайлы философиялық ойлары;
... мен ... ... ... ... көңіл-күйі және табиғат лирикасы деп осындай сан алуан
тақырыпқа бөліп, лирикалық ... ... ... баса ... ... ... Асан Қайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз,
Марғасқа, Жиембет, Махамбет өлеңдерінен, бай әдебиетіміздің ... да ... ... ... үлгісінде, биік
пафоста айтылған, жазылған жырлар қазақ әдебиетінде ... ... ... Мысалы, Жанаттың Қазтуған жыраудың стилімен,
тақырып жағынан да ұқсас жазылған туындысы «Баба жұртына оралу» өлеңі:
Шалкиіз жырау ... ... Алаң да ... алаң ... ... ... ... ордам қонған жұрт...
Доспамбеттей қыршын ер, ... ... ... ... ... ... ... жұрт,
Ақтамберді толғанып, ... ... ... атой ... ... ... жуған жұрт,
Дауға түскен ептінің, ... ... ... ... Қылшанымды сары жүн ... ... ... ... болған
жұрт[11].
Сөз асылы тамған жұрт[10].
Жанат Қазтуғанмен қоса Шалкиіз жыраудың «Көп ішінде бір жалғыз»
өлеңінің формасымен және ... ... ... жауап ретінде «Көп
ішінде бір ... ... ... ... бір ... Көп ... ... ... жылайды- Көп ... ... көп ... ... емес ... тигенге ұқсайды …[10] Көп ...... ... па? ... Рух ұқсас па? Ұқсас!
Демек, нәрсіз жерге дән өспейтіні секілді ... ... да ... ... ... жоқ, ... далада сан ғасырлар
бойы азбай-тозбай алтыннан ардақты боп ... ... ... бай
дәстүрдің жалғасы, ұқсасы, бейнелеп айтсақ, биікке бет алған ... ... бір ... ... Рух пен ... айтпаған күннің өзінде, Жанат бұл
өлеңіндегі көркемдік компоненттерінің тағы да қазақ ... ... алып ... ... осы ... ... ... қазіргі таңдағы
мүшкіл хал-жайын айтып отыр. Айтқанда да бар жанайқайымен, бүкіл қазақ
санасына ой тастап ... ... ... ... ... ... тұр. ... таңда жоқ болудың шекарасында тұрған ұлттық рух,
ұлттық таным, ұлттық сана, дәстүр, ғибраттар туралы сөз етеді.
Жалпы ... ... ... сөз ... ... ... туралы айтпай кетуге болмайды. Бұл айтылған сана
категориялары, талант атты дүниенің ажырамас бөлшектері болуға тиіс.
Түптеп ... ... ... ... ... ... Ершуова, Нәзира Бердалы да осы
қасиеттер түгелімен бар ... ... ... өлеңдерінің құрылымдық ерекшеліктеріне зер
салсақ, төмендегі топтарға бөлуге болады:
1. Қара ... ... ... ... жыр ... ... өлең
3. Шалыс, егіз ұйқас түріндегі өлең
4. а,б,б,а ұйқас түріндегі өлең Жанаттың өзінің ... тән өлең түрі ... ... ... да өр ... мінезі, зерттейін деп отырған ақын
қызымыздың ... ... ... Жанат Әскербекқызы 1966 жылы 1
қаңтарда Шығыс Қазақстан облысы, ... ... ... ... ... 1987 жылы қазіргі Қазақ Ұлттық Университетінің
филология факультетін бітірген. 1987-1995 жылы өзі оқыған ... ... ... орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен сабақ
береді. 1995-2000 жылдары Шығыс Қазақстан Мемлекеттік ... ... ... аға оқытушылық қызметте болады. 2000 жылдан
бастап Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... Бөкей прозасындағы мифологизм мәселесі» тақырыбына
кандидаттық диссертация қорғаған.
1995 жылы «Қарлығаш» жас ақындар жинағына өлеңдері енген. ... ... ... ... ... ... «Қаңтардағы қызыл
гүл» (2001ж «Отырар кітапханасы» сериясымен жарық көрген) ... ... ... ... ... ... жүлдегері. Республикалық «Шабыт» шығармашылық ... бас ... 2001 жылы ... ... ... ... ... мүшәйрасының үшінші жүлдесін иемденді.
Қазақстан тәуелсіздігінің 10 ... ... ... ... ... ... үшін үшінші жүлдені жеңіп алды.
Тыңдағым келді жыр бар ... ... ... кім бар ... біткен тарпаңдық
Қанымда менің тулар көп,
Бұқардай даңғыл көкірек
Қалдырып кеткен сыр бар ма ед...
Бата боп жеткен пұлды сөз
Шырмауықтайын шырмар кеп,
Тастарға қарап тіл ... ... тіл ... ... болып қалса да
Бір арзуымды тыңдар деп[10]. ... ойы ... еске ... келер ұрпақ алдындағы ... ... ... жатады. Ақын
күйінішінің мазмұны-өткеннің өкініштерін, көненің қателіктерін
қайталамауды насихаттап сол ... өз ... ... ... пен адамгершілік сезімдерін қорғауға құрылады:
Көк тастың тәніне қашалған, ... ... ... сыр ... аша ... ... ... жау үріккен,
Құлпытас, тіліңді тістейсің, Көк ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... даңқыңнан,
бабалар,
Кеңістік көзіне жас алған. Тек ... ... ... ... ... ... бір ... – Жанат поэзиясында
дәстүрлі лиро-эпикалық шеңберді ... ... ... ... және бұл ... ... ... яғни көктүрк ұрпағы
екені айқын көрініс табады.
Сақтадың сартап қып дастанды,
Табынтып жер менен аспанды,
Кешегі құдіретті Түрктен
Біздерге мұра боп тас ... да ... ... жұмбақтау жас тамды[12].
Тағы басқа өлең-толғауларында ақынның жеке тұлғасы, өз бейнесі
тарих пен қазіргі заманға адамдық, ... ... ... көрініс
табады.
Жанат Әскербекқызы мен ... ... ... салыстыра
қарағанда байқағанымыз-ол екі ақынның өлеңдерін туыстастырып тұрған
-өмірге деген азаматтық, асқақ ... ... тән өр, ... да ... екі ақынның өлеңдерінен де байқауға болады. Қазақ халқында
жоғары бағаланатын адамгершілік бағалы қасиетін ... тұту бұл ... ... мұраттарын жақындастырып қана қоймайды, олардың
жырларындағы мейірімділік рухын қалыптастырады.
Аймағы құтқа шомған жұрт,
Ақ ала орда қонған жұрт,
Кесек те ... ... ... ізін шалған жұрт,
Тасты да жарған, бас жарған
Тіліме берік қорған ... мен қыры тең ... бір ... ... ... шежіре жұбатар мені немен,
Ерлер қайда, ел үшін еңіреген?...
Замандас-ай! ... ... ... ... ... сыр шертеді
Қойнауы кең шежірелі ғасырлардан[14].
Жанат Әскербекқызы ойлы ақын екеніне көз жеткіздік. Ал ойлы
ақынның сөзі өлі ... Өлі ... ... ... жан ... бар, ... бар деп ақын Маржан Ершуова баға берген[15]. Жанат-
мінезді ақын. Жанаттың өлең-теңізіне ... ... ... ... ... айшықтарға елітіп, қайран ... ... ет ... ... ... көтеріп
Бөрідей жортқан күн қайда?
Табанда қалып пенделік,
Ерлікке қана елітті ой.
Бөрілі байрақ дем беріп
Бөгеліп көрмеп едік ... ... ... ... бөрі ... түркінің аруы болып тумадым,
Ұмай-анаға сиынып.
Ерлерге сәлем қылар ем,
Басымды жеткізе ... те ... ... ... па ... бұлттай түйіліп...
Бұл -біз білетін әйел ақындардың бірде-бірінің аузына түспеген
сөз. Жанат ақынды замандастары сөзшең адам емес дейді[15]. Бар ... ... отыр ... ... ... қайтейін,
Жыр жазайын дұрысы,-деп ақ қағазға жан-жүрегінің ... ... ... көреді.
Шығармашылық қашанда өз заманының, дәуірінің, сол кезеңде
қалыптасқан қоғамдық ... ... ... баршамызға аян. Қоғамдық
прцестер мен өмірлік қағидалардың шығармашылық ... ... ... ... тың ... ... Яғни, ақын
шығармасынан дәуір шындығын іздеген кезде лирикалық кейіпкердің жан
әлемінің жүйесі және ақын ... ... ... ... Объектіге деген субъективті көзқарас шығармашылық психологиясын
анықтайды[16]. Осы ретпен ақын Жанат Әскербекқызының өлеңдеріндегі көне
ертегілік, эпостық образдар мен ... ой ... Ақын ... ... ... ... өрнектеген кезде, жалаң
эклектизмге бой алдырмаған. Ол сомдаған образдар лирикалық кейіпкердің
рухымен үндес, ... ... ... нәзік желілерді ақын тап баса
білген. Сол арқылы өлеңдерінің поэтикалық қуатын арттырған. Мысалы,
Бекторы образына тоқталайық.
Бала ... ... ... ... ... ... ... «жағымсыз кейіпкер». Бекторы пері болса
да пендеге, Төстікке ғашық болады. Есте жоқ ерте заманда ... ... адам ... үш ... бірдей есігі ашық болған. «Ер Төстік»
ертегісі осы ... ... ... ... ең көнесі,
байырғысы болып есептеледі. ... ... ... ...... ... Ықылым замандар мен қазіргі уақытты
жалғастырып тұрған ... ... ... де осында. Алайда Бекторы
образы ақын өлеңінде уақыттың талабына сай және лирикалық кейіпкердің
көңіл ауатынына ... ... ... ... Яғни,
этноархаикалық образ жаңарған, ақын ... ... ... ... Бекторының ертегіде көрінбеген, жария етілмеген тағы ... ... ... ... ... ... пендеге
ғашық болуының өзі оның жан әлеміндегі арпалыстың нәзіктігін, тіпті
періге тән емес әлсіздігін көрсетсе керек.
Өлеңнің өне ... үш желі бар. ... ... үшіншісі-ақынның бірінші мен екіншіге
қарым-қатынасы. Бекторы арқылы ... ... ... ... ... танимыз. Өлең композициясында жоғары да біз атаған үштік
бір-бірімен араласып, қоса-қабат ... ... Кей ... ... ... кейіпкердің мұңы ұқсайтын тәрізді де болып көрінеді.
Ақындықтың ішкі қуаты да объект пен ... ... ... Сол арқылы нысанаға алынған объект көркем образ ... ... ... ақынның тікелей объектіге қатынасы
бірден байқалады:
Пендеге айтпа өкпені,
Перінің қызы ... ... сиын ... ... ... ... сұлбасы нақты байқалмағанмен,
ақынның бірден образға көшуінің өзіне лирикалық кейіпкердің жан ... ... Осы ... ... ... ... ... өзгерте отырып, бірінші жол мен екінші жолдың орнын ... қызы ... ... ... ... ... да, ... біреу болып шығатын «қосылғыштар»
тәрізді. Алайда бірінші жол-алдымен лирикалық кейіпкерге қатынасы бар
тармақ. Пендеге өкпені алдымен лирикалық ... ... ... ... Аталған тармақ өлеңді бастау арқылы лирикалық кейіпкер санасындағы
байқалмайтын өкінішті жария ... ... ... ... ... ... ... келеді. Өлең жолдарының ары қарайғы өрімінде лирикалық
кейіпкер мен ... ... ... ... ... берілген таспа
тәрізді келісті комбинация жасалған.
Өлең 8 буынды болуы, образ бен лирикалық кейіпкердің өзара пікір
алмасуына жеңіл ... де ... ... мен ... арасындағы үндестік арқылы ақынның айтуға һәм айтылуға тиіс
идеясы жүйеленеді.
Сынықси күлмей сыр ... ... сұм ... ... ... ... ашуға тікелей бағытталса,
Шыңына көміп кетті ме,
Шалқұйрық мінген бір жігіт,-
жолдарымен лирикалық кейіпкердің жанындағы драманы да айқын ... ... ... Шалқұйрық мінген бір жігіт атауымен
берілуі «шаң» сөзіне аллитерация үшін ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... сол арқылы лирикалық
кейіпкерді даралау үшін де қажет ... ... ... ... ... Сорқұдық, Кенжекей, құба інген боталайтын тұс-бәрі-бәрі
жекеліктен жалпылық сипатқа ие ... ... сор ... жер, ... ... тең.
Төстіктей ерді қай күні
Шыққыр да көзің көрді екен?!
Ертегідегі жер атауы «Сұрқұдық»-ақын өмір ... ... ... ... ... ... де соры бар,
Кездеспес пенде оны ұғар.
Кенжекейдейін арудың
Кердеңдейтұғын жөні ... ... ... ... ... ... өлеңде ақын екінші
жаққа-Бекторыға қарата сөйлейді. Біріншіден, бұл Бекторыны ... ... ... ... қашуынан туындаған. Және
ақынның сол арқылы лирикалық ... ... ... ... ... ... мәні ... қимыл-
әрекетінен гөрі Бекторының һәм лирикалық кейіпкердің жанындағы дертті
тырнағандай.
Ақын ертегінің нақты ... мән ... Өлең ... Кенжекейдің сертпен белін буған матаның босауы эпизодынан гөрі
«Бошалаған құба ... ... тұс» ... жандардың жолыққан жері
қымбат. Лирикалық кейіпкердің жан қалауы да сол. Өлеңнің идеясы да осы
болса керек.
Ертегіде ... ... ... ... ... інегн
боталайтын кезден бұрын болатын оқиға. Поэзиядағы көркемдік шешім үшін
жолаушының жарты лашыққа аялдауы өлеңнің соңында болуы тиіс. ... ... ... ... шығарманың композициясына
ерекше реңк береді. Бекторы ... ... ... толығымен
атқарып, лирикалық кейіпкердің сезіміне ерік берген. Ақын ... ... ... ... ... ... өлеңдегі психологиялық
драматизм, динамикалық қозғалыс тыншу табады. Керісінше, Бекторы образы
өзінің перілік сипатына қайтадан оралғанын көзі ... ... ... Лирикалық кейіпкер тағдырын шешу үшін кімнің ... Ал ... ... ... ... ән ... кім? Ішкі жан
әлемінің түйсіктерін іске қосатын сәттер де осы кез. Поэзияның құдіреті
де осында. Түйсінесің, сезінесің.
Поэзия-бөлшектерді бүгінге ... ... ... ... ... «Ту ... Көкжорға кісінеді» өлеңінен
бөлшектерден құралған тұтас сезімдік суреттер ... ... мен ... ... ... тұратын өлеңде Қыз Жібек
лирикалық кейіпкердің логикалық прототипіне айналған. Алайда Жанат ақын
Жібектің образын ... ... ... ... арудың
басындағы трагикалық хәл нақты-Төлеген өлген. Төлеген өлсе де, рухымен
қалаулысы қолдайды. ... да ... ... ... емес, жетім
қалған, қаңғырып қалған сүйіспеншілік сезім. Лирикалық кейіпкердің
мүдделі болатыны да сол ... ... ... ... Ал ... ... ... Өлең сюжетін-детальдар, метафора,
кейіптеулер т.б. көркемдік құралдар өреді. ... ... ... ... ... жасандылықтан арылтатынын өлең
мәтінінен анық байқаймыз. ... жан ... ... ... ... құйылу тұспалдық тәсілмен ақынның оң жамбасына келген. Сезім
бояуының жанды қозғалысы, пстхологиялық драматизм өлең құрылымын ... ... ... кісінеді,
Кісінеуі кімді еске түсіреді.
Иесінің жоқтығы-өңім еді,
...Ту сыртымнан Көкжорға кісінеді...
Эпоста көрінетін ыстық сезімнің жалыны өлеңде өз ... ... ... сай иірімдер: жорыққа кеткен, жолаушы
кеткеннің жанның жансерігі-аты шылбырын ... ... ... ... ... ... түсінеді. Ыстық сезім туралы өлеңнің ... ... ... ... эмоциялық эффект басым. «Ту сыртымнан Көкжорға
кісінеді» деген жол Қызды да, Көкжорғаны да елестетпес бұрын ... ... ... ... әлемтапырық жүзін көз алдыңызға
әкеледі. ... ... ... «ту ... ... ... тануға және оны ... ... ... ... ... –сезім. Ие мен ер тоқым –бүтіннің орнына бөлшектері,
деталь. Антоним болатын өң мен түс ... ... ... ... соңында қайталанып екі жағынан бірдей көп нүкте
қойылуы, Көкжорға-сезімнің қамалуы, лирикалық кейіпкердің ... ... ... ... ... ... абстрактылысипаттан конкретті
көрініске көшкен. Шығармашылық шеберлік сезімнің түзілу эвалюциясын
баяғыда ... енді ... ... ... қозғалыс
арқылы образ дәрежесіне көтеру.
Сор тіледі, қайсысы бақ тіледі,
Өзегімді ащы өксік қақ тіледі.
Еңіреген Ертісті артқа тастап,
Жағасынан ... ... ... ... ... ... географиялық атаулар-Ертіс пен
Есіл, тақырыпты тануға негіз болған лирикалық ... ... ... ... ... айтылған, жанды
қозғалысты көрсету үшін ... ... Ол ... ... ... Себебі, сезімде конкретті-Көкжорға. Сезімнің ағыны
Көкжорғаның тайпалғаны тәрізді төгіліп кеткен. Бұл жердегі қақ ... ... ... көз ... ... дұшпан жел, озбыр жел сияқты
образды тіркестерді ... ... ... жоқ, ... ол ... қана лирикалық кейіпкердің жан әлеміндегі арпалысты ... ... ... ... ... ... қарай сезім тұлғаланған.
Есілге келіп мұң шаққан лирикалық кейіпкер объектіні ... ... ... ... ... тұрған дұшпан желдің қылығы да жаныңды
ауыртады. Лирикалық кейіпкер мен образдың даралығы үшін ... ... жел ... ... Өлең композициясын шұбалаңқылыққа кетірмей
сәтінде қайыруға негіз ... да сол. ... ... ... Бес ... өне ... шашу шыққан әріп те, дыбыс та жоқ.
Жанат Әскербекқызының шығармашылығында байқалатыны-метафора,
меңзеу, тұспалдау тәсілінің басымдылығы. Ақын ... ... ... ... ... ұғымдарды жалпыландырады. Өзі
суреттеп һәм сомдап отырған оқиға –образдан, объектіден тыс қалып, оған
салқын қарамайды. ... өз ... ... терең бойлауға,
жан әлемін тануға ұмтылады.
Жанат Әскербекқызының шығармашылығында тақырып алуандылығы сан
түрлі. Бүкіл тақырыптар өлең ... ... ... ... ана ... жазбай кетпеген «Ана тілегі», «Сәбиім»,
туған жер тақырыбы «Ата қоныс», «Айтқаншоқы», ... ... бөрі деп ... ... ... ... «Тәңір сірә»,
«Тастағы таңба», «Шарасыздыққа ет өліп», табиғат лирикасы «Анығырақ
көрмек едім Ай ... ... ... ... ... ... арнау өлеңдері де кездеседі «Есілден соққан есіл жер»,
«Ертістің бойы», діни-сарындағы өлеңдер ... ... ... ... бар да ... ... «Санам шырмалды шайтанның сандырағына», «Олай
қаштым болмады», «Қарашаның түлей түні», «Періштесі пенде ... ... да ... ... «Кісі жары, кімім едің...»,
«Қаракөз бұлақ, қамықпа жаным», «Сен сыңсытқан күйге егілем», «Сендік
сезім тым ... ... «Мың ... ... ... ... Сіз
бенен Бізді ұғама», қоғамдағы тұлғаларға, өнер саңлақтарына, туған
жерге арнап ... ... ... ... «Ақиқатты құндақтаған»,
«Тарбағатайым», философиялық-әлеуметтік тақырыпта «Сезіледі бейттердің
тынысы», «Түйсінбедік нені ... «Күн ... ... ... «Алтын, күміс
тас екен», «Не қыл дейсің... не дейсің», ... ... ... ... кездеседі.
Лирикадағы уақыт мезетінің суреттелуінің өзі түрлі бейнелеу
тәсілдерімен ... ... ... ... ... көп ... келтіруге болады. Адам мен табиғат –күллі
өнер туындысының нысаны. ... ... жанр ... ... ... түрлі тәсілмен жырланып, өзгеше бітімді көркем бейнеге айналды.
Соның мысалы ретінде ... ... ... бейнеге (персонаж)
дәрежесіне көтеріліп, кескінделуін сөз ... көп ... ... ... ... қанығарымыз анық. Әрине, «кескінделу» сөзі
өлеңнен гөрі бейнелеу өнеріне ... ... ... ... ... ... де мүсінделетіні шындық.
«Қазақ халық поэзиясында табиғат суреті, ... ... орын ... ... ... ... да. Сахарада көшіп ... ... жыл бойы ... кең ... ... ашық аспан
астында, өзен-судың жағасында өтетін елдің өзін ұдайы табиғаттың
аясында, құшағында отырғандай ... ... ... ... ... ... З.Ахметов[2]. Шындығында табиғатпен барынша жақындық
ондағы құбылыстардың ... ... ... ... тірлігінің негізі осы табиғатта жатыр. Адамның ақыл-ойы,
қабілет- дарынымен ... өнер ... ... ... орын
алатыны анық бірегей себебі де осы. Сондай-ақ, бұл жерде жаратылыс
туралы таным-түсініктің де ... ... ие ... ... шығармаған
жөн.
Адам мен табиғат тепе-тең; ойлау, қайғыру, ... ... ... ... тән ... ... ... тән деген сенім көркемдік
ойлау жүйесіндегі бейнелі, астарлы, ишаралы ... ... ... ... арқау болып отырған түн де сол ... ... ... оның бір сәті, мезеті. Мифтік әңгімелерде (ертегі,
аңыз, хикаяттардың бәрі мифтен бастау ... ... ... ... ... адам ... зиян қылатын уақыты осы түн. Дүниенің
жартылысы туралы мифтерде әуелгі бей-берекеттік ... және ... сөз ... ... ... адамзат санасында үрей,
қайғы-қасірет белгісі болып сіңісті. Тіршілік атаулы жарық ... ... пен ... ... ... ... ... болып, бұларға қарама-қарсы ұғымда қараңғылық-зұлымдық-
түн ... Адам ... көне ... даму ... ... ... ұласқан кезде бұл қалыптасқан түсінік енді поэтикалық
ұғымға ұласып, айтылар астарлы, тұспалды ойларды ишаралауда, лирикалық
кейіпкерлердің ішкі ... ... ... ... ие ... ... сырлы дүлей қараңғылық сипатындағы түн енді бір жақты ... сыр мен ... ... жанды әрекетке ие, көркем бейне
дәрежесіне көтерілген ... ... ... ... ... даму ... көз ... түннің әуелгі
танымдық негізде жақындатыла жырлағанына Абайдың әйгілі «Қараңғы ... ... ... кетер балбырап// даланы жым-жырт дел-сал қып// түн
басады салбырып» жолдарын мысал етуге болады.
Ішкі дүнием-Ай ... түн ... ... ... ... қимасам да мұңымды,
періштелер ұғымында күнәлі ем...
Керегі жоқ түнге келіп түнеудің,
Айдан өзге ол ... ... ... туғанда бата қылса өзгелер,
Айға жоқтау айтатұғын Біреумін![10].
Өлеңнің алғашқы жолында «Ішкі дүнием-Ай тұтылған түн-әлем» деп
өзінің ішкі жан ... ... ... ... ... Бұл ақын ... – лейтмотив. «Түнге» мұңдас
тіреу тек қана Ай ... ... ... ... ... едім Ай ... өлеңінде «Түн ыңылдар еске оралып өз әні...» деген жолдарында
түннің мазасыз екенін, сол арқылы ақын қызымызға әсер етіп ... ... ... мына бір ... ... ... ыңыранып шындығы,
Күнәлі түн кірпігімен сырғыды... »- деп ... ... ... сөз ... мына ... салыстырғанда алдыңғы екі өлеңде де
«Түн» жағымсыз ... ... «Күн ... нәр ... деген өлеңде:
Күн тілінен нәр тамды,
Түн тілінен бал тамды.
Бірақ... тағдыр мыстанның
Сұм тілінен зәр тамды [17]- деп түн де, күн де ... ... ... ... тек ... сұм ... ғана өз зарын
төгетін болып суреттеледі. Ақын түннен де, күннен де безгісі ... де ... не ... ... жатқанын:
Күннен безгім келмейді,
Түннен безгім келмейді.
Түсініксіз өзіме
Кімнен безгім келгені[17].
Көл-күй махаббат лирикасында түн ... ... де ... да ... - ... ... ... кейіпкердің көңіл-күйі
мен сезім әлемін өзіне аударып алып, жалғыз ... ... ... ... ... ... бейім жаңа тұрпатты бейне болып бой
көтерген. Табиғаттың әрбір мезетінде, әрбір құбылысына телінетін адами
рұх ойды ... ... ... ... ... ... ... таң... не десін,
Тереземнен алып жатты жел өшін.
Жұмбақ түннің етегіне жармасып,
Босағамнан ғайып болды елесім[10]-қараңғылық-түн-қасіреттің,
зұлматтың көрінісі ... ... Ақын ... ... ... ... айтып кетеді. Қоғамда болатын небір арпалыстарды, ... ... түн өз ... ... ... ... де ... лирикалық кейіпкеріміз жағымсыз.
«Түн» метафора-кейіптеу-символ сияқты бейнелеуіш тәсілдер арқылы
лирикалық кейіпкердің сыршыл да тұңғиық, әсершіл жан әлемі ... ... ... ... ... ... деуге әбден болады. Сыншы, ғалым Т.Шапайдың лирикадағы
табиғаттың адамның ішкі әлемін ... рөлі ... ... ... ... ... пен адамның бейнелеу тарихы мен тәсілдеріне
назар аудара келе, Қиыр ... оның ... ... ... тән ... табиғатқа сіңіп кетуге ұмтылысы; олар үшін табиғат арқылы
«мен» және «мен ... ... ... бейнелеуге-текті поэзияның
басты міндеті» екенін зерттеушілер тұжырымдарына сүйене отырып
көрсетеді[17].
Біздің ұлттық ... да ... да ... орын алып
келгені ақиқат. Табиғатты жырлауда қазақ ақындары тек ... ... ... ... жүгінеді. Адам мен табиғат болмысын
үндестіре, ... ... ... ... ұсынған қазақ поэзиясы
ойды бейнелі, тұспалды, астарлы түрде жеткізудің артықша тәсілдерін
тауып, поэтикалық мәні ... ... ... ... ... ... өзінің үлкен үлесін қосқан
Жанат Әскербекқызы ақындық шеберлігі, дара ... ... ... ... ... сыршыл өлеңдерінен ерекше
көрінеді. Нәзік лиризм мен терең психологизм ... ... ... ... мен дарын қуатты деңгейінің көрсеткіші.
Лирикалық поэзиядағы түннің әртүрлі қалыпта ... ... тың ... ... ой тудыруда маңызды орын алғанын
жоғарыдағы өлеңдерінен тани түсеміз. Бір-бірімен үйлесім тапқан ... ... ... ... ... поэзиямыздың зор
мүмкіндігін көрсетеді.
Табиғаттың бір мезетінен тұтастай көркемдік ассоциация құрап,
бейне дәрежесінде ... ... ... тірі рух ... қабылданған
анимистік сенім метафоралық ойлауға ... ... ... ... ... етіп ... поэтикасындағы тағы бір ерекшелік- көп адамдарда кездесе
бермейтін өзіне деген сенімнің басым болып, ... ... ... ... көктүрк дәуірінде туғанында көп тірліктің басын
шешетініне нық сеніммен айтады:
Көк бөрі ... ... ... көктей өтер ем
Асау көк болып пырағым,
Балқан-тауға да жетер ... ... ... ... ... тігіп кетер ем...
...қажетте болса
қолыма садақ алмас па ем,
жауатын бұлттай түйіліп[18]-
деп қайраттанады табиғатына біткен бөрі мінезбен.
Қазіргі қоғамға ашына жырлаған өлеңдері де сан ... ... ... ... ойда ... ... мысалға, «Бөрілі
байрақ көтеріп, Бөрідей жортқан күн ... деп ... ... деген өлеңінде жырласа, «Заманнан дағы түңілдім, Адамнан дағы
түңілдім...»- деп «Қатыбас заман» өлеңінде айтады.
Өмірге сыймай, жанын ... ... жер ... ... олай ... ... ... да өзінің жаны құмартқан жер таппағанына, тапсада енді
ол жерлердің иесі бар екенін мына өлеңінде шертеді:
Жаным шерлі күй шалар,
Жалған сұмдық сый ... ұшып ктер ... ... Иса ... ... ... күйігі тағы бар.
Жерге сіңіп кетер ем,
Жер астында-Мәді бар.
Ой-санамды ... ... ... ... ... боп ... киген киелі арман,
Кебенекке ие жалған.
Итінеді ит тіршілік
Иеге иек сүйеп алған....
Бұл-біз білетін әйел не ... ақын ... ... ... ... Негізінде «қу тіршілік», «түлкі тіршілік»,
«күрбелең тіршілік», ... ... ... ... ... ... кездессе де, жоғарыдағыдай «ит тіршілік» деген тіркес
кездесе ... Бұл ... ... тың ... көрсетеді.
Қазақтың қара өлең көші ғасырдан ғасырға көркем жылжып келеді.
Осы ... ... ... қуған» жастар поэзиясы да ... ... ... ... де көз ... ... Сол топтың бір өкілі-өлең өлкесінен өз гүлін теріп жүрген
жас ақын Маржан Ершуова.
Өзін үрдің қызындай ашылмас жұмбақпын... деп ... жас ... ... ... ... ... ... ауданында туған. Атырау
педагогикалық институтының филология факультетін, әл-Фараби атындағы
Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ... IV-Халықаралық «Шабыт» фестивалінің Гран-При
иегері, филология ғылымдарының кандидаты, «Таңғы шық», «Жапырақ-ғұмыр»
атты жыр жинақтарының ... ... ... ... ... ... университетінде қызмет атқарады. өлеңдері «Жас ... ... ... ... кең ... ... ... поэзиясының өзіне тән белгілеріне, ұлттық ерекшеліктеріне
айналады. Туған өлкеге ... ... ... ... ... ... да аз ... Сондай-ақ ақын өз ұлтына әсемдік
концепциясы, ... ... ... ... ... болмысы негізінде
ұлттық психологияны, ұлттық мәдениетті көрсетеді.
Маржан Ершуова шығармашылығының көркемдік құрылымында лирикалық
кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... ой-таным негізінде өрши түседі. Әлеуметтік-қоғамдық
мазмұнның нақтылығы өлеңнің психологиялық ... ... ... ... ақындық толғау, арнау жүйелерімен, терең ішкі жан-
дүние тебіренісімен астасып жатыр.
Маржан Ершуова шығармашылықтың қыр-сыры, алуан салалары жайлы ... өз ... биік ... ... ... үлкен міндеттер
қоя біледі.
1. Қара өлең
2.Жыраулар поэзиясының үлгісі жыр түрінде жазылған өлең
3.Еркін ұйқас түрі
4.а,б,а,б ұйқас түріндегі өлең ... ... ... тән өлең түрі ... ... ... қиындықпен бірге, қуанышта, жұбанышта сыйлай
білетінін жақсы түсінеді. Әсіресе, «Өтірік пен шындық», ... ... «Сөз ... сөз» ... ... қатарында ол шығармашылықтың
ащысы мен тұщысын бірдей тататыны сөз етеді:
Өртенді ғой ... де бір, сел де ... ... кезегім
Сөйлейінші мен де бір[19].
Ал мына өлең жолдары қазіргі қоғамда «Шаш ал десе, бас алатын»
қоғамның шолақ ... ... сөз ... байқаймыз:
Үлкенде де, кіші де,
Осы күні айқай көп.
Жөнін айтқан кісіге,
Қол сілтейді қайқай деп[19].
Ақын жырындағы ақ пен қараның қарама-қайшы ... ... ... ... етеді.
Маржан Ершуова поэзиясындағы кейіпкерінің санасында жеке бастық,
тұлғалық, эпикалық, ... ... ... элеметтері бір арнаға
тоғысады. Сонымен қатар оның өлеңдерінде фольклорлық таным элементтері,
тарих сахнасында өмір сүріп кеткен ер ... ... ... поэмалары да айқын көрініс тауып отырады.
Жанат пен ... ... әйел ... ... әсер еткен
жағдаяттар - өткенге үңілу, ата-бабалардың ... ... ... ... Сондай-ақ ақын көненің көзінен бастау алған жырларында
өткеннің өнегелі сабақтарын бүгінге жеткізуді басты мақсат тұтады.
Қазақ ұлтының ... ... мен ... ... ... ... ... поэма туындады. XVIII ғасырда батыс өңірінде Маңғыстауда
өмір кешкен, қазақ елінің азаттығы үшін ... ... ... Жетімекұлы- «Рысалы батыр» туралы поэма. Поэма сегіз тараудан
тұрады. Бірінші тарау «Қанды шеңгел», 1727жылғы қалмақтардың ... ... ... қалың қазақ еліне жасаған шабуылдары жөнінде сөз ... ... мен Дожы ... ... туралы да айта кетеді.
Қазақ хандығының билігінде Әбілқайыр тақта ... кез еді ... ... өз ... ... елді қорғауға көшті. Сонда
дұшпанына қанды көбік жұтқызып, ... ... ... ... ақын осы тараудан бастап жырлайды. Екінші тарау «Барымта мен
қарымта», бұл ... ... емес ... ... елдің мазасын алған
көрші жатқан түркмен елі туралы сөз етеді. Адайлардың бір топ ... қоса үш ... да ... ... ұрлайды.
Түркмендерде Баубері деген сұсты, ... ... ... ... ... ... ... Намысқа булығып, атқа Рысалы
батыр отырады. Батыр ... елін ... ... үшін жан бермек деп
жылқының бәрін және Баубері батырдың қарындасын атына мінгестіріп алып
кетеді. Осындай ... ... ... ... өрбиді. Үшінші тарау
«Түс», бұл ... ... ... ... ... ... ... көп баланың әкесі болады. Түркмен қызы ... ... ... қос ... бәйбішеге айналатыны туралы айтады. Бір
кезде таң ата Гүлшеннің бір бұрымы өзінде, екіншісі Бауберіде ... ... ... ... ... ... ... Гүлшеннің
бұрымы шығып, шашы тарқатылады. Поэманың жалғасы төртінші тараудағы
«Жалғыздың үні» деген бөліммен жалғасады. Бұл тарауда ... ... ... ... ... ... бір қонақ келеді. Оның жоқ іздеп
келгені осы үйде екенін, соны тыныштықпен шешіп алып кеткелі келгенін
айтады. Бірақ оны ... ... ... ауыл ... ... ... абыз : «Жылқыны алып кеткенің сендей ерге сын болар,
қарымтамды қайтармасам, ол ... сын ... ал өзің ... даулап
келдің бе, әлде оғыңды сайлап келдің бе?»- деп ... жөн ... ... ... екі ... едік. Қулардың жетегінде қалып,
осындай іс-әрекетке ... Енді адай ... елге ... ... ... ... ... «Қыз деген жат жұрттық. Атадан жалғыз тудым деп,
басыңды текке көп жұмыстарға ... ... мен ... ... ... ... ... жан күйзелісі мына жолдардан көрінеді:
«Әке-шешемнен айырылдым. Қарындасымнан да айырмаңдар. Туысқансыз
жалғыздың күнін ... ... ... ... ... ақылға
салып, келіні Гүлшенге сөз береді. Сонда ... ... ... ... ... не ... Не етейін баурымда қос ұлым бар. Мен ... ... өз ... ... Егер Рысалыға ұлдарымды
тастасам, өгейлікті көрсетпейді деген үміттемін»- деп көз жасын етегіне
көл ... кете ... ... ... қос ұлын екі ... көтеріп
«Келешек көкжиектен басталады»- деп тұра қалады. Бесінші тарау ... ... деп ... Бұл ... ... ... құмға сіңгенін, неше
заман өтседе, кейінгіге байыпты сөз қалады дейді. Қазақ елі қанша рет
өз Отаны үшін отқа ... ... ... ... ... жердегі бір
уық деп шайқасқа түсті. Қалың ел Рысалы батырды ... алты ... деп ... Осы кезде елге түркмендер шабуыл жасап, он ... ұлы ... ... ... бата алып, қалың қолға қарсы шабады.
Жекпе-жекке кім шығады, маған тең келер кім бар деп түркменнің Оғулша
батыры қазаққа ... «Сөз ... ... деп ... ... ... ... нысанаға алып, аттан түркмен батыры жер сүйрей
құлайды. «Бекеттей жан жолдасы» бар деп, Жанұзақ Оғұлшаны жеңді деп өз
жасақтарын жинап кері ... ... Осы ... ... ... келесі
тарау «Бекет атаның алғашқы билігі» деп аталады. Мұның қысқаша мазмұны
былай өрбиді: «Түркмен батыры Оғұлша ... соң, ... ел ... ... ... ... ... еліне келіп, Оғұлшаны жеңген батырға
мені қоссаңыздар дейді. Ел дүрлігіп, Хиуада медреседе оқып ... ... ... ... ... айтады. Бұл түркмендердің
айлалығы. Бір әйелдің жүгі қырық атанға жүк дейді. Бұл әйелдің ... ... ... беріп шығарып салу керек дейді. Сонда бекеттің
парасатты билігіне түркмен елі құлайды. Қаншама жыл ... ... әжім ... бұл ... да ... Жетінші тарау
«Жанұзақ батыр мен Сүйінғара» деп аталады. Мұнда мынадай ... ... ... ... пен Ер ... ... ... бір-бірімен сыйласқан.
Немере туыс болады екен үшеуі
Ұрпақтары жолын қуып жалғасқан[20].
Жанұзақ батырдың жастайынан Үргешбайдың бір баласын батырлыққа
тәрбиелейді. «Маңғыстаудың ... ... ... деп ... ... болып өседі. Сүйінғара өмірде жасықтардан ғана жиренеді екен. Бір
күні Хиуаның ханы Аллақұл ... ... ... ... ер ... соң, ... ... жасық ұлды Адайдың қатыны күнде туады»-
деп өзі жауға қарсы шабады. Абыл ақын Сүйінғара туралы талай жырлайды.
Енді ондай батырлар дүние ... ашар ма екен деп. ... ақын ... ... ... ерлігі жұртымның жүрегінде сақталған»-деп
жырлайды. Ең негізгі қорытынды сөз сегізінші тарау «Ұрпақ сөзінде» ... ... ... ... жаудан қорғаған, ерліктің үлгісін көрсеткен
батыр Рысалы Жетімекұлы. Бұл тарауда ... ... ... ... бері әрең табылғаны туралы сөз болады. Кезінде көкте, жерде, аң-
құста, бұлақ-жылғаларда жасырғанын сөз етеді. Енді ... ... соң Адай ... ән салып, жыр жырлауға болады дейді.
Қабірінің табылғанына ... ырза ... ... ... ұрандатып
жазған.
Маржан Ершуова қалыптағы қазақ өлеңінің формасын бұзудағы мақсат
жалаң форма қуудың бодауында кетпей, айтар ой, салар суреттің ... ... ... ... ... бірақ-
тіршіліктің толқыны тоқтамасын,
Толқыннан да маздаған от табасың.
Балалықтың ... ... ... ... кеп қаласың[20].
Ақынның өлең тармақтарын сайын даланы оңды-солды кескілеген
сансыз тарау жолдардай бірде ұзын, бірде ... ... ... ... асқақ пафос үшін қызметке салған. Қоғамдық болмыстың қыр-
сырлары, ... ... ... ... ... ... тіршілік
иірімдерін көркем бере білу үшін нақ осындай өлең керек. Демек, ... ... ... ... ... айтқандай: «Өлең
құрылысының тіл ... ... ... оның үнемі дамып ... ... ... тән. Не ... не ... ... ол өлең бе?!
Жүрекке жетпеген, сезімді селт еткізбеген жыр ... ... ақын ... ... үйір. Өлең- ұйқас емес, сезім мен ойдың
жемісі. Шеберлік деген шыңға екінің бірінің қолы жете ... ... ... ... та өзін ... ... ... сөлсіз
өлеңдерді көргенде Жұмекен ақынның «айналайын, өлең-ау, сені де ... ... ... ... деген сөзі еріксіз тілге орала кетеді деп
Маржан өзі жаны ... ... ... айта ... «Мұң бар ... ... бар» деп өзінің шабыттанатын кезін
Дидроның осы ойы арқылы айта кетеді[21].
Маржан Ершуованың шығармашылығында тақырып алуандылығы ... ... ... өлең ... кездеседі. Оларды шартты түрде
мысалыға былай бөлдім, ... жер ... ... ... ... бөрі деп ... өлеңдер «Баба тарих», «Алтын адам», «Жаралы жер
мұңы», «Көненің көкірегі дауа маған», ... мен қара ... ... ... оларға қарап, арнау өлеңдері де ... ... «Нем бар ... махаббат лирикасында да қалам
тербеткен ... ... ... ... келеді»,
«Сағыныш», қоғамдағы тұлғаларға, өнер саңлақтарына, туған жерге арнап
арнау өлеңдер жазған. Мысалға: «Дауыс», «Апа», «Алматы», «Аяз ... ... ... ... ... ... ... аңсау», «Апа-
ау саған не дейін?!», «Бір нәзік сезім», ... ... ... «Сөз ... ... ... «Мына заман не заман»,
«Қанбазар», «Тәуекел», «Азғырдағы балапан», «Жаралы жер ... ... ... ... мен даттау», қарағайдан қиылған ... ... деп ... ... ... ... ... «Айтыс»,
т.б. өлеңдері кездеседі.
Тәуелсіздік алдық. Экономика нарықтық экономикаға көшті. Әркім өз
күнін өзі ... ... ... ... ... ... біріміз үшін
деген, яғни барлық азамат бірдей деңгейде күн көреді деген қалып, жаңа
бағытқа алмасты. Нарықтан «базар» ... адам үшін ... үй ... туды. Соны Маржан қатты әшкерелеп, өзінің «Қанбазар» деген өлеңін
жазды. Адамдардың айырмашылығын да жазып берді. Оған ... мына ... нар ... идіріп,
Күнелтеді малын бағып, сүт сатып....
Ауқаттылар таспа таңдап ән жазар,
Ит ... ... ... ... жұрт-
деп жырласа, бұған күнәлі қоғам деп таныған жолдары да кездеседі:
Қоғам азды,
адам азды аш құрсақ...
Мұндай жағдайға ... ... ... ата-бабамыз еңбектің
арқасында көп жетістікке жеткенін айтады. Неге жетседе ерен еңбектің
нәтижесінде жеткенін сөз ... Сол ... ... ... ет ... ... дәріс ал,
Ажалынан ерте өледі еріншек...[19].
«Қанбазар» өлеңімен сарындас ... ... ... өлеңі
болып табылады. Қазіргі қоғамды дәлме-дәл суреттеп берген. Өлең ... ... бара ... өмір ... ... ... ... алма, болмаса жол-жөнекей қалып қоятынын айтады:
Жә, жарайды налы мейлі, ... ... ... халыңа.
Асау-өмір тулап-тулап басылап,
Жығылсаң да, жабыса түс жалына[22].
Маржан-өзінің ащы тілімен заманды ақиқат түрінде ... ... Оның ... ... ... ақындық қабілетімен сұм тірлікті,
ащы ақиқатты айтпақ сияқты. Ақын өзі өлсе де, оның ... ... ... жылдардан бермен қарай көз жеткізбедік емес пе?!
Маржанның «Төрткүл дүние» ... ... ... рөлі ... ... ... ... көп,
Өсуі үшін көркейіп өлкең өрде[23].
«Таулы аймақтың ауасы секілденген, аумалы да төкпелі күндерім-ай» деп
Мұқағали ақын айтпақшы , ақынның ... де ... бір ... ... ... беретін кез біреулер үшін қатты қуанған кезі
болса, Маржан үшін өзі айтқандай «Мұң ... ... ... ... ... өзі айтып кеткен. Жаны тек қаламмен, ... ... ... ... Оған дәлел:
...Жанымды ұққан жыр болды,
Ақ қағазға құямын[21]- десе, мына «Апа-ау, саған не ... ... ... сияқты мұң жазып,
Мен де мұңды шегейін...[21]-дейді.
Күндердің күнінде, яғни қазір бағаланбай жүрген кейбір ... ... ... жүрегіне айналады депте жырлайды:
Әлем жүрегі-ақын
Үніне айналар...
Дүние- бесік ақынша толқыр өте кең...[23].
Ақын қаламмен
қауышқан сәтте бақытты- деп те ... ... ... ... ... ... ... кетеді[23].
Маржан өмірдің өткінші екенін, барлығымызда өмір сахнасынан ... кеш пе ... ... сыр ... ... тек бір ... деп, ... сол бір Есіктен кірерміз деп, өмірдің қызылды-
жасылда дүниелеріне қызығып жүрген ... ... ... ... де ... сөніп жоғалар,
Мұңайып мұздап тұрады,
Мүлгіген момын молалар...
...Барар жерің де бір Есік
Тыныштығыңды бұзба, Адам[19]!
Дүниеге алып ... алып ... ... ... Қазақ
қыздары сүйіспеншілік сезімдерін ішке буып түйген. Олар үшін сезімдерін
жария ету ... ... Оны біз ... деп ... ... қасиет ешқандай халықта жоқ тек қазақ қыздарына тән қасиет болып
табылады емес пе?! ... ... өз ... айрылған қыздарда
көптеп кездеседі. Ақын Маржан да жоғарыдағы проблемаларды қоғамдық
проблема ретінде көтерген деп айтсақта ... Сол ... ... ... ... ... Осындай қасиетке ие қыздарымызға Маржан
жыр арнамай кетпеген. Ақын «Қыздар жайлы ... атты ... әр ... ... ... ... ... сипаттамалар берген, оларды ақын сыр деп атап кеткен:
Бірінші сыр «Күдікшіл қыздың қылығы», екінші сыр «Намысқой ... ... сыр ... ... көз ... төртінші сыр «Арманшыл
қыздың жүрегі», бесінші сыр «Беймаза қыздың ... ... ... тоқталамын. Сөздің басын эпигроф ретінде
Мұқағалидің өлеңінен үзінді алады. Әлқисса деп ... ... ... ... кетеді. Қыздың мұңы сан ғасырлар ... ... ... ... мақал-мәтелдерді айшықтап кеткен.
Мысалыға, «Қыздың жолы жіңішке», «Қыз жат жұрттық», «Қыз ... ... ... ... ... ... жолдар кездеседі:
«Жіңішке» деп қыз жолы,
Ардай биік сақтаған...
Қыз тағдыры қашанда,
Жат ... ... мен жер ... етіп ... ... ... ... сыр «Күдікшіл қыздың қылығы» мұнда ... ... «мен сұлу ... менің мына жерім келіспей қалған, мен
енді оны қайттім деп өзін жегідей жейтін қыздар жайлы. Олардың ... ... ... Өз ... өз ... бар дейді, дей тұрғанменде
іштегі күдіктері маза бермейді. Жігіттер тек сұлу қызға ғана таласады,
«Биік қайтсін аласаны» ... ... алып кеп ... ... еш арыла алмайды:
Күліп келед. Жүріп келем,
Уақытпен жарасып.
Көңілімнен сол күдікті
Әсте қуа алмаспын...[24]-деп жырлайды.
Екінші сыр «Намысқой қыздың байламы», бұл ... ... ... кеткен, іріліктен қалған жігіттер жайлы сөз етеді. ... ... ... ... қыздардың өз шешімдерін
жеткізеді. Бір қызды жарым деп ... ... ... ... не
қарындасым деп танитын жігіттердің жоқ екендігін айтады. ... ... ... ... ... сынай сөз етеді.
Сөз соңында намысшыл қыздың мына ойымен аяқтайды:
Болсын сенде мың ... бәрі ... ... ез ... жігіт ұнайды[24].
Үшінші сыр «Жезөкше қыздың көз жасы», бұл тарауда далада өсіп,
қалаға ... дала ... ... һалі ... Қаланың қызыл-
жасыл шамдарына алданып опық жеген бойжеткендердің жағдайы баяндалады.
Көз алдында күле ... қу ... ... қарайтын көзқарасын айтады.
Өзін қоғамға қажет емес деп санап, өмірден қаншалықты жиіркенгенін ... ... ... ой ... ... ... ... сыр «Арманшыл ... ... ... ... ... ... ... жайлы сөз етіледі. Алдан, болашақтан
күтер үміті ... Бұл ... ... өте ... ... арқаға асырып жүретінін айтады. Атақ-даңққа мән ... ... ... деп ... ... ... менсінбейді.
Бесінші сыр «Беймаза қыздың күнделігінен» деп аталады. Мұнда
жалтырауық ... ... ... ... ... Бойында
тұрақтылық деген қасиет мүлде таусылып қалғандай. Қазір болған жайт
уақыт өтісімен-ақ ... шыға ... ... мен іші ... Мына ... ... ... ашып беретіндей:
Ғұмыры болған бір кештей,
Жүректер бос та, суық қой мүлдем...[24].
Қарағайдан қиылған қайран, қара ... деп ... ... ... ... күй мен жырға бірнеше өлең жазған. «Нағыз
қазақ, қазақ емес, нағыз қазақ домбыра» деп өткен қазақ мақалын өлеңіне
арқау ... ... ... ... жолдар кездеседі:
Қыз Жібектің назындай,
Жан-жүйені толқыттың.
Чайковский сазындай
Қобызындай Қорқыттың.
Бұдан артық не дейін?!
Қазақ сенсіз кісі ... ... ... қазақ болғалы айтыс толастамайды. Айтыс өнерін жоғары
көтеріп, қара ... қақ ... ... ... ақындарымыз осы күнге
шейін кездеседі. Аға буынды кейінгі толқын әрдайым заман өте келе ... ... Ащы ... қара халықтың мұң-күйін айтыс өнерінде
айтып отырған. Айтыс кезінде бар өнерін салатын ... ... ... ... деп ... ... ақын ететін қара домбыра
деп өзінше пікірін айтады. Айтыскер ақындардың айтыс кезінде қолданатын
амал-тәсілдерін ақын былай жырлайды:
Қара ... ... ... ... үшін ... «сабайды»- деп әзіл түрінде де шындықты айтады.
Маржан анасына, әкесіне арнап арнау өлеңдер жазған. ... ақын ... ... Маржанның бойындағы ақындық қасиет ... ... ... ... ... ақын қызымыздың әкеге деген сезімі
ерекше. Оны әкесіне арнап жазған «Балапан» ... ... ... ... ғана ... өзінің бауырларына, түгел ... ... ... ... оқу арқылы Маржанның балалығы мен
отбасына түгел дерліктей қанық ... ... ... ... ... қай қыры ... алғанында айта кетеді. Мысалыға,
мына жолдары:
Анамның өр мінезі маған жұққан
Жүрегім әкеме ұқсас жалын-шырақ...[26].
Қазақтың сұлулықты сүйер азаматтары, ... ... ақын ... айналысатын өнер сүйер қауымдарының ешбірі Алматыға
арнап өлең не жыр жазбай кетпеген, сазгерлеріміз музыка ... ... бірі ақын ... ... ... ... бірнеше өлеңдер
жазған. Мазмұны сарындас болғанымен көркемдік ерекшелігі, тір оралымы
ерекше жазылған. Атап ... ... ... аңсау», «Алматы» т.б.
«Заман ақыр жастары, қосылмас еш бастары» деп жырлаған Абайдың
өлеңінің ... ... ... «Сөз ... сөз» деп ... ... тақырып етіп алады. Заманға, ондағы жастарға өз наразылығын
осы сөз арқылы жеткізеді. Салтымызда болмаған жағдайлар ... ... ма еді бұл ... ұятты.
Балапанға жұмыртқа,
Ақыл айтқан сияқты[19], дейді де сөзді екіге бөледі «дұрыс»және
«бұрыс» деп. Бұл заманның шешені көп, оларды жеткізетін, яғни ... ... жан ... тағы бар ... ... бейшара заман
деп, заманға ашына тұрып тіл қатады.
Қазақ әдебиетінің тарихында қаншама жас ақын қыздарымыз ... ... ... де көз ... көңіл сүйсінтеді. Жас
толқынның дөңгелегінде дөңгеленіп келе жатқан ақын ... ... ... ... облысының, Сарыкемер
ауылында туған. 2001 жылы ... ... ... Ұлттық
университетінің журналистика факультетін бітірген. «Қазақстан» ұлттық
телеарнасында редактор болып қызмет еткен. Бірнеше телебағдарламалардың
авторы және ... ... ... мерзімдік басылымдар бетінде бірнеше
ұжымдық жинақтарда жарық көрген. Тұңғыш кітабы ... түн» ... 2001 жылы ... баспасынан жарық көрген. Нәзираның поэзиясында
махаббат лирикасына тән күйзелген әйелдің жүрек лүпілі мен ... ... ... ... ... ... ... тілі-құстың тілі
секілді әрі таныс, әрі бейтаныс.
Нәзира өлеңдеріне тың таныс, үдемелі ... ... ... күш-
лирикалық жан-дүниесін мәңгілікке орныққан жастық шақ сезімі. Жастық
сезіммен дүниені дүр сілкіндірердей өзгерткісі, мына ... ... ... ... ерке ... ... айтшы, қалай безбекпін?
Дүрсілдеген ақынға тән жүрекпен
Дүниені келіп-ақ тұр өзгерткім[27],-
деп ақын үнемі жалындаған жастығымен тілдесе ... ... тый ... ... ... қайрат береді. Жастық пен есею шағы Нәзира
Бердалының жыр әлемінде бір-бірімен тоғысып, тұтасып жатады.
Монолог түріндегі Нәзира ... ... ... тән
екендігін бір ерекшелік ретінде атаған абзал. Өйткені монолог ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде көрініс тапқан.
Диалог түріндегі да Нәзира ақынның шығармаларына тән. Өйткені
ақынның сезім, ... ... ... ... ... өзімен
бірге табиғат, жүрек, түн деген стяқты абстрактылы ұғымдағы түсініктер
диалогтік қарым-қатынасқа түсіп отырады:
«Жылама»,-деп жел ... ... ... ... ... алдап жүрмін-
Өзімді, әлде өзгені?
Өткінші жаңбыр![28].
Нәзира Бердалының махаббат лирикасындағы өлең- жыры шығармашылық
жолының бастамасы деп айтсақ қателеспегеніміз. Оның ... түн» ... ... ... жанының тебіренісін, ішкі дүниесін, көңіл-күйін
жаңаша ой елегінен өткізе отырып, ... ... ... ... жаңа ... ... білді және айтарлықтай тереңдете түсті.
Ақын үшін логика бірінші ме, интуиция бірінші ме? Ақын үшін мұң
қымбат па, ... ... па? ... ... ... ... сауалдарға жауап іздерде қазақ өлеңіне жаңадан келіп
қосылған Көзге де, ауызға да ілігеді. Ә ... ... ... гөрі образдылыққа, интуицияға көбірек иек артатындай әсер
қалдыратын жас ақынның ... ... ... ... ... ... ... өз «Мені».
Өзінің «Мені» арқылы ішкі ... ... ашық ... қоғамға жария
етеді.
Нәзира Бердалы өлеңдеріне тән ерекшелік-ол негізгі ... ... ... ... ... жапырақ, көктемгі
құстар шуылы, қыстағы ақ ұлпа қар, жаздағы жайма шуақ ... ... ... көңіл-күйімен іштей табысып, астасып жатады.
Бұлбұл құсты елестетіп тордағы.
Менің ... ... ... ... гүл бар еді ... ... солмады...[27].
Жалпы әйел адамның, оның ішінде де әйел ... ... ... ... Кеңес үкіметі идеологиясының ең басты қателерінің ... ... ... ... ... ... берді де, барлық
адамды бір шеңберге тығып индивидуальдық көзқарасты жоққа шығарды. Ал
ақын ... ... ... ... Ақын ... белгілі
қағидаларға бағындырамын деген қоғам-қылмыскер.
Өлеңдегі әрбір шумақтың соңғы екі жолы психологиялық ... ... ... ... осы ма еді? Не ... ... ... қамын жемес ем[27].
Лирикалық «Мен» өзіне қойған осы ... ... ... жауап
іздейді. Сырттай суреттеу, жалаңқылау көрінетін өлеңде үлкен азаматтық
мән бар. Сол азаматтық мән-мағынасы «Меннің» ... өзін ... ... ... етіп ... ... таза мұң. ... тілі-жаны таза адамдардың баршасына түсінікті. «Япыр-ау, бұл
жағдай менің де басымнан өтпеп пе еді» ... ой ... ... жылт ете ... ... ... енді бастаса да көп нәрсені
көрген, көп жәйтке ақын көзімен ... өз ... ... ... ... ... ... болсын композиция өлең мазмұнына,
айтпақ ойына қарай әр түрлі ... ... ... көрер едік. Бұл
заңды да. Белгілі ... ... ... ... ... ... өз ... бірдей өлшеп пішілген, қалыпқа құйылып қатып қалған
композиция болмайды. Ол өлеңнің бірде ... ... ... ... ... ... ... әр түрлілігіне байланысты үнемі
өзгеріп отырады»[29].
Сюжетіне келетін болсақ, академик ... ... ... ... ... поэмаларды қоспағанда) сюжеттің көп
кездеспейтініне көзіміз жетеді. «Лирикалық ... ... ... сан алуан болса, олардың формалары да сан ... ... ... өлеңдердің композициялық ерекшеліктеріне саналады»-деп жазған
еді Қ.Жұмалиев[30].
Қазақ өлеңі о бастан-ақ тұтас ... бір ... ... дамытып, үшінші шумағы одан әрі қарай өрбітіп отыратын-жанды
құбылыс. Композиция мықтылығы, әсіресе ... ... ... ... аңғарылады. Б.Сахариев аталмыш еңбегінде орыс әдебиет
танушысы С.Г.Лазутиннің композиция туралы: «Композицияның ең ... ең көп ... ... Өлең ... лирикалық кейіпкердің ойы
мен сезімін тура айтып жеткізетін ең табиғи формалардың бірі,»-деген
сөзін келтіреді[29].
Автобуста.
Сұрамады жол ақы
Қаңғып келем.
Керек емес жол ... ... ... ... сезімді,
Көріп тұрып көндіре алмау өзіңді
Бәрінен де сорақы[27].
Монологқа тән қасиеттің бірі-айтар ой ... бір ... ... да, өлең ... ... ғана компонент құрайды.
Мұның өзі өлең композициясының шашырап бұзылып ... ... ... айтсақ, бір лирикалық жүйемен өрбіген ой-жырдың ... ... ... дамып отырады.
Қазақ ақын әйелдер поэзиясынан аттап өтуге болмайды. Айталық,
Аймен бірге ... ... ... ... енді ... ... айналдырды қаңбаққа-
Ұшар желі белгілі, қонар сайы белгісіз...[32].
Өлең тұнып тұрған мөлдір сезімге құрылған. Бұл сөз таза ақындық
жүректің үні. ... ақын қай ... де ... ... не ... ... деп ... де. Ол сонысымен де ақын.
Өлеңнің негізгі идеясын ... ... «шын ... тұйық сыр»,
«қуаныш, бақыт, жастық шақ», ... ... ... таза
сүйкімді», «мөлдіреген көз», «ізгілік, талап, бақыт»-баршасы Нәзираның
көркемдік әлемі атты ақ ... ... ... көтеріп тұрған
уықтар. Мұны әдебиет теориясында айқындау ... ... ... ... қолданған. Нәзираның ізденісінің жемісі деп білеміз.
Айтар ойды әдемі, ... ... ... сұлу ... ... тіл
шеберлігі керек, жан дүниесінің сұлулығы керек. Махаббат лирикасы
«мөлдіреген көзіңнен, жайнайды сәуле ... ... ... ... ... ... ... хабары жоқ адамның өзі мұндай
әсем дүниені әсермен қабылдайтыны анық. Өйткені, сұлулық-барша адамға
ортақ.
Ақын қыздарымыздың ... ... ... ... ... ... де, жеңіл әзіл күйінде беруге өте ұста.
Қырау түсті кебегіндей ақ ұнның,
Күзгі сәуле дірілдеткен жаным-мұң.
-Қайда кеттің?
-Қара ... ... ... күн иісіңді сағындым!...[27].
-Иең қайда Көк жорға?!
-Қосабаның түбінде қалды.
-Соңғы сөзі
-алты ... ... ... қаз, ... ... ... жаз болды,
-Өлтірген жауыз мәз болды[10].
Әдебиеттің қайсы саласы болса да ой мен ... ... ... де, ... беру үшін әдеби тілді ажарлау немесе ... ... Сол ... ... ... мына ... ... салайық:
«Әдеби тілдің әсемдігі ғана емес, әсерлілігі үшінде орасан қажет тәсіл-
құбылту, яки троп (грекше tropos-иірім, иін)-сөздерді тура ... ... ... ... ... ... кейде тіпті таныту,
ойды өзгертіп, кейде тіпті өңін ... ... деп ... ... ... ... сан түрлі қырынан қарап
зерттеуге болады. Задында ... ... ... ... ... жүрегі сезімтал болса, ол сомдаған бейне де өте әсерлі болып,
болмысты әр ... ... ... ... ... қандай бір
талант иесі, болмасын халық ауыз ... ... ... ... ... ... ... үйренбей өзінше
жеке дара тұлға болып тұра қалмайды. Олай болса, Жанат Әскербекқызы,
Маржан ... ... ... өз ... ... ... ... жзасау үшін, көркемдеу құралдарының жетік үлгілерінен ізденіп,
үйреніп одан әрі өзінше ... ... ... ... ... ... ... түрлері бар деген едік. Міне, соның бір
түрі метафора немесе ауыстыру деп аталады. Ауыстыру ... ... ... ... бір нәрсенің тікелей өзін емес оған ұқсас
өзге затқа не ... ... ... мазмұнын тереңдете, әсерін
күшейту дейтін болсақ, онда бұл көркемдеу құралы ... ... етіп ... ... сөз ... істеуде қандай бір
суреткер ... да одан ... ... ... ... Мұны ... ... өте көп, әрі ерекше қолданғандығын және
қалай пайдаланғандығын мына төмендегі мысалдардан айқын, анық ... жыр ... ... ... ... ... ... Маржан, үшіншісі Нәзира.
І. Күл-тірлік ыңыранды...
От-сезімі бықсып, сөніп күл болды...
Түлкі-тірлік шығады бір күн жүріп...
Елік-сезім ... ... ... ... ... ... қабады...
Өлең-жыр тамған
ақ қағаз, қара сияға...
Көкірек-көзге құрт түскен базар-
тірлікте
Парасат деген бас ... ... өте ... ... ... ... ... қаңбаққа-
Ұшар желі белгілі, қонар сайы белгісіз...
Көше –күлкі, тарап жатқан мың ... ... ... ... ма, әйнегімнің көзі-мұң...
Қайық-мұң, қирамашы сен...
Көбелек-жаным арбалды саған...
Жоғалтсаң жоғалт, көбелек-ғұмыр келте-ді...
Мен-ұяңмын, ал сен ... ... ... ... ... ... ... әсем сурет, көркем бейнелілік берумен бірге
баланып отырған зат немесе құбылыс өзінің негізгі көрінісінен де ... сала ... Бұл ... саз, ... ... ... ... әдебиетінен оны жасаушы ақын-жырау, халық ақындарының, бүгінгі
күнгі жазба ақындарының ... ... ... ретінде жалғасын
тауып келе жатқан үлкен дүние.
Әрбір көркемдік тәсілмен, стильдің өзіндік сыры мен ... ... ... ... әрі ... ... ... Әңгіме айтып келгенде осы
көркемді шешімге тіреледі. Міне, осындай қасиетті ... ... ... пернелеу яки аллегория түрінде келтірілген
өлеңдерде кездеседі. Демек, аллегория ... ... ... ... ... ... арқылы суреттеу тәсілі десек.
Онда бұл тәсілді пайдаланған ... ... ... ... ... ... ... деректіге нақты бейнеге өзгерткенде өздерінің
дүниеге көзқарасы, таланты, біліміне қарай аллегориялық көркем образдар
жасаудың әр ... ... ... лирикаларындағы аллегориялық
образға көз жүгіртсек:
І. Күн тілінен нәр тамды,
Түн тілінен бал ... ... ... зәр ... бұл өлеңінде ұғымда бар, бірақ қолға ұстап, ... ... ... деректі затқа көшіріп «тағдырды-мыстан» деп келтіреді.
ІІ.Жұмыссыздық жұтқыншағы бүлкілдеп
Жұтылып-ақ ... ... ... ... ... өлеңінде жұмыссыздық процесін не ... соны жұта ... деп көз ... ... ... Дәл бір ... мазасыз жүрек дүрсілі
Дәу тамшылардың шатырды тепкен ... ... ... ... тырсылына айналдырып, деректі
дүниеге айналдырған. Тұспалдап аллегориялық көркем образ жасаған.
Мегзеу яки ... ... ... ... бір ... орнына бөлшекті немесе керісінше,
жалпының орнына жалқыны немесе керісінше[33].
Жанат, Маржан, Нәзира поэзиясында көркемдегіш құралдың түрі ... ... ... ... ... ... ... алмастыру тәсілін
пайдаланғанда өзгеге ұқсамайтын өзіндік ... ... ... ... жаны да, осы ... сөздерден тұрады, ал
көркем образы жоқ, тілі нашар туынды шығарма ... ... ... ... ... да осы көркемдегіш құралдармен, көркем ... ... ... ... ... жаңаша формаға ие. Сондықтан
Жанат алмастырудың түріне жататын мегзеу яки синекдоханы орынды жерінде
шеберлікпен қолданып, өлең ... ... ... білімділік пен ақындық қабілетін аянбай жұмсау арқылы өзінің
жүйріктігін, ой ұшқырлығын танытқан. Мегзеуде де мән-мағынасына ... ... ... ... ... керісінше бөлшектің
орнына бүтінді немесе жалқының орнына жалпыны керісінше жалпының орнына
жалқыны қолданып сөздерді құбылтып бейнелейді.
Қамшысын іліп қашады ... ... ... жұртым.
Тасқа байланам амалсыз келіп,
Кеудемді ол менің басады бір күн[17]- Жанаттың көзіме деп ... ... ... адам ... ... ... жұртым деп жалпы
түрде алғаны адамдар тобын құрап, жалпылыққа кетіп тұр.
Алматы. Ару атың бар!
Төсіңде сенің жыр өктем.
Өзіңді сүйген ақындар,
Аспанға ғашық жүрекпен[34]-синекдоха ... ... ... ... ... «Алматы» деп алып тұр.
Ақын қыздарымыздың шығармашылығында бұдан да басқа сиректе болса
кездесетін көркемдеу ... ... ... ... ... ... ... да өмірге, тұрмыста кездесетін
келеңсіз, оқыс жәйттерді көрсете отырып адам ... ... ашу ... ... ... ... ... сол адамдарға деген ішкі
көзқарасын толық бейнелеген. Осы айтылған ... ... ... ... алатын рөліне қарай, академик З.Қабдолов
былайша анықтама береді: ... ... ... ... ... иронияның, сарказмның
әрқайсысндағы күлкінің сипаты әр бөлек. Юморда күлкілі ... ... ... ... түрлері алынады. Юмордағы күлкі-әзіл, ол әзіл
келемежге айналса-ирония, келемеж ащы ... ... сын үдей ... ... ... бұл ... ... лирикаларында қалайша
өрнектегеніне назар аударайық:
Маржан «Қанбазар» деген өлеңінде былай ашына жырлайды:
Жарлы болса,
жарты үзім нанға зар.
Ауқаттылар таспа таңдап ән ... ... ... іркітін
Битін сатқан[19]. Кезінде қазақ ақ сатпаған. Ал бит сату деген,
енді ол ... ... ... алғаны қоғамның азғындығын
көрсетеді.
Жанаттың ащы мысқылы былай берілген:
Періштесі пенде болған,
Табынары теңге болған
заман...
Айттырар жар –арсыздық болып,
өсек-қайқы ауыз ... ... ... қоғамды ақша билеген заман
деп ашына жырлайды.
Міне бұл ... ... лебі ... ... ... тұрған жоқ па?
Көркем шығармада әдеби тілді құбылтып, ажарлау мен ... ... ... ... ... әрі ... ... үшін көркемдегіш тәсілдің ... ... ... ... ... әсерлі болуын әсіресе
лирикалық шығармаларда оның мазмұны мен әсемдігінің үйлесімін, айтар
ойды ... ... ... ... ... арттыру мақсатында көркем шығармада кездесетін
фигураның (айшықтаудың) бірі-қайталау болып келеді. Бұл жайында ... ... ... ... ... ... ... назарын айрықша аударғысы келген не құбылысты бірнеше рет
қайталап, айтар ойды, ұқтырар сырды, ... ... ... түсу»[33]-
деген еді. Ендеше осы қайталау көркем шығармада қолданылуына қарай
бірнеше түрге бөлінеді: Жай ... еспе ... ... қайталау-
анафора, кезекті қайталау-эпифора деп аталады. Біріншіден, жай
қайталауға мысал кетірейік:
Сары, сары, сары ... ... ... ... адам ... тастап жарым із...[18].
Біреу мыңға сіңісе де,
Мың біреуге айналмас
Біреу жылап мұң ішсе де,
Енді біреу қайғы алмас[10].
Маржанда:
Мына заман не заман ақыр ... ... ... ... ... ақ ... ... тауысып тақырлаған[35].
Біз жоғарыда мысал алған ақындардың «Сары күз», «Біреу», «Мына
заман» деген өлеңдеріндегі кездесетін қайталау сөздерді ... мен ... ... ... қолданылғаны, оған оқырман
назарын аудару үшін ойды оқшаулап, даралап көрсету мақсатында, осы
өлеңдердегі ... ... рет ... ... ... ... ... еш қандай нұқсан келтіріп тұрған ... ... ... ... ... тартатын поэтикалық ойнақылықпен сол
ұғым түсінікті мықтап қалыптастырып күш-әсер пайда етпекте.
Ақындар қайталаудың барлық түрі болмаса да ... ... Оны ақын ... ... ... ... орынды
жерінде жақсы пайдаланғанын көреміз. Енді кезекті ... ... кеп ... мұңлы өлең,
Мұңлы өлеңмен ауа жұтып, күн көрем.
Қоңыр күздей қоңырайып көңілім,
Қоп-қоңыр мұң ауыса алмай жүр менен[10].
Бұл ... не ... ... ... ... ... ... түңілген...
Не күтемін түнімнен
ұятыма үңілген,
Не күтемін ғасырдан
абыройы ашылған.... [36].
Задында осы қайталаулар өлеңнің әсемдігі әсерлілігімен қатар, өлеңнің
композициялық құрылысына да ... ... ... териясында айшықтаудың бір түрі –сөз орнын алмастыру, ... деп ... Бұл ... ... ... да, поэзияда да
кездеседі. Әсіресе поэзиялық туындыларда көп қолданылады. Себебі өлең
өлшемін табу үшін ... ... ... ... келе ... ... ақын өзінше керекті сөздердің орнын, қисынын тауып ауыстырып
яки инверсия жасайды. Сондықтан бұл нәрсе өлең табиғатына тән ... деп тану ... Олай ... ... өз шығармашылығында
көп не аз қолдану ақынның ... ... ... ... сол үшін ақын шеберлік жасап, айтар ойын, идеясын жай ... ... да ... ... ауыстырмай-ақ нақты, дәлдікте
түсінікті тұрғыда бере алуы ... ... ақын ... ... ... ... алайық:
...Жыламаймын шыршаға,
Естімейді себебі.
Мөлдірлігін кір шала,
Жаным өксіп келеді[10].
Көктем, сені көргенде ән салмадым мен.
Бұрынғыдай...
Қырқаға шығып, құстарды қарсы алмадым мен[37].
Аспаннан ... ... ... ... мұнара[23].
Осы шумақтардың 1-жолында немесе 2,3,4 кездеседі. Оның ... ... ... қара ... ... сөйлем құрасақ көреміз.
Жанаттың өлеңдерінің бірінші, ... ... ... сөйлем:
Шыршаға жыламаймын, себебі естімейді. Кір мөлдірлігін шалып, жаным
өксіп келеді. Ал Маржанның ... ... ... Жерге аспаннан
түстің бе, жерге мұнара тұрғызып. Инверсияның белгілері Нәзирада да
кездеседі: Көктем, мен сені ... ән ... Мен ... ... ... қарсы алмадым. Мұндағы сөйлемдер де өлеңдегі
жолдардай әсер жоқ, тек жай ... ... ғана ... Бұл ... бұл өлең ... ... ... ондағы әрбір сөз образды
болып оқырманды ... ... ... әсер тудыратындағында.
Қандай жанрда болмасын көркем шығармада қолданылатын сирек ... ... ... және бір ... тастап кету, яки
эллипсис дейтін тәсіл де бар. Бұл ... ақын ... ... ... ... Бұл тәсілдің ерекшелігі шумақтарда атап
айтпаса да логикалық түсінікті кейбір сөздерді әдейі ... ... ... Мәселен:
Қарашаның түлей түні...
алқынады жел,
белгісіз не тілейтіні
шырқ ұрады жел...
Аласұрған жанына сая іздей ме екен,
тылсым қалам қойныңа
талпынады жел...[10].
Ауылыма барып едім,
...Дәл сол Күнсің...
Қалайша ... ... ... ... ... ... ішкі ... түсіндіре салғанын байқауға болады.
Сондай-ақ айшықтаудың поэзияда молынан кездесетін күрделі түрі-
егіздеу ... ... Бұл ... аталуына қарай мәнісі де белгілі
болып тұрған егіздеу-екі нәрсені жарыстыра, қатар қойып суреттеу. Бұл
тәсіл өлеңде айқындық, нақтылық, қарапайым ... ... ... ... қызмет етеді. Әрбір суреткер өзінің айтатын ... ... ... адам ... ... оқиғаны табиғат
көрінісімен параллель қатар қойып ... ... да бұл ... ... ... ауыз әдебиетінде де,
бүгінгі күнгі қазақ поэзиясында да қолданылып өзінің жақсы көріністерін
табуда. Ақын ... ... ... психологиялық
параллелизм түрі көптеп кездеседі.
Ішкі дүнием-Ай тұтылған түн-әлем,
қараңғылық, қадамыма құмар ... ... да ... ... ... ем...[10]-деген психологизм Жанаттың
шығармашылығында кездеседі.
Өзінің ішкі мінезін, психологиясын табиғатпен сырласқан күйде бір
сәттік пәк сезімін табиғатқа болған ықыласын, махаббатын ... ... ... ... ... етеді. Бұнда табиғаттың әсем
көрінісі мен адамның ішкі ... ойы ... ... ... қолданыстарында эпитет, теңеу, ассонанс, аллитерация т.б.
теориялық белгілердің бәрі кездеседі.
Айтып ... ... ... ... ... ... өте тапқырлықпен пайдаланып, өз ойнатуын да,
көркем образды сөз тіркестерін жаңаша тауып өзінше тың ... ... ... ... сөз ... да ... ... түсіп, қазақ
поэзиясында белгілі орындарды иеленеді десек асыра айтқанымыз ... ... ... ерекшеліктер»
Қазақ поэзиясының-шыққан тегі бар, өткеннің бәріне бірдей
күл шашудан аулақ, текті орныққан әдебиет. Өлең ... ... ... ... ... ... өзі елді ала тайдай
бүлдіретін шу туғызған жоқ. Рас, ... ... сай ... ... ... ... ... қалып жатты.
Бұдан қазақ өлеңі формаларды қабылдамайтын қасаң, ... ұғым ... ... ... ... ... консерваторлық деген пікірлер
айтылып та, жазылып та жүр. ... ... де, ... де ... өлеңінің формалы әлі түбегейлі зерттеліп бітпеген
тақырып, оның алуан қырлары әлі де ... ... Тағы да ... ... ... жас жанр ... ... елегінен
өтіп, әбден қырланып, толысқан, қалыптасқан бай дүние[8].
Өлең құрылысы да заман мен бірге ... ... ... ауыз ... үлгі ... ... ... Маржан
Ершутегі, Нәзира Бердалы көбіне көп бұрыннан бар әдістерді (аралас
ұйқас, қара өлең ... ... ... ... ... ... күрделі тәсілдер игеруге күш салған. Осы
салада әр ақынның техникалық ізденісіне жеке тоқталуды жөн ... ... сан ... түрлі сатылылғына назар аударуды қаладық.
Өлең құрылысы жоғары да айтқандай заман мен бірге өсіп-өрбіп
отырады. Ауыз ... үлгі ... ... ... ... ... бар әдістерді (аралас ұйқас, қара өлең ұйқас, ... ... ... өзінің ізденімпаздығымен күрделі тәсілдер
игеруге күш ... Осы ... әр ... ... ... ... жөн көрдік. Өлең құрылысының сан қырлылығы, түрлі сатылығына
назар аударуды қаладық.
Жанаттың тілі, сөз ... өте ... әрі ... ... ... өлең өлшемдеріне келсек, Жанат ... ... ... ... қара ... бөліп атауға тиістіміз: ол қара
өлеңнің классикалық формасын көбірек қолданады:
3 4 ... ... ... ... (а) 11
3 4 ... ... содан// талай үміт. (а) 11
3 4 ... ... ... ... (б) 11
3 4 ... ... қақ айырып (а) 11[10].
Алғашқы бунақтары 3 буыннан, ортаңғы және соңғы бунақтары 4
буыннан ... ... ... ... кең» ... ... ... да а, а, б, а үлгісімен келген. Бұл әдіс ... ... Осы ... ... өлеңдер: «Сендік сезім», «Ту сыртымнан»,
«Мендік пейіл»т.б.
Екінші бір көп қолданылатын өлшемі 11 ... ... ... ... ... Мысалы:
4 4 ... ... ... қылар// кеудемді, (а) 11
4 4 ... ... ... мен де ... (а) 11
4 4 ... ... көңілім де// мүжіліп, (б) 11
4 4 ... ... ел ... жөн көрді (а) 11[36].
Ақынның бұл өлеңі «Шындықты» қара өлең ... ... ... ... ... 4 ... ... бунақ 3 буыннан, ... тағы да 4 ... ... Бұл да ... ... ... қаштым//-болмады, (а) 7
4 ... ... (а) 7
4 ... ... қамалап, (б) 7
4 ... ... ... (а) 7[36].
Мұндағы алғашқы бунақ 4, ... ... 3 ... ... ... қара өлең ұйқасты өлең құрап тұр.
Жалпы, оның өлеңдеріндегі форма ... ... 1) он ... ... 2) жеті ... ... 3) ... буынды өлең; 4) алты буынды
өлең үлгілері кездеседі. Ал ... ... ... он ... ... он екі ... өлеңдерде аздап кездеседі. «Мына тірлік», «Тілін
тістеп» т.б. Ұйқастарды ... ... ең көп ... қара ... ... ... 1) ... ұйқас (а, б, а, б), 2) егіз ұйқас (а,
а, б, б), 3) ... бір жаңа ... ... (а, б, б, а) ... ... 4) ... ұйқастардан (а, б, в, б) аздап кездеседі.
8, 9, 10, 13, 15 буынды өлең ... да ... ... ... өлеңі 4//4//7 үлгісінде жазылған. Оған дәлел мына өлең:
4 4 ... ... ... тастап// тас жаудырған Тексіздік, (а) 15
4 4 ... ... ... ... ... ... 4 ... ... құз ... ... боп тағдырың (б) 15
4 4 ... ... ... ... ... 15
Жанаттың поэзиясына тән, ... ... ... ... ... күміс тас екен...» өлеңі 5//5 үлгісімен жазылған.
5 ... ... ... тас, (а) 10
5 ... ... жалықпаған тас, (а) 10
5 ... ... ... (б) 10
5 ... жылы ... ... ... (а) ... ... ... 3// 3// 3 ... ... ... ... шеберлігінен, ізденімпаздығын көрсетеді.
3 3 ... ... ... ... (а) 9
3 3 ... сыр// ... аша ... (а) 9
3 3 ... ... ... (б) 9
3 3 ... шежіре// тасаңнан, (а) 9
3 3 ... ... ... (в) 9
3 3 ... ... жас алған[36]. (а) ... ... ... ... ... ... бірі-бірінен
өткен әсем жырлар жаза бастаған батыстың ақын қыздарының бірі- Маржан
Ершутегі. Енді біз Маржан ... ... ... оның ... форма мәселесіне келсек: 1) он бір
буынды өлең; 2) жеті буынды өлең; 3) ... ... ... 4) алты ... үлгілері кездеседі. Ал аралас буынды немесе он буынды, ... он екі ... ... аздап кездеседі. Ұйқастарды талдар
болсақ, ең көп қолданылатын қара өлең ... ... ... ... бір жаңа ... түрінде көптеп кездеседі; 2) ерікті ұйқастардан
(а, б, в, б) аздап кездеседі.
Өлең құрылысы да ... мен ... ... өзгеріп отырады.
Негізінен ауыз әдебиетінен үлгі алған, жыр үлгісінен, ... ... өз ... дамытқан Маржан Ершутегі
көбіне көп бұрыннан бар әдістерді (аралас ұйқас, қара өлең ... ... ... ... ... ізденімпаздығымен
күрделі тәсілдер игеруге күш салған. Осы ... әр ... ... сай өлең ... туып отырады емес пе? Өлең құрылысының
сан қырлылығы, түрлі сатылығына назар аударуды қаладым. Маржанның өзіне
тән ... ... ... көп ... ... ... жыр
үлгілерінің үлгісінің кездесуі. Мысалы:
Айналайын Ақ Жайық, Ата ... Ақ ... ... өтер күн қайда? Суың балдай ... биік боз ... ... сенің сан
ғажайып
Еңкеймей кірер күн қайда? Өндіріс өсіп жатыр-ды.
Күдеріден бау ... ... алып зор ... киер күн ... ... ... қағады[19].
(Махамбет)
(Маржан)
Айта кететін жайт тақырыптас емес, ... де кей ... ... да ұйқастың аралас ұйқас пен қара өлең ... ... ... осы екі ... ... ... Буын саны ... ең аз
буын 5 быннан құралған. Оған «Елге келермін» деген өлеңі дәлел.
5
Елге ... (а) ... ... (а) ... (б) ... ... (а) ... өлген (в) ... ... (г) ... екен (ж) ... ... (д) ... ... (а) 5
Осы өлең жолдарын, мысалыға екі ... бір өлең жолы ... ... бұл үлгі ... өзіндік ерекшелігі болып табылады.
Елге келермін, елге келермін,
Сағынышымды емдер дегенмін.
Сезімі өлген сұп-суық ғасыр
Ашынасы екен пенде ... ... ... ... ... құрылысындай әсерлі болмайтындай.
Маржанның өлеңдерінде төрт тармақты немесе алты тармақты өлең
формасы кедеспейді. Түгелімен ұзақтан ұзақ жыр ... ... ... ... жыр ... ... екені лезде байқалады.
Өлеңдерін бөліп жаруға келмейді, тұтастай бір дене ... ... мына ... ... ... тура ... заман не заман ақыр заман,
Биті шыққан биікке бақыр заман,
Ақиқаттың ақ таңын атырмаған
Күншілдіктің күпісін иыққа іліп
Демін тартып шарасыз жатыр ғалам
Айқай. ... ... ... ... бар ма екен ... ... көп шыбық етуге емес,
Тамырларын құртам деп тереңдегі
Жеңін түріпбелсенді өлермені.
Күңкілі көп көпшілік.
Күнде ... ... ... бетін шайтан-ой кезіп кетті[39].
Ақындарымыз ішіндегі ең жасы және ... ... ... келе ... сезім мен ақындықты ұштастыра білген
Нәзираның өлең құрылысы мен ... ... ... ойды одан ... ... жас болғанымен де бірталай жырды дүниеге алып келген
талапты ақын.
Жалпы, оның өлеңдеріндегі форма мәселесіне келсек: 1) он ... ... 2) жеті ... ... 3) ... ... ... 4) алты буынды
өлең үлгілері кездеседі. Ал аралас буынды немесе он буынды, тоғыз
буынды, он екі ... ... ... ... ... талдар
болсақ, ең көп қолданылатын қара өлең ұйқасы дедік. Сондай-ақ: 1) шалыс
ұйқас (а, б, а, б), 2) егіз ... (а, а, б, б), 3) ... ... б, в, б) аздап кездеседі.
Нәзираның өлеңдерінің көбісі 11,11,11,8 түрінде келіп, өлең
жолдарының соңына ... ... ... бұл ... қай ... жыр деген мақұл. Қазірге әдебиетте белгілі мұндай ... ... ... ... ... тым ... ... Демек,
поэзияда қандай ізденіске де орын бар екен.
Жазғы кештің мөлдірлігі, пәктігі (а) ... ... ... ... (а) ... тал бойына сыйғызған (б) ... ... ... (а) ... шығармашылығында көптеп кездесетін жыр ұйқасының түрі
–шалыс ұйқас. Буын саны ... ... Одан әрі 14-15 ... ... ... не драмалық тіркеске ұқсап созылып кетеді. Мәселен
бұл «Аспанда аппақ ... бар» ... ... ... ... 13 ... өлең. Нәзираның қолданған әдісі негізгі әдіс болып келеді:
5 5 ... ... ... ... ... ... (а) 13
5 ... ... ... кетті// қабағы. (б) 13
5 ... ... ... ... ... ... ... құсы ... ... ... барады[27]. (б) 14
Тағы бір формасы:
5 ... да ... ... бар ед (а) 10
5 ... ... ... (б) 8
5 ... ... ырым ... ед, (а) 10
5 ... беріп// батасын[28]. (б) ... өз ... енді ... ... тән «әлемді» енді ғана
аша бастаған жас ақын. ... ... дара ... келе жатқан
талант. Ол өзінің ізденістерін өлеңнің сыртқы ... гөрі ... ... құратын секілді. Санап көргенімде ол ... ... етіп ... ... «Жылама жүрек» өлеңінің үлгісі
осылайша құрастырылған:
Өзен-сырлас.
Тағы келдім жағаға,
Тек жағадан жаным жылу таба ма?
Жыламашы, жүрегім-ау жазықсыз.
Бағынсаңшы санаға?...[27].
Қорытынды
Бұл ... ... ... ... ... ... ... әйел ақындар поэзиясының өзіне тән ерекшеліктері ... ... ... ... тағы да нәзіктік» деп орыстың ұлы ақыны Анна
Ахматова айтпақшы, әйелге тән нәзіктік, ... ... ... ... ... ... олар ... жырлардан ерекше
аңғарылатыны сөзсіз. Ал, туғаннан ... ... ... ... сырлас, сыйлас, мұңдас боп өсетін, еңбектің қай
саласына да ерлерден бір елі кем қалмай ат салысатын ... да, ... да ... ... ақын әйелдердің дүниетанымы, ақындық
мұраты, ізгілік әлемі, көркемдік ерекшеліктері қандай? Бұл ерекшеліктер
олардың ... ... ... ... Шама-шарқымызша осы
сауалдарға жауап іздей отырып, Жанат Әскербекқызы, Маржан Ершутегі,
Нәзира ... ... ... қарастырдық.
Қорыта айтқанда, мынадай жәйттерді бөліп атаған жөн секілді.
Біріншіден, қазақ «әйелдер поэзиясына» тән ең ... ... ... ортаға, кешегі, бүгінгі және ертеңгі проблемаларға Ана
көзімен қарап, Аналық сезіммен жырлау. Мұның өзі әуелі ұят-иман, ... деп ... ... ... дұрыстығына тағы да көзімізді жеткізе
түсетін басты бір белгі ... ... ... ... ... ... ... ерекше сезімдер мен көріністер бар. Өлең жолдарында Тәңірдің
өзіндей болып, ана сезімі тұрса, бұдан артық ... ... ... ... ... ... қасиеті-ақын әйелдердің көркемдік
әлемінің палитрасына жинақталған бояулардың әрі ... әрі ... ... ... ... ... көркем әлем-жылтыраған,
жарқыраған болғаны үшін ғана емес, сол Тәңір сұлулық арқылы, сұңғыла
көркемдік ... ... ... ... ... ... ... ұлы
мақсаттарға жетелейді екен, прогресске үндеп, ... ... ... ... ... ізгілік, мейірім-шапағатқа бөлейді екен.
Бүгінгідей қым-қуыт заманда мейірімділік әркімге де ... ... аққу ... нәзік сарынымен, қарлығаш қамқорлығымен ... ізгі ... ... екен.
Үшіншіден, қазақ ақын әйелдерінің поэзиясынан бөлек бір тектілік
аңғарылады. Бұл тектіліктің екінші атын-дәстүр ... ... ... Біздің ақын әйелдер кешегісі бар, бүгінгісі бар, ертеңі одан да
нұрлы, өсетін, өркендейтін елдің ... ... әйел ... ... ... тән
ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... поэзиясының қашанғы қайнар ... нәр ... ... ... ... ... меңгеріп, түріне жаңа
түр, сырына жаңа сыр қосып, мазмұны мен пішінін ... ... ... арқылы дәлелдедік. Азаматтық тұрғыдан философиялық
ойларының тереңдігіне жүгіне отырып, жырларын терең ... ... ... екенін таныдық.
Маржан ақынның лирикалық өлеңдерінің тақырыбы ... ... ... ... ... ақындық позициясының айқын, анықтығын,
лирикалық қаһармандарының көркемдік шындығын терең үңіле зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... ұшқыр ойлы өлеңдерімен оқырман қауымының
көңілінен шығып жүрген Нәзира Бердалы қазіргі жастар ... ... ... ... ... ... ... дегендей, ақындарымыз өздері өмір сүріп отырған
қоғамдағы келелі мәселелерге тоқтала білді. Ақынның өлеңімен ... ... ... ... Ақын ... ... ... сипаты мен суреті болмақ.
Ақын қыздарымыздың шығармашылық лабораториясына үңіліп,
жаңашылдық, поэтикалық, стиль өзгешелігіне барлау жасадық. ... ... ... ... ... қазақтың қара сөзін
қиюластыра құрай білдіме деген ой төңірігінде де сөзімізді өрбіттік.
Қазақ ... ... әлі де ... әлі де ... ... ... ... талай жазылар. Заманауи поэзияны
өзіндік деңгейде көтеріп, жыр сүлейлері дүниеге келер. Ақын қыздарымыз
–қазақ поэзиясына ... ... ... ... ... Біз ... атын ... түсін түстедік.
Бүгінгі заманның жаңа бағыт, тың талпыныстарын ... ... ... ... ... ХХІ ... қазақ поэзиясының бүгінгі
таңдағы жай-күйімен таныстырдық.
Қазақ поэзиясы қазақ халқымен талайдан бергі жасап ... ... ... ... поэзия туралы әңгіме өмірдің өзі секілді ... ... ... ... В. ... ... в 3-томах, т.1 Москва: ...... ... З. Өлең ... теориясы. – Алматы: Жазушы, 1973. – 213б.
3. Айбергенова Т. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 1968. – 70б.
4. Женское поэтическоетворчество. – Ашхабад: Ылым, 1982. – ... ... Ш. ... книжницы в древней Грузии. Дисс... к.ф.н. –
Тбилиси, 1974. – 234с.
6. Се Улян. қытайдағы әйел ... ...... 1931. – ... ... А. Әйел прозасындағы «әйел» образының ерекшелігі. Дисс...
ф.ғ.к. – Алматы, 2001. – 186б.
8. Айбергенова С. Қазақ ақын-әйел шығармашылығындағы ... ... ...... 1995. – ... Лотман Ю.М.Беседы о русской культуре: Быть и ... ... ... СПБ: ... 1994. – ... Әскербекқызы Ж. Қаңтардағы қызыл гүл: Өлеңдер. – ... ...... Бес ... ... ... құр: М.Мағауин, М.Байділдаев. – Алматы:
Жазушы, 1989. – Т.1. – ... ... Ж. ... ... болмысын, қызыл тісіңмен қыршып ал;
Жалғыз тал: Өлеңдер// Жас Алаш: - 2002. – 13 шілде (№83). – 7б.
13. ... Ж. Кір ... ... ... ... әдебиеті:
- 2004. – 20 тамыз (№3). – 11б.
14. Ершутегі М. Ай бетінің сүті ... ... ... әдебиеті. – 2003. –
7 наурыз (№10). – 9б.
15. Ершуова М. Не қыл дейін, не дейін? баланы ертегіге ... ... ... ... ... мен ... // ... – 2006. –
15 наурыз (№46). – 5б.
16. Бір өлең – бір ... Өлең // ... ... – 2006. – 4 ... ... ... Ж. Бір өлең-бір әлем// Қазақ әдебиеті.-2006.-14 сәуір
(№15).-8б.
18. Жырауға өскен жалғыз тал: Өлең // ... ... – 2000. – ... (№25). – 8б.
19. Ершутегі М. Жапырақ – ғұмыр: Өлеңдер. – Астана: Елорда, 2001.-60б.
20. Ершутегі М. ... ... ... ... ... ... азаттығы
үшін күрескен батырлардың бірі Рысалы Жетімекұлы: Поэма// Маңғыстау. –
2005. – 20тамыз. – 4-5б.
21. Ершутегі М. Мұң бар ... ... бар: ... «Шабыт» шығармашыл
жастар фестивалінің лауреаты, ақынмен сұхбат. / Әңг. ... ... – 2005. – 25 ... (№47). – ... ... М. ... демі ... Ғұмыр: Өлеңдер// Егемен
Қазақстан. – 2004. – 28қаңтар (№18-21). – 11б.
23. Ершутегі М. қарағайдан ... ... ... ... Ақын;
Өлңім: Өлеңдер// Нұр-Астана. – 2006. – 8-15наурыз (№9).- 8б.
24. ... М. ... ... ... Әлқисса; Бірінші сыр, екінші сыр,
үшінші сыр, төртінші сыр, бесінші сыр: Өлеңдер// Жас ... үні. ... ... (№31). – ... ... М. ... ... Өлеңдер// Нұр-Астана. – 2006. – 8-15
наурыз (№9). – 8б.
26. Ершутегі М. Балапан: Өлең// Әдебиет айдыны. – 2006. – ... ... ... ... Н. ... түн: ...... Жазушы, 2001. – 40б.
28. Құпиям бар керемет..: Өлең// Жұрағат. – 2006. - №2.- 20-21б.
29. Сахариев Б. Қазақ ... ... ...... 1983. ... ... Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы: Мектеп, 1960. – 83б.
31. Бердалы Н. Тағы да сөнді жолақ ... ... ... – 2004. - №12. -
65-66б.
32. Ершутегі М. Ұстаз. [Мәтін]: Өлең; З.Қабдоловқа арн. // Ана ... – 5-11 ... - ... ... Сөз өнері. - Алматы: Мектеп, 1976.- 281б.
34. Ершутегі М. Дауыс; (З. ... ... ... Ана тілі. – 2006. - 9- 15 ақпан (№61).-15б.
35. Ершутегі М. Мына заман, не ... ... ... әйелдері.-2002.-
№12.-8-9б.
36. Әскербекқызы Ж. Қарагөз бұлақ: Өлеңдер.- Астана: Елорда, 2001.-177б.
37. Бердалы Н. ... ... ... ... ... ... Ереуіл атқа ер салмай.-Алматы: Жалын, 1989.-66б.
39. Ершутегі М. Көкке қарап ұлыған көкбөрідей тірлігім..: ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Базарбаев М. Өлең сөздің патшасы, сөз сарасы. – ... ...... Базарбаев М. Әдебиет және дәуір. – Алматы: жазушы, 1966. – 272б.
3. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998. – ... ... ... ... ... 10-11т. – Алматы: Ғылым, 1985. –
591б, 602б.
5. Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия. – ... ... 1960. – ... Қабдолов З. таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1983. – 455б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Социалогия ғылымы13 бет
Философияның міндеттері10 бет
АлЭС-1 ЖЭО 6/110 кВ кернеулі генератор-трансформатор блогының релелік қорғанысы және автоматикасы57 бет
Текелі кен орны40 бет
Өзен мұнай-газ кен орны72 бет
Аристотель туралы5 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь