Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты


Жоспары:

1) Кіріспе

2) Негізгі бөлім:
а) Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты
б) Лермонтов өлеңдерінен Абайдың тәржімалаған аудармалары

3) Қорытынды
Кіріспе

Лермонтов Михаил Юрьевич (1814- 1841) - орыстың ұлы ақыны. Оның лирикалық поэзияны дамытудағы еңбегі қандай зор болса, көркем прозаны дамытудағы еңбегі соншалық зор. Ол дастанның қандай тамаша үлгілерін туғызған десек, драмалық шығармалары жайында да осыны айта аламыз. Бұдан Лермонтов талантының өзгеше қыры айқын танылады. Және сол дәуірдегі орыс әдебиетінің ерекшелігі аңғарылады; Лермонтов өлеңді жас кезінде Москва университетінің пансионында оқып жургенде жаза бастаған болатын. Осы кезде және университетте оқыған уақытында Лермонтов 300-дей өлең, 16 поэма, 3 драмалық шығарма жазған. Петербургте, одан кейін Кавказда жүргенде жазған шығармалары өз алдына. Жазғандары сонша көп болса да, ақын 1840 жылы басылып шыққан өлеңдер жинағына бар болғаны 26 өлеңін кіргізді. Лермонтов өз заманындағы әлеуметтік өмірдің түбегейлі, өзекті мәселелерін қозғап, шығармаларын халық мүддесімен, арман-тілегімен терең қабыстырды.
Лермонтов – Пушкиннен кейінгі дәуірдің енді революцияшыл-демократиялық күштер ояна бастаған дәуірдің, өткеннен үміт үзіп, алдан жаңалық іздеген дәуірдің жыршысы, жаршысы.Лермонтовтың поэзия әлеміндегі алғашқы барлау есепті, 16-17 жасында жазған өлеңдеріне көз салсақ, солардың өзі-ақ алдымызға ақын поэзиясының өзегі – аласұрып алып-ұшқан ой-қиял, өмірді өлең талдау, зерлеу, іздену, сыншылдық, әрекет-күреске құмарлық екенін жайып салғандай. Ерте есейген жас Лермонтовтың өлеңдерін оқыған адам тұтқиялдан ой-қиялдың соншалықты сарқылмас қызық дүниесіне кіргендей болады. Ұшқыр қиял – Лермонтов поэзиясының рухы, жаны секілді.
Абай Лермонтовты тек оқып, өлеңдерін аударумен ғана шектелген жоқ. Абайдың Лермонтов поэзиясына деген ықыласы ерекше еді. Ол орыс ақынын жанындай жақын көрді, сырлас, мұңдасын тапқандай болды. Орыс поэзиясына бейімделе ден қойған Абайдың ең көп үндестік тапқан ақыны, өзіне туыстас сезінген адамы Лермонтов еді. Абай ұлы ақынның , тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек- талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза- кегі, наразылығы орыс халқының, езілген қауымның кегін, наразылығын танытатын, оның қайғы- мұңы, қалуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. “ Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен “, “ мыңмен жалғыз алысқан “ ақын өзі де ашу- кекті, ызаны “ жалын мен оттан жаралған” жырларына нәр еткендей еді. Лермонтов ол “ерекше ызаның ақыны махаббаты ашумен уланған ақын” деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді.
Абайдың Лермонтовтан дәлме- дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен орыс ақынының ой-пікірлері оған да бөтен еместігі айқын сезіледі. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында “ Ой “, “Қанжар “, “ Жартас “, “ Жалау “ , “ Теректің сыйы “, “ Күнді уақыт итеріп “ , “ Өзіңе сенбе жас ойшыл “, “ Асау той, тентек жиын опыр- топыр, “, “ Тұтқындағы батыр “ сияқты бірнеше өлең бар. Абай “ Бородиноны “ да аударған. Абай орыс ақынның өлең- жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын, прозалық шығармаларын аударуға да баса көңіл бөлді.
Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, молықты.
М. Ю. Лермонтов творчествосы - қазақ мәдениетінің де қымбат мұрасы болып табылады. Оның ұстаз ретінде Абай творчествосына тигізген үздік үлкен әсерін еске алсақ, Лермонтовтың Абай арқылы тіпті қазақтың жазба әдебиетінің іргесін салуға да елеулі еңбегі сіңгенін айтуға болады. Бұдан 60- 70 жылдар бұрын Лермонтовтың Абай аударған жиырма шақты өлеңі Абайдың төл шығармалары қатарында ел аузына ілініп, халықтың рухани азығы болғанын өз алдына қойғанда, Лермонтовтың игі ықпалының жемісін Абайдың өз творчествосынан да көп ұшыратамыз.
Пайдаланған әдебиеттер:
1) “Абай тілі сөздігі” – Қаз. СССР-ң “Ғылым” баспасы. Алматы – 1968. 3-5-ші беттер.
2) Абай энциклопедиясы – Атамұра баспасы. 97-100, 163-382, 454-557, 558, 602-ші беттер.
3) М. Ю. Лермонтов “Шығармалар” – Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. Алматы – 1956. 11-20, 129-131, 140-146, 171-173, 196, 203, 204-ші беттер.
4) М. Ю. Лермонтов “Стихотворение, Поэмы, Маскарад” – Издательство “Художественная литература”. Москва – 1972. Страницы 24, 36, 40, 51-60, 66, 78, 118, 236, 237.
5) М. Ю. Лермонтов “Стихотворение, поэмы” – “Художественная литература”. Москва – 1980. Страницы 31, 86, 97-100, 163-165, 173, 196, 221.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Жоспары:
1) Кіріспе
2) Негізгі бөлім:
а) Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты
б) Лермонтов өлеңдерінен Абайдың тәржімалаған аудармалары
3) Қорытынды

Кіріспе

Лермонтов Михаил Юрьевич (1814- 1841) - орыстың ұлы ақыны. Оның
лирикалық поэзияны дамытудағы еңбегі қандай зор болса, көркем прозаны
дамытудағы еңбегі соншалық зор. Ол дастанның қандай тамаша үлгілерін
туғызған десек, драмалық шығармалары жайында да осыны айта аламыз.
Бұдан Лермонтов талантының өзгеше қыры айқын танылады. Және сол
дәуірдегі орыс әдебиетінің ерекшелігі аңғарылады; Лермонтов өлеңді жас
кезінде Москва университетінің пансионында оқып жургенде жаза бастаған
болатын. Осы кезде және университетте оқыған уақытында Лермонтов 300-
дей өлең, 16 поэма, 3 драмалық шығарма жазған. Петербургте, одан кейін
Кавказда жүргенде жазған шығармалары өз алдына. Жазғандары сонша көп
болса да, ақын 1840 жылы басылып шыққан өлеңдер жинағына бар болғаны
26 өлеңін кіргізді. Лермонтов өз заманындағы әлеуметтік өмірдің
түбегейлі, өзекті мәселелерін қозғап, шығармаларын халық мүддесімен,
арман-тілегімен терең қабыстырды.

Лермонтов – Пушкиннен кейінгі дәуірдің енді революцияшыл-
демократиялық күштер ояна бастаған дәуірдің, өткеннен үміт үзіп, алдан
жаңалық іздеген дәуірдің жыршысы, жаршысы.Лермонтовтың поэзия
әлеміндегі алғашқы барлау есепті, 16-17 жасында жазған өлеңдеріне көз
салсақ, солардың өзі-ақ алдымызға ақын поэзиясының өзегі – аласұрып
алып-ұшқан ой-қиял, өмірді өлең талдау, зерлеу, іздену, сыншылдық,
әрекет-күреске құмарлық екенін жайып салғандай. Ерте есейген жас
Лермонтовтың өлеңдерін оқыған адам тұтқиялдан ой-қиялдың соншалықты
сарқылмас қызық дүниесіне кіргендей болады. Ұшқыр қиял – Лермонтов
поэзиясының рухы, жаны секілді.

Абай Лермонтовты тек оқып, өлеңдерін аударумен ғана шектелген
жоқ. Абайдың Лермонтов поэзиясына деген ықыласы ерекше еді. Ол орыс
ақынын жанындай жақын көрді, сырлас, мұңдасын тапқандай болды. Орыс
поэзиясына бейімделе ден қойған Абайдың ең көп үндестік тапқан ақыны,
өзіне туыстас сезінген адамы Лермонтов еді. Абай ұлы ақынның , тіпті
сол кездегі орыс қауымының тілек- талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын
ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза- кегі, наразылығы орыс
халқының, езілген қауымның кегін, наразылығын танытатын, оның қайғы-
мұңы, қалуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. “ Соқтықпалы,
соқпақсыз жерде өскен “, “ мыңмен жалғыз алысқан “ ақын өзі де ашу-
кекті, ызаны “ жалын мен оттан жаралған” жырларына нәр еткендей еді.
Лермонтов ол “ерекше ызаның ақыны махаббаты ашумен уланған ақын” деп,
өте-мөте іш тартып, жақын көрді.

Абайдың Лермонтовтан дәлме- дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен
орыс ақынының ой-пікірлері оған да бөтен еместігі айқын сезіледі. Абай
аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында “
Ой “, “Қанжар “, “ Жартас “, “ Жалау “ , “ Теректің сыйы “, “ Күнді
уақыт итеріп “ , “ Өзіңе сенбе жас ойшыл “, “ Асау той, тентек жиын
опыр- топыр, “, “ Тұтқындағы батыр “ сияқты бірнеше өлең бар. Абай “
Бородиноны “ да аударған. Абай орыс ақынның өлең- жырларын ғана
аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын, прозалық шығармаларын
аударуға да баса көңіл бөлді.
Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы
кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, молықты.
М. Ю. Лермонтов творчествосы - қазақ мәдениетінің де қымбат
мұрасы болып табылады. Оның ұстаз ретінде Абай творчествосына тигізген
үздік үлкен әсерін еске алсақ, Лермонтовтың Абай арқылы тіпті қазақтың
жазба әдебиетінің іргесін салуға да елеулі еңбегі сіңгенін айтуға
болады. Бұдан 60- 70 жылдар бұрын Лермонтовтың Абай аударған жиырма
шақты өлеңі Абайдың төл шығармалары қатарында ел аузына ілініп,
халықтың рухани азығы болғанын өз алдына қойғанда, Лермонтовтың игі
ықпалының жемісін Абайдың өз творчествосынан да көп ұшыратамыз.

Негізгі бөлім
а) Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық
таланты
Абай орыс әдебиетін 1882 жылдан бастап аударған. Ең бірінші
аудармасы – орыстың ақыны М. Ю. Лермонтовтың “ Бородино “ атты
патриоттық өлеңінен үзінді. Ең соңғысы – Лермонтовтың “Вадим “ атты
ұзақ әңгімесінің желісін, оқиғасын алып, қысқартып жазған поэма.
Абай 70- 80 жылдардан бастап орыс мәдениетіне түгелдей бет
бұрды, ол кездегі орыстың алдыңғы қатардағы идеясымен жақсы танысып,
Сарыарқадан оларға үн қосушы біріншіақын да – Абай. Орыстың ұлы
ақындарының жалпы адамгершілікке үндеген әр түрлі мысалдары мен үлгілі
өлеңдері, өз елінің басшысы, ұстазы боламын деген кемеңгер ақынға осы
жағынан да дәл келеді. Бұл – бір. Екінші, Пушкин, Лермонтовтың шын
мәніндегі өнер иелері екендігін Абай жақсы ұғынды. Абайдың
аудармаларының характеріне жалпы шолу жасасақ, ол жоғарғы ақындардың
кез келген өлеңдерін аудара бермеген. Таңдап, талғап аударған. Абайдың
аударған өлеңдері не адамгершілік тақырыбына байланысты жаман мінез-
құлықты шенеу, жақсылыққа үндеу, не патриоттық үлкен идеяны көксеген
өлеңдер, не терең ой – философия, не үздік көркем өлеңдер болып
келеді. Абайдың Пушкин, Лермонтов, Крылов тәрізді орыстың ұлы
классиктерін аударуы кездейсоқ емес, заңды, жоғарғы айтылған екі түрлі
күрделі себептерге негізделген деуге болады.
Абай аудармаларының тарихи-әлеуметтік мәні үлкен. Өйткені, ең
алдымен, қазақ жұртшылығы Пушкин, Лермонтов, Толстой, Салтыков-Щедрин
тәрізді дүниежүзілік әдебиетінің ірі тұлғаларымен бірінші рет Абай
арқылы танысты. Екінші, өзінің зор талант, асқан шеберлігінің
арқасында, ұлы ақындардың ұлы еңбектеріндегі үлкен идея, сұқтанар
сұлулықты қазақ оқушыларының ой-сезіміне жеткізе аудара біліп, оларға
жалпы қазақ халқының жүрегінен жылы орын алып берді. Оларды қазаққа өз
ақындарындай сүйгізді. Абайдан бергі, әдебиетті сүйетін қазақтардан,
хат білсін, білмесін “ Татьянаның хаты “, “ Қанжар “, “Жалғыз жалау
жалтылдап...” өлеңдерін білмейтін қазақ аз шығар. Сөйтіп, Абайдың
аудармалары алдағы халықтың мәдениеті, үлкен идея ұлы ақындар мен
қазақ халқының жұртшылығы аралығындағы дәнекер болды. Абай оларды тек
қана досы көріп қойған жоқ, әрі өзінің ұстазы тұтты...
Абай аудармаларын негізінде екі түрлі деуге болады. Біріншісі –
дәл аударма, екіншісі – ерікті аударма. Дәл аудармалары шумақ, бунақ,
буын ұйқастарына қарай өзара және екіге бөлінеді. Кейбір өлеңдерді
аударғанда Абай шумағын да, ұйқас түрлерін де берік сақтайды. Орыс
өлеңдерінің ырғақ, буындары қазақ өлең буындарына дәл келе бермейді.
Өйткені орыс өлеңі – тониктік не силлабо-тониктік өлең құрылысына
жатады да, қазақтікі – силлаболық өлең құрылысына жатады. Сондықтан
Абай аударған өлеңдерінің буынын қазазқша дәл беруге мүмкін болмаса
да, саны жағынан соған жақын келетін өлеңмен аударады. Кейде
ұқсастарын, кейде тіпті образдарын да дәлме-дәл шығарады:
Қазақшасы:
“ Қараңғы түнде тау қалғып,
Ұйқыға кетер балбырап,
Даланы жым-жырт дел-сал ғып,
Түн басады салбырап.
Шаңдай алмас жол-дағы,
Сыбдырламас жапырақ.
Тыншығарсың сен-дағы...
Сабыр қылсаң азырақ...”

Орысшасы:
“ Горные вершины
Спят во тьме ночной,
Тихие долины
Полны свежей мглой.
Не пылит дорога,
Не дрожат листы;
Подожди немного –
Отдохнешь и ты...”

Осы өлеңнің, әсіресе, соңғы төрт жолын алсақ, орысшасына дәлме-дәл.
Әрине, алдыңғы жолдарын да дәл емес деуге болмайды. Бір тілден екінші
тілге аударғанда сөз орнын ауыстыру, бір сөздің орнына басқа
синонимдер алу – аударманың жалпы заңы. Оның бұдан басқа да бірнеше
аудармалары: “ Жалғыз жалау жалтылдап...”, “ Қонады бір күн жас бұлт...”
т.б. жоғарғы келтірген мысалдар тәрізді дәлме-дәл аудармалар. Абайдың
дәл аудармаларының және бір түрі деп: “ Оннегиннің сипаты “, “Қанжар”,
“ Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз... “, “Теректің сыйы “, “ Дұға
“, “ Өзіңе сенбе, жас ойшыл...”, “ Еврей күйі “ атты өлеңдерін айтуға
болады. Мұнда өлеңнің буын ұйқасы сақталмайды. Орыс тіліндегі өлеңнің
буын ұйқасы сақталмайды. Орыс тіліндегі өлеңнің буындарының аз көбіне
қарамай, бәрін де қазақтың 11 буынды, қара өлең ұйқастарымен аударады.
Лермонтовтан аударғандарының түпнұсқалары шалыс ұйқас, Абай
көпшілігінде қара өлең ұйқастарымен аударады. “ Қанжар”, “ Дұға”, “
Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз...”, “ Теректің сыйы “, “ Өзіңе
сенбе, жас ойшыл...”, “ Еврей күйі” – бәрі де буын сандарын
сақтамағанымен, мазмұнын, образдарын бұлжытпай дәл беру әдісімен
аударылған. Кейбіреулерінде шумақ, не бірнеше жолдарын Абай аудармай
кететіні рас. Бірақ ол - өз алдына мәселе. Менің бұл жердегі айтпағым
– ақынның неге аудармағаны емес, аударған жерлерін, өлеңдерін қалай
аударғаны.
Екінші түрі – ерікті аударма. Бұған жататындар: “ Онегиннің
Татьянаға жазған хаттары “, қара сөзбен өлең еткен “ Вадим “ поэмасы.
Бұлардың негізі ғана орысша. Абай олардың жалпы мазмұнын өз сөзі, өз
ұғынуынша әдемілеп айтып береді. Солардың үлгісін ғана алып, өзінше
жазады.
Бірақ, жалпы сарыны, ізі сақталынады. Кейде өз жанынан сурет,
баяндаулар қосып, кейбір жерлерін мүлде тастап кетеді.
Абай аудармаларын өзара екіге бөліп қарастырғанда бірінші түрі
қазақ әдебиет тарихында ең үлгілі, ең сапалы аудармалар болып
саналады. Өйткені, Абай – бір тілден екінші тілге аударылғанда
сақталынуға керекті шарттардың негізін дұрыс ұсынған ақын. Сондықтан
да ол өлеңінің мазмұны, түріне қарап әр түрлі әдіс қолданады. Орыс
тілдегі өлеңдердің дәлме-дәл аударуға келетіндері болса, қазақ өлең
құрылысынан оған дәл не жақын келетін түрлерді іздеп, “бұлжытпай” дәл
беруге тырысады. Олай болмаса, мазмұнымен қолданған образдарын дәл
етіп береді. Бұл – аудару жұмысының жалпы заңы. Бір тілден екінші
тілге аударғанда қолданылатын ежелгі әдістің бірі. Сонымен қатар, Абай
аудармаларының бір үздік ерекшелігі – қандай аудармашы болмасын, өз
тіліндегі көркемдік, құндылығын, құлаққа қонымды, көңілге
жағымдылығын, қазақшаға аударғанда сол өзінің түпнұсқасындағы дәрежеде
сақтай алуы, әрі оны қазақша етіп шығара білуі. Бұл аудармашыларда өте
сирек кездесетін қасиет...
Абай аудармаларының бұл тәрізді үздік болуының, меніңше, үш
түрлі себебі бар: 1) өзінің үлкен таланттығы; 2) орыс тіліндегі
өлеңдерде қолданылатын сөздердің тек жай мәнін ғана емес, әдемілік
қасиеттерін терең ұғынуы; 3) қазақтың өз тіліне ақынның мейлінше
байлығы.
Лермонтов – ұлы талант. Ол тәрізді ақынның өлеңдерін аударушы да
талантты ақын болуы керек. Кез келген ақынның оны ойдағыдай етіп
аудару қолдарынан келе бермейді. Абайдан кейінгі қазақ ақындарының не
оның алдындағы Алтынсариндердің аударғандары Абай аудармасынан
әлдеқайда олқы жатуы – орыс тілін Абайдан аз білетіндігінде емес,
ақындық дарындардың жетпейтіндігінде. Әрине, орыс тілін жақсы блмесе,
жеке талант та өз бетімен аударма жөнінде ештеңеге арзымайды. Және
тілді білу бар да, оның әдемілік қасиетін ұғыну бар. Екеуі бір-бірімен
байланысты. Бірақ, бір емес. Тіл білген адамның бәрі бірдей әрбір сөз,
әрбір образдың әдемілік қасиетін түсіне бермейді.Тілдегі сөз
образдарының ой тербетіп, жан сүйсіндіретін әсерін сезіну тіл білген
адамның бәрінің қолынан келе бермейді. Ол үшін аударушы ақынның өзінде
сол тілді жай жақсы білу, түсінумен қатар, әдемілік қасиет, күшін
ұғып, түсіне білерлік ақындық жан, үлкен талант болуы керек.
“ Лилейная рука тебя мне поднесла,
В знак памяти, в минуту расставанья,
И в первый раз не кровь вдоль по тебе текла,
Но светлая слеза – жемчужина страданья.
И черные глаза, остановясь на мне,
Исполнены таинственной печали,
Как сталь твоя при трепетном огне,
То вдруг тускнели, то сверкали...”

“ Еркелі нәзік қолымен маған тиді,
Ұмытпа деп айрылған жерде берді,
Қан сорғалар жүзіне, жас сорғалар,
Қайғымен өртенгеннің белгісі еді.
Қара көз қарап маған көп қадалған,
Құпия қайғы өртеніп бойын алған,
Болатша дірілдеген жалын көрген,
Бір күңгірт тартып және оттай жанған...”

Осы екі үзіндіні салыстырсақ та, Абайдың орыс тіліндегі образды
сөздердің әдемілік, көркемдік қасиет, күшті сезімге өз тілінде қандай
әсер етеді, оған теңдес қазақша сөз қолданса, қазақтың өз ұғымынша
қандай сөздер әсерлі болатындығын терең ұғынғандығын, орыс тіліндегі
қолданылған сөз образдары мен қазақ тіліндегі қолданылған сөз
образдарының жай ғана мәнін емес, әдемілік күшін, әсерін ұға, түсіне
білушілерге дәлелдеп жатудың қажеті аз. Міне, осы жерден келіп, орыс
өлеңдерін аударуға қазақ тілі байлығының
үлкен орын алуы, яғни жоғарғы айтылған үшінші себебі келіп шығады.
Егер түпнұсқаны үздік образдарды түсіне тұрса да, оған лайықты және
қазақ оқығанда да ой тербетіп, жан үзгендей сөз таба алмай қожыратса,
бұлай болып шықпас еді. “ Лилейная рука “ дегенді “апақай”, “аппақ”,
“талдырмаш”, “жіңішке” деп аударса да мағынасын берер еді. Бірақ, ол
толып жатқан синонимдерден “нәзік қол” дегенді таңдайды және өте дұрыс
орынды таңдаған.
Лермонтов:
“ Как сталь твоя при трепетном огне,
То вдруг тускнели, то сверкали...” –
Десе, Абай да сол орыс тіліндегі күрделі теңеуді бұлжытпай күш,
қасиетін өз қалпында сақтап:
“ Болатша дірілдеген жалын көрген,
Бір күңгірт тартып және оттай жанған...” –

деп аударады. Бұл күрделі теңеу орыс тілінде қандай үздік, әдемі,
қандай жан тербететін күшті, әсерлі десек, қазақшасы туралы да соны
айта аламыз. Сөйтіп, Абайдың шебер аудармашылығының негізінде ұлы
талант орыс тілінің әдемілік күш, қасиетін терең ұғу, қазақтың өз
тіліне байлық, оны таңдап, талғап ала білуде жатқандығын көреміз.
Абайдың жалпы аудармаларымен байланысты тоқталуды керек ететін және
бір мәселе: орыс әдебиетін терең білу және қазақшаға аудару Абайдың
өзіне не береді, қазақ әдебиетін дамытуда аудармалардың қандай мәні
болады? Деген сұрақтарға жауап бере кетуді керек етеді... Өлеңде бір
сөз, екі сөзден құрылған және сөйлеушілердің мінез-құлқына тән,
олардың бейнесін айқындауда үлкен мәні бар, әрі қысқа, әрі шебер
құрылған диалогтардың көрнекті үлгілері қазақ әдебиетінде Абайдан
басталады және бұл үлгіні де Абай орыс әдебиетінен алған. Өйткені,
олардың көпшілігі аудармаларында кездеседі...
Диалогке өте шебер Лермонтовтың өлеңдерін аудару сол үлгіні
қазақ әдебиетіне енгізуге негізгі себеп болды.Өлеңде өз сөзінің
арасына, қатысушылардың мінез-құлықтарын айқындайтын, соларға тән
өзінің бірде-екілі қысқа-қысқа сөзін кіргізіп отыру әдісі де, не
қаһармандардың өз аузынан шыққан сөз арқылы олардың образын жасау
әдісі де сол орыс әдебиетіндегі диалог, төл сөздерді қысқа, шебер
түрде қолдана білумен байланысты тәрізді. Бірінші, бұл үлгі абайдан
бұрынғы қазақ әдебиетінде болған емес, екінші, Абайдың бұндай өлеңдері
оның аудармалық еңбектерінен кейін жазылған.

“Бай алады кезінде көп берем“ деп,
“Жетпей тұрған жерінде тек берем“ деп,
Би мен болыс алады күшін сатып:
“Мен қазақтан кегінді әперем“ деп.
Дос алады, “Бермесең, бұлт берем” деп.
“Жауыңа қосылуға, сырт берем” деп.
Бұзылған соң, мен оңай табылмаспын,
“Не қылып оңайлықпен ырық берем” деп...

Мұнда автор өз сөзінің араларына оқиғаны қатыстырып суреттеп отырған
адамдардың төл сөздерден кіргізге отырса, екіншісінде ұзақ монолог
ретінде болыстың өз сөзі арқылы оның мінез-құлқын көзге елестетеді.
Абайдың орыс классиктерін алған өте бір құнды әдісі – сөз арқылы
қаһармандарының мінез-құлық, ішкі сыр-сипатын ашу. Бұл – психологиялық
суреттеуде ерекше әдіс. Психологиялық суреттеуде ішкі әр түрлі сезім
өзіне тән, басқалардан ерекшеліктерін сутеттейді. Біреу күйгелек,
біреу жеңілтек, біреу салмақты, біреу ақкөңіл, біреу сұңғыла - әр
адамның өзіне тән табиғи мінездері болады. Әрине, бір адамда бір мінез
ғана болуы шарт емес. Бірнеше мінездердің басы қосылып, өте қиыннан
қиысқан мінездердің болуы мүмкін.
Бірақ, мінездеу жөніндегі Абайдың өлеңдері тек орыс
әдебиетіндегі жақсы үлгілерді аударуында ғана емес, өз бойына сіңіріп,
өз шығармаларында да үздік өнеге қалдыруында.

б) Лермонтов өлеңдерінен Абайдың тәржімалаған
аудармалары
“Альбомға” – М. Ю. Лермонтовтың “В альбом” өлеңінің 1896 жылы
Абай тәржімалаған аудармасы. Бұл өлеңінде Абай поэзиялық шығарма
кімнің қажетіне жарайды деген мәселені қозғайды. Өлең түпнұсқада да,
аудармада да 16 жол. Абай 1890 жылы Бірінші сөзінде: “Ақыры ойладым:
осы ойыма келген нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара
сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, жазып алсын,
я оқысын, керегі жоқ десе, өз сөзім өзімдікі дедім де, ақыры осыған
байладым, енді мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ” , - деп жазған еді. Осы
пікірін Абай өлең жайында да айтқан. Әрі бұл ойы Лермонтовтың өзіне
үндес шығармасын аудару арқылы жалғасын тапты. Абай Лермонтов өлеңінің
мағынасын өзгертпей өте дәл аударған. Өлең 11 буынды қара өлең
ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық
көрген “Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңдері” атты жинақта
жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған тексталогиялық өзгерістер
кездеседі. 1945, 1954, 1957 жылғы басылымдарда 1-ші шумақтың 3-ші жолы
“Көкірегім, бар сырым өз әлінше” деп берілсе, 1977 жылғы басылымда
1909 жылғы жинақ бойынша бұл жол “Көкірегім, бар сырын өз әлінше”
болып алынған. 1909, 1645 жылғы жинақтарда 2-ші шумақтың 3-ші жолы
“Өзі қисық, өзі асау, тентек өмір” деп басылған. Лермонтов
түпнұсқасының бұл жері “От жизни краткой, но мятежной...” делінген.
Шығарманы түгел дәлме-дәл аударған Абай бұл жолды: “Өзі қысқа, өзі
асау, тентек өмір” , - деп аударғаны күмәнсіз. Бұл жерде араб әрпімен
жазылғанда бір-біріне өте жақын болғандықтан, “қысқа” деген сөз
“қисық” делініп қате оқылған. Сондықтан 1954, 1957, 1977 жылғы
басылымдарда бұл жол “Өзі қысқа, өзі асау, тентек өмір” ретінде
қабылданған.
“Бородино“, “ Айтшы аға, нағып жеңілдік...” – М.Ю.Лермонтовтың
“Бородино” атты шығармасының 1882 жылғы Абай жасаған аудармасы. Көлемі
20 жол. Абай нұсқасы – орыс ақыны шығармасының әр жерінен аударылған,
ұзын-қысқалы төрт бөлек үзінді. Осыған қарағанда аударма толық түгел
сақталмаған сияқты. Лермонтов “Бородиноны” 1837 жылы 1812 жылғы Отан
соғысының шешуші кезеңі саналатын Бородино шайқасының 25 жылдығына
орйлас жазылған. Бұл өлең – орыстың реалистік поэзиясының үздік
үлгілерінің бірі. Шығарманың үлкен бір өзгешелігі – онда уақиға бастан-
аяқ сол соғысқа қатынасқан жауынгердің, яғни, нағыз халықтың өкілі,
қарапайым адамның айтуымен баяндалады, соның мінезі, ойлау, сөйлеу
ерекшелігі асқан суреткерлік шеберлікпен көрсетіледі. Отан соғысында
халықтың жанқиярлық ерлігін мадақтаумен бірге, өлеңде Лермонтов өз
заманындағы қауымның кейінгі буынның енжарлығын, батылсыздығын сынау
да бар. Л. Н. Толстой “Бородино” өлеңін өзінің “Соғыс және
бейбітшілік” роман-эпопеясының ұрығы іспетті деп ас жоғары бағалаған.
Абай “Бородиноны” 1882 жылы аударған болса, бұл Бородино тібіндегі
жеңістің 70 жылдығына сәйкес келеді. Қалайда осы өлеңді аударуынан
Абайдың орыс халқының тарихына, 1812 жылы Отан соғысы секілді ірі
уақиғаға айрықша назар салып, зор мән бергені айқын аңғарылады. Абай
өлеңінің сақталған аз ғана жолдарынан-ақ шығарманың мазмұнын мейлінше
толық және дәл жеткізуге ұмтылғаны көрінеді. Лермонтов өлеңі:
“Скажи-ка, дядя, ведь не даром
Москва, спаленная пожаром,
Французу отдана?
Ведь были схватки боевые?
Да, говорят, еще какие!
Недаром помнит вся Россия
Про день Бородина!” –
деп басталса, қазақша тексте осыған жақын келеді:
“Айтшы, аға, нағып жеңілдік,
Мәскеуде емес тегіндік,
Болған білем соқтығыс,
Емес білем аз жұмыс.
Ұмытпайды еш орыс,
Бородинде көргенді...”
Сәл кейінірек келетін мына жолдарды алсақ:
“Ворчали старики:
“Что ж мы? На зимние кватриры?
Не смеют, что ли, командиры
Чужие изорвать мундиры
О русские штыки?” –
бұлардың да мағынасы қазақша нұсқада әбден сәйкес берілген дей аламыз:
“Ашулы солдат қыстықты:
“Қойса екен бізді тыюын,
Айтса екен бізге қиынын,
Жыртпасақ жаудың киімін,
Біз не етміз, штыкті...”
Ал бұлардан басқа да жеке үзік-үзік болып сақталған жолдарды алып:
“...Қол салмаққа кәртечке,
Ол күн болады күн кешке
Қас қарайып, болды түн”, -
түпнұсқада:
“Мы ждали третий день...
“Пора добраться до картечи!”
И вот на поле грозной сечи
Ночная пала тень”, -
немесе:
“Штык, қылыш қайрасып,
Ширатып мұртын шайнасып...” –
түпнұсқада:
“Кто штык точил, ворча сердито,
Кусая длинный ус”.
Қазақшасын орысша нұсқамен салыстырып көрсек Абай нақтылы жайларды,
жауынгерлердің қимыл-әрекеттеріне тән ерекшеліктерді, көркемдік
детальдарды қалт жібермей, толық көрсетуге ұмтылғаны анық байқалады.
Туынды 7-8 буынды. Аралас ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет ақынның 1933
жылы жарық көрген жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған
текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939, 1945 жылғы басылымдарда “Он
күн болды кешке”, - деп басылып келді. Бордино шайқасының үш-ақ күн
болғаны (25, 26, 27 тамыз) ескерсек, мұнда ол деген сөз “он” болып
қате оқылғаны айқын болады. Сондықтан соңғы жинақтарда “Ол күн болды
күн кешке” деп түзетілген қалпында басылып жүр.
Бұл өлеңде көңіл аударарлық бір жай – Лермонтов осы өлеңін 1837
жылы 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерексі тұсында жазса, Абай
оны 1882 жылы, яғни Россия осы ұлы шайқастың 70 жылдығын атап өтер
кезінде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың кездейсоқ көңіл
бұрмағаны, сол зор оқиғаның тарихи мәнін терең түсініп, жете тексеріп
біліп барып үн қосқаны айқын болды.
“Дұға”, Өмірде ойға түсіп кем-кетігінің...” – бойынша берілді. М.Ю.
Лермонтовтың “Молитва” атты өлеңінің 1897 жылы Абай туындатқан
аудармасы. Шығарма орыс ақынында да, қазақ ақынында да 12 жол.
Лермонтов “Молитва” атты өлеңінде адамның көңлі сергектеніп, жадыраған
сәтті шебер бейнелеген. Және осындай сәтті адамның мұңайып, қиналған
шағына қарама-қарсы қойып, содан құтылған, көңілден сенімсіздік кетіп,
жеңілденген, жаны жай тапқан кездегі сезімін келісті шендестіру
тәсілімен көрсеткен. Сонымен қатар дұға оқығандағы сөздің орасан зор
қуат-күші, оның әсем әуезділігі адам жанына жағымды әсер ететіні де
өлеңде айрықша аталады. Абай өлеңді орысшадан шебер тәржімалай отырып,
бірден “осы өлең – оқитұғын дұғам менің” деп тура айтатыны назар
аударарлық. Лермонтов бір дұғаны жатқа қайталап айта беремін, соның
сөзінде зор қуат бар дейді. Лермонтов көңілден “сенімсіздік” арылады
десе, Абай “кек кемігендей”, “жүректің басынан у төгілгендей” болады
дейді.
Абай осы өлеңінде өз көңлінің күйін айқын елестете білген. Оның
бұл өлеңді “Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ” деп , екінші рет тағы
тәржімалағаны тегін болмаса керек. Туынды 11 буынды қара өлең ұйқасы
өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық
көрген “Қазақ ақыны Құнанбайұғылының өлеңі” атты жинақта жарияланған.
Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945
жылғы басылымды 3-шумақ:
“Жаныңның ауыр жүгі жеңілгендей
Көңілден көрінген кек кемігендей.
Болады жылауға да, күлуге де
Жүректің басынан у төгілгендей...” –
Делінсе, кейінгі басылымдарда бұл шумақ Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909
жылғы жинақ негізінде:
“Жаныңның ауыр жүгі жеңілгендей
Көңілден кернеген кек кемігендей.
Болады жылауға да, сенуге де
Жүректің басынан у төгілгендей”
болып түзетілген.
“Жалау“ – М. Ю. Лермонтовтың “Парус” атты өлеңінің 1899 жылы Абай
еркін тәржімалаған аудармасы. Шығарма көлемі орыс ақынында да 12 жол,
қазақ ақынында да 12 жол. Шарқұрып іздену, алдан үміт күту – Абайдың
бірталай шығармаларының басты сарыны. Сондықтан Лермонтовтың “Парус”
атты алғыр ой, ұшқыр қиялға суарылған өлеңіне назар аударуы әбден
түсінікті. Лермонтовтың осы бір ықшамды ғана лирикалық шығармасында
қыл қалам шеберінің қолынан шыққандай әдемі табиғат суреті мен сыршыл
ақынның көңіл тебіренісі әсерлі ұштасқан. Өлеңнің композициялық
құрылымына көз салсақ, 3 шумақта да алдымен шетсіз, шексіз дарияны,
толқын ұрған желқайықты және теңіздің үстіндегі алас ұрып, арман қуған
қайықшыны айқын елестететін нақтылы суреттеме бірнеше сөзбен ғана
беріледі де, оған желқайықтағы адамның көңіл күйін білдіретін авторлық
лирикалық толғама сөздер қосылып отырады. Ең басындағы Лермонтовта:
Белеет парус одинокий
В тумане моря голубом, -
Что ищет он в стране далекой?
Что кинул он в краю родном? –
деп келетін шумақты Абай:
Жалғыз жалау жалтылдап,
Тұманды теңіз өрінде,
Жат жерде жүр не тыңдап?
Несі бар туған жерінде? –
деп тәржімалайды. Мұнда желкен, желқайық ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Ж.Аймауытовтың аудармашылық шеберлігі
Ғалым Ахмедовтың аудармашылық тәжірибесі
Роллан Сейсенбаевтың өмірі мен аудармашылық шеберлігі
Шешендік өнер және шешен таланты
Абайдың педагогикалық көз қарасы
Абайдың ақындық өнері
Абайдың романы
Абайдың сыны
Абайдың өмірі мен шығармашылығы
Абайдың сатирасы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь