Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты

Жоспары:

1) Кіріспе

2) Негізгі бөлім:
а) Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты
б) Лермонтов өлеңдерінен Абайдың тәржімалаған аудармалары

3) Қорытынды
Кіріспе

Лермонтов Михаил Юрьевич (1814- 1841) - орыстың ұлы ақыны. Оның лирикалық поэзияны дамытудағы еңбегі қандай зор болса, көркем прозаны дамытудағы еңбегі соншалық зор. Ол дастанның қандай тамаша үлгілерін туғызған десек, драмалық шығармалары жайында да осыны айта аламыз. Бұдан Лермонтов талантының өзгеше қыры айқын танылады. Және сол дәуірдегі орыс әдебиетінің ерекшелігі аңғарылады; Лермонтов өлеңді жас кезінде Москва университетінің пансионында оқып жургенде жаза бастаған болатын. Осы кезде және университетте оқыған уақытында Лермонтов 300-дей өлең, 16 поэма, 3 драмалық шығарма жазған. Петербургте, одан кейін Кавказда жүргенде жазған шығармалары өз алдына. Жазғандары сонша көп болса да, ақын 1840 жылы басылып шыққан өлеңдер жинағына бар болғаны 26 өлеңін кіргізді. Лермонтов өз заманындағы әлеуметтік өмірдің түбегейлі, өзекті мәселелерін қозғап, шығармаларын халық мүддесімен, арман-тілегімен терең қабыстырды.
Лермонтов – Пушкиннен кейінгі дәуірдің енді революцияшыл-демократиялық күштер ояна бастаған дәуірдің, өткеннен үміт үзіп, алдан жаңалық іздеген дәуірдің жыршысы, жаршысы.Лермонтовтың поэзия әлеміндегі алғашқы барлау есепті, 16-17 жасында жазған өлеңдеріне көз салсақ, солардың өзі-ақ алдымызға ақын поэзиясының өзегі – аласұрып алып-ұшқан ой-қиял, өмірді өлең талдау, зерлеу, іздену, сыншылдық, әрекет-күреске құмарлық екенін жайып салғандай. Ерте есейген жас Лермонтовтың өлеңдерін оқыған адам тұтқиялдан ой-қиялдың соншалықты сарқылмас қызық дүниесіне кіргендей болады. Ұшқыр қиял – Лермонтов поэзиясының рухы, жаны секілді.
Абай Лермонтовты тек оқып, өлеңдерін аударумен ғана шектелген жоқ. Абайдың Лермонтов поэзиясына деген ықыласы ерекше еді. Ол орыс ақынын жанындай жақын көрді, сырлас, мұңдасын тапқандай болды. Орыс поэзиясына бейімделе ден қойған Абайдың ең көп үндестік тапқан ақыны, өзіне туыстас сезінген адамы Лермонтов еді. Абай ұлы ақынның , тіпті сол кездегі орыс қауымының тілек- талабын, мұңын ұға алды. Ол мұңын ұққан халықтың жырын да ұқты. Лермонтовтың ыза- кегі, наразылығы орыс халқының, езілген қауымның кегін, наразылығын танытатын, оның қайғы- мұңы, қалуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. “ Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өскен “, “ мыңмен жалғыз алысқан “ ақын өзі де ашу- кекті, ызаны “ жалын мен оттан жаралған” жырларына нәр еткендей еді. Лермонтов ол “ерекше ызаның ақыны махаббаты ашумен уланған ақын” деп, өте-мөте іш тартып, жақын көрді.
Абайдың Лермонтовтан дәлме- дәл, өте жақын аударған өлеңдерінен орыс ақынының ой-пікірлері оған да бөтен еместігі айқын сезіледі. Абай аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында “ Ой “, “Қанжар “, “ Жартас “, “ Жалау “ , “ Теректің сыйы “, “ Күнді уақыт итеріп “ , “ Өзіңе сенбе жас ойшыл “, “ Асау той, тентек жиын опыр- топыр, “, “ Тұтқындағы батыр “ сияқты бірнеше өлең бар. Абай “ Бородиноны “ да аударған. Абай орыс ақынның өлең- жырларын ғана аударып қойған жоқ, сонымен бірге дастандарын, прозалық шығармаларын аударуға да баса көңіл бөлді.
Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай поэзиясының тынысы кеңейіп, жаңа дәстүр тауып, молықты.
М. Ю. Лермонтов творчествосы - қазақ мәдениетінің де қымбат мұрасы болып табылады. Оның ұстаз ретінде Абай творчествосына тигізген үздік үлкен әсерін еске алсақ, Лермонтовтың Абай арқылы тіпті қазақтың жазба әдебиетінің іргесін салуға да елеулі еңбегі сіңгенін айтуға болады. Бұдан 60- 70 жылдар бұрын Лермонтовтың Абай аударған жиырма шақты өлеңі Абайдың төл шығармалары қатарында ел аузына ілініп, халықтың рухани азығы болғанын өз алдына қойғанда, Лермонтовтың игі ықпалының жемісін Абайдың өз творчествосынан да көп ұшыратамыз.
Пайдаланған әдебиеттер:
1) “Абай тілі сөздігі” – Қаз. СССР-ң “Ғылым” баспасы. Алматы – 1968. 3-5-ші беттер.
2) Абай энциклопедиясы – Атамұра баспасы. 97-100, 163-382, 454-557, 558, 602-ші беттер.
3) М. Ю. Лермонтов “Шығармалар” – Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы. Алматы – 1956. 11-20, 129-131, 140-146, 171-173, 196, 203, 204-ші беттер.
4) М. Ю. Лермонтов “Стихотворение, Поэмы, Маскарад” – Издательство “Художественная литература”. Москва – 1972. Страницы 24, 36, 40, 51-60, 66, 78, 118, 236, 237.
5) М. Ю. Лермонтов “Стихотворение, поэмы” – “Художественная литература”. Москва – 1980. Страницы 31, 86, 97-100, 163-165, 173, 196, 221.
        
        Жоспары:
1) Кіріспе
2) Негізгі бөлім:
а) Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық таланты
б) Лермонтов өлеңдерінен Абайдың тәржімалаған аудармалары
3) Қорытынды
Кіріспе
Лермонтов Михаил Юрьевич (1814- 1841) - ... ұлы ... ... ... дамытудағы еңбегі қандай зор болса, көркем прозаны
дамытудағы еңбегі соншалық зор. Ол ... ... ... ... десек, драмалық шығармалары жайында да осыны айта аламыз.
Бұдан Лермонтов талантының өзгеше қыры ... ... Және ... орыс ... ... ... Лермонтов өлеңді жас
кезінде Москва университетінің пансионында оқып ... жаза ... Осы ... және университетте оқыған уақытында Лермонтов 300-
дей өлең, 16 поэма, 3 ... ... ... ... одан ... жүргенде жазған шығармалары өз алдына. Жазғандары сонша көп
болса да, ақын 1840 жылы ... ... ... ... бар ... ... ... Лермонтов өз заманындағы әлеуметтік өмірдің
түбегейлі, өзекті ... ... ... халық мүддесімен,
арман-тілегімен терең қабыстырды.
Лермонтов – ... ... ... енді ... ... ояна бастаған дәуірдің, өткеннен үміт үзіп, алдан
жаңалық іздеген дәуірдің ... ... ... ... ... ... 16-17 ... жазған өлеңдеріне көз
салсақ, солардың өзі-ақ алдымызға ақын поэзиясының өзегі – аласұрып
алып-ұшқан ой-қиял, өмірді өлең ... ... ... ... ... екенін жайып салғандай. Ерте есейген жас
Лермонтовтың өлеңдерін ... адам ... ... ... ... ... ... болады. Ұшқыр қиял – Лермонтов
поэзиясының рухы, жаны секілді.
Абай Лермонтовты тек оқып, өлеңдерін аударумен ғана ... ... ... поэзиясына деген ықыласы ерекше еді. Ол орыс
ақынын жанындай жақын көрді, сырлас, мұңдасын тапқандай болды. ... ... ден ... Абайдың ең көп үндестік тапқан ақыны,
өзіне туыстас сезінген адамы Лермонтов еді. Абай ұлы ақынның , ... ... орыс ... ... ... мұңын ұға алды. Ол мұңын
ұққан халықтың жырын да ... ... ыза- ... ... ... езілген қауымның кегін, наразылығын танытатын, оның қайғы-
мұңы, қалуынан ел мұңы, халық мұңы көрінетінін сезінді. “ ... ... ... “, “ мыңмен жалғыз алысқан “ ақын өзі де ... ...... мен ... ... ... нәр еткендей еді.
Лермонтов ол “ерекше ызаның ақыны махаббаты ашумен уланған ақын” деп,
өте-мөте іш тартып, жақын көрді.
Абайдың Лермонтовтан дәлме- дәл, өте ... ... ... ... ... оған да ... еместігі айқын сезіледі. Абай
аударып қазақ арасына кең таратқан Лермонтов шығармалары қатарында “
Ой “, “Қанжар “, “ Жартас “, “ ... “ , “ ... сыйы “, “ ... ... “ , “ Өзіңе сенбе жас ойшыл “, “ Асау той, ... ... ... “, “ ... ... “ сияқты бірнеше өлең бар. Абай “
Бородиноны “ да аударған. Абай орыс ... ... ... ... ... жоқ, сонымен бірге дастандарын, прозалық шығармаларын
аударуға да баса көңіл бөлді.
Лермонтов шығармаларын игеру нәтижесінде Абай ... ... жаңа ... ... молықты.
М. Ю. Лермонтов творчествосы - қазақ мәдениетінің де ... ... ... Оның ... ... Абай творчествосына тигізген
үздік үлкен әсерін еске алсақ, Лермонтовтың Абай арқылы ... ... ... ... ... да ... еңбегі сіңгенін айтуға
болады. Бұдан 60- 70 жылдар бұрын Лермонтовтың Абай ... ... ... ... төл ... ... ел аузына ілініп,
халықтың рухани азығы болғанын өз алдына қойғанда, Лермонтовтың ... ... ... өз творчествосынан да көп ұшыратамыз.
Негізгі бөлім
а) Абайдың өлеңдерді аударғандағы аудармашылық
таланты
Абай орыс әдебиетін 1882 жылдан бастап аударған. Ең ...... ... М. Ю. ......... ... үзінді. Ең соңғысы – Лермонтовтың “Вадим “ атты
ұзақ әңгімесінің желісін, оқиғасын алып, қысқартып жазған поэма.
Абай 70- 80 ... ... орыс ... ... ... ол кездегі орыстың алдыңғы қатардағы идеясымен жақсы ... ... үн ... ... да – Абай. Орыстың ұлы
ақындарының жалпы адамгершілікке үндеген әр түрлі мысалдары мен үлгілі
өлеңдері, өз елінің ... ... ... ... ... ... осы
жағынан да дәл келеді. Бұл – бір. Екінші, Пушкин, ... ... өнер ... екендігін Абай жақсы ұғынды. ... ... ... шолу ... ол ... ... келген өлеңдерін аудара бермеген. Таңдап, талғап аударған. Абайдың
аударған өлеңдері не адамгершілік тақырыбына байланысты ... ... ... ... үндеу, не патриоттық үлкен идеяны көксеген
өлеңдер, не ... ой – ... не ... ... өлеңдер болып
келеді. Абайдың Пушкин, Лермонтов, Крылов тәрізді орыстың ұлы
классиктерін ... ... ... ... жоғарғы айтылған екі түрлі
күрделі себептерге негізделген деуге болады.
Абай ... ... мәні ... ... ... ... жұртшылығы Пушкин, Лермонтов, Толстой, Салтыков-Щедрин
тәрізді дүниежүзілік әдебиетінің ірі тұлғаларымен бірінші рет ... ... ... ... зор ... ... шеберлігінің
арқасында, ұлы ақындардың ұлы ... ... ... ... ... ... ой-сезіміне жеткізе аудара біліп, оларға
жалпы қазақ халқының жүрегінен жылы орын алып берді. Оларды қазаққа ... ... ... бергі, әдебиетті сүйетін қазақтардан,
хат білсін, білмесін “ Татьянаның хаты “, “ Қанжар “, ... ... ... ... ... аз шығар. Сөйтіп, Абайдың
аудармалары алдағы халықтың мәдениеті, үлкен идея ұлы ... ... ... ... ... дәнекер болды. Абай оларды тек
қана досы көріп қойған жоқ, әрі өзінің ұстазы тұтты…
Абай аудармаларын негізінде екі ... ... ... Біріншісі –
дәл аударма, екіншісі – ерікті аударма. Дәл аудармалары шумақ, ... ... ... ... және ... ... Кейбір өлеңдерді
аударғанда Абай шумағын да, ұйқас ... де ... ... Орыс
өлеңдерінің ырғақ, буындары қазақ өлең буындарына дәл келе ... орыс ...... не ... өлең құрылысына
жатады да, қазақтікі – силлаболық өлең құрылысына жатады. ... ... ... ... ... дәл ... ... болмаса
да, саны жағынан соған жақын келетін өлеңмен ... ... ... тіпті образдарын да дәлме-дәл шығарады:
Қазақшасы:
“ Қараңғы түнде тау қалғып,
Ұйқыға кетер балбырап,
Даланы ... ... ... ... ... алмас жол-дағы,
Сыбдырламас жапырақ.
Тыншығарсың сен-дағы…
Сабыр қылсаң азырақ…”
Орысшасы:
“ Горные ... во тьме ... ... ... ... ... ... дрожат листы;
Подожди немного –
Отдохнешь и ты…”
Осы өлеңнің, ... ... төрт ... ... орысшасына дәлме-дәл.
Әрине, алдыңғы жолдарын да дәл емес деуге ... Бір ... ... ... сөз ... ауыстыру, бір сөздің орнына басқа
синонимдер алу – ... ... ... Оның ... ... да бірнеше
аудармалары: “ Жалғыз жалау жалтылдап…”, “ ... бір күн жас ... ... ... ... ... ... аудармалар. Абайдың
дәл аудармаларының және бір түрі деп: “ Оннегиннің сипаты “, ... ... ... бір ... ... ... “, ... сыйы “, “ Дұға
“, “ Өзіңе сенбе, жас ойшыл…”, “ Еврей күйі “ атты өлеңдерін ... ... ... буын ұйқасы сақталмайды. Орыс тіліндегі өлеңнің
буын ұйқасы сақталмайды. Орыс тіліндегі өлеңнің буындарының аз көбіне
қарамай, бәрін де қазақтың 11 ... қара өлең ... ... ... түпнұсқалары шалыс ұйқас, Абай
көпшілігінде қара өлең ұйқастарымен аударады. “ Қанжар”, “ ... ... ... бір ... ... жалғыз…”, “ Теректің сыйы “, “ Өзіңе
сенбе, жас ...... ... – бәрі де буын сандарын
сақтамағанымен, ... ... ... дәл беру ... ... ... не ... жолдарын Абай аудармай
кететіні рас. Бірақ ол - өз алдына мәселе. Менің бұл жердегі айтпағым
– ақынның неге аудармағаны ... ... ... ... ... түрі – ерікті аударма. Бұған ...... ... ... “, қара ... өлең ...... “ поэмасы.
Бұлардың негізі ғана орысша. Абай олардың жалпы мазмұнын өз сөзі, ... ... ... ... ... үлгісін ғана алып, өзінше
жазады.
Бірақ, жалпы сарыны, ізі сақталынады. Кейде өз жанынан ... ... ... ... мүлде тастап кетеді.
Абай аудармаларын өзара екіге бөліп қарастырғанда бірінші түрі
қазақ әдебиет тарихында ең ... ең ... ... ... ... Абай – бір ... екінші тілге аударылғанда
сақталынуға керекті шарттардың негізін дұрыс ұсынған ақын. Сондықтан
да ол өлеңінің мазмұны, ... ... әр ... әдіс ... ... ... ... аударуға келетіндері болса, қазақ өлең
құрылысынан оған дәл не жақын келетін түрлерді ... ... ... тырысады. Олай болмаса, мазмұнымен қолданған образдарын дәл
етіп береді. Бұл – ... ... ... ... Бір ... ... ... қолданылатын ежелгі әдістің бірі. Сонымен қатар, Абай
аудармаларының бір үздік ерекшелігі – қандай аудармашы болмасын, өз
тіліндегі ... ... ... қонымды, көңілге
жағымдылығын, қазақшаға аударғанда сол өзінің түпнұсқасындағы дәрежеде
сақтай алуы, әрі оны ... етіп ... ... Бұл ... өте
сирек кездесетін қасиет…
Абай аудармаларының бұл тәрізді ... ... ... ... ... бар: 1) ... үлкен таланттығы; 2) орыс тіліндегі
өлеңдерде қолданылатын сөздердің тек жай мәнін ғана ... ... ... ... 3) ... өз ... ... мейлінше
байлығы.
Лермонтов – ұлы талант. Ол тәрізді ақынның ... ... ... ақын ... ... Кез ... ақынның оны ойдағыдай ... ... келе ... Абайдан кейінгі қазақ ақындарының не
оның алдындағы Алтынсариндердің аударғандары Абай ... олқы ... – орыс ... ... аз білетіндігінде емес,
ақындық дарындардың жетпейтіндігінде. Әрине, орыс тілін ... ... ... та өз ... ... ... ... арзымайды. Және
тілді білу бар да, оның әдемілік қасиетін ұғыну бар. Екеуі бір-бірімен
байланысты. Бірақ, бір емес. Тіл ... ... бәрі ... ... сөз,
әрбір образдың әдемілік қасиетін түсіне бермейді.Тілдегі ... ой ... жан ... ... сезіну тіл білген
адамның бәрінің қолынан келе бермейді. Ол үшін аударушы ақынның өзінде
сол тілді жай ... ... ... ... әдемілік қасиет, күшін
ұғып, түсіне білерлік ақындық жан, үлкен талант болуы керек.
“ Лилейная рука тебя мне поднесла,
В знак ... в ... ... в ... раз не ... ... по тебе ... светлая слеза – жемчужина страданья.
И черные глаза, остановясь на мне,
Исполнены таинственной печали,
Как сталь твоя при трепетном огне,
То вдруг тускнели, то ... ... ... ... ... тиді,
Ұмытпа деп айрылған жерде берді,
Қан сорғалар жүзіне, жас сорғалар,
Қайғымен өртенгеннің белгісі еді.
Қара көз қарап маған көп қадалған,
Құпия қайғы өртеніп бойын ... ... ... көрген,
Бір күңгірт тартып және оттай жанған…”
Осы екі ... ... та, ... орыс ... ... ... ... қасиет, күшті сезімге өз тілінде қандай
әсер етеді, оған теңдес қазақша сөз қолданса, қазақтың өз ... ... ... ... ... ұғынғандығын, орыс тіліндегі
қолданылған сөз образдары мен қазақ тіліндегі ... ... жай ғана ... ... ... ... ... ұға, түсіне
білушілерге дәлелдеп жатудың қажеті аз. Міне, осы жерден келіп, орыс
өлеңдерін ... ... тілі ... орын ... яғни ... айтылған үшінші себебі келіп шығады.
Егер түпнұсқаны үздік образдарды ... ... да, оған ... ... ... да ой ... жан үзгендей сөз таба алмай қожыратса,
бұлай болып шықпас еді. “ Лилейная рука “ ... ... ... “жіңішке” деп аударса да мағынасын берер еді. Бірақ, ... ... ... ... ... дегенді таңдайды және өте дұрыс
орынды таңдаған.
Лермонтов:
“ Как сталь твоя при трепетном ... ... ... то ... ... Абай да сол орыс тіліндегі күрделі теңеуді бұлжытпай күш,
қасиетін өз ... ... ... ... ... ... күңгірт тартып және оттай жанған…” –
деп аударады. Бұл күрделі теңеу орыс ... ... ... ... жан ... ... әсерлі десек, қазақшасы туралы да соны
айта аламыз. Сөйтіп, Абайдың шебер ... ... ... орыс ... әдемілік күш, қасиетін терең ұғу, қазақтың өз
тіліне байлық, оны таңдап, ... ала ... ... көреміз.
Абайдың жалпы аудармаларымен байланысты тоқталуды керек ететін және
бір ... орыс ... ... білу және ... ... Абайдың
өзіне не береді, қазақ әдебиетін дамытуда ... ... ... ... ... ... бере ... керек етеді… Өлеңде бір
сөз, екі ... ... және ... ... ... бейнесін айқындауда үлкен мәні бар, әрі қысқа, әрі шебер
құрылған диалогтардың ... ... ... әдебиетінде Абайдан
басталады және бұл үлгіні де Абай орыс ... ... ... ... ... ... өте шебер Лермонтовтың өлеңдерін аудару сол үлгіні
қазақ ... ... ... ... ... өз ... қатысушылардың мінез-құлықтарын айқындайтын, соларға тән
өзінің бірде-екілі қысқа-қысқа сөзін кіргізіп отыру әдісі де, ... өз ... ... сөз арқылы олардың образын ... де сол орыс ... ... төл ... ... ... қолдана білумен байланысты тәрізді. Бірінші, бұл үлгі абайдан
бұрынғы қазақ әдебиетінде болған ... ... ... бұндай өлеңдері
оның аудармалық еңбектерінен кейін жазылған.
“Бай алады кезінде көп берем“ деп,
“Жетпей тұрған жерінде тек берем“ ... мен ... ... ... ... ... кегінді әперем“ деп.
Дос алады, “Бермесең, бұлт берем” деп.
“Жауыңа қосылуға, сырт берем” ... соң, мен оңай ... ... оңайлықпен ырық берем” деп…
Мұнда автор өз сөзінің араларына оқиғаны қатыстырып суреттеп ... төл ... ... отырса, екіншісінде ұзақ монолог
ретінде болыстың өз сөзі арқылы оның ... ... ... орыс ... ... өте бір құнды әдісі – сөз ... ... ішкі ... ашу. Бұл – ... ерекше әдіс. Психологиялық суреттеуде ішкі әр түрлі сезім
өзіне тән, ... ... ... Біреу күйгелек,
біреу жеңілтек, біреу салмақты, біреу ақкөңіл, біреу ... - ... ... тән ... мінездері болады. Әрине, бір адамда бір мінез
ғана болуы шарт емес. Бірнеше мінездердің басы қосылып, өте ... ... ... ... ... ... Абайдың өлеңдері тек ... ... ... ... ғана емес, өз бойына сіңіріп,
өз шығармаларында да үздік ... ... ... ... ... ... – М. Ю. ... “В альбом” өлеңінің 1896 жылы
Абай тәржімалаған аудармасы. Бұл өлеңінде Абай ... ... ... жарайды деген мәселені қозғайды. Өлең түпнұсқада да,
аудармада да 16 жол. Абай 1890 жылы Бірінші сөзінде: ... ... ... келген нәрселерді қағазға жаза берейін, ақ қағаз бен қара
сияны ермек қылайын, кімде-кім ішінен керекті сөз тапса, ... ... ... ... жоқ десе, өз сөзім өзімдікі дедім де, ақыры осыған
байладым, енді мұнан басқа ешбір жұмысым жоқ” , - деп ... еді. ... Абай өлең ... да ... Әрі бұл ойы Лермонтовтың өзіне
үндес шығармасын аудару арқылы жалғасын тапты. Абай Лермонтов өлеңінің
мағынасын ... өте дәл ... Өлең 11 ... қара ... ... ... рет 1909 жылы ... жарық
көрген “Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының ... атты ... ... ... ... ... өзгерістер
кездеседі. 1945, 1954, 1957 жылғы басылымдарда 1-ші ... 3-ші ... бар ... өз ... деп ... 1977 жылғы басылымда
1909 жылғы жинақ бойынша бұл жол ... бар ... өз ... ... 1909, 1645 жылғы жинақтарда 2-ші шумақтың 3-ші жолы
“Өзі қисық, өзі ... ... ... деп ... ... бұл жері “От ... краткой, но мятежной…” делінген.
Шығарманы түгел дәлме-дәл аударған Абай бұл ... ... ... ... тентек өмір” , - деп аударғаны күмәнсіз. Бұл жерде араб әрпімен
жазылғанда бір-біріне өте жақын болғандықтан, ... ... ... ... қате оқылған. Сондықтан 1954, 1957, 1977 ... бұл жол ... ... өзі ... ... ... ретінде
қабылданған.
“Бородино“, “ Айтшы аға, нағып жеңілдік…” – М.Ю.Лермонтовтың
“Бородино” атты шығармасының 1882 жылғы Абай жасаған ... ... жол. Абай ... – орыс ақыны шығармасының әр жерінен аударылған,
ұзын-қысқалы төрт бөлек үзінді. Осыған ... ... ... ... ... ... ... 1837 жылы 1812 жылғы Отан
соғысының шешуші кезеңі саналатын Бородино ... 25 ... ... Бұл өлең – ... ... поэзиясының үздік
үлгілерінің бірі. Шығарманың үлкен бір өзгешелігі – онда уақиға бастан-
аяқ сол ... ... ... ... ... ... ... адамның айтуымен баяндалады, соның мінезі, ойлау, ... ... ... ... ... Отан ... ... ерлігін мадақтаумен бірге, өлеңде Лермонтов өз
заманындағы қауымның кейінгі буынның енжарлығын, ... ... бар. Л. Н. ... ... ... ... ... және
бейбітшілік” роман-эпопеясының ұрығы іспетті деп ас жоғары бағалаған.
Абай “Бородиноны” 1882 жылы аударған болса, бұл ... ... 70 ... ... ... Қалайда осы өлеңді аударуынан
Абайдың орыс халқының тарихына, 1812 жылы Отан ... ... ... айрықша назар салып, зор мән бергені айқын аңғарылады. ... ... аз ғана ... ... мазмұнын мейлінше
толық және дәл жеткізуге ұмтылғаны көрінеді. Лермонтов өлеңі:
“Скажи-ка, дядя, ведь не даром
Москва, ... ... ... были ... ... говорят, еще какие!
Недаром помнит вся Россия
Про день Бородина!” –
деп басталса, қазақша тексте осыған жақын келеді:
“Айтшы, аға, ... ... емес ... ... ... ... аз ... еш орыс,
Бородинде көргенді…”
Сәл кейінірек келетін мына жолдарды алсақ:
“Ворчали старики:
“Что ж мы? На ... ... ... что ли, ... ... мундиры
О русские штыки?” –
бұлардың да мағынасы қазақша нұсқада әбден сәйкес берілген дей аламыз:
“Ашулы ... ... екен ... ... екен ... ... жаудың киімін,
Біз не етміз, штыкті…”
Ал бұлардан басқа да жеке ... ... ... ... ... салмаққа кәртечке,
Ол күн болады күн кешке
Қас қарайып, болды түн”, -
түпнұсқада:
“Мы ждали третий день…
“Пора добраться до картечи!”
И вот на поле ... ... пала ... -
немесе:
“Штык, қылыш қайрасып,
Ширатып мұртын шайнасып…” –
түпнұсқада:
“Кто штык точил, ворча сердито,
Кусая длинный ус”.
Қазақшасын орысша нұсқамен ... ... Абай ... ... ... тән ... көркемдік
детальдарды қалт жібермей, толық көрсетуге ұмтылғаны анық байқалады.
Туынды 7-8 буынды. Аралас ... ... ... рет ... ... ... ... жинағында жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған
текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939, 1945 жылғы басылымдарда “Он
күн ... ... - деп ... ... ... шайқасының үш-ақ күн
болғаны (25, 26, 27 тамыз) ескерсек, мұнда ол ... сөз ... ... ... ... болады. Сондықтан соңғы жинақтарда “Ол күн болды
күн кешке” деп түзетілген қалпында басылып жүр.
Бұл өлеңде көңіл ... бір жай – ... осы ... ... 1812 жылғы Отан соғысының 25 жылдық мерексі тұсында жазса, Абай
оны 1882 жылы, яғни ... осы ұлы ... 70 ... атап өтер
кезінде аударды. Осыдан-ақ бұл өлеңге Абайдың ... ... сол зор ... ... ... ... ... жете тексеріп
біліп барып үн қосқаны айқын болды.
“Дұға”, Өмірде ойға түсіп кем-кетігінің…” – бойынша берілді. М.Ю.
Лермонтовтың “Молитва” атты ... 1897 жылы Абай ... ... орыс ақынында да, қазақ ақынында да 12 ... ... атты ... адамның көңлі сергектеніп, жадыраған
сәтті шебер бейнелеген. Және осындай сәтті адамның мұңайып, қиналған
шағына қарама-қарсы қойып, содан құтылған, ... ... ... жаны жай тапқан кездегі ... ... ... ... ... ... дұға оқығандағы сөздің орасан зор
қуат-күші, оның әсем ... адам ... ... әсер ... ... айрықша аталады. Абай өлеңді орысшадан шебер тәржімалай отырып,
бірден “осы өлең – ... ... ... деп тура ... ... Лермонтов бір дұғаны жатқа қайталап айта беремін, соның
сөзінде зор қуат бар дейді. Лермонтов көңілден ... ... Абай ... ... “жүректің басынан у төгілгендей” болады
дейді.
Абай осы өлеңінде өз көңлінің күйін айқын елестете білген. Оның
бұл ... ... ... ... ... ... деп , ... рет тағы
тәржімалағаны тегін болмаса керек. Туынды 11 ... қара өлең ... ... ... рет 1909 жылы ... ... “Қазақ ақыны Құнанбайұғылының өлеңі” атты жинақта жарияланған.
Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945
жылғы басылымды ... ауыр жүгі ... ... кек ... ... да, күлуге де
Жүректің басынан у төгілгендей…” –
Делінсе, кейінгі басылымдарда бұл шумақ Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909
жылғы жинақ негізінде:
“Жаныңның ауыр жүгі ... ... кек ... ... да, ... ... ... у төгілгендей”
болып түзетілген.
“Жалау“ – М. Ю. Лермонтовтың “Парус” атты өлеңінің 1899 жылы Абай
еркін тәржімалаған ... ... ... орыс ... да 12 ... ... да 12 жол. ... іздену, алдан үміт күту – Абайдың
бірталай шығармаларының басты сарыны. Сондықтан Лермонтовтың “Парус”
атты алғыр ой, ұшқыр ... ... ... ... ... ... ... осы бір ықшамды ғана лирикалық шығармасында
қыл қалам шеберінің қолынан шыққандай әдемі табиғат суреті мен ... ... ... әсерлі ұштасқан. Өлеңнің композициялық
құрылымына көз салсақ, 3 ... да ... ... ... ... ... желқайықты және теңіздің үстіндегі алас ұрып, арман қуған
қайықшыны айқын елестететін ... ... ... ... ғана
беріледі де, оған желқайықтағы адамның көңіл күйін білдіретін авторлық
лирикалық толғама сөздер қосылып отырады. Ең басындағы Лермонтовта:
Белеет парус ... ... моря ... ... ищет он в ... далекой?
Что кинул он в краю родном? –
деп келетін шумақты Абай:
Жалғыз жалау жалтылдап,
Тұманды теңіз өрінде,
Жат жерде жүр не тыңдап?
Несі бар ... ... ... ... ... ... желқайық деген сөздер жоқ.Бірақ
“жалғыз жалау жалтылдап” ... ... ... ... ... желқайық екні әбден түсінікті. Соңғы екі тармақтағы жат жерде
“не тыңдап” жүр, ... ... ... ... ... ... ... сөздер (орысша “что ищет?”, “что кинул он”) желқайықтағы
адамның бейнесін көзге елестетуге мүмкіндік береді. 2-ші ... ... жел ... ... сықырлап…”
орысша нұсқадағы:
“Играют волны, ветер свищет,
И мачта гнется и скрипит,” –
деген сөздерді бар ... ... ... Бұл да ... ... ... көріп, қолмен ұстайтындай анық, әсерлі сурет!
Осыған жалғаса келетін:
“Ол жүрген жоқ бақ іздеп,
Қашпайды бақтан бойды ... ... ... тағы да желқайықтағы адамның бейнесін көзге елестетіп,
оның көңіл күйін, арман-мақсатын айқындай түседі. Осы ... ... ... жат ... “не ... жүр? “Несі бар туған жерінде?”
деген сауалдарға енді оралғандай. Бірақ толық жауп әлі жоқ. ... ... олжа ... ... не ... жүр деген сауал тағы көңілге
келіп, әзірше жауапсыз қалады.
Соңғы шумақтағы ... ... ... ... ... жарқыраған күн сәулесінің нұрына желқайық та, қайықтағы адам
да балқығандай көрінеді де, осы бір ғажап ... ... ... ... оның ... ... ... құдайдан күні-түні
сұрайтыны дауыл екен!
Сөйтіп, бұл өлең нақтылы табиғат ... адам ... ... ... бір ... – нағыз ізденгіш, алға ұмтылғыш адамның
бейнесін танытатын үлкен әлеуметтік мәні бар ... ... ... 8 буынды. Шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-
Петербургте ... ... ... ... Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі”
атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған ... ... ... 1909 ... ... 1- ші шумақтың 2-ші
жолы “Тұманда теңіз өрінде” , 2-ші ... 1-ші жолы ... жел ... ... 1945, 1954, 1977 ... ... бұл
жолдар “Тұманды теңіз өрінде”, “Ойнақтап толқын жел гулеп” деп
берілген. Осы ... айта ... бір жәйт – ... ... сөзінің соңғы әрпі дұрыс оқылмағандықтан, “толқып” болып қате
басылғаны күмәнсіз. Орыс ақынында ... ... ... свищет” деп
оқылады.
“Жартас“ – Абайдың 1899 жылы М. Ю. ... ... ... аударған туындысы. Өлең түпнұсқаға сәйкес әрқайсысы 4
тармақты 2 ... ... ... ... ... дәлме-дәл емес. Өлең
6-7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет 1909 жылы ... ... ... “Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі”
атты жинақта жарияланған. ... ... ... текстологиялық
өзгерістер кездеседі. Өлеңнің 2-ші шумақтағы 3-4-ші жолдары ... 1909, 1945 ... ... ... деп қыз ... ... жылапты,” –
делінген. Бұл жердегі “қыз” деген сөздің ... ... ... ... жоқ. Онда Лермонтов “Не остался след в морщине” дейді.
Сондықтан ... ... (1954, 1957, 1977) ... 2 ... ... деп құз ... тұрып жылапты”, -
деп басылып келе жатқаны қисынға келеді. Желге ілесіп еркін ойнақтап
көшіп жүретін бұлт ... ... ... ... ... мелшиген тас
құз болған соң, көрген күнім осы да деп, ... ... ... ... Ал ... Лермонтов кәрі шалға, жас бұлтты қызға
балап айтып отыр деп, қыз деген сөзді әкеліп тықпалау ... ... елес ... ... ... бадырайтып, тұрпайылап айта
салған болар еді. Оқырманның өзі ойша елестетіп, ішпен білерлік ... ... ... ... ғана ... ... Абайдың
ескермеуі, әрине, мүмкін емес. Сондай-ақ 1909, 1945 жылғы басылымдарда
1-ші шумақтың 3-ші жолы “Жөнелді ертең, ... ... ... ... ... “Жөнелді ертең, қалды ұмыт” ретінде алынған.
Ақынның бұл өлеңіне композитор Ғ.Жұбанова романс ... ... бір ... ... ... – М. Ю. ... на ... атты өлеңінің 1898 жылы Абай аударған нұсқасы.
Шығарма орыс ақынында да, қазақ ақынында да 20 жол. ... ой ... ... терең сезімталдық, сыршылдықтың үлгісі боларлықтай
лирикалық туынды. Ақын жарық түнде жалғыз жолға шыққанын айта ... мен ... ... ... етіп ... ... әдемілігін тамашалап, ғарыштық кеңістікті бар ... ... ... оның өз ... ... әр ... ... мәнді болып шыққан. Өлеңдегі мұңды сарын да,
тыныштық, ... ... де ... жадырататындай әсер береді. Осы
өлеңнің идеялық өзегі, ... ... ... ... ... күші ... дем алысты үзбегенін…” –
деген сөздерден әсіресе айқын танылады.
Абайдың өлеңі ... ... ... ... келіп отырады,
мағынасы жағынан әбден жақын және ... де өте ... ... ... и ... земля в сиянье голубом…
Что же мне больно и так трудно?
Жду ль чего? Жалею ли очем?
Уж не жду от ... ... ... не жаль ... не чуть;
Я ищу свободы и покоя!
Я б хотел забыться и заснуть”, -
деп ... Абай бұл екі ... ... ... ... ... ғажап жасалғанын,
Жер ұйықтап, көкшіл шықпен бу алғанын.
Менің не мұнша ... ... пе, ... пе ... үмітім жоқ менің деймін,
Өмірге өткен титтей өкінбеймін.
Азаттық пен ... ... пен ... деп ... ... шумақ қана еркін аударылған.
“Чтоб всю ночь, весь день мой слух лелея,
Про любовь мне ... ... ... мной ... вечно зеленея,
Темный дуб склонялся и шумел” , - ... ... жыры мен ағаш ... ... Абай ... ... ... пен достық, өнген, өскен жақсы ... ... ... жел ... күн шуақтап,
Жылылық пен достықты тұрсын мақтап.
Өнген, өскен жақсы деп емен ағаш,
Теңселіп айтып ... ол ... 11 ... қара өлең ... ... ... рет 1909 ... жарық көрген “Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының
өлеңі” атты жинақта жарияланған. Өлең ... ... ... ... 1945 ... ... 1-ші
шумақтың 2-ші жолы ... жол ... буға ... ... басылымдарда 1909 жылғы жинақ бойынша бұл жол “Тастақ жол
жарқырайды буға амалсыз” деп ... 1945, 1954 ... ... ... ... “Менің де мұнша қапа, қысылғаным, Үміт пе,
өкініш пе ойлағаным”, 4-ші шумақтың 2-ші жолы “Ұйқы, тыныштық, ... ... ... ... ... басылымдарда бұл жолдар 1909 жылғы ... ... не ... қапа ... ... пе, ... ... “Ұйқы, тыныштық, ұмыту – бер дегенім” болып қабылданған.
Өлеңге композитор І. ... ән ... - М. Ю. ... ... ... 1896 жылы ... аудармасы. Шығарма орыс ақынында 16 жол болса, қазақ
ақынында 12 жол. ... ... бұл ... ... ... терең
сыршылдық сезім (махабатты, майдандағы күресті еске алу), ... ... ... ... ішкі ... ... ... бейнелілік – соның бәрі ... ... кек алу үшін ... ... ұста ... ... ... үшін қайраған-ер шеркес. Осындағы әр сипаттама қандай айқын,
анық болса, қанжар маған қоштасып, ... ... ... нәзік қолмен
берілді, сонда қан сорғалар жүзіңе көз жасы ... ... ... ... де ... де ... ... Абай осы
сипаттамаларды да, сұлудың қайғылы қара көзінің жанарын жалын ... ... ... етіп ... салыстыра бейнелейтін әдемі
теңеуді де:
“Қара көз қарап маған көп қадалған,
Құпия қайғы өртеніп ... ... ... ... ... күңгірт тартып және оттай жанған”, -
деп қазақшаға өте шебер келтірген.
Абайда соңғы шумақтың аудармасы жоқ. Не ол сақталмаған, ... ... де ... ... ... боламын” деген жасырақ
адамның бойына лайық сөзді өз атынан айтпай-ақ, осылай тиянақтауды жай
көрген. Аударылған 3 ... ... ... ... сай ... отырады.
Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ... ... ... “Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының
өлеңі” атты жинақта жарияланған. Туынды ... ... ... ... 1945 ... ... ... 3-ші жолы “Қан сорғалар жүзіне жас сорғалап” делінсе, кейінгі
жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 ... ... ... ... ... сорғалар жүзіңе жас сорғалап” деп алынған.
“Қараңғы түнде тау қалғып…” – ... 1892 жылы ... ... атты ... аударған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 2
шумақтан тұрады, барлығы 8 жол. Өлең – Абай ... ... озық ... ... бұл ... ... 1840 жылы неміс тілінен
тікелей тәржімалаған. 1780 жылдың күзінде Кикельхан шыңына жаяу сапар
шегіп, И. В. Гете шың түбіндегі аңшы ... ... ... ... жол өлең ... Бұл кейін бүкіл дүние ... ... ... ... ... әйгілі “Жолаушының түнгі жыры”
еді.
Бұл лирикалы-философиялық ... ... ... ... мен астары, көркемдік құдіреті аса тереңде жатыр. Адамзат ... ... ... ... ... ... көркем
бейнелеген грек ақыны Алкман (б.з.б. 7ғ.) болатын. Сонан соң ... ... көне ... ұлы ... ақындары Вергилий, Овидий,
Ариосто, Тассо тереңдетіп, құбылтып, толықтыра түсті, өлеңдеріне жаңа
қуат ... Гете ... ... жырын” солардың үлгісінде жазып,
сол ұлы ақындардың дәстүрін жалғастырды, өзіндік соны бояу, жаңа ренк
енгізді. Өлеңнің ... ... ... екі жолында ашылады:
“Тыншығарсың сен-дағы, сабыр ... ... Бұл ... ... ... да, ... да дәлме-дәл, сөзбе-сөз өрілген.
Гетеде “Жолаушының түңгі жыры” еркін жазылған, буын саны, ұйқасуы
да әр алуан. Өлеңді орыс тіліне тәржімалаған И.Анненский,
В. ... Ю. ... ... ... ... ... бірақ нәтижесінде аударма сірескен қалпында қалып,
жасандылау шығып, көркемдік күш-қуатын ... ... ... ... ... ... аударып, орыс табиғатына лайық
бірнеше тың бейне қосып, ... буын ... дәл ... ... ... ... ешбір нұсқан келтірмей, данышпан
неміс ақынның философиялық ой-күйін, түйсік-сезім, дүние танымын айқын
бере ... Абай ... ... да дәл ... ... ... ... тәржімасы арқылы ұлы Гетенің жан сырын тап басып, ... ... ... ... әр ... жаңа, тың жыр туғыза
алған.Абайдың ... ... ... әсіресе үш өлеңді
қатар қойып оқығанда ерекше айқындала түседі.
Бір ғажабы, Абайдың ... ... төл ... әсер ... түнде тау қалғыпты” білмейтін, шырқамайтын қазақ жоқ. ... ... ... бұл ... ... кең танысты, нәзік әуенді әні
себеп болуы керек. Өлең шалыс ұйқас үлгісімен жазылған. Алғаш рет ... ... ... ... “Қазақ ақыны Ибраһим
Құнанбайұғылының өлеңі” атты ... ... ... ... 1909 жылғы жинақта екінші алдыңғы екі жолы былай
болып келеді:
Шаңдай алмас жол-дағы,
Сыбдырламас жапырақ.
Ал, Мүрсейіт қолжазбасында және 1957 жылдан бергі басылымдарда:
Шаң ... ... ... жапырақ, -
делінген текст сақталынып жүр. 1979 жылы қазақ жазушысы Қ.Исабаев
неміс қаласы ... ... ... Абай аударған “Қараңғы
түнде тау қалғып” өлеңі ... ... ... ... және әнші ... ... ... әннің магнит таспасын сыйға тартқан.
“Ой” – М. Ю. Лермонтов өлеңінің 1895-96 жылдар ... ... ... Лермонтовта да, Абайда да 44 жол. Абай түпнұсқасының
кейбір жолдарын өзгертіп, еркін аударған. Түпнұсқадағы ... ... и ...... ... ... “Білім де жоқ, білімге
сенім де ... деп ... ... бұл қазақ жағдайына үйлестіру
мақсатынан туған. Білімге қол жетсе де, сол білімге сенімсіздікті,
іске ... ... ... айту сол ... орыс ... қаратып айтуға лайық болса, ал сол ... ... ... де жоқ, ... ... сеніп, қайрат ету де жоқ деу
әлдеқайда жанасымдырақ. Өлеңді қазақ өміріне ... Абай ... ... ... ... мал ... ... тұрмысына орайлас
жайды қозғап, малқұмарлықты шенеп:
“Мал үшін аш қатасың, жан сатасың
Әкесі ... ... ... жұрт мал өлтірген жеті атасын…”
дейді. Алайда, түгелдей алғанда Абай Лермонтовтың ... ... сын ... ... ... ... аудармада шебер жеткізеді,
еркін, өзінше айтса да, әсерлі, ұтымды етіп айтады. Өлең 11 ... өлең ... ... ... 1909 жылы ... ... ... ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі” атты жинақта
жарияланған. Басылымдарында ешқандай текстологиялық қате ... ... – М. Ю. ... ... ... атты өлеңінің
1898 жылы Абай тәржімалаған туындысы. ... ... 76 ... 38 жол. Абай ... ... аударған, алайда жалпы мағынасын,
көркемдік құнын қазақ оқырмандарына ұғынықты етіп жеткізген. ... Г. ... ... ... ... – Терек өзені мен Каспий
теңізі бейнелері ... әсем жер ... ... көз ... елестету.
Кавказдан бастау алып, Каспийге кұятын Терек оған ... ... Кәрі ... басында қалғыған бойымен өзеннің сыйына ... үн ... Тек ... ... ... бір ... ем” дегенде көзін ашып, сылқ-сылқ күліп, жылы ... ... ... ... ... ... ... қиял осылай әдемі ұштасып келеді десек, Абай соның бәрін
өзіндік бояуын сақтай ... ... етіп ... ... ... ... сөздерді, сөйлемдерді аударғанда алшақ кеткен тұстары ... ... ... алғашқы шумағындағы:
“Арыстанның жалындай бұйра толқын
Айдаһардай бүктеліп, жүз толғанып”, -
деп келетін тармақтар. Бірақ осындағы “айдаһардай бүктеліп” ... ... та, ... ... дегені Лермонтовтың
басқа бір шығармасындағы: “И Терек, прыгая как ... С ... на ... - деп ... ... ... екені байқалады және
жал – аңдар арасында арыстанда ғана болатынын Абай дұрыс ... деп ... ... ғой). ... 11 ... қара өлең
ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте ... ... ... ... Құнанбайұғылының өлеңі” атты жинақта жарияланды.
Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық қателер кездеседі. 1909,
1945, 1954 жылғы жинақтарда 3-ші ... 2-ші жолы ... ... ... ... 1957, 1977 ... ... бұл жол 1933
жылғы басылым негізінде және орысша түпнұсқасына сүйеніп (“Вскормлен
грудью ... ... ... еміп ... ... қолжазбаларында, 1907, 1910, 1909 жылғы жинақта 7-ші
шумақтың 5-ші жолы “Қартаң Каспий қалтиған бойымен” деп ... ... ... 1905 ... ... ... ... қалғыған бойымен” түрінде қабылданған. 1933, 1945 ... ... ... ... жолы ... ... қытықсыз
араласты”, 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол 1909 ... ... ... ... ... араласты” ретінде
түзетілген.
Абай “Теректің сыйы” өлеңіне ән шығарған. ән ақын әндерінің
ішінде ... ... Тек 1984 жылы М. ... ... бойынша
музыка зерттеушісі Қ. Жүзбасов нотаға түсірген. Өлең мазмұнына сай
музыка характері ... ... ... ... ... зор ... батыр” – 1894 жылы Абай туындатқан М.Ю.Лермонтовтың
“Пленный ... атты ... ... ... ... Лермонтовта
да, Абайда да 20 жол.
Лермонтов шығармасын Абай ... ... ... ... салыстыруларды да Абай ... ... ... ... ... ... ... шебер
жеткізеді. Мысалы, орыс ақынының: ... ... – мой конь ... ... ... ... ... Каменный панцырь – высокие
стены, Щит мой – ... ... ... - деп ... өлең шумағы
мен қазақ ақыны аударған: “Уақыттай өзі жүйрік ат мінезім, Сауыттай
шынжырлауы тереземсіз, Тас ... ... ... үйім, Шарайнам шойын
есік бұ да бір көз”, - деген жолдарынт қатар қойып қарасақ, мағынасы
жолма-жол сәйкес шығатынын ... ... ... ... ... ... да бар. Мысалы, Лермонтов өлеңінің аты – “Пленный
рыцарь”, Абай қазақша ... ... ... ... ... ... батырдың серлік сипаты “дұға”оқып, талай тойда “өлең айтып жүрген”
мінезінен байқалады. Рас, Абай оның ... ... ... жыр еді деп ... жатпайды.
Лермонтовтың өлеңі, Абайдың аудармасы да бастан-аяқ сол қамаудағы
тұтқынның аузымен айтылып, соның ... ... Ол ... ... тек ... ... ... жүзін”, жарық сәулені,
аспанда еркін ұшып жүрген құстарды ... қапа ... ... ... ... ... ... кезін еске алады. Қазіргі жағдайын
бұрынғы кезімен ... ... ... ... ... ... тас ... киіп жатырмын, киімімді оқ пен қылыш бұзбастай, тек
астыма мінген атым жоғы ғана болмаса дейді. Өтіп жатқан уақыт – жүйрік
атым, ... ...... ... жатқан үйім – тас дулыға, шойын
есік – шарайнам, қалқаным деп ... ... ... ... бұл ... өліп ... ғана ... шығар деп, өлімнен
қорықпайтынын да ... ... бір ... зар ... ... ... ... арқылы азаттықты, бостандықты аңсау идеясы сол
өлеңде айрықша көркемдік шеберлікпен жеткізілген.
Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен ... ... рет 1909 ... жарық көрген “Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының
өлеңі” атты ... ... ... басылымдарында аздаған
текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1945 жылғы басылымда ... 1-ші жолы ... дұға ... жоқ ... ... ... жинақтарда 1909 жылғы басылым негізінде “Тәубә жоқ, дұға да
жоқ тентек бойда” деп қабылданған.
“Шайтан” – Абайдың 1989 жылы М. Ю. ... ... ... үзінді өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 10 шумақтан
тұрады, Абай орыс ... ... ... екі ... ... алып,
сөз қосып, еркін аударған. Лермонтов өз поэмасында ... ... ... сол ... ... ... ... перінің
бейнесі арқылы тәкәппарлықтың, еркіндік ... шегі бар, ... ... ... деген ойды аңғартқан. Қарсылық жасағаны үшін
құдайдың лағынетіне душар болған пері ... ... ... ... қолы ... де, адамға не қиянат жасап жүрсе де, еш нәрсеге қуана
да сүйсіне де алмайды. Абай дастанын “Печальный ... дух ... над ... ... деп ... періні тұжырымды сипаттайтын
поэманың кіріспесін тәржімаласа, Лермонтов ой-түйіндерін ... ... ... ... ... ... ... өзінше қайырып, шайтанның
аузына: ”Ақылға, өмірге де адам кенде, Өлмес өмір, қайрат, күш – ... ... жүз ... ... ... Осы адам уайымсыз ... ... ... ... Лермонтов дастанында шайтан айтатын
сөздерінен бұған біраз үндес келеді деп: “Что люди? Что их ... ... Они ... они пройдут…”, - деген жолдарды айтпасақ, басқадай
мағынасы сәйкес сөздер кездеспейді. Өлең 11 ... қара өлең ... ... рет 1909 жылы ... ... ... ақыны Ибраһим Құнабайұғылының өлеңі” атты жинақта жарияланды.
Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық ... ... ... ... 1-ші ... 2-ші жолы ... ... кез келіп бір
ұшқаны” делінсе, кейінгі басылымдарда бұл жол “Күнәлі жер кез ... ... ... бір ... 1933, 1945, 1954 ... 2-ші
шумақтың 3-ші жолы “Жылы жүзбен жұлдыздар жылжып жүзіп” болса, 1957,
1977 жылғы жинақтарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 ... ... ... ... ... ... ... деп алынған.
Мүрсейіт қолжазбаларында, 1954 жылғы жинақта 6-шы ... 2-ші ... ... өзіне заман жетті” түрінде берілсе, 1945, 1957, 1977
жылғы басылымдарда 1909 жылғы ... ... ... ... ... көзі
жетті” болып қабылданған.
Қорытынды
Пушкиннің қатарында Лермонтовты ең сүйікті ұстазым деп біліп,
оны ... ... ... ... тоырып одан өз творчествосына нәр
алған Абайдың алдымен негізгі идеялық және эстетикалық принциптерінде
– поэзиялық сарындарында ... ... ... ... ... ... Абай да ... қоғамға, халыққа, адам
игілігіне қызмет етуі керек деп ... ... ... ... кертартпа ескілікпен, қараңғылықпен, топастықпен
күресуі керек деп біледі. Лермонтовтың “ Ақын “, “ ... “, “ ... “, ... ... және оқушы “, деген өлеңдері мен Абайдың
“Өлең сөздің патшасы сөз сарасы “, “ ... ... өлсе “, ... ... ермек үшін “ деген өлеңдеріндегі пікірлер осыны
дәлелдейді. Лермонтов сықылды Абайдың да барлық ақындық ... ... ... ... ... ... болып табылады. Өмірге
сену, адам атын ардақтау, сондықтан да қоғам өмірі мен адам басындағы
міндерді аяусыз сынау, олардың ... ... ... ... ... қынжылып қалу, мұңаю, бірақ мұңайғанмен күйреп, күйзеліп
қалмай, құлшынып ерлікті жырлау, ... пен ... ... ... ... ... ой, асыл сезімдерді қастерлеп, жастарды
білімге шақыру секілді ... мен ... ... Лермонтовпен бір
бағытта шығып отырады.
Осы бағыт рух, сарын ұқсастығына сәйкес Абайдың өлеңдік түр
жөнін де ... ... үлгі ... ... Жеке ... мөлшер,
ырғақ, ұйқас үлгілерін айтпағанда, Абайдың жалпы поэзиялық түрге
қойған ... пен ... ... және оның ... Абайдың
түсінігі мен ақындық тәжірибесінің Лермонтовпен ұштасатынын көруге
болады. “ Сөз арасы бөтен ... ... “…, “ ... ... ... “…, “ ... теп- тегіс жұмыр “…, “ тілге жеңіл, жүрекке жылы
“…, “ ермек үшін” емес… “ ... ... “ …, “ ... үшін ... “ сөз ... “ – Абай ... ... классикалық
поэзиясының, соның ішінде алдымен Пушкин мен ... ... ... ... Қазақтың өлең құрылысына Абай енгізген
оннан арта жаңа мөлшер де міне осыны дәлелдейді.
Лермонтовтың қазақ әдебиетіне тиген игі ... ... ... ... ... ... кейінгі ұрпақтың қай-
қайсысының болса да Лермонтовты оқымай, Лермонтовтан тәлім ... ... ... ... ... аударма жөнінде де қазақ
әдебиет тарихында да орны ... ... ... Бірінші, бұл –
қазақ әдебиетінің даму жолындағы күрделі жаңа ... ... ... ұлы ... ... қор, ... сатыдағы әдебиетпен
таныстырып, екі ... ... ... мәдениет, әдебиеттерін
байланыстыруға берік дәнекер болды. ... орыс ... ... ... ... жаңа ... жаңа сөз, ... қазақ
әдебиетінде бұрын жоқ әр түрлі әдістерді әдебиетке кіргізіп, қазақтың
әдеби тілін бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... ... аудару керек екендігінің бірінші рет жолын
салып, кейінгілерге үлгісін пішіп ... ... ... тілі ... – Қаз. ... ... баспасы. Алматы –
1968. 3-5-ші беттер.
2) Абай энциклопедиясы – Атамұра баспасы. 97-100, 163-382, 454-557,
558, 602-ші беттер.
3) М. Ю. ... ...... мемлекеттік көркем
әдебиет баспасы. Алматы – 1956. 11-20, 129-131, 140-146, 171-
173, 196, 203, 204-ші беттер.
4) М. Ю. ... ... ... Маскарад” – Издательство
“Художественная литература”. Москва – 1972. Страницы 24, 36, 40,
51-60, 66, 78, 118, 236, ... М. Ю. ... ... ... – “Художественная
литература”. Москва – 1980. Страницы 31, 86, 97-100, ... 196, 221.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет
Көркем әдебиеттегі көркемдік-бейнелеу30 бет
Ғ.Ормановтың табиғат туралы өлеңдеріне әдеби талдау8 бет
Аударма және өркениет30 бет
Аударма сапасының бағалау мәселелері39 бет
Аудармашы - тіларалық делдал18 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне аударуда аудармашылық трансформацияларының негізгі типтері80 бет
Түпнұсқа және тәржіма: саймасайлық мәселесі63 бет
Қазақ фольклорындағы тарихи өлеңдер34 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь