Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы

КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Негізгі бөлім
1.тарау Прагмалингвистика . тіл біліміндегі функционалдық бағыттың құрамдас бөлігі
1.1Прагмалингвистиканың қазіргі тіл ғылымындағы орны мен өзге салалармен байланысы
1.2 Медиа.мәтін . ғаламның ақпараттық бейнесін құраушы негізгі ұғым
2.тарау Субъект . прагмалингвистиканың негізгі категориясы
3.тарау Қазіргі қазақ медиа.мәтінінің прагматикалық ерекшеліктері жұмыстың
4.тарау Қазақ газеттеріндегі тақырыпаттық кешеннің прагматикасы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Еліміз егемендік алған соңғы он бес жыл көлемінде қоғам өмірінің барлық саласында қалыптасқан стереотиптер бұзылып, көптеген өзгерістер орын алғаны мәлім. Осындай өзгерістер жаңалық жаршысы болып табылатын бұқаралық ақпарат құралдарында ерекше көрініс тапты. Мұның өзі жалпы ақпараттық кеңістікте көптеген тың ізденістер мен шығармашылық тәсілдердің алуан түрде қалыптасуына жол ашты. Бұған жарты ғасырдан астам үстемдік еткен Кеңестік цензураның алынып тасталуы, тәуелсіздікпен қатар қол жеткізілген шығармашылық еркіндік, нарық жағдайындағы баспасөз қызметіндегі жаңаша үрдіс, БАҚ түрлерінің көбеюіне байланысты ақпараттық кеңістіктегі бәсекенің күшеюі бір себеп болса, бұқаралық сананың жаңа деңгейге көтерілуі, бұрынғы ұсынылған нәрсені оқып бас шұлғуға мәжбүр болған тізгіндеулі күйден өткен аудиторияның БАҚ-қа қойылатын талабының арта түсуі, жалпы оқырман, тыңдарман, көрерменнің қабылдаушы ретіндегі талғамының да өсуі екінші себеп болды.
Қоғам өмірінің айнасы болып табылатын БАҚ ондағы саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени, спорт, өнер, кино, денсаулық сақтау және білім беру салаларындағы барлық қордаланған проблемаларды жұртшылық назарына ұсынатын да, қандай да бір ғылыми жаңалықтар мен жетістіктерді көпшілікке таныстырып жеткізетін де әмбебап құрал болғандықтан журналистер қауымын ғаламның ақпараттық бейнесін жасаушылар деп тануға негіз бар. Осы топтың жинау, талдау, саралау, іріктеу сияқты сатылардан өткізіп барып көпшілікке ұсынатын түпкі өнімін медиа-мәтін деп атауға болады. Жалпы БАҚ-тың ақпаратты жеткізу формасына қарай үш түрге бөлінетіні белгілі: телевизия, радио және мерзімді баспасөз. БАҚ тілі нысанаға алынғанда лингвистика ғылымындағы негізгі ұғым мәтінге бұқаралық коммуникацияда жаңа мағыналық реңктер үстеледі. Сөйтіп БАҚ арқылы таралатын аудиалды және визуалды түрде қабылданатын хабарламалардың бәрі біріге келіп вербалды және медиалық белгілердің жиынтығы ретінде медиа-мәтін ұғымын құрайды.
Медиа-мәтінді прагмалингвистикалық тұрғыдан қарастырғанда оларды тілдік бірліктердің ғана емес, жалпы білім аясы мен коммуникативтік саланың қосындысы деп санаған жөн. Осымен байланысты соңғы жылдары БАҚ мәтіндерін когнитивті лингвистика шеңберінде қарастыруға айрықша мән берілуде. Онда тіл сырттан келіп түскен ақпаратты репрезентациялаушы және онда кодталған мәліметтерді ашу үшін қолданылатын когнитивті құрал ретінде танылады. Когнитивті лингвистика мамандары үшін БАҚ қалыптастыратын ақпараттық кеңістіктің тақырыптық жағынан ұйымдастырылуы аса маңызды. Өйткені онда орасан зор ауқымды медиа ағынның өзіндік мәдени спецификалық ерекшеліктері көрініс табады. Сондай-ақ медиа-мәтіндердің идеологиялық бағыттылығының қандай тілдік тәсілдер арқылы берілетінін анықтаудың да мәні зор. Бұған қоса сондай вербалды құралдар арқылы жеткізілетін әлеуметтік маңызға ие ақпаратты
1 А ван Дейк. Язык. Познание. Коммуникация. – М., 1989. “Прогресс”-310с
2 Винокур Т.Г Говорящий и слушающий. – М., 1993.-172с
3 Сыздық Р. Бүгінгі көркем проза тілі және әдеби норма (сәйкестік пен алшақтықтар) // Өнер алды – қызыл тіл. Мақалалар жинағы. –Алматы: Жазушы, 1986.
4 Рогозина И.В.Медиа-текст как средство социальной регуляции // Концептуальная картина мира и интерпретативное поле текста с позиции лингвистики, журналистики и коммуникативистики: сб.докл. Всесоюз.науч.прак.конф., /25-26 июня,2001/. –Барнаул, 2001, 171-182 стр.
5 Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері. Фил.ғ.д... дисс
6 Апресян Ю.Д. Коннотация как часть прагматики слова// Избранные труды. I. II: Интегральное описание языка и система лексикографии. М., 1995. 767 с.
7 Э.Ю.Новикова. Прагматические характеристики газетного политического текста// Вопросы лингвистики и транслятологии. -Волгоград, 2004, вып. 2 с.18-26
8 Е.Пронин. Критерии эффективности текстового воздействия // Проблемы эффективности журналистики. -М.,1990
9 Каменская О.Л. Текст и коммуникация. -М.,1990 С.150
10 Арутюнова Н.Д. Фактор адресата // Серия литературы и языка. Том 40. №4. 1981 с.356-367
11 Щедровицкий Г.П. Схема мыследеятельности – системно – структурное строение, смысл и содержание // Системные исследования: методологические проблемы. Ежегодник. –М., 1987.
12 Ережепова С.Н. Официально-деловой стиль в русском и казахском языках: прагмалингвистический аспект. Автореф. канд... филол. наук. –Алматы, 2002. -27 стр.
13 Алефиренко Н.В. Современные проблемы науки о языке. -Москва, 2005.
14 Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық негіздері. Фил. ғылым.док.дисс… авторефераты. -Алматы, 2002.
15 Поварнин С.И. Спор. О теории и практике спора// Вопросы философии. 1990. №3. с.60-133
16 Маттуш Х.Ю Семантическая пробематика специальных языков // Исследования по семантике: Межвуз. сборник.- Уфа: Изд-во Башк. Ун-та, 1980 3-11с
17 Похорова Т.Н. Реализация прагматического потенциала современного русского языка в жанрах газетной журналистики. Дисс....док.филол.наук. –Белгород, 2003. -315 стр.
18 Туранский И.И. Семантическая категория интенсивности в английском языке. –Высшая школа, 1990. -172 с.
19 Покровская Е.В. Понимание современного газетного текста (прагматический аспект). –М., 2003.
20 Ахатова Б.С. Языковое сознание. Дисс...д.ф.н
21 Георгиев Д. Режиссура газеты. –Москва, 1979. -107 стр.
22 Коробова Л.А. О семантике газетного заголовка // Иностранная филология. Вып. 6 А., 1975 С.77-84.
23 Лазерева Э.А. Заголовок в газете. Свердловск, 1989 С.96
24 Мырзахметова Т.Ш. Семиотический и функционально-прагматический анализ многоточия. Автореф.дис...канд.филол.наук. –Алматы, 2000. -30 стр.
25 Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. –Москва: Наука, 1987. -262 стр.
26 Ихсангалиева Г.К. Функционально-прагматический анализ заголовков (на материале казахстанских газет и телепрограмм).-Алматы, 2000. Дисс...канд.филол.наук. -135 стр.
27 Иманбердиева С. Бұқаралық ақпарат құралдарында кездесетін логоэпистемалардың трансформациялануы (газет материалдары бойынша) // С.Аманжолов және қазіргі қазақ филологиясының өзекті мәселелері. -А., 2004. 199-206.
28 Турчинская Э.И. Использование фразеологизмов в газетных заголовках (на материале французкой и советской прессы) // Сб. Научн. трудов МГПИИЯ им. М.Тореза. М., 1987. вып. 294. С.47-55
29 Күдеринова Қ. Қазақ жазуының онтогенездік дамуы. ф.ғ.д... автореф. Алматы, 2006
30 Сорокин Ю.А., Тарасов Е.Ф. Креолизованные тексты и их коммуникативная функция// Оптиматизация речевого воздействия.-М.,1996\
31 Е.Е.Анисимова Лингвистика текста и межкультурная коммуникация.-М., 2003 С.120
        
        ӘОЖ
Қолжазба құқығында
ЕСЕНОВА ҚАЛБИКЕ ӨМІРБАЙҚЫЗЫ
Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы
(қазақ баспасөз материалдары негізінде)
мамандығы – 10.02.02 – ... ... ... докторы ғылыми дәрежесін алу
үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы қаласы, 2007
Жұмыс ҚР Білім және ... ... ... атындағы Тіл білімі
институтында орындалды.
Ғылыми кеңесшісі: филология ғылымдарының докторы, ... ... ... ... Айтбайұлы – филология ғылымдарының докторы, академик,
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты терминология бөлімінің бас
ғылыми қызметкері, ... ... 10.02.02 – ... тілі.
Момынова Бағдан Қатайқызы - ... ... ... ... атындағы Қазақ ұлттық университеті қазақ филологиясы
кафедрасының меңгерушісі, мамандығының шифры 10.02.02 – ... ... ... ...... ... докторы,
профессор, Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем
тілдері университеті ... ... ... меңгерушісі,
мамандығының шифры 10.02.02 – қазақ тілі.
Жетекші ұйым:
Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті.
Диссертация 2007 жылы 23 ... күні ... ... ҚР ... ... Тіл ... ... жанындағы 10.02.06 – ... және 10.02.02 – ... тілі ... ... филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация ... ... ... ... ... ... (050010, ... Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым министрлігінің Орталық ... ... ... (050010, ... ... ... көшесі, 28)
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының докторы, профессор
Ж.А.Манкеева
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Еліміз егемендік алған соңғы ... жыл ... ... ... ... саласында қалыптасқан стереотиптер
бұзылып, көптеген өзгерістер орын ... ... ... ... ... болып табылатын бұқаралық ақпарат құралдарында ерекше көрініс
тапты. Мұның өзі ... ... ... ... тың ізденістер мен
шығармашылық тәсілдердің ... ... ... жол ... ... ... астам үстемдік еткен Кеңестік цензураның ... ... ... қол ... ... ... ... баспасөз қызметіндегі жаңаша үрдіс, БАҚ түрлерінің көбеюіне
байланысты ... ... ... ... бір себеп болса,
бұқаралық сананың жаңа деңгейге көтерілуі, бұрынғы ұсынылған нәрсені оқып
бас ... ... ... тізгіндеулі күйден өткен аудиторияның БАҚ-қа
қойылатын талабының арта ... ... ... ... ... ... талғамының да өсуі екінші себеп болды.
Қоғам өмірінің айнасы ... ... БАҚ ... ... ... мәдени, спорт, өнер, кино, денсаулық сақтау және
білім беру салаларындағы барлық ... ... ... ... да, ... да бір ... жаңалықтар мен жетістіктерді
көпшілікке таныстырып жеткізетін де ... ... ... ... ... ... бейнесін жасаушылар деп тануға негіз бар. Осы
топтың ... ... ... ... ... сатылардан өткізіп барып
көпшілікке ұсынатын түпкі өнімін медиа-мәтін деп атауға болады. Жалпы БАҚ-
тың ... ... ... ... үш түрге бөлінетіні белгілі:
телевизия, радио және ... ... БАҚ тілі ... ... ғылымындағы негізгі ұғым мәтінге бұқаралық коммуникацияда жаңа
мағыналық реңктер үстеледі. Сөйтіп БАҚ арқылы ... ... ... түрде қабылданатын хабарламалардың бәрі біріге келіп вербалды ... ... ... ... ... ... ... прагмалингвистикалық тұрғыдан қарастырғанда оларды
тілдік бірліктердің ғана емес, жалпы білім аясы мен коммуникативтік саланың
қосындысы деп санаған жөн. Осымен ... ... ... БАҚ мәтіндерін
когнитивті лингвистика шеңберінде қарастыруға айрықша мән берілуде. ... ... ... ... ақпаратты репрезентациялаушы және онда ... ашу үшін ... ... құрал ретінде танылады.
Когнитивті ... ... үшін БАҚ ... ... ... ... ұйымдастырылуы аса маңызды. Өйткені онда
орасан зор ауқымды ... ... ... мәдени спецификалық ерекшеліктері
көрініс табады. Сондай-ақ медиа-мәтіндердің идеологиялық бағыттылығының
қандай тілдік тәсілдер ... ... ... да мәні зор. ... ... ... ... арқылы жеткізілетін әлеуметтік маңызға ие
ақпаратты экстралингвистика факторларымен, атап ... Адам ... ... ... ... тілдік социуммен байланыста қарастыру
бүгінгі антропоцентрлік бағытта дамып келе жатқан іргелі ғылым ... ... ... ... ... нысанамызға алынған медиа-мәтіннің
жасаушысы да (журналист), қабылдаушысы да (оқырман), объектісі де – ... әрі ... ... ... ... ... құрайтындықтан жұмысымыздың өзектілігі Адам ... ... ... ... шығады.
Аса ауқымды ақпараттық кеңістікті қамтитын медиа-мәтін ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, мәдени,
тарихи т.б. факторлардың барлығын тілдік санада айшықтай отырып; бұқаралық
санаға ... ... ... құралға айналды. Бұл жерде медиа-мәтінді
бұқаралық сананы реттеп, қажетті ... ... ... отыратын
саяси тетік деуге де болады. Мұны күнделікті баспасөз бетінде көрініс
табатын ... ... ... ... Бұл пікіріміз бүгінгі ресми
басылымдардың тақырыптық-құрылымдық өзегін құрайтын саяси ... ... ... ... ... ... ... және аналитикалық жанрларға бөлінетін газет мәтіндерінің ішінен
біз негізінен саяси мәселелерге арналған ... ... ... ... ... ... қазақ басылымдарында үлкенді-кішілі ... ... ... ... ... ... қажетінше қамтуға тырыстық.
Зерттеу нысанасы. Қазіргі қазақ ресми баспасөзіндегі медиа-мәтіннің
прагматикалық әлеуеті, ақпараттық, әлеуметтік-реттеуіштік, әсер ... және ... ... ... ... мәселелері.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеуіміздің мақсаты – қоғамдағы
саяси-әлеуметтік ахуалға байланысты тіліміздің бүгінгі даму кезеңінде ... ... ... ... баспасөзіндегі көрінісін жан-жақты
қарастыра отырып бүгінгі медиа-мәтінді адресанттың өз ... ... ... ... отырғандығын анықтау және сол арқылы
тіліміздің қазіргі жай-күйіне лингвопрагматикалық тұрғыдан баға ... ... ... ... қойылды:
– қазіргі тіл біліміндегі прагмалингвистика бағытының даму тарихына
шолу жасалып, оның ... ... өзге ... ... ... ... шеңбері мен теориялық
мәселелерін анықтау;
– БАҚ арқылы жүзеге ... ... ... ...... ... болмысты
репрезентациялайтын және интерпретациялайтын аса ... ... ... ... ... ... әсер етудің прагматикалық
стратегияларын жүзеге асыратын және әлеуметтік-реттеуіштік қызмет
атқаратын фактор ретінде ... ... ... ...... адресант-
адресат қостағаны аясында жан-жақты қарастыру;
– адресанттың прагматикалық ұстанымдарының қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... ... адресат факторына тигізетін әсерін
мәтін интерпретациялануы ... ... ... ... рөлдік қатынастардың бүгінгі қазақ
басылымдарындағы көрінісін ... ... ... ... ... ... мен ... субъектілер арақатынасы аясында қарастыру;
– газет ... әсер ету ... ... ... ... анықтау;
– қазіргі қазақ баспасөзіндегі саяси дискурсты айқындау;
– тәуелсіздік жылдарындағы қазақ баспасөзіндегі жаңа ... ... баға ... ... дереккөздері ретінде 2002-2007 жылдары жарық көрген
ресми басылымдардың («Егемен Қазақстан», «Ана тілі», «Түркістан», «Алматы
ақшамы», ... «Жас ... және ... оппозициялық бағыттағы
газеттердің («Жас қазақ», «Ақ жол Қазақстан», «Апта kz») ... ... ... ... мен ... ... тілдік
материалды жинақтау, салыстыру, сипаттау, жүйелеу, талдау, қорытындылау,
компоненттік ... ... ... және ... ...... ... талдау, интерпретациялық талдау,
прагматикалық пресуппозиция мен импликацияларды талдау, ... ... ... ... ... Бүгінге дейін құрылымдық лингвистика
тұрғысынан бірнеше ғылыми еңбекте қарастырылған ... тілі ... рет Адам ... ... ... ... кеңістіктің
материалдық көрінісі ретінде нысанаға алынды. Осыған орай жазба мәтіндегі
тілдік және бейтілдік құралдар оларды пайдаланушы ... ... мен ... ... ... тәсілдер ретінде
қарастырылды. Осындай прагмалингвистикалық талдау нәтижесінде төмендегі
өзекті ... ... рет өз ... ... ... БАҚ биліктің төртінші тармағы деген атауға шын ... ... ... ... жүзеге асырушы маңызды құрал
болғандықтан оның бүкіл қызметі мен ... ... ... ... ... атау ... медиа-мәтін ақиқат ... ... да бір ... ... де ... ... ретінде қарастырылды;
– медиа-мәтін таза ақпараттық қызмет атқаратын қатынас құралы ғана
емес, сонымен ... жеке ... ... кейде басылымның
(редакцияның) саяси-идеологиялық ұстанымын да жүзеге асыратын стратегиялық
мәні бар құрылым ... көз ... ... қазақ басылымдарынан жиналған тілдік ... ... ... ... шығармашылық, коммуникативтік, прагматикалық
еркіндіктің (сөз бостандығының) белең алып келе жатқандығы байқалды;
– газет мәтінінің прагматикалық әлеуеті (әсер ету күші) бір ... ... ... ... ... мен ... екінші жағынан, мәтінде кодталған ақпараттың адресат
тарапынан адекватты түрде интерпретациялануына ... ... көз ... ... ... газет мәтіні қабылдануының
бірнеше деңгейі анықталды;
... ... тек ... ... орындаушы ғана емес, кәсіби
және энциклопедиялық білім қоры бар, ... ... ... ... ... оқырманға сауатты түрде жеткізе алатын ... ... ... ... ... ... арасында тілдік тұлға
деңгейіне жеткен қаламгерлердің ... де ... ... ... мүмкіндігі туындап отырғандығы айқындалды;
– қазақ тіл білімінде «адресант – ... ...... ... ... ... рет ... материалдары негізінде арнайы
қарастырылды;
– жазба мәтін ... рет ... ... автор мен
оқырманның рөлдік статусын айқындайтын прагматикалық көрсеткіш ретінде
танылды;
– тіл біліміндегі модальділік ... ... ... ... орай үш ... ... ... модальділігі,
эмоционалдық модальділік және дәйектеуші модальділік. Бұрынғы ... ... ... жан-жақты қарастырылған. Біз қосқан дәйектеуші
модальділік БАҚ-тың негізгі қызметтерінің бірі ... ... ... ... ... газет мәтіндерінде автор қолданатын прагматикалық интенсификаторлар
(ақпараттың әсерін ... ... сөз ... ... ... сияқты үлкен үш топқа біріктіріліп қарастырылды;
– қазіргі қазақ баспасөзіндегі саяси ... PR ... ... PR-мәтіндегі тілдік манипуляция тәсілдері негізінде ашылды;
– медиа-мәтіндегі ұлттық-мәдени концептілердің ... ... ... жаңа ... ... және тұрақтандырушы құрал
ретінде танылды;
– газет мәтінінің негізгі қызметтерінің бірі – әсер ... ... ... ...... мен ... ... қарастырылып,
олардың рәсімделуіндегі графикалық-айшықтаушы тәсілдер анықталды;
– медиа-мәтіндегі бейлингвистикалық құралдар қолданысын көрсететін
айрықша тип – ... ... ... ... ... ... ... жанрлық ерекшеліктері жеке-жеке ... ... тән ... ... ... ... ... анықталды;
– медиа-мәтін құрылымдық жағынан қарастырылып, ... ... ... ... ... ... ... анықталды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. Зерттеу нәтижесінде жасалған
тұжырымдар ... тіл ... және ... тіл ... саласының әрі қарай дамуына септігін тигізеді. Сондай-ақ
когнитивтік лингвистика, социолингвистика, психолингвистика, ... мен ... ... ... ... тереңдете түсуге өзіндік үлес қосады.
Зерттеу жұмысының практикалық мәні. Зерттеу материалдарын жоғары оқу
орындарында «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... лингвистикасы», «Прагмалингвистика», «Сөз
мәдениеті», «Журналистік шеберлік» сияқты ғылыми ... мен ... ... ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігін
құрастыру барысында пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысы бойынша қорғауға ұсынылатын ... ... ... БАҚ ... ... асырылатын бұқаралық коммуникациядағы
аса ауқымды негізгі ұғым болып табылады;
– ақиқат болмыстың бір фрагментін репрезентациялайтын күрделі ... ... ... ... ... әсер етудің
прагматикалық стратегияларын жүзеге асыратын қуатты ... ... ... ... ... және ... басылымның прагматикалық ұстанымын
жеткізе отырып, әлеуметтік ... ... де ... ... БАҚ-тағы ғаламның медиа бейнесін қалыптастыратын маңызды
фактор болып табылады;
– газет мәтіні ақпараттық қызметімен ... ... ... ... ... де атқарады. Онда сөз болатын проблемалардан
бөлек автордың жеке басы, ... ... ... ... ... ... ... образының сомдалуына себеп болады. Осы
образ түптеп келгенде адресант пен адресат арасындағы рөлдік қатынастың ... ... Ол ... ... ... ... ... «үгіт-насихатшы-күмәнданушы» түрінде көрініс табады;
– газет мәтіні – автор мен оқырман арасын ... ... ... ... ... ... арқылы жеткізгісі келген түпкі ойын адресат
адекватты түрде, толық, дұрыс ... ... ғана ... ... ... ... интерпретациялануы мәселесімен
сабақтасып жатыр. Сондықтан адресант-адресат арасындағы диалогке оқырманның
мәтінді деңгейлеп қабылдауы нәтижесінде қол жеткізіледі;
... ... ... ... ... ... эмоционалдық, дәйектеуіштік түрлерінен тұрады;
– автор өз мәтінінің прагматикалық әлеуетін күшейте түсу үшін әртүрлі
интенсификаторларды кеңінен ... ... ... ... прагматикалық қарқындандырғыштарды контраст принципі, тілдік
қайталамалар, ... ... ... ... болады. Мұндай
интенсификаторлар біріншіден, тәуелсіздік жылдарындағы баспасөзді Кеңес
дәуіріндегі таптаурындық сипаттағы басылымдардан ажырататын ... ... ... ... ... ... баспасөзінде кеңінен үрдіс алып келе
жатқан шығармашылық және ... ... бір ... ... болады;
– газет мәтінінің прагматикалық әлеуетін әрбір жанр түріне ... ... ... және ... ... ... ... отырып, салыстыру арқылы ғана ашуға болады. Мұндағы
басты назар аударатын нәрсе – ... ... ... онда
қамтылатын сөздердің санына ... ... ... кеңдігіне,
фразеологизмдер мен ... ... ... ... және ... ... жоғарылығына
тікелей тәуелді болады;
– қазіргі қазақ баспасөзіндегі саяси дискурс ... ... ... ... ... – PR-ақпаратты таратудағы аса тиімді
прагматикалық тәсіл ... ... ... – жаңа ... ... таратушы және қалыптастырушы
негізгі және маңызды тетік болып табылады;
– креолды мәтін – оқырман санасына ... әсер ... ... типі ... ... ... ... ретінде бағалануы тиіс;
– газет бетіндегі айдарлар мен ... ... ... және прагматикалық қызметтерді қатар атқаратын ... ... ... ... мен мақұлдануы. Зерттеудің негізгі тұжырымдары
мен нәтижелері төмендегідей халықаралық және ... ... ... ... ... ... ғалым // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
Алматы, 2004; Р.Сыздық зерттеулеріндегі ... ... ... ... ... және ... тіл ... мәселелері ” атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференция. ... 2004; ... ... ... ретіндегі сипаты // “Құдайберген Жұбанов ... ... ... ... ... ... – тіл біліміндегі функционалдық бағыттың құрамдас бөлігі
// “Тіл. Қоғам. Заман ” атты республикалық ... ... ... ... ... тілі ... // “А.Байтұрсынұлы және қазақ
фонологиясы мәселелері ” атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция.
Алматы, 2004; ... ... ... сипаты // Абылайхан
атындағы халықаралық қатынастар және Әлем тілдері университеті. 08.02.2006;
Газет мәтіндеріндегі дәйектеуші ... // “ ... тіл ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференция.
Алматы, 2006; Мәтіннің тақырыптық ұйымдастырылуы // “ Мемлекеттік тіл:
білім және ... атты ... ... ... ... 10-14 ... Газет мәтінінің ақпараттық-мағыналық кескіндемесі ... ... және ... ... атты ... ... (
“Парасат” Қазақстандық көпсалалы ... ). ... ... ... ... // “ Мемлекеттик тилди окутуумун
актуалдуу маселелери ” атты проф. Аскар Осмонкуловтың 80 жылдық ... ... ... ... 2006; 11 Контраст – газет
мәтініндегі негізгі құрамдас бөлік // акад. Ө. ... 70 ... ... ... ... 2007; Медиа-мәтін – БАҚ-тағы
қуатты құрал // проф. Т.Жанұзақовтың 80 ... ... ... ... ... негізгі тараулары бойынша республикалық басылымдар мен
ғылыми жинақтарда 30-дан аса мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Негізгі бөлім
Диссертацияның І тарауы ... – тіл ... ... ... ... деп ... Оның ... Адам факторын түпқазық етіп ... ... ... этнолингвистика, социолингвистика сияқты салалармен тығыз
байланысты дамып келе жатқан прагмалингвистиканың пайда болып, қалыптасуына
шолу жасалып, ұғымдық шеңбері ... ... ... ... ... қарым-қатынас адресант-адресат ... ... ... зерттеу нысанамыз – жазбаша формадағы газет мәтіні
біріншіден, осындағы адресанттың ... ... ... көп
қырлы, терең мәнді, имплицитті түрде жеткізілетін астарлы ойға құрылған
күрделі прагматикалық бірлік ... ... ... ... ... болып
табылатын адресатқа психика-эмоционалды ... әсер ... ... бір ... оның ... мінез-құлқын реттеуге қатысатын
маңызды ... ... ... ... ... кез ... прагматикалық аспектісі айрықша маңызға ие. Сөйлеу актісінде бұл
тіл ұстанушының тілдік бірліктерді өз түпкі ниетіне сай етіп іріктей ... ... баса мән ... өз сөзінің тыңдаушыға қандай дәрежеде әсер
етуін көздейтіндігі, соның нәтижесінде адресаттың қандай да бір ... ... ... ... айналадағы адамдарға өз сөзі арқылы
өзін белгілі бір қырынан таныстыруға, көрсетуге тырысатындығы т.б. ... келе оның ... ... ... ... дәл, нақты күйінде
жеткізілуін қамтамасыз етеді. Ғылыми ... ... мұны ... ... тәсілдермен кодталған ақпараттың адресат тарапынан ... ... ... қабылдануы деуге болады.
Алғаш Ч.Моррис еңбегінде сөз ... ... ... ... А ван ... ... Г.Г.Матвеева,
О.С.Москальская сынды ғалымдар үлкенді-кішілі зерттеу жұмыстарын арнап,
прагматика теориясын дамытуға өзінше үлес ... ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар мәтінді
прагматикалық тұрғыда зерттеді. Олар автордың объективті болмыс пен ... ... ... қарастырып, прагмалингвистикалық бағытты
біршама дамытты. Соңғы сипаттағы зерттеулер ... ... ... көптеген ғылыми нәтижелерге қол жеткізілді.
Соңғы жылдары тіл ... ... ... айналған
прагмалингвистиканың алғышарттары қазақ зерттеушілерінің еңбектерінде
бастау алғаны белгілі. Атап ... ... сөз ... ... ... ... ... прагматикалық ерекшеліктерін, Б.Момынова газеттік лексиканың
прагматикалық аспектісін, З.Ерназарова сөйлеу тілі ... ... ... ... тілі ... ... ... ақпарат құралдарының прагматикасын,
Б.Хасанов сөздің лексикалық мағынасы мен прагматикасын, Б.Райымбекова қазақ
және орыс ... ... ... ... ... ... ... прагматикалық функциясын ... ... ... талдау жасаған.
Т.Ш.Мырзахметова тыныс ... оның ... көп ... ... ... ... Ал ... неміс тіліндегі газеттер
материалы бойынша баспасөз дискурсына ... ... ... орыс және ... ... ресми-іскерлік стильдің
прагмалингвистикалық аспектісін салыстыра зерттеді.
Сондай-ақ, соңғы жылдары газет мәтінінің жекелеген жанрларына арналған
зерттеулер де ... ... ... М.С.Абишева ақпараттық жазбаның
(информационная ... ... ... және прагматикасын
диссертациялық деңгейде арнайы қарастырған.
Ал біздің мақсатымыз – ... ... ... ... ... кең ... қарастыру. Әсіресе, тәуелсіздік жылдарындағы қазақ
газеттерінің даму ... ... ... ... авторларының
публицистикалық шығармашылығындағы ізденістік жаңалықтарды айқындап,
аксиологиялық тұрғыдан баға ... ... ... ... ... ... қолданыстық ахуалын көрсету. ... ... ... экономикалық, мәдени, тұрмыстық т.б. салаларын түгелдей
қамтитындықтан газетте алуан түрлі тақырыптар қозғалады. ... ... ... да ... ... ... мәтіні – семантикалық құрылысы жағынан, функциясы тұрғысынан,
мәтінді қабылдап-түсіну жағынан ерекшеленетін публицистикалық стильдің ... Ол ... ... ақпарат таратып, жеткізудің ерекше ... ... ... ... ... ... Зерттеу
нысанамыз – жалпы газет мәтіні болғанымен, біз ресми ... ... ... ... ... ... көңіл бөлдік. Себебі қоғамдағы бүкіл
әлеуметтік қатынастардың өзі ... ... ол ... өту ... ... ... ... қай мәтінді алсақ та онда ашық
немесе жасырын түрде көрініс беретін саяси дискурсқа прагматика ... ... ... ... тіл ... орны мен өзге ... бірінші тараудың екінші тармағында кеңінен сөз болды. ... да бір ... ... және өңдеу үшін, сондай-ақ қоршаған орта
жайында қажетті ... ... үшін ... асырылатын күрделі
процестерді зерттеуді мақсат ететін когнитивтік бағыт пен сол процеске
тікелей қатысушы ... ... ... пен адресат (ақпаратты
қабылдаушы) арақатынасын ... ... ... ... болуы заңды. Әсіресе адам санасына келіп түсетін ақпараттың
керекті деңгейде ұғынылып-түсінілуін ... ... ... ... ... тілдік бейнесін қалыптастыру проблемасына
қатысты айрықша маңызға ие ... ... сол ... ... ... ... ... оқиғаларды когнитивтік тұрғыдан меңгереді. ... ... ... білімін концептілер және категориялар түрінде
реттейді. Осының нәтижесінде жеке-жеке келіп түсетін мәліметтер ... ... ... Осы ... бәрі БАҚ мәтіндерін зерттеуде үлкен
мәнге ие болады. Басқаша айтқанда, когнитивтік зерттеулер медиа-мәтіндерді
жекелеген сөзжасам туындылары ретінде ғана ... сол ... ... ... ... етіп жүрген мыңдаған адамдар мен ұйымдардың бірлесе
атқарған қызметінің нәтижесі ... ... ... ... ... сөз ... міндетті түрде олардың интерпретациялық
қасиеттерін, ғаламның медиа-бейнесін қалыптастырудағы рөлін, БАҚ мәтіндерін
жасау мен ... әсер ... ... және ... ... Түптеп келгенде, адресаттың когнитивтік санасында
ғаламның ақпараттық бейнесінің қалыптасуына әсер ететін, тіпті үлес ... өз ... ... ... жүрген журналист болғандықтан
прагмалингвистикадағы ... ... ... да ... ... ... ... талдаудағы негізгі мәселе
адресанттың прагматикалық ұстанымы десек, психолингвистика ... мұны ... ... ... қодталуы деуге болады, ал
адресаттың мәтінді интерпретациялауы, кодты ашу, яғни мәтіндегі ашық ... ... ... ... ... ... қабылдауы болып шығады.
Мұның өзі адресаттың когнитивтік санасындағы білім қорының ... ... ... ... Адресанттың жеткізбек болған түпкі ... ... ... ... ... бұл ... ... болмақ. Ал ондай сәйкестік болмаған жағдайда ... ... ... ... мәтінін құрастырушы да (адресант), оны тұтынушы да (адресат) –
белгілі бір әлеуметтік топтардың мүшелері. Осы ... ... ... анағұрлым жақын тұрған социумның ... ... ... да ... ... жаңалықтардың коммуникативтік
контексінде алып жасайтын да, интерпретациялайтын да солар. Т.А. ван ... ... бір типі ... ... ... осы
әлеуметтік субъектілердің қызметіне айрықша баға береді: «Этих ... их ... ... ... убеждений или идеологии
дают возможность соотнести тексты новостей с процессами институционального
и ... ... и ... а также с экономическими
условиями их производства и распространения» [1,137]. ... ... ... ... адам ... болып жатқан өзгерістер мен
жаңалықтарды қадағалап отыруға мәжбүр. Бір күн БАҚ ... ... ... ... едәуір жұтаңдатып, оның әлеуметтік ... әсер ... Осы ... ... ... әлеуметтік- реттеуіштік
рөлін социолингвистикамен байланыстыра қарастырудың мәні ... тіл ... ... ... ... ... ... және
прагмалингвистикалардан тұратын кешенді пәнаралық бағыттар ... ... ... ... байып отыр. Атап айтқанда,
И.В.Арнольд, Б.П.Белянина, ... ... ... Е.И.Ковалева, Г.В.Колшанский, М.М.Копыленко, А.П.Крысина,
В.А.Маслова, Р.Сыздық, ... ... ... Н.Уәли,
Э.Д.Сүлейменова, Ж.Манкеева, Б.Момынова, ... ... ... ... т.б ... тілдегі логика-
концептуалдық байланыстарды, семантикалық, ... ... ... ... ... қарастыра отырып анықтауға
мүмкіндік береді. Т.Г.Винокурдың сөзімен айтқанда, прагматика қазіргі кезде
тіл қолданысы мен ... ... ... ... ... ... айшықтап отырған сала болып табылады [2, 19-20].
Сонымен, публицистикалық мәтінге прагмалингвистикалық ... ... ... ... деректері мен сол салалар ... ... ... ... ... қажеттігі сөзсіз. Сондықтан
тіл қолданысын Адам факторымен тығыз ... ... өзге ... ... ... ... ... маңызы зор.
Бірінші тараудың үшінші тармағы «Медиа-мәтін – ғаламның ақпараттық
бейнесін құраушы ... ... деп ... ... ... бүкіл адамзат
электронды БАҚ-тың әсер ету объектісіне ... ... ... БАҚ
түрлерінің қай-қайсысында да қолданылатын әмбебап құрал ретінде медиа-мәтін
әлеуметтік-реттеуші қызметін атқарады. Академик Р.Сыздық қазақтың ... ... ... даму барысында көркем әдебиет стилінің жетекші ... яғни ... ... ... айта ... ... ... “Сөз жоқ, бұл
күнде тіл тәжірибесінде публицистиканың, ... ... ... ... радио мен телевидениенің де рөлі күшейе түскенің мойындау
қажет” [3,81]. ... ... ... өзіндік ерекшеліктері
болатыны мәлім, дегенмен, оның ... ... ... ... Ал ... ... ... біршама қол жеткіліктілігімен
ерекшеленетін мерзімді баспасөздегі, яғни жазбаша формадағы медиа-мәтін –
оның адресанттың мақсатты түрде ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырушы, сәйкес формаға түсірілген,
арнаулы өңдеуден өткізілетін нысан ... ... ... ...... ... ... деңгейдегі коммуникативтік
бірлік, ол социум өмірінің барлық саласындағы ... ... ... [4,175]. Сонымен жұмысымызда медиа-мәтінге қатысты мынадай тұжырымдар
жасалды:
Медиа-мәтін – БАҚ арқылы жүзеге асырылатын ақпараттық-коммуникативтік
процестің маңызды ... ... өзге ... ... ... ... сөзжұмсамдық әрекет формасы;
Коммуникацияның аяқталған, тиянақты және тұтас бірлігі;
Медиа-мәтін ақиқат болмыстың қандай да бір үзігінің репрезентациясы
болып табылатын күрделі, ... ...... құбылыстар мен процестерді
интерпретациялаушы көп құралдың ішіндегі аса әлеуеттісі;
Медиа-мәтін – ... ... ... ... – әсер ... ... стратегиялары жүзеге
асырылады;
Медиа-мәтін – әлеуметтік регуляцияда қолданылатын қуатты құрал;
Медиа-мәтін – ғаламның медиа бейнесін қалыптастырушы ... ... ...... ... ... деп
аталатын екінші тарауда медиа-мәтін арқылы жүзеге асырылатын бұқаралық
коммуникация түрі ...... ... ... ... ... 2.2 тармақтарда адресанттың прагматикалық ұстанымдарының газет
мәтініндегі көрінісі ... Яғни ... ... мен ... ... анықталып, жалпы газети
мәтіннің ақпараттық-мағыналық кескіндемесінің жобасы жасалды. ... ... ... және ... прагматикасы деп
жіктейді. Мәтінді түзуші коммуниканттар өз ... ... сол ... ... белгілі бір тілдік контекске, қандай да бір тілдік жүйеге
тән алуан түрлі мәтіндерді де интерпретациялаушы ... ... ... ... ... ... ... білетін коммуниканттар
айтылымда осы екіжақтылықтың болуын жөн көріп, ойын соған бейімдейді немесе
онда екі ұштылықтың болмауын көздеп, ... бір ғана ... ... құрылуын қадағалайды [2]. Біз газет мәтінін журналист пен оқырман
арасындағы көпір рөлін ... ... ... ... ... Ол ... ... белгілі бір саяси топтардың, газет
редакциясы басшылығының, тағы ... да ... ... саяси
тапсырыстарын жүзеге асырады. Бұл – көбінесе қоғамда қалыптасып саяси
ахуалды халықтың ... ... және ... ... ... ... қатысты мәселе. Сондай-ақ, газет мәтінінде арнайы
контекст жасау үшін ... ... ... ... жұмсалады.
Аудиторияның мәтінді барынша дұрыс түсінуі үшін адресант ақпаратты
жеткізу барысында ... ... ... ... білім
деңгейін, әлеуметтік ұстанымдарын ескереді. Сөз субъектісі коммуникативтік
ниетін жүзеге асыру үшін мәтін ... ... ... а) ... ... дәстүрлі біліміне сүйенеді [5,250]. ... ... ... ... арнайы қарастыру қажеттілігі туындайды. Өйткені
мәтіннің прагматикалық компоненті тілдік құралдардың ... ... ... ... береді.
Газет мәтінінде адресанттың белгілі бір прагматикалық ұстанымы көрініс
табады.
Зерттеушілер оны 3 түрге жіктейді:
Ақпараттық ... ... ... ... ... ... оқырман назарын аударту үшін пайдалану); Манипулятивтік ... ... ... ... оқырман көзқарасын қалыптастыруды
мақсат ету) [7,21].
Мәтінде прагматикалық ұстаным бірнеше саты ... ... ... ... БАҚ ... ... санасында белгілі бір бейнеде
көрініс табады. Осы бейненің қалыптасу жолдарын былайша көрсетуге болады:
Мәтін ақиқат ... ... да бір ... ... ... фактілерге қатысты материал іріктеледі; адресант ақпаратты іріктейді
және оған өз субъективті ... ... ... ... ... ... ... бір тілдік құралдар таңдалып, ... ... ... ... ... ... реципиентке ұсынылады.
Газет мақаласына арқау болған ақпарат бастапқы, пайда болған сәтінен
оқырманға ұсынылғанға ... ... ... ... ... негізгі күш
те, жауапкершілік те адресантқа (журналистке) түседі.
2.1.1, 2.1.2, 2.1.3 тармақшаларда ... ... ... ... және ... ... тұрғысынан
жан-жақты талданды. Қазіргі қазақ баспасөзі материалы негізінде газет
мәтіндерінің ... және ... ... ... ... ... және қосымша тақырыптар қамтылады. Ондай мәтіндер ойды
эксплицитті және имплицитті түрде жеткізеді, ... ... ... ... жеке ... ... ... реципиент назарын
бір ғана тақырыпқа аударуды мақсат ететін ... ... ... ... қолданылады.
Газет мәтінінің құрылымы жанрлық ... ... ... ... ... ... мәтініне тән мағыналық-құрылымдық
модельді мынадай бес бөліктен тұрады деуге ... ... ... ... ... негізгі ақпаратты дәйектеуші бөлік, жинақтаушы мәре
бөлік және түйін. Осы бөліктердің әрқайсысына ... ... жүк ... ... осы ... бөліктерінің әрбірінің ішкі
құрылымы былайша сипатталды:
1. Мәтіннің тақырыптық бөлігі бір ғана тақырыпаттан ... ол ... ... Сипаты жағынан кілт фраза болып есептелінеді.
2. Мәтіннің кіріспе бөлігінде бастама, кілт ... ойды ... блок ... Бұл бөліктің газет мәтіні контексінде атқаратын
қызметі реципиент назарын мақаланың ... ... ... ... ... ... ... Негізгі ақпаратты дәйектеуші бөлікте бастама (реципиентті баяндалып
отырған ақпаратқа ... ... ... жетелеу), кілт фраза (ұсынылған
ақпаратты дамыту), ойды таратып ... ... ... толықтыру,
қосымша түсініктеме беру) қамтылады.
4. Жинақтаушы-мәре бөлік кілт фразадан, ойды таратушы бөліктен ... ... ... ... ... ... тұжырым (қорытынды)
жасалады.
5. Түйінде бүкіл мақалада көтерілген ... ... ... тұжырым
жасалып, жаңа проблема қойылады.
Газет мәтінінің ақпараттық-мағыналық кескіндемесіне ... ... ... бетінде берілетін ақпараттың бірнеше мағыналық
бөліктен тұратындығы анықталып, оған ... ... ... жасалды:
қайда+кім+қанша адам+қашан+не себепті+қалайша+не істеді+әрі қарай ... ... кез ... ... тән ... сипаттағы ақпараттық-
мағыналық кескіндемені құрайтын сегіз бөліктің әрқайсысы мәтін ... ... ... ... Бір ... ... ... түпкі ойына, оқиғаға қатысты деректердің толықтай белгілі немесе
толық айқын болмауына байланысты және оқиғаның ... ... ... ... кескіндемені құрайтын бөліктердің мәтінде
қамтылуы және орналасуы әралуан ... ... ... Сондай-ақ кейбір
бөліктерді адресант өзінің прагматикалық ұстанымына ... ... ... өтуі ... Бұл ... өзі ... ... бағытқа жетелеу
мақсатында жұмсалады. Демек, әрбір жекелей алынған мәтіннің ... ... дара ... ... тиіс.
2.3 «Газет мәтініндегі адресат факторы» деп аталатын тармақта адресат
факторы бұқаралық коммуникацияда ... рөл ... ... ... ... ... ... түрліше аталуының өзі ... ... ... ... ... ... ... серіктесі, екінші коммуникант, тыңдаушы коммуникант т.б.) ... сан ... ... ... ... тұрғыдан қарастырғанда мәтіннің
адресатқа бағытталу ... яғни ... өз ... ... ... ... (жасы, жынысы, мамандығы, кәсібі,
саяси ұстанымы т.б.) ескеруі үнемі зерттеуші назарында болуы тиіс.
Адресат ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылады. Публицистикалық шығарманы қабылдағанда оқырман
біріншіден, ... ... ... сүйенеді; екіншіден, мәтіндегі
ойды өзінің идеологиялық және этикалық көзқарасымен салыстырады; үшіншіден,
өз халқының мәдени-тарихи ... ... ... ... баға ... ... журналист
шешімін табуды мақсат еткен нақты проблемалар мен ... ... қол ... тиіс нәтижелер ескерілуі тиіс; екіншіден, мәтінде
көрініс ... ... ... мен ... ... рөлі дұрыс
түсінілуі қажет; ... ... ... тән мәдени дәстүрмен
байланыста алынуы керек.
Қазіргі қазақ баспасөзінде жарияланған оқырмандар хаттарына, әртүрлі
сауалнамалар нәтижелеріне шолу жасай отырып және жеке ... ... ... ... ... оқырманын шартты түрде мынадай топтарға бөлуге
болады деп ойлаймыз:
1. Ымырашыл топқа жататын оқырман мәтін авторының ой-пікірімен келісе
отырып, ... ... ... ... қабылдауға дайын екендігін
білдіреді, сөйтіп, мақалаға арқау болған ... ... ... ... де ... ... түрде даукестер деп аталатын топқа адресантпен қайткен күнде
де келіспеуді мақсат ... ... ... әрбір сөзінің астарына
үңіліп, оны жағымсыз мәнде интерпретациялауға ... ... ... ... ... газетті уақыт өткізу үшін парақтайтын,
ондағы материалдарға көз жүгіртіп шыққанымен, ден қоймайтын, оны талдап-
саралап ... ... ... ... ... ... жеке бас ... бәрінен жоғары қоятын, өзінің
немесе отбасының әлеуметтік жағдайына тікелей қатысы бар проблема жайында
сөз ... ... ғана ... ... өз шеңберінде ғана қалуды ... ... ... ... тараудың «Газет мәтінінің интерпретациялануы» деп аталатын
тармағында публицистикалық мәтінді адресат қабылдауын деңгейлеу ... сөз ... ... ... ... ...... мазмұнды ашу, айқындау.
Мәтін қабылдануы – оның туындауына қарсы процесс. ... түзу ... ... ... қабылдау мәтіннен ойға қарай жүргізіледі. Мәтінді
қабылдау процесі мынадай негізгі сатылардан ... ... ... қабылдау процесінің бастапқы кезеңін көрсетеді.
2. Интенция ... ... ... ... ... ... (яғни сенсорлық рецепторлар ... ... ... ... ... ... ... қатысты менталдық процестер
жүзеге асырылады.
3. Үшінші сатыны ... ... ... ... ... Ол ... ... жүйесін өзгертеді және дамытады [9,126].
Публицистикалық мәтін міндетті түрде екі коммуникантқа қатысты ... өз ... ... ... қоғамда болып жатқан оқиға,
құбылыстарға баға береді. Осы тұрғыдан бір-бірімен ... ... ... және ... әрекет жүзеге асырылады. Ой әрекеті – мәтіннің тууы мен
қабылдануына негіз болатын ... ... мен ... ... ... автордың ойлау дүниесін қамтитын күрделі семантикалық кешен. Ол
реципиенттің тілдік ... ... ... индивидуалды-
психологиялық ерекшеліктері мен ғалам туралы білімінен тұратын ойлау жүйесі
болып табылады. Ал ... ... ... ... ... бірі таңдалады.
Ақпаратты беруде ең алдымен адресантта ой мазмұны қалыптасып, ... ... ... ... Ол ... ... ... айтылым түрінде болса, жазбаша коммуникацияда мәтін ... ... Ал ... қабылдауда тілдік сигнал алдымен беріліп,
содан кейінгі ... ... ой ... қалыптасады. Тілдік сигналдың
мәнін ашу, мазмұнын түсіну үшін міндетті түрде кодталған ақпарат ашылуы
тиіс. Осыған ... ... ... олар былайша көрсетіліп жүр:
Ақпарат көзі ретінде танылатын жіберуші, яғни ... бір ... – жеке адам ... ... бір ұйым ... ... тобы) болуы
ықтимал. Осы тұста ақпараттың жеткізілуіне қатысты ұғымдарға ... ... ... кодтау дегеніміз – хабарламаның символикалық ... яғни оған ... ... ... кез ... коммуникацияның жүзеге асырылуына себеп болатын
идеяға немесе ақпаратқа құрылады. Ол ауызша, жазбаша немесе визуалды ... ... ...... ... тәсілі, яки, ақпаратты
жеткізу құралы. Ол арна тұлғаралық және жаппай бұқаралық сипатта болады.
Кодталған ақпараттың ашылуы – берілген ... ... ... ... ... ... қабылдау барысында кездесетін әр
түрлі кедергілерге байланысты бастапқыда хабарланбақ болған ой белгілі бір
дәрежеде дұрыс түсінілмеуі ... ... яғни ... ... объекті де жеке адам
немесе бір ұжым ... ... [13, ... ... ... ... ... ақпарат бірінші
орынға шығады. Публицистикалық мәтін семантикасының кодталуы мағынаның
имплицитті (жасырын) және ... ... ... көрсетуді
көздейді. Осымен байланысты ғалымдардың бір тобы сөйленімнің имплицитті
формасы эксплицитті түрде беріле алмайтын ... ... үшін ... ... Яғни мәтіндегі астарлы ойды ашу (подтекст) арқылы
автордың интенциясын ... ... ... ... олар ... ... формада беріледі де, оны түсініп талдау реципиенттің өз еншісіне
қалады. Астарламада (импликатура) сөйлеу ... ... ой ... жасырын беріледі. Пресуппозициядан айырмашылығы ол сөйлесімнің тұтас
мазмұнынан шығады. Сөйтіп, пресуппозиция сөйлесім ... ... ... ... ... ... ... Астарламаға объективтілік
тән. Ол адамның жеке білім қорына тәуелді емес.. Жасырын ... ... ... ... ... ... байланысқа тәуелді [14,
33].
Сонымен кез келген публицистикалық мәтін ... мен ... ... әрекеттестікке қатысты қабылданады. Ол – ой әрекеті мен
тіл әрекетінен тұратын күрделі процесс. Автор ойын оқырманның ... ... ... ... ... ... ... мәнде берілуіне тікелей
байланысты болады. Бір ғана ... ... ... ... ашық
баяндалған шағын хабарламаларды қабылдау оқырман үшін қиындық туғызбайды.
Ал автордың түпкі ойы әр ... ... ... ... ... ... ... композицияларда безендірілген, бірнеше тақырыпты
қамтитын күрделі мәтіннің қабылдануы оқырман тарапынан тілдік біліктілікті,
саяси сауаттылықты, проблемадан ... бір ... ... ... ... болуын қажет етеді.
Енді «Егемен Қазақстанда» (26.06.04) «Жанайқай» айдарымен ... ... ... ... ... бесік пе?» атты көлемді, проблемалық
мақаланың интерпретациялануына ... Ең ... ... ... ... ... ... ойылып қойылған сұрғылт фонда қалың қара бояумен
берілген ... Бұл – ... ... I ... – зейін
қоюдың еріксіз назар аудартатын ... ... ... ... ... қою қара ... берілуі еріксіз назар аударту тәсілі
ретінде ... II ......... асуы үшін ... ... ... онда берілген мәліметтердің растығына (негізділік)
көз ... ... ... ... Бұл ... көтерілген проблеманы
дұрыс түсіну үшін адресат ондағы ... ... ... ... ... ... тән ... семантикалық аясына қатысты
кодты мүмкіндігінше ашуға тырысады. 6 ... ... ... екі сөз ұлттық-мәдени елтанымдық ... ... ... және ... Бұл ... тек тура мағынасын
білетін жас, тәжірибесіз ... ... оның ... себебіне мән
бермейді, ондағы астарлы ойды да түсінбейді. Олардың түсінігінде ... ... жоқ ... ал ... – сәби ұйықтайтын кереует есебінде. Яғни ойды
жеткізуге қажетті сөздердің дәл таңдалып алынуы ... ... ... шынайылығы, растығы (негізділік) айқын болғанымен өзге екі
белгінің (тереңдік, ... ... өз ... ... ... кедергі болады. Соған сәйкес журналист көздеген ... ... ... да ... яғни ... үстірт түсінген оқырман
«қамқоршысынан айырылған шарасыз сәбиді бауырына басып, басқа ... ... ... не ... ... ой ... да, автордың
прагматикалық ұстанымы жүзеге аспай қалады. Яғни ... ... ... ... ... ... Демек, мұнда автордың
мәтінді салған коды толық ашылмайды. Аталмыш лексикалық бірліктердің аса
кең семантикалық ... ... ... ... ... менталитетіне сай
ойлайтын, өмір көрген, тәжірибелі адресат бұл мәтінді түсінуге қатысты төрт
белгіні ... ... ... ... ... дөп ... дәл
анықтайды, соның нәтижесінде мәтіндегі негізгі идеяны және ... ... ... ... ... ... тереңдік пен толық ұғынуға негіз
болатын, яғни мәтіннің толық түсінілуі ... ... ... ... ... ... бола бермейтін аса маңызды ... ... ... Осы ... ... ... ... әр алуан көлемде болуы
мәтіннің де ... ... ... ... ... шала ... ... Біз нысанаға алған ... ... оқып ... ... мәтіндегі автор позициясын ... үшін ... ... ... аса ... ... яғни ... агенттіктің қанша жыл
ішінде қанша ... ... ... ... ... ... ол үшін ... болады. Қазақ танымында «күлшашар» деп еркелетілетін, «атбайлар» деп
өмір ... ... ... аса ... ... тумай жатып
туған жерінен аласталып кетуі – ... ... ... ... ... ... ... бүкіл ақпаратты
қозғап, іске ...... ... ... ... ... реципиенттің когнитивтік санасындағы «ана» концептісіне қатысты
мәліметтерге де ... ... ... жат ... ... үшін ... ойлап шығарған ата-
бабаларымыздан келе жатқан ... ... ... ... теріс
жүріске салынған әйелдердің өз ... ... ... ... ... ... кетуі т.б. көптеген ой-тұжырымдар
«баламның табанына кірген ... ... ... дейтін ғазиз ана бейнесін (образын) кейінге
ысырып, бойында ... ... ... ... алыс, жаман қасиеттерге толы «көкек ана» ұғымының қалыптасуына
негіз болады.
Бұлжымас, өзгермес, фундаментальді, тек жақсы қасиеттерді қамтитын ... ... ... ... ... ... (жаман) теріс
мағыналы сөздер еніп, бірте-бірте онымен қатар ... Мұны ... ... ұжым санасында қалыптасып, мықтап орныққан құндылықтың
бұзылуы деп бағалауға болады.
Яғни оқиға – ... орай ... ... ... ... ассоциацияланатын рухани құндылықтар жүйесі әлсіреп, нашарлап,
жақсы қасиет-белгілерінен біртіндеп айырыла бастайды. Бұл ... ... ... ... ... аса қауіпті проблеманы «Ұрпақтың азғындауы»
деген терминмен таңбалауға болады. Бұл жерде психология ... ... ... деген ұғымды еске ... жөн. ... ... ... процестердің нәтижесі тілдік санаға әсер
етіп, белгілі бір лексикалық бірліктер семантикасында орын алып, жаңа ... ... ... ... түседі. Осылайша талдаған «Ана»
концептісінен «Көкек ана» деген жағымсыз ұғым бөлініп шығады.
Медиа-мәтіндегі ... және ... ана» ... ... вербалдануына қатысты жинақталған тілдік материалдар негізінде
тарихи емес, кейінгі дәуір ... ... ... ... ана»
концептісінің құрылымын былайша көрсетуге болады. Яғни ... ... ... ... ... ғана ... ... («Көкек ана») қазақ танымындағы ... атау ... ... «безбүйрек», «тасбауырлық», «қатігездік» т.б. ... ... ... семаны иемденген. Нәтижесінде тұтастай ... ... ... ана» ... ... Оған ... ... (безбүйрек, тасбауыр) семалар қазіргі қазақ медиа-мәтінінде
әртүрлі жағымсыз ... сөз ... ... ... ... ... ... ұлттық ғалам бейнесінде болып
жатқан әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... деңгейде сипаттайтын маңызды конгитивтік
құрал деп тануға негіз бар.
Жоғарыда аталған «ұрпақтың ... ... ... ... ... ... бала ... фактісінің орын алуы тілдік
санаға да біршама өзгерістер енгізіп, нәтижесінде ұлттық ... жаңа ...... ... ... ... болды. Осы қолданыс
автордың қойып отырған проблемасының ... ... ... әсер ... болады. Осылайша, концепті деңгейінде толық қабылданған мәтінді
толықтай интерпретацияланады деуге ... ... ... ... ... ... аялық
білім қоры маңызды рөл атқарады. Ол өз кезегінде пресуппозиция, зейін,
түсінілім, ... ... ... және оны ашу ... ұғымдармен сабақтастықта қарастыруды ... ... ... ... ... ... ... психолингвистикалық қыры ашылып, 2.5. ... ... ... ... ... қарастырылды.
2.6. «Адресант пен адресат арасындағы рөлдік қатынастар» және 2.6.1
«Газет мәтініндегі адресант пен ...... ... ... ... мен ... арақатынасы газет мәтінінде көріну
ерекшеліктеріне қарай былайша ... ... ... адресат- орындаушы;
2. Автор- оқытушы, адресат-оқушы;
3. Автор –ұстаз, адресат- рухани шәкірт.
4. Автор –үгіттеуші, адресат-күмәнданушы.
Бұл топтастырудағы адресант-адресат арақатынасының бірінші типі ... ... ... ... ... жүйесінің тәртібіне,
яғни сол кездегі бір ғана партияның мүддесін көздейтін саусақпен ... ... ... міндетті түрде бас мақала түрінде жарияланатын,
коммунизм идеясын насихаттайтын, партия қабылдаған ... ... ... ... ... олар аса ... ... келеді де,
газеттің 4-5 бетін алады) ешқашан автор есімі көрсетілмейді, ол коммунистік
партияның аудитория ... ... ... әбден қалыптасып,
орныққандығы сонша, адресат оны ... ... өзі ... ... рөліне енеді. Біздің ... ... ... ... ... ... бұл ... мысал келтіруді артық
деп санадық.
Рөлдік қатынастардың екінші типі адресант пен адресаттың білім аясына,
тезаурусының көлеміне, яғни ... бір ... ... ... ... ... ... оның білікті маман екендігі, ал адресаттың ол
сала ... ... ... ... ... деңгейінде екендігі ол
екеуінің оқытушы мен оқушы рөліне енуіне ... ... ... мәтіндерде
салалық терминдер жиі кездесуі мүмкін. Автор маман ретінде сол терминдердің
мәнін ашып, ... ... ... Ал адресат өзіне бұрын белгісіз
болған тың мәліметтерді түсініп, ... ... ... айырмашылығы
мұнда автор оқырманға міндет артып, бұйрық бермейді, өзі көтеріп отырған
мәселеге қатысты дәйектемелерді көптеп ... өз ... ... сендіруге ұмтылады. Мұндай қарым-қатынас типінде мәжбүрлеу,
міндеттеу, бұйрық беру сияқты әрекеттер ... ... да ... ... ... позициясын қабылдауға немесе қабылдамауға ерікті.
Газет мәтініндегі адресант пен ... ... ... ... типі ... құндылықтарға, адамгершілік қасиеттерге т.б. рухани
проблемаларға арналған мақалаларға тән. Мұнда ұстаз рөлін ... ... діни ... ... ... жетік меңгерген, Құранды жатқа
білетін, шариғат заңдарын талдап-түсіндіре алатын, пайғамбар хадистерін
жақсы білетін, бір ... ... діни ... ... ... ... теолог
ғалым атқарады. Бұл саладан хабары аздау адресат мәтін ... ... ... ... ... ... рөліне еніп, мәтінде баяндалған
мәселелерге ... ... ... ... ... пен ... газет мәтініндегі рөлдік қатынасының төртінші
типі (автор-үгіттеуші, адресат-күмәнданушы) көбінесе саясатта, білім беру,
денсаулық сақтау т.б. салаларда болатын ... ... ... тән. ... ... қазақ газеттерінде мұндай
мақалалар алдыңғы үш типпен салыстырғанда анағұрлым жиі ... ... ... әр ... ... ... ... облыстық,
аудандық т.б. сайлаулар қарсаңындағы ... ... ... ... ... ... ... депутаттықтан үміткер-
тұлғалардың бағдарламаларын кеңінен таныстырып, олардың ... көп ... ... ... ... үшін автор оның кәсіби біліктілігі, саяси
сауаттылығы, тіпті жеке өмірі ... ... ... келтіріп,
үміткердің сайлаушылар алдындағы беделін арттыруға тырысады. Сайланушы
жөнінде неғұрлым көп мәлімет ... оның ... ... ... ... ... ... күмәндарынан арылып, адресанттың пікір-
көзқарасын жақтайды. Яғни қай ... ... ... ... дағдарып
жүрген сайлаушы өз таңдауын жасайды. Мұнда екі ... ... ... ... мәтінді түсініп, қабылдау арқылы интерпретациялайды да, өзі
лайықты деп ... ... ... беруге бел байлайды, яғни автордың
ықпалына түседі.
2. Өз ... ... ... ... ... ... ... өз пікірінің дұрыстығына сендіріп, оның белгілі бір ... ... ... ... ... Яғни үгіттеуші рөліндегі адресанттың
мәтін түзудегі прагматикалық мақсаты толығымен жүзеге ... ... 2005 ... желтоқсандағы Президент сайлауы алдындағы және
сайлаудан кейінгі сандарына шолу жасағанда рөлдік ... ... ... ... ... ... ... адресант келтірген
фактілер мен деректерге сенбеген күмәнданушы ... өз ... ... ... қарым-қатынастың I типінен айырмашылығы мұнда (IV типте)
міндет арту, ... ... ... жоқтың қасы. Сипаты жағынан соңғы
тип екінші типпен ұқсас келеді, яғни ... да ... ... ... ... ... ... жолымен түзіледі.
Жұмыста жоғарыда аталған рөлдік қатынастың барлық типтері жеке-жеке
талдана отырып мысалдармен ... ... ... ... пен ... – пікірлес
коммуниканттар» атты тармақшада қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... ... газет материалдары негізінде анықталды.
Соның нәтижесінде қазіргі қазақ баспасөзіндегі мәтінге ... ... беру ... ... келе жатқаны анықталды.
Мұндағы автор позициясы оқырманнан тыс, бөлек емес, оны өзі мақаласын
арнап отырған ... ... еніп ... ... ... сөйлейтін өкіл
деуге болады, прагматика тұрғысынан алғанда, ... пен ... ... ... танылатын мұндай мәтіндерде дистанция
сақталмайды.
Оқырманды өзіне жақындата түсу үшін ... ... ... ... тән ... ... бірі – ... немесе күлкілі оқиғалар
туралы шағын мәлімет-деректерді енгізеді. Қазақ газеттерінде ... ... ... ... бала т.б. ... ел ... таралған әңгімелер түрінде беріледі. Әсіресе, ... ... ... ... ... шенеуніктер мен мемлекет
қайраткерлерінің өз ... ... ... ... ... ... ... автор мен оқырман «таразының бір басында» отырып, ... ... ... ... БАҚ ... билік жүргізу құралына
айналған Кеңес кезінде саясаткерлер, ... ... шаң ... тек жақсы жағынан көрсетуге тиіс болған журналист бүгінде
аудиториямен «бір ... ... ... 2.6.3 ... ... ... пен адресат қарсы
пікірдегі (оппонент) коммуниканттар» деп ... ... ... ... ... ... коммуниканттар ретінде қарастырылды.
Мұндай мәтіндерде автор өз пікіріне оқырман ... ... күш ... ... ... бәрі бірдей автор позициясын қолдай
бермейді, ... ... ... да ... ... ... автор
адресатты оппонент ретінде қабылдауға мәжбүр болады. Оппонент рөліндегі,
яғни автормен тең дәрежеде өз ... ... ... ... екі ... бөлуге болады: I топқа жалпы пікір ақиқаттығына көз жеткізу
үшін дауласатын, қарсы жаққа өз ... ... ... ... ... ... достық ниеттегі оппоненттер; II топқа қарсы жақты қалай
да жеңуді мақсат ететін, өз ... ... ... ... ... ... тырысатын агрессивті оппоненттер жатқызылады. Бұлайша
топтастыру ... екі ... ... ... ситуациядағы мақсатына
байланысты болады. С.И.Поварнин айтыс-таластардың арасындағы айырмашылық ең
алдымен дауласушылардың ... ... ... ... ... ... ... обусловлены прежде всего различиями ... ... себе ... Вступает ли человек в полемику, чтобы
выяснить истину, ... в ... ... ... или ... ... над
ним победу любой ценой на глазах у ... – в ... от цели ... либо ... ... либо по ... «на войне
– как на войне», либо прямо «по-хамски» ... ... ... ... ... таңдаған
стратегиясы коммуниканттар арасындағы ... ... ... ... Яғни ... мүдделері, мақсаттары,
тіпті өмірлік құндылықтары әртүрлі болуы мүмкін.
Мұндай позиция автор қолданатын жекелеген тілдік бірліктерден емес,
мәтіннің ... ... ... ... ... алғанда достық
ниеттегі оппоненттің сөзі орнықты, дәлелдер мен дәйектемелерге құрылған
сыпайылық ... сөз ... ... сай сипатта болса,
агрессивті оппоненттің мәтінінде қарапайым лексика, эмотемалар, кекесін мен
мысқылға толы сарказмдік ... ... ... ... ... ... нәжесін өзі көметін мысық секілді» бұқпантайы көп, табанының бүрі жоқ
тайғанақ «саясаткер» ретінде қабылдайды. (Ж.А. ... ... ... ... ... ... ... жататын депутаттарымыз үшін жанымыз
күймегені және рас.
... Бәтір-ау, ... ... ... деп ... адам ... … Соңғы бір шайнап миын сайлауға сығып беріп… (Қазақстан. 16.08.07).
Мұндай автор «жекпе-жекте қарсыласын ... ... ... ... ... ... Осы ... мәтіндердің жариялануы автордың
ғана емес, басылымның да беделін көпшілік алдында ... ... ... тараудың келесі тармақшасы автордың өзімен-өзі ... ... ... ... ... ... ... бір типіне автордың өз мәтінін өзіне арнап
жазатын, яғни әрі адресант, әрі адресат рөлін ... ... ... ... ... ... «Газет мәтінінің модальді-прагматикалық аспектісі» деп аталатын
тармақта ... ... ... қарастырылды, яғни
ол мәтін авторының өзі сипаттап ... ... ... бағасын
және өзі материалдарын арнап ... ... ... ... ... ... категория ретінде танылды.
О.С.Москальская мен ... ... ... ... ... ... ... құрылымын анықтап қоймай, оның
коммуникативтік акт барысындағы ... ... ... ... ... ... ... адресант пен адресат қарым-
қатынасы актісінің орны мен өту уақытын сөз ... ... ... жүгінеміз. Сондықтан да модальділік пен ... ... ... ... ...... үшін өте
маңызды болып табылады.
Қазақ тіл ... ... ... Е:Жанпейісов,
А.Н.Нұрмұханова, ... ... ... ... еңбектерінде арнайы зерттелді. Модальділік категориясына
қатысты газет мәтіні шеңберінде негізінен мынадай үш ... ... ... ... ... баға ... оны дәлелдеуге қатысты логикалық іс-шаралар;
б) мәтіннің эмоционалдық құрылымын сипаттау.
Осымен байланысты газет ... ... ... ... ... ... және ... сияқты негізгі үш параметр арқылы көрінеді. ... бұл ... ... сабақтаса, байланыса отырып ... ... ... ... ... ... модальділігіне» арналған тармақшада бағалауыштық
категориясы субъекті мен объектіні тығыз ... ... ... қамтылатын күрделі құрылым ретінде анықталды. ... ... ... ... және ... ... ... отырып
контекстегі автордың прагматикалық ұстанымына байланысты қарастырылды.
Бағалаудың өзі кесімді немесе салыстырмалы ... ... Ол ... және ... ... ... табады. Бұл үшеуінің қайсысына басымдық
берілуі автордың аудиторияға және мақала ... әсер ету ... ... мәтінінде берілетін бағалау автордың өзі сипаттап отырған оқиға-
құбылысқа деген ... ... ... ... болады, сол себепті
ол іс-жүзіндегі объективті бағалауға сай ... де ... ... ... ... жеке автор тарапынан берілетін индивидуалды пікір
болғандықтан үнемі үзілді-кесілді дұрыс көзқарас деп ... ... ... маңызды қызметтерінің бірі аудиторияны сөз болып
отырған оқиғаға қалтқысыз сендіру болғандықтан онда ... ... ... ... ... 2.7.2 ... арнайы қарастырылды.
Мұндағы негізгі мәселе автордың тілдік құзыреті мен журналистік ... ... ... ... ... ... ... тіреледі. Яғни
өзі ұсынған ақпаратқа аудиторияны сендіру үшін адресант ... ... ... шара – дәлелдеуді жүзеге асыруы тиіс. Осы мақсатқа орай
автор өз ... ... ... ... ... ол ... ... өзегін құрайтын тезис-тұжырымнан, сол
тұжырымды ... ... ... және осы екеуінің ... ... ... ... ... ... ... «Эмоционалды модальділік» деп аталатын тармақшада эмоционалдық
факторының медиа-мәтіндегі көрінісі ... ... ... негізінде
қарастырылды. Автор қандай да бір ... ... ... ... түп
мақсатын адресатқа барынша терең, жан-жақты жеткізу үшін ... бір ... ... ... ... Осы ... орындалуы мәтінде әртүрлі эмотемалардың медиа-мәтінде қуаныш,
қорқыныш, ашу-ыза ... т.б. ... ... ... және бейлингвистикалық құралдар түрінде қамтылады. Осымен
байланысты жұмысымызда кез ... ... ... ... ... түрде, басқаша айтқанда, мәтіннің вербалды түрінде ... ... ... әсер тудыратын ақпарат нұсқасында ұсынылатыны
анықталды. Осындағы мәтінге эмоционалды сипат беретін ... ... ... ... ... және ... ... орналасады.
Әсіресе қазақ оқырманының когнитивтік санасында мықтап орныққан ұлттық
дүниетанымын көрсететін, ... ... ... ... келе ... ... ... түрлендіре қолдану, яғни
трансформация тәсілі эмоциялық күй тудыруда айрықша маңызға ие ... ... ... модальділік категориясы ... ... ... ... ... қол ... үшін пайдаланатын құралы
есебінде зерделенді.
Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикалық ерекшеліктері ... ... ... ... Оның ... ... ... баспасөзіндегі жанр ... ... ... ... ... ... формуласы [16] бойынша анықталды:
і = N – n
N
Мұндағы N – мәтіндегі сөздердің жалпы саны, n – ... ... ... і
– мәтіннің ақпараттық сыйымдылығы коэффициенті. Бұл формула бойынша мәтінде
қолданылған көмекші сөздер санының оны ... ... ... ... анықтау арқылы мәтін көлемінде қамтылған ақпараттың мөлшерін
білуге ... Ол ... ... ... ... ... ... беріледі. Осы көрсеткіш неғұрлым жоғары болса,
мәтіннің ақпараттық құндылығы да ... арта ... ... ... бірі – экспрессивтілігіне
автор эмоционалдық бояуы қанық сөздер мен тіркестерді қолдану ... ... Яғни ... мен ... ... ... ... бар.
Автор оқиға өрбуін бақылап тұрғанда басынан кешкен алуан түрлі ... ... сол ... еске ... ... ... тырысады. Ол
үшін алдымен көз алдында болып өткен реалды құбылысты (оқиғаны) ... ... ... ... ... ... ... Таңдау, бірінші
кезекте эмоционалды лексикаға түседі. Мұның себебі прагматиканың мәнінен
туындайды, яки «адам – ... ... ... ... ... үшін ең ... ... – математикалық шамаларға жүгіну екенін
зерттеушілер мойындаған [17]. Оны есептеп шығару үшін ... ... газ ... ... ... заңы ... алынған. Біз де осы
әдіске жүгіндік. Ол бойынша бейнелі түрде ... ... ... оның көлемі мәтін құрамына енетін лексиканың жалпы шамасына (санына)
тең болуы тиіс. Ал ... ... ... ... ... ... ... экспрессивтік лексика есебінен жасалады. Мәтін көлемі ... ... ... санымен анықталатындықтан, экспрессивті ... да ... ... ... тең ... негіз бар. Сөйтіп
мәтіннің экспрессивтілігі коэффициентін мына ... ... ... = V+ ∑ ... Кэ – ... ... – экспрессивті бояуы бар лексика
∑ V1 – эмоционалдық бояуы бар ... ... ... жиын ...... ... ... саны.
Жұмысымызда қазіргі қазақ баспасөзінде кездесетін ақпараттық
және талдамалық жанрларда жазылған мәтіндердің ... ... мен ... ... біз осы екі формуланы
қолдана отырып, ... ... ... ... тұжырымдар
жасалды.
Қазіргі қазақ газеттерінде ақпараттық жанрда ... ... ... ... ... ... ... (0,7 – 0,9-дың
арасы), экспрессивтілік коэффициенті едәуір төмен (0,1 – 0,3) ... ... ... бір ... ... ... ағымының өзгеше қарқынмен өтіп
келе жатқандығында болса керек, яғни ... ... ... ... ... ... таза ақпаратты қаз-қалпында ұсынуға тырысады. Ал
оған ... да бір баға беру ... ... ... ... ... жанрдағы мәтіндерде экспрессивтілік коэффициенті біршама жоғары
(0,3 – 0,4) болатынына көз жеткізілді. Яғни мұндай мәтіндердің авторы ... ... ... ... ... ашық ... ... сол пікірге қосылуға үндейтіні аңғарылады.
Келесі тармақ 3.2 Газет ... ... ... Қазіргі заманауи газет мәтінінің прагматикалық ... ... бірі – ... ... ... ... ... айрықша күшті әсер ету мақсатында қолданылатын ... Ол ... өз ... ... ... үшін ... ... экспрессивті құралдарды таңдап,
іріктеп алуымен ... ... ... ... ... сан-мөлшер ... ... ... ... ... ... – сапаны
бағалаудың сандық өлшемі, экспликативтілік (анықтық) ... пен ... ... ... Мұның бәрі
оның басқыштану, сатылану сипатын аңғартады [18,7].
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... толы
прагматикалық бағдары анық материалдар болып ... ... ... ... ... ... ... маңызы зор.
Ондай элементтер бір затты онымен ... өзге ... ... бөліп
шығарып, оған адресат назарын баса аударту арқылы ... ... ... ... ... газет мәтіндерінде қарқындылық
категориясының мынадай үш ... ... ... ... ... Контраст принципі (қарама-қайшылық);
2. Тілдік қайталаулар;
3. Сөз ойнату [19,152].
Қазіргі ... ... бұл ... ... ... ... ... басым болуы да кездесетініне көз жеткізілді. Аталған
тәсілдер бірге ... ... ... әлеуеті артып,
аудиторияға тигізетін әсері айрықша күшейе түседі.
3.2.1 тармақша ... ... деп ...... мәтініндегі негізгі прагматикалық құрамдас бөлік
болып табылады. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... айтсақ, өзеннің екі жағында тұрғандай құбылыстар
мен пікірлерді тұтастыру, терең қарама-қайшылықтар типтік ... ... ... Осындай жайттар туралы газет мәтіндерінде баяндалғанда
мәнді қарқындылық ... ... яғни ... ... орын ... – ә дегеннен, яғни мәтіннің басталған жері – тақырыпаттан
көрініс табады. Әрі ... ... ... ... ... жақсы
сақталады. Кеңес дәуірінде кеңінен таралған ... ... ... ... бар ... ... ... анық, мағыналық жүгі күшті, барынша мәнерлі болып келеді.
Тақырыпат ерекше пішінге ие ... ... ... ... те ... Ол ... ... қалай қабылданатынын болжай отырып
қойылатындықтан адресаттың ойлау жүйесін белгілі бір ... ... ... ... ... ... тақырыпат айрықша ақпараттық және
прагматикалық бағдарда жұмсалады. Қазіргі ... ... ... оның эмотивтік қызметінен көрініс табады. Мұндай қызмет
әсіресе, теріс баға берілген ... анық ... ... ... кейде тіпті сарказмға да жол беріледі): ... ... ... ал олар ... өзекке теуіп отыр (Жас Алаш,
27.07.2006) ... ... олар – біз, ... ... ... Таспаға түскен қазақ тілі қапастан да шығар (Айқын,
11.10.2006) ... ... ... шығу, қапас).
Каримовтың құдайы берді, Путиннің ешқандай амалы қалмады (Жас ... ... ... ... ... ... қалмау).
Бұлар – қазіргі газет мәтіні тақырыпаттарында ... ... ... алып ... көрсететін нақты мысалдар.
Сондай-ақ, бүгінгі тақырыпаттардың ақпараттық сипаты да айрықша басым
болып отырғанын айтуымыз қажет. Бұған әсіресе тақырыпаттың негізгі бөлігіне
қоса ... ... ... ... ... түсіндірме, қосалқы
тақырыпаттардың көптеп кездесетіні дәлел бола ... ... ... мақалада ұсынылып отырған ақпарат жайында болжам жасалып,
қысқаша талдау беріледі. Бұл ... ... ... ... алдымен
тақырыпаттардың көзге түсетініне, оқылатынына қатысты қолға алынған шара
деуге болады. Яғни ... ... ... ... негізгі
мәселенің жай-күйі түйінделе ұсынылады, сол шағын түсіндірме арқылы оқырман
тұтас мәтін мазмұнынан хабардар болады. Мысалы, Жанармай ... ... ... ... ... өткізуге болады (Егемен Қазақстан, 26.03.04).
(прагм.қарқ.: арзан-мол). Қашанғы өгей баланың кебін киеміз? ... ... ... ... 26.03.04) (прагм.қарқ.: өгей
бала, кебін кию). Жуа ... ... ... ... жасаған
«қамқорлығының» бір ғана көрінісі (Жас Алаш, 13.06.06) (прагм.қарқ.:
қоғамның қамқорлығы). Жұмыссыз жастар аз ... ал ... ... ... (Жас ... ... (прагм.қарқ.: жұмыссыз, маман, аз емес, зәру,
ал).
Контраст принципі тақырыпатта ғана ... ... ... газет мәтіндерінің өзінде де сақталады. Олар ... ... ... оқырман назарын аудартып, зейінін
ұстап тұру үшін қолданылады, яғни ... ... ... ... ... ... ... мәтіндерден алынып, өзгеріссіз немесе
өзгертіліп (трансформацияланып) ... ... ... ... ... мән ... онда баяндалатын оқиғаға ... да бір ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ
газеттерінде жиі қолданылады деуге ... ... ... ... ... (Егемен Қазақстан, 26.03.04) (С.Сейфуллиннің «Бандыны қуған ... ... ... ... (Жас ... ... Б.Нұржекеұлының
мақаласы). («Керей қайда барасың?» деген жырау толғауынан) т.б.
Келтірілген мысалдардан көрініп отырғандай, газет мәтіндеріндегі
логоэпистемалар ... ... ... трансформацияланған. Оқырманға
бұрыннан белгілі, үйреншікті нәрсенің ... ... ... ... прагматикалық әсер туғызып, газет мәтінінің ... ... ... ... ... көзқарасын білдіру үшін қарама-қарсы
ұғымдарды еркін пайдаланып, оларды біріктіруге де ... ... Оның бір ... ... газет мәтіндері тақырыпаттарындағы
мағыналық оппозициядан байқаймыз. Мысалы, Ресей тұр ... ... тұр газ ... ... (Айқын, 11.10.06) (өшіру/өсіру). Мұндағы
өшіру мен өсіру қарама-қарсылық мәндегі қолданыстар ... ... ... ... ... ... тұр. Жері ... жерге зәру, ал бұған Астананың әкімі Шөкеев не дер екен? (көп ... (Жас ... ... ... кең ... тәсілі ретінде антонимдер
қолданысы еске түседі. Өмірдегі қарама-қайшылықтарды ... ... ... жұмсау – журналистер арасында бұрыннан бар ... ... ... ... ... түсу мақсатымен бүгінгі журналистер
дәстүрлі лексикалық қарама-қарсылықтармен ... ... тың, ... ... тосын қолданыстарды – контекстуалдық антонимдерді кеңінен
пайдаланады. Контекстуалдық антоним немесе ситуативтік контрастқа бүгінгі
газет мәтіндерінен ... ... ... ... ... Тағы да ... іс жоқ (Жас ... 03.08.06). (Сөз – іс, көп – жоқ). Бала ойнайтын
жерде ит те ... ... – ит, ...... (Жас Алаш,
03.08.06). Осыдан бес күн бұрын өзіміздің Байқоңырдан ... ... атты алып ... ... ұшырады. Алып зымыран тасығыштың
ыңыранып-күңіреніп жерден көтеріліп ұшқаны да сол ... 73 ... ... ... ... ... (Жас Алаш, 03.08.06) (өзіміздің
«Байқоңыр» - Ресейдің ... ... ... ұшу – ... ... ... ... армандап жүргенде, Шардарадан айырылып қалар түріміз бар
(Жас Алаш, 08.02.05), ...... ... ... ... оған ... бейстандарттық,
бағалауыштық, жарнамалық, қарқындылық сипат бере отырып, ... ... ... ... Мұндағы адресат психологиясы мен
эмоциясына әсер етуші маңызды фактор – ... ... ... Яғни
мәтіннің әсер ету күшін неғұрлым қарқынды ете түсу мақсатымен таңдалынып
алынған прагмемалар ... ... тың ... ... ... де соғұрлым басым болады. Қазіргі қазақ ... ... ... «Біз – ... түріндегі оппозициялық күштердің жұбы ... ... ... прагматикалық әсерін күшейту мақсатымен
кеңінен ... ... ... ... да ... ... жатқызылып, 3.2.2 тармақшада арнайы қарастырылды.
Тілдік қайталама немесе реприза құбылысы деп ... ... ... ... ... синтаксистік
конструкциялардың қатар тұрып яки арасына бірді-екілі өзге ... ... ... ... ... ... элементтердің бір-бірінен алшақ емес, мүмкіндігінше жақын
(тіпті қатар) орналастырылуы – оларға баса ... ... ... ... ... бөлу ... ... тәсіл. Сөйленім мәнерлілігін
күшейту үшін пайдаланылатын өзге сөзжұмсамдық фигуралар сияқты қайталаманы
да ... ... ... ... ... деп ... ... бір сөйлемнің құрамында бір сөздің ... рет ... ... болса, екі немесе бірнеше рет қайталана ... ... ... күшейтуге бағытталған арнайы тәсіл болмақ.
Қазіргі қазақ газеттеріне шолу жасағанда байқалған ерекше ...... ... ... ... айрықша, баса аударту қажет деп тапқан
элементтің) бір ... ... ғана ... ... мәтіннің өн бойында бірнеше
дүркін жұмсалуы.
Қазіргі қазақ газеті мәтіндерінде кеңінен қолданылатын қайталамаларды
үлкен екі ... ... ... ... ... синтаксистік қайталамалар (синтаксистік конвергенция);
3. дыбыстық ұаттамалар (аллитерация, ассонанс ... ... ... ... ... қалыптастырып,
іске қосатын қосымша мәндік реңктер жеткізіледі.
Лексикалық ... көп ... ... ... ... ... Ол ... бөліктерін
байланыстырушы қызметін атқара отырып іс-әрекеттің қарқындылығын немесе
басқыштана сатылануын, өрбуін ... Оның өзі ... ... ... еместігі белгісі бойынша жіктеледі. Жұмыста аталған қайталама түрінің
газет мәтіндерінде қолданылуына қатысты ... ... ... ... ... ... деп бір ... өзгеріссіз (бастапқы күйінде)
бірнеше рет ... ... ... Қару-жарақ көбейген сайын өлім де
көбейеді (Жас Алаш, 09.06.05). Егер ішкі өнім ішкі ... ... ... ... сыртқы жағдайдың бізге әсері болмас еді (Жас Алаш,
09.06.05). Ұқсас емес ... ... ... ... ... Ол ... ... әсер тудыру тәсілі ретінде
қолданылады. Мысалы: Кейбір мектептерде асхананың не ... ... ... алып жатыр (Айқын, 11.10.06). «Қазақмыс» ... ... ... ... ... ... емес ... әсіресе көп мағыналы сөздердің мәндік реңктерінің аса ... ... ... ... ...... және
құрылымдық алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Мұнда ... тура ... ... түрлене қолданылуы оқырман назарын аударту құралы
болып табылады. Олар газет материалына артылатын мағыналық ... ... ... мәнерлілігін арттырады. Осының нәтижесінде газет мәтінінің
прагматикалық ... де ... ... ... ... ... ... қайталаманың түрі –
синтаксистік конвергенция – ... ... ... ... ... ... ... сөзге синтаксистік қатынасы жөнінен бірден
бағынышты, тәуелді болатын элементтер ... ... ... ретінде сөйлемдегі
бірыңғай мүшелерді атауға болады.
Қазақ газетінде мәтін қарқындылығын арттыру үшін синонимдер жиынтығы,
бірыңғай ... ... ... ... ... ... тәсілдер пайдаланылатыны анықталды. Мұндай мәтіндерде
метафора, теңеу, гипербола амалдары жиі кездеседі. Мысалы: Өмірге ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан,
30.06.04). Көңіл көңілден су ішеді. Адалдықты арына серік ете ... ... ... қарт ... ауыл ... ... сыр. ... Қазақстан,
25.06.05).
Әр кезеңнің пісіп жетілген, тіптен де болмай қалмайтын тарихи толғақты
кезеңі болады. Тарих толғатады. Ал қатты толғақ жаңа бір ... ... ... Оның ... ... ... де ... қойып, тоқтата алмақ
емес. Өйткені тарихи құбылыс қай-қайсымыздың да еркімізден тысқары ... ... ... ... Уәли ... мен ... селкеулікті
тарихи аспектіде қарастыра бағалаған жөн болмақ /.../.
Жалғаулықтардың, параллель конструкцияларының қайталана қолданылуын
айрықша ... ... ... ... ... ... арттыру мақсатымен жиі қолданады. Өйткені адресантқа жүктелген
маңызды прагматикалық міндет – адресаттың ... әсер ете ... ... бір ... күйге түсіру – осындай жолдармен орындалады. Осы
мақсатқа қол жеткізілуі үшін өзге де ... ... ... ... ... ... ... тармақта «Сөз ойнатым» деп аталады.
Сөйлеу әрекетінің ерекше түрі – сөз ойнатым ғалам бейнесінің немесе
бізді қоршаған ... үзік ... ... ... көрсетудің
анағұрлым тиімді тәсілі болып табылады. Газет мәтініндегі сөзойнатымның
негізгі мақсаты – мәтінге ойнақылық, жеңіл ... юмор ... ... ... эмоционалды-экспрессивтік әсерін күшейту, басқаша айтқанда комизм
әсерін тудыру.
Газет мақаласындағы комизмнің ... ... екі ...... ... және ... ... талдап-түсіну арқылы туындайтын комикалық ... қол ... ... ... ... ... ... құбылысы ең әуелі оның
айқын прагматикалық бағыттылығынан көрінеді. Жұмысымызда ол ... ... ... қатысты қарастырылды. Қазіргі газеттерге шолу жасағанда
аталмыш ... ... ... жанрына дендеп еніп келе
жатқандығы байқалды.
Зерттеуімізде сөзойнатым тәсілі қазіргі газет мәтінінің прагматикалық
әлеуетін ... аса ... ... ... ... Ол ... ... және синткасистік нормалардан ауытқуға, контраст принципіне
негізделе отырып, оқырман санасында қалыптасқан дәстүрлі үрдістерді ... әсер ... ... ... ... ... ... Мәтіндегі комикалық әсердің когнитивтік-прагматикалық табиғатын
ашу үшін фреймдер іске қосылады. Бұдан бөлек ... ... ... да ... ... психолингвистикалық
қырын айқындайды.
Сонымен сөзойнатымды бей-берекет қолданылатын, ешбір ... ... ойын ... ... ... ... бір прагматикалық
мақсатта жұмсалуы тиіс, сөз мәдениетінің ... бір ... ... ... ғана ... ... әсерді туындататын, сондай-ақ
адекватты түрде түсінілетін қару ретінде ... деп ... 3.3 ... ... ... саяси дискурс мәселесіне
арналды. Кез келген ресми басылымда ... ... ... ... беру, спорт, өнер тақырыбымен салыстырғанда саяси мәселелер ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігі осы саяси ахуалға
тікелей байланысты болғандықтан ондағы барлық әлеуметтік т.б. ... ... ... отырады. Осымен байланысты күнделікті жаңалық
жаршысы газет бетінде де негізгі орын саяси ... ... ... ... ... ... тақырыптардың ішінен саяси дискурсқа кеңірек
тоқталдық.
Қазақ баспасөзіне шолу ... да ... ... ... негізгі
ұғымдар – РR-мәтін мен ... ... ... ... ... айналымға алғаш Зеллиг Харрис енгізген (1952) ... ... ... жарнамаға қатысты қолданылған болатын. Кейіннен
ХХ ... ... ... ... ... ... ... американдық және еуропа ғалымдарының еңбектерінде
кеңінен жұмсала бастады. Ал 80-90-жылдары аталмыш мәселеге ... ... ... ... ... ... ұғымы тіл біліміндегі
антропоцентристік ... ... ... ... салалардың
(психолингвистика, социолингвистика, паралингвистика, нейролингвистика,
когнитивті лингвистика, прагмалингвистика т.б.) ... ... ... ие ... ... салалардың іштей жіктелуімен бірге
интерграциясы осы дискурс ұғымының төңірегінде шоғырланды ... ... ... әлі күнге дискурсқа берілген анықтамаларды аяқталған,
толыққанды, дәл деп ... ... ... дискурсты прагматикалық
тұрғыдан талдағанда коммуникативтік ситуацияға және оған қатысушыларға
байланысты ... ... ... сондай-ақ
коммуниканттардың мақсат-ниеттері басшылыққа алынуы тиіс. Қандай да бір
ақпаратты алғанда оқырман ... сол ... ... ... қиял-
дүниесін елестетуге тырысады. Басқаша айтқанда, дискурсты түсіну ... ... ... ... және ... ... ену ... болады. Ал өз
кезегінде адресант сол дүниені керекті нұсқада ... үшін ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін мынадай прагматикалық
белгілер көрсететінін айтады: мақсатты бағыттылығы айқын әлеуметтік әрекет;
ситуация шарттары (дискурсқа ... ... ... ... ... сипаты т.б.); құндылықтар, стратегиялар, жанрлар. Сондай-
ақ мәтін және дискурс ... ... ... ... Ж.Кеншінбаева, Д.Әлкебаева, Г.Матжанова т.б. зерттеушілер әр
түрлі қырынан ... ... ... алғанда дискурсты адресант – мәтін – адресат
үштағаны төңірегінде қарастырған жөн. Осы ... ... ... ... ... ... ... асады дей алмаймыз. Бірінші және
екінші компоненттердің дискурсқа қатысуы міндетті, сөзсіз болатын нәрсе. ... ... ... нақты дискурсқа түрліше деңгейде қатысады.
Басшылыққа алған осы ... ... біз ... ... ... деңгейде қарауға тырыстық. Яғни кез ... ... ... тақырыпты қағаз бетіне түсіргенге дейін автордың ой елегінен ... ... ... ... адресанттың прагматикалық ұстанымы
ұғымы аясына кіретін сәттерді ескере отырып, сол ... ... ... ... құралдар арқылы өрнектелетініне, қалайша безендірілетініне дейін
мән берілді. Ал ... ... ... маңызды компоненті – адресатқа
қатысты зерттеуді мүмкіндігінше оқырмандар арасында жүргізген сауалнама,
диспуттар ... ... ... Аталмыш тәсілдерді қолдана
отырып қазіргі қазақ баспасөзінің қоғамдағы саяси дискурсты қалайша және
қандай дәрежеде айшықтайтынын ... ... 3.3.1 ... ... PR-мәтінінің қолданысына ... ... ... ... ... деп атау ... Осыған орай бүгінгі
қоғамдағы ахуалды бірнеше кеңістік құрайтынын айтуымыз керек. Соның бірі –
БАҚ қызмет ететін ... ... ... ... кеңістігіне
әртүрлі тәсілдермен енеді. Әсіресе адамдар арасындағы қарым-қатынасты
реттейтін әсер етудің ... ... ... ... ... пен жарнаманың рөлі айрықша маңызға ие. Сондай-ақ
көппартиялық саяси жүйеге ... ... ... ... PR (паблик
рилейшнз) бүгінде аса қуатты саяси тәсілге айналып отыр.
Жалпы «паблик рилейшнз» тіркесінің тікелей ... ... ... ... ... басқару қызметінде онсыз жұмыс істеу
мүмкін емес. Әсіресе ... ... ... тікелей байланыс жасау
салаларының қызметкерлері үшін оның маңызы зор. ... ... ... ... қол жеткізіп алмай басқару ... ... ... Ал ... пен партия қызметтеріне қатысты алғанда бұл
проблема өткірлене түседі. Себебі халық арасынан шыққан ондай өкілдер ... ... ... орнатпай ешбір табысқа жете алмайтыны ... PR шын ... ... ... ... ... ... бір мақсатқа қол жеткізу үшін жүзеге асырылуы тиіс іс-шаралар ұзақ
уақытқа жоспарланады, қандай да бір ... ... жеке ... ... ақпараттық басымдықтар айқындалады. Сөйтіп PR басқару процесінің
маңызды ... ... Осы ... ... жүзеге асырушы
ақпарат көздерінің бірі – ... ... ... ... прагматикалық ұстанымына, көтеретін тақырыбына, қамтылатын
деректердің алуан түрлілігіне, ... ... ... ... ... ... ... жалпы халықтық, халықаралық ... ... ... ... ... яки ... ... сәйкес
позитив және негатив бағыттағы PR мәтіндер деп бөлуге ... ... ... ... саяси сайлаулар науқаны кезінде электораттың басым
бөлігін өз жағына шығару мақсатымен ... ... ... ... ... PR ... БАҚ-тың барлық түрлері бойынша
«қарша борататыны» жасырын емес. Тіпті жеке тұлғаның көпшілік ... тиіс ... ... өзі ... жұрт ... ... ... адамгершілік тұрғысынан алғанда құптарлық емес.
Саяси коммуникация жүйесі ... бір ... ... қол ... ... ... әсер ету құралдарынан тұрады. Зерттеуші Б.С.Ахатованың
айтуынша, саяси коммуникация мынадай құрамдас бөліктерден: 1) саяси PR; ... ... 3) ... жарнамадан тұрады. Саяси PR ... бір ... ... ... ... ... қайраткер) деген сенімін
қалыптастыру мақсатымен ұзақ уақытқа жоспарланады; 2) ал саяси үгіт-насихат
сол қалыптасқан сенім ... ... ... ... бір ... үшін ... санаға нақты саяси идеяларды сіңіреді; 3) ал ... ... сол ... ... ... ... «дұрыс таңдау
жасауға» шақырады, яғни нақты бір саяси партияға немесе оның көшбасшысына
дауыс беруге үндейді. [20,110] ... ... ... ... ... әсер ететін ... мен ... ... PR-дың
коммуникативтік ықпалы әлсіздеу болады. Бірақ жоғарыда аталған ... ... ... ... дей ... ... да бір үміткердің
кандидатурасына қарсы пікір туғызу үшін бейәдеп, ... ... ... ... ... мұндай «қара PR» көпшілікке жарнамадан да
қатты әсер етеді. Онда ... ... ... ... ... бәсекелес субъектіге әртүрлі жала жабылады, тіпті ... де ... ... ... мұның барлығы да «жұртшылықпен
байланыс» деген ұғымды білдіретін ... ... ... қайшы
әрекеттер болып табылады. Мәселені кеңірек аяда қарастырсақ, бұл ... ... ... ... деп бағаланады. Біз PR-мәтіндердің
қазіргі қазақ ... үлес ... мен ... ... танытатын тәсіл ретінде арнайы тоқталдық.
Аталмыш екі түрінің ішіндегі негатив мәндегі PR-мәтіндер аудиторияның
назарын көбірек аударатындықтан басылымдар да ... ... ... ... деуге болады. Яғни негатив мәнді PR-мәтінді көбейткен
сайын газет таралымы да, соған сәйкес танымалдығы да арта ... ... ... мәндегі PR-мәтіндердің өзін іштей 1)
агрессивтік сипаты басым, журналистік этиканы ескермейтін және 2) ... ашық ... ... ... ... ... ... жазылатын, жағымсыз теріс пікірлерін ашық ... ... ... беретін мәтіндер деп бөлуге болады.
Көріп отырғанымыздай, бүгінгі баспасөзді ... ... ... ... ... ... белгілердің бірі – осы PR-
мәтіндерінің актив ... ... өзі сөз ... ой ... ... ... ... үшін үйреншікті қолданыстарға
айналғандығын ... ... ... ... кез ... ... кездестіруге болады, бірақ «Егемен Қазақстандағы» PR-мәтіндер
негізінен жағымдылығымен, оң пікірлерге негізделгендігімен сипатталса, «Жас
Алаш», «Ақ Жол ... ... ... ... сынап-
мінеуге, объектіге алынған PR-субъектінің кемшіліктерін баса көрсетіп,
аудитория ... ... ... ол ... ... жағымсыз көзқарастар
қалыптастыруға бағытталатындығы байқалады. Біз ... ... ... ... мақсатта қолданылатын тәсіл деп табуды жөн көрдік. Өйткені PR-
ақпараттарды теледидар арқылы ... үшін ... ... ... ... ... негізделіп, дәлелденуі тиіс. Ал қағаз арқылы,
жазбаша формада таралатын PR-ақпаратқа мұндай талаптар қойыла ... ... ... ... фотосурет арқылы ғана дәлелденуі
мүмкін, бірақ бұл – міндетті шарт емес. Осы жағдай да ... ... ең ... БАҚ түрі ... ... ... себеп болады деп
ойлаймыз.
3.3.2 «БАҚ құралдарында PR-ақпаратты тарату ... ... ... манипуляция)» атты тармақшада медиа-мәтіндегі тілдік
манипуляция тәсілі кеңінен сөз ... ... ... ... прагматикалық мақсатына жету үшін автордың үнемі жақсы, дұрыс
тәсілдерді қолдана бермейтіні ... Яғни ... ... ... дұрыстығына сендіру үшін оқырманның ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
өзгерістер енгізуге тырысады. Автор ... ... ... ... ... екі топқа бөліп, оларды:
1. Тілдік амал-тәсілдер;
2. Тілдік айла-тәсілдер деп атадық.
Мұндағы бірінші топқа бұрыннан белгілі, ... ... ... ... әсер ету үшін ... ... бірліктер, екінші
топқа реципиентке жасырын түрде әсер ету үшін, авторлардың ... ... ... ... ... мүдделерін жүзеге асыру үшін ... ... Осы ... ... ... ... лингвистикалық
әдебиетте «тілдік манипуляция» деп аталып жүр.
Қазіргі қоғамымызда манипуляция тәсілі (шындықты ... ... ... ... ... көз ... ... сайлау
қарсаңында және сол науқанның барысында қазақ баспасөзінде ... яғни ... ... ... ... ... ... баспасөзді жаулап алатыны анықталды.
Бір сөзбен ... адам ... өзін ... орта ... ... таза ... ... медиа-сүзгіден өткізілген, өңделген,
автор көздеген мүдделерге сай құрылған күйде алуы осы бұрмалаудың ... ... ... ... кеңінен жол ашады. Баспасөз бетіндегі
сайлау қарсаңындағы ... ... ... ... ... тәсілдер арқылы кеңінен көрініс табады. Ондағы түрліше
амал-тәсілдер жинала келіп ... ... ... ... ... ... Бұл ... газет материалдарының әсерін күшейтуге
бағытталған тәсіл болып табылады.
Жұмысымызда қазіргі қазақ газеттеріндегі тілдік манипуляция тәсіліне
құрылған ... ... ... оған ... ... тұжырымдар
жасалды: біріншіден, тілдік манипуляция көпшілік көзінен тасалау, беймәлім
жағдайда өтетін оқиғаға арналған мәтіндерде кеңінен ... ... ... ... ... ... ... табатыны анықталды; екіншіден,
мұндай PR-мәтіндерде адресанттың прагматикалық ... ... ... ...... ... ... қолданылатыны
байқалды; үшіншіден, тілдік ... ... ... ... ... ... ... «шенеуніктер»,
«биліктегілер» түрінде аталатын мұндай Х-субъектілер «Өзім –Өзге» бинарлы
концептісінің екінші сыңарының мәнін жан-жақты ашуға бағытталады.
3.4 ... ... ... ... ерекшелігі» деп аталатын
тармақта қазіргі қазақ баспасөзіндегі саяси концептілерге көбірек көңіл
бөлінді. ... ... ... ... ... ... ... Билік – Президент – Заң – Оппозиция – Халық түрінде
көрсетуге болатындығы анықталды. Осы ... ... аясы аса ... ... ... шеңберінде қарастырылды. Себебі аталмыш
терминдер қазіргі қазақ басылымдарында жиі ... ... ... ... ... ... ұғымдарға айналып отыр. Сондай-ақ олардың
мазмұндық ерекшелігі ұлттық, мәдени, ғылыми, тарихи, жалпы ... ... ... ... ... ... ... вербалдануы нақты
мысалдар түрінде көрініс тапты: «Билік – үлкейткіш шыны... Онда сиқырдың
элементі бар», «Билік – ... ...... деген алып машинаның
тетіктерін іске қосу», «Биліктің бөденесі» ... ... ... – Алаш деген арбаның қос тертесі», «Билік бір ... ... және ... ... ... – ашса ... жұмса
жұдырығында ұстау» т.б.
Медиа-мәтінге прагматикалық және когнитивтік ... ... ... екі ... ... ... ... алып қарастырудың мәні зор.
Осылайша зерттеу нәтижесінде газет материалына ... ... ... ... ... ... кескіндемесі (немесе
ақпараттық-талдамалық қаңқасы) сай келетіні анықталды. ... ... ... ... ... ... | ... мәтінінің |Мәтін құрылымы |
|ұсынған концепті | ... ... ... ... | |
| | ... бастапқы |Мәтіннің бірінші|
|1. Негізгі қабат | ... ... ... |
| | | | ... ... қабат | ... ... ... ... |
| | | ... |
| | | | |
| | ... ... | ... Этимологиялық | ... ... мен ... ... ... | ... ... | ... ... жайт, осындағы концепті құрылымы тұрақтылығымен
сипатталса, мәтіннің ақпараттық-талдамалық қаңқасын ... ... ... ... ... Яғни ... ... барлық жанрларында
концептінің үш қабатты құрылымының көрініс табуы шарт ... ... ... ... ... ... ... – кіріспе, жинақтаушы,
дәйектеуші, түйін және мәре ... ... ... мәтінге қатысты
қолдану тиімді болмақ.
Зерттеу жұмысының 3.5 ... ... ... газеттеріндегі жаңа
қолданыстарға семантикалық және прагмапсихолингвистикалық талдау жасалды.
Ол үшін ... мен ... ... ... ... ... ... Мерзімді баспасөз бетінен
жиналған тілдік материалдарды саралай келе жаңа қолданыстарды прагматикалық
тұрғыдан, яғни адресатқа түсініктілігі, әсерлілігі жағынан мынадай 3 ... І. ... ... қолданыстар (жоғарғы топ);
ІІ. Уәжділігі бәсең қолданыстар (аралық топ);
ІІІ. Уәжділігі солғын қолданыстар (төменгі ... ... ... ... жаңа ... ... ... орнығуында БАҚ-тың атқаратын рөлі зор. Өйткені бұқаралық
санада ғаламның ... ... ... үшін қоғамдық-саяси ұғымдарды
білдіретін терминологияның ... зор ... ... ... ... ... ұсынылатын қоғамдық саяси терминдер арқылы социум
мүшелері ақиқат болмысты концептуалды деңгейде ... ... ... ... ... ... ... сөзқолданыстар
бірте-бірте контекссіз-ақ түсінілетін танымалдық деңгейге жетеді.
Қазақ газеттеріндегі әсер етудің қосалқы факторларды – Айдар ... 4. 1 ... ... ... ... прагматикасы»
деген тармақта арнайы қарастырылды. Газет – ... ... ... ... жатқан алуан түрлі мәліметтердің топтамасы емес, тақырыптық,
идеологиялық, жанрлық ... орай ... ... ... ... күрделі жүйесі ретінде қарастырылуы
тиіс. Ол жүйе газеттің бір санында жарияланатын ... ... ... ... одан соң ... жіктелуінен көрінеді. Сөйтіп, өзара
мазмұндас, объектісі мен көтеретін ... ... ... ... ... мүмкіндігінше бір-бірімен қатарластырыла орналастырылады. Мұны
бір ... ... ... деп ... ... Осы ... өз ... айдар
және тақырыпат (заголовок) деп бөлінеді. Осындағы айдарлар газеттің ішкі
құрылымындағы ... ... ... табылады. Олар бағанда бірнеше
(тұрақты шамалар) газет типіне ... және ... ... тән
спецификалық ақпараттарды танытады [21]. Зерттеушілер айдарды газеттегі
тақырыптық бөлімдердің және ... ... ... ... кейде
материал жанрының көрсеткіші ретінде сипаттайды.
Газеттегі тақырыпаттық кешен құрамына кіре ... ... ... ... тән типтерді қалыптастырушы қызметін атқарады. Жалпы
айдарлар ... ... ... ... ерекшелігі,
хабарламаларды іріктеу стилі, ... ... ... ... ... ... ... материалдарының әртүрлі айдарларға топтастырыла ұсынылуы бір
жағынан, редакция жұмысын жеңілдетсе, екінші жағынан, ... ... ... ... болады. Өйткені, кез келген оқырман қолына тиген
газетке алдымен көз жүгіртіп шығады. ... ... ... ... мәтіннен оқшау, ықшам түрде берілген айдардың реципиент көзіне
бірден түсетіні сөзсіз. Айдар ... ... ... ... ... да ... хабардар болатын оқырман осы мәтінді өзі
үшін аса пайдалы немесе қызықты, қажетті деп белгілеуіне ... ... ... ... ... тақырыптық, екіншіден, ақпараттық, үшіншіден,
жарнамалық қызметтерді қатар атқаратын прагматикалық маркер болып ... ... ... ... ... ... ... тұтастықтың
бір бөлігі деп тануға болады. Соған сәйкес тақырыпат пен айдардың атқаратын
қызметтері бірдей деуге негіз бар.
Жұмыстың 4.1. 2 ... ... ... ... ... қызметі жан-жақты қарастырылып, қазақ басылымдарынан жиналған
тілдік материалдар негізінде дәйектелді. Тақырыпат медиа-мәтіннің ... бір ... бола ... ... ... және ... атқарады. Осындағы атауыштық қызметі мәтін атауының ондағы
ақпараттан хабардар ... және онда ... ... баға ... ... ... қызметі мәтіннің ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады. Мұны
коммуникативтік қызмет деуге де болады. Өйткені ақпараттық қызметті атқара
отырып, материал ... ... ... ... ойлау жүйесіне
әсер етеді. Материалдағы ... ... ... аз тілдік құралдар
арқылы жеткізе отырып ... ... ... желісін
интерпретациялауға қатысады. Прагматикалық қызмет ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсер
етеді. Ол қосалқы қызметтерге графикалық айшықтау, бағалауыштық, жарнамалық
және интегративтік функциялар ... ... ... ... кез
келген газет мәтініне қатысты сөзсіз атқаралатын тұрақты сипатта ... ... әр ... ... ... көрініс табады.
Прагматикалық қызметтің өз деңгейінде атқарылуы ... ... мен ... ... ... ете отырып газеттің бұқаралық
санаға тигізетін ықпалын барынша күшейтетін маңызды фактор деп санағанымыз
жөн.
4.1.3 ... ... ... ... прагматикасына арналды.
Кеңес кезеңіндегі таптаурындық, эмоционалдық бояуы солғын, қатаң
стильдегі тақырыпаттардан үлкен ... ... ... ... ... ... күштілігімен, жоғары мәнерлілігімен
ерекшеленеді. Әсіресе бағалауыштық, экспрессивтік, жарнамалық мән арқалаған
ойнақы да қызықты тақырыпаттардың прагматикалық рөлі зор. Олар ә ... ... ... ... ... ... оны мақаланы белгілі
бір бағдармен қабылдауға дайындайды. Осы ... ... ... ... құрылған тақырыпаттардың көбірек кездесетіні
байқалды. Мұның өзі бүгінгі ... ... ... ... ... ... бағытта дамып қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Қазіргі тақырыпаттың бағалауыштық сипаты ... оның ... ... табады.
Газет мәтіні тақырыпатының мағынасын түсінуде адресат ... ол ... ... ... оқырмандарында қалыптасады.
Осы пресуппозиция ... ... ... ... ... ... ... «Жеңгесіндей сырласты» (Е.Қ.,
06.03.04). Бұл ... ... ... сөз ... мәселе (әңгіме
тақырыбы, болған жері, уақыты, оған ... т.б.) ... ... ... ... ... ... менталитетке тән етене жақын болу, ойын бүкпесіз
ашық айту сияқты жақын, пікірлес, бір-біріне жаны ... ... ... ... ... жылы ... сипаты аңғарылады.
Жеңгесін анасындай көретін қазақ ұғымында одан ... сыр ... яғни бұл ... ... ... ... ашық ... білдіреді. Осындай аялық білімге ие адресатқа бұл тақырыпат
ерекше әсер ... ... ... ... ... ... сәтте оқырман
санасында «жақындық», «жанашырлық», «сенімділік», ... ... ... ... ... ... ... танысуға деген
қызығушылығы оянады. Дегенмен, мақаланы оқып шыққанда аталғандардан мүлдем
басқаша ассоциациялар ... да ... ... ... ... мақала
мазмұнымен толықтай емес, ішінара байланысты болатын, прессуппозицияға
негізделген меңзеу сипатындағы тілдік бірліктер деп ... ... ... ... мазмұнымен онда баяндалатын іс-әрекеттің (оқиғаның) өту
сипаты бойынша ғана байланысып тұр.
Қазіргі қазақ баспасөзінде оқырманның назарын аудартып, ... ... ... ету» ... осы сияқты ұлттық танымды көрсететін,
эмоционалдық бояуы қанық, бедерлі оралымдарды ... ... ... келе жатқаны байқалады. Мысалы «Сақтансаң сақтайды» («Құдай
сақтанғанды сақтайды») (Е.Қ., ... ... бала ... ... ... түгімен жұту жеңіл-желпі диета болып қалды» (Ж.А.,
22.11.05); «Дымды ... ... (Т., ... «Әр әнші ... ... жүр» (Ж.А., ... т.б.
Газеттің бір санындағы тақырыпаттар жиынтығы оқырманға сол күнгі
шығарылымда берілген ақпараттар туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... газет шығарушының осы санда ... мен ... ... ... ... ... газет тақырыпатындағы тыныс белгілердің қолданысы
қарастырылды. Тыныс белгілері – мәтін тақырыпатына ... ... ... ... Олар ... стилистикалық бояу үстеп адресаттың оны
түсінуі мен қабылдауын жеңілдетуге өзіндік септігін тигізеді. Құрылымы
айрықша ... ... ... ... сұрау белгісі, леп
белгісі, қос нүкте, ... ... көп ... сияқты орфографиялық
белгілер айрықша спецификалық семантикаға ие болып, мәтіннің прагматикалық
бағыттылығын көрсетеді.
Жалпы ... ... өзі ... ... ... мәні ... ... бұрын келген сөздің қолданылу ... ... ... ... ... экспрессивтік бояуды т.б. күшейте түсу ... ... ... кейде қатар қойылады. Газет мақаласының
тақырыпатында қоса-қабаттала қолданылғанда олар автордың ... ... ойын ... ... Газеттік дәстүр бойынша ... ... ... ... ... ... болғанымен, кейбір
газеттерде тұрақты айдарлармен берілетін материалдың тақырыпатынан кейін
қос ... ... ... Бұл ... белгінің синтаксистік
пішіндеуші рөлін баспасөз қызметкерлері тез аңғарады. Жалпы кез ... ... ... ... ... белгілі, өйткені ол-
баяндалатын күрделі ойдың (гипер мәтіннің) басталғанын білдіретін ... ... ... ... ... ... шолу ... проблемалық мақалалардың тақырыпаттарында т.б түрліше комбинацияда
келген (?! ?...!?) ... ... ... көз ... ... прагматикаға қатысты зерттеуде көп ... ... ... ... ... көпфункционалды
таңбалар жүйесі бола отырып, алуан түрлі мәндерді жеткізеді. Сөйтіп олар
ақпаратты кодтау мен оны ашу ... ... ... ... ... Ауызша сөзжұмсамдағы ақпаратты кодтау және кодты ашу мәселелері
вербалды және паравербалды құралдар ... ... ... ... ... графикалық және параграфикалық құралдарға ... ... ... иесі өз коммуникативтік-прагматикалық тәжірибесіне сәйкес
пайдаланады» дейді. [24,3]
Сонымен, газет мәтіні тақырыпатындағы ... ... ең ... ... ... күшті, бейвербалды болып табылады, яғни сөзбен
жеткізілмеген мағыналық жүк осы тыныс белгіге артылады;
• сөзбен эксплицитті түрде ... ... ... ... ... ... ... тыныс белгілері жеткізеді;
• тыныс белгілердің емле ережелерінде қабылданып, орныққан орнын
ауыстырып, кері ... (көп ... ... ... келуі),
тіркестіріп (комбинациялық, яғни бірнеше тыныс белгісін
қабаттастыра қолдану) ... ... ... ... ... ... ... назарын ерекше
аударту немесе автордың кесімді пікірін білдіру емес, адресатқа ой
тастау, оқырманда алуан ... ... ... мәні зор. ... та, редакция да өздерінің нақты пікірін ашық білдірмейді
немесе «қай мақамға салуды», «неге жоруды» оқырманның өз еншісіне
қалдырады;
• тыныс белгілердің, ... көп ... ... ... ... ... түрлі ассоциацияларды
туындататыны хақ.
Кез келген тақырыпатты оқыған сәтте, адресат ол мақаладан өзі үшін аса
өзекті, өзін ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ
тақырыпат құрамында бұрыннан таныс сөзқолданыстың болуы адресаттың тілдік
санасында және ... ... ... ... ... туындап,
қалыптасқан ассоциациялардың көрініс беруіне себеп болады.
Тыныс белгіні ереже бойынша дұрыс қою немесе орнын ауыстырып қолдану,
тіпті мүлдем ... ... өз ... деп ... ... ... тыныс белгісін қоймай кетудің себебін автордың ... ... ... Мұны ... ... ... ... уәжсіз
ауытқу деп атауға болады.
Қорыта келгенде, газет мәтіні ... ... ... ... ... бірдей емес екендігіне көз ... ... ... ... 3 топқа бөлуге болады:
І. Прагматикасы аса күшті тыныс белгілер:
а) 2-3-4-5 белгінің ... ... ... ... деп атауды жөн
көрдік: ?..; ?!; ?!.; “… ? …”
ә) көп нүктенің әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... Прагматикалық әсері орташа дәрежедегі тыныс белгілер: жеке тұрған
сұрау белгісі, леп белгісі.
ІІІ. Жалпы ... ... сай ... ... белгілер:
сызықша, үтір, қос нүкте.
4.1.5 тармақшада Фразеологизмдерге құрылған ... ... ... ... мәтініндегі тақырыпаттар қашан да прагматикалық бағыттылыққа ие
болып, оқырманға, оның аялық біліміне ... олар ... және ... тән ... ... қалыптасқан мәдениет
аясының шарттары ескеріле отырып қойылады.
Талдау, сындарлы ойлау тұрғысынан жазылған ... ... ... анық мәнді болмайды. Оларды құрайтын ... ... ... ... ... жұмсалады, оларда қолданылған
стилистикалық тәсілдер тұтас мәтін көмегімен немесе оның жеке бір ... ... ... ... ... негізінен аялық білімдер
пресуппозициясына сүйенеді. Оларда қатталған ақпаратты түсіну үшін ... бай ... ... ... ... ... адресатқа жақсы
таныс, белгілі өлең жолдарынан алынуы оны ... ... ... ... ... ... ерекше күшейтеді.
Қазақ газеттеріндегі тақырыпаттарда («Егемен Қазақстан», «Жас Алаш»,
«Түркістан», «Ана тілі» т.б.) ... ... әр ... ... байқалады:
1. Аллюзиялар көркем әдебиет туындыларының (прозалық, поэзиялық,
драмалық шығармалар) атауларын меңзеуі ... Мыс: ... ... (Ж.А., ... ... болып қаланар кетігің қайсы?» (Т.,
08.08.02).
2. Газет ... ... ... ... аллюзиялар
кездеседі: «Байлар да жылайды» (Ж.А., 24.12.05); ... ... ... ... ... тақырыпаттарында белгілі әндердің, әнұранның, эстрадалық
туындылардың аттарына қатысты аллюзиялар жиі кездеседі: «Махаббат – ... (Е.Қ., ... ... – жас ... Алматы – бас қала» ... «Қош бол, ... ... (Ж.А., ... ... ... прецедентті мәтіндер қолданысына негізделген.
Ю.Н.Карауловтың айтуынша, прецедентті мәтіндеге: «тұлға үшін ... ... ... ... бар ... тұлғаның айналасындағы адамдардың
бәріне де кеңінен ... ... ... ... ... бірнеше
қайтара қолданылатын мәтіндер жатқызылады» [25]. Ал қазақ зерттеушісі ... ... ... ... тәсілдерін
квантитативтік және квалитативтік және аралас түрлерге бөледі. Бірінші
түрінде ... ... ... бір сөйлем басқа ... ... оған ... сөз ... ... ... ... мәтіндегі тұтас сөз емес, оның бір бөлшегі, яғни форма немесе
бірлі-жарым әріп өзгертіледі, аралас ... осы ... ... алма-
кезек қолданылады. [26]
Тақырыпаттың ... ... ... үшін ... ... өзге де ... тәсілдер қолданылады.
Сөзойнатым (каламбур) мәтіндер тақырыпаттары ретінде қолданылатын аса
маңызды стильдік ... ... ... Сөзойнатым фразеологизм немесе
сөзоралым құрамындағы бір лексеманы ... ... ... немесе оған
жаңадан сөз қосу жолымен жүзеге асырылуы мүмкін. Мысалы, «Ақымаққа ... ... ... ... ... ... тақырыпат
«Саңырауға сәлем берсең, атаңның басы дейді»,-деген ... ... ... ... сөз атасы өлмей ме?» (Ж.А., 29.01.04.)
тақырыпаты қазақтың «Айтпаса сөз өледі» деген ... ... ... ... ... ... «Т» десең Тәкеңе тиеді ...» (Ж.А., 25.05.04) «Тық деген
тауыққа тиеді» деген мәтел ізімен жасалған; ... ... ... бүй ... (А.Т., ...... ... қалыптасқан
сөз бастамасының негізінде жасалған сөз ойнату деуге болады.
Осы мәселеге қатысты С.Иманбердиева «Бұқаралық ақпарат құралдарында
кездесетін логоэпистемалардың ... деп ... ... пен ... ұсынған «логоэпистема» терминін қолдануды
жөн көреді [27].
Логоэпистема астарынан аңғарылатын ақпарат пен білім мазмұны ... бай, кең ... ... Осыған байланысты аталмыш
қолданыстарға автор өз ... ... ... сай ... ... мәндерін үстей алады. Сонымен логоэпистемалар ... ... ... да маңызды бір бөлігі бола отырып оқырманды қызықтыратын
тиімді ... ... ... Біздің мәдениетімізге дендеп енген бұл құбылыс
жаңалық, ... ... ... ... ... да ... Кейде логоэпистемалар жай ғана ойнақылық, қалжың ретінде қамтылса,
кей жағдайда оған арнайы прагматикалық ... ... ... тақырыпаттарда контраст принципі де ... ... ... байланыс орнату қызметін ғана атқарып ... ... ... ... баға беруге де бағытталады. ... ... ... кеңінен қолданылып жүрген логоэпистемаларға қатысты мынадай
тұжырымдар ... ... ... олар ... ... ... яғни ... отырған проблемаға журналистің қандай баға беретіні
көпшілікке бұрыннан ... ... ... ... ... ... логоэпистемалар адресант пен адресаттың арасын
жалғайтын көпір рөлін атқарады, яғни бір ... ... ... ... ... мәнге ие
логоэпистемалар газет мәтінін өзге ... ... ... ... ... де атқарады;
➢ үшіншіден, әрбір логоэпистема өзін қолданған ... ... ... жаңашылдыққа ұмтылысын көрсетеді.
Авторлық трансформацияда тақырыпат ретінде алынған ... ... ... ал ішкі ... өзгертілуі мүмкін. Мұндай
сыртқы пішіні өзгертілмей алынған сөз ... ... ... ... ... ... ... актуалданатын
тақырыпаттар айырықша мәнерлілікке ие болады. Э.И.Турчинская авторлық
трансформацияның өзін фонетикалық, ... ... және ... деп бөледі [28, 47-51].
Публицистикалық стильде жазылған мәтіндерде сөздік құрам алуан түрлі
болып келеді және әр қилы ... ... ... ... ... ... тақырыпаттарында кездесетін фразеологизмдерді үлкен
екі ... ... ... 1. ... ... 2. ... ... фразеологизмдер.
Тілімізде бұрыннан бар, көпшілікке белгілі тіркестердің ... ... ... ... ... ... ... қазақ
баспасөзінде жиі кездеседі. Мұндай құбылысты дәстүрлі қолданыстар ... «Тас ... ... ... (Ж.А., ... ... ... ине
ілікпейді» (Е.Қ., 20.02.04), «Бөлінгенді бөрі жейді» (Е.Қ., ... ... қын ... ... (А.Т., 26.05.05), «Кел демек бар, кет
демек жоқ» (Е. Қ., ... ... ... ит еттім, ол балтырымды
қанатты» (Ж.А., 27.04.04), «Ақсақ қой түстен кейін ... ... «Жел ... ... басы ... (Ж.А., ... «Сауда
сақал сипағанша» (Ж. А., 14.02.04), «Бір құмалақ бір қарын майды шірітеді»
(Ж.А., 22.01.04), ... әке – ... ... ... жыл ... (Ж.А.,
02.03.04) т.б. Бұлардың барлығында көпшілікке бұрыннан белгілі ... ... ... ... ... ішінде ғылымның
басқа салаларынан алынған ережелер де ... ... ... ... ... ішіндегі параллельдер» (Ж.Қ., 24.03.06),
«Қосылғыштардың орны ... ... ... (Ж.А., ... ... ... ... нысаны екені белгілі. Мұндай
тақырыпаттардың қойылу мақсатын көпшілік тек мақаламен танысу арқылы ғана
біледі, ... ... ... ... ... ... адресатта арнайы
салалық білімнің болуын қажет етеді.
Жұмыста газет мәтіндері тақырыпаттарындағы фразеологизмдердің авторлар
тарапынан трансформациялануына арнайы тоқталдық.
Коммуникативтік және ... емес ... ... ... ... ... трансформациялар
мынадай мақсаттарды көздейді: мәтін тақырыпаттарының экспрессивтілігін
арттыру; ирония, сарказм әсерін тудыру, ... ... ... ... ... ... «жан бітіру». Газет мәтіні ... ... ... ... ... әр ... ... болып келеді, яғни онда тұрақты тіркестердің дәстүрлі бейнелі
негізінің ... ... сөз ... және ... ... әсер т.б. қолданылады.
Тілімізде әбден қалыптасып орныққан, халықтікі болып саналып ... ... ... ... бір ... түрінде жиі
қолданылып, көпшілік құлағына әбден сіңісті болған оралымдар да бар. ... ... ... ... ... ... деп атауға болады.
Халықтық фразеологизмдермен салыстырғанда, олардың семантикалық әлеуеті де,
қолданылу ортасы да, ұғымдық шеңбері де ... ... ... Сенім, сенім
және сенім [Е.Қ., 24.02.04]; Сайлау, ... тағы да ... ... ... тақырыпаттар В.И.Лениннің кеңес дәуірінде жалпыхалықтық
ұранға ... ... ... оқы және ... ... жасалған.
Сонымен, соңғы жылдардағы қазақ газеттерінде мәтіндерге тақырыпаттар
қоюда штамп, стандарт сияқты таптаурындардан бас ... ... ... ... ... ... ... жасалған қолданыстарға
ұмтылу үрдісі байқалады. Әсіресе, сөз ... ... ... ... ... қайталанбалы дайын үлгілер, жыраулар мен
ақындардың, ... ... ... ... ... ... көркем туындылардан, (кинофильмдер, әндер т.б.) алынған атаулар мен
үзінділерді, өлең жолдарын ... ... ... ... ... үшін ... айналғандай.
Жұмысымызда фразеологизмдер трансформациялануының бірнеше тәсілі
айқындалып, қазақ газеттерінен жиналған ... ... ... ... белгілі фразеологиялық бірліктерді сол күйінде қолданбай,
өзгертіп, түрлендіруге ұмтылуы мынадай ... ... ... ... ... назарын бірден аударып, оның материалды оқып
шығуына түрткі ... ... ... таныс фразеологиялық бірліктерді қолдану
арқылы адресат санасында туындайтын әртүрлі ... ... тез ... жеңіл түсінілуіне қол жеткізу;
3. Трансформацияланған фразеологизмдерге негіз болған пресуппозиция
арқылы оқырман ... әсер ету. Бұл – ... әсер ... ... ... 4.2 ... ... бейлингвистикалық құралдар
қолданысының прагматикалық аспектісі» деген тармағы ... ... ... мен ... ... ... тармақ газет бетіндегі әртүрлі графикалық құралдарға, ... ... ... ... графикалық құралдардың бірі саналатын шрифт (қаріп) үлкен
прагматикалық жүк ... ... ... ... ... мәтіннің жалпы графикалық ерекшеліктеріне «ЖМ-нің
парақ бетіне орналасуы», абзацты, көз ... ... ашық жол), ... ... ... ... ... үздікті жазды, асты сызылған жазды,
қаріп түсін жатқызады» [29, 17]. ... ... ... аса ... ... оның ... ... безендіретін материал және
дербес көркем форма болып табылады. Әріптаңба да ... ... ... символдық, эстетикалық, ... ... ... көз ... 4.2.2 ... ... мәтінге» арналады.
«Креолды мәтіндер дегеніміз – әртекті екі бөліктен: вербалды және
бейвербалды құралдардан тұратын ... [30, 180]. ... ... ... бірі ретінде түс арнайы сөз ... ... ол ... ... экспрессивтік, символдық,
эстетикалық қызметтердің бірін атқарады [31, 59].
Креолды ... ... ... ... ... ... бірден аудару, әртүрлі түстер арқылы оқырман санасында
түрліше ассоциациялар туындату, ... ... ... символдық мәнді
білдіру, суреттер мен фотосуреттер арқылы мәтіннің вербалды бөлігіндегі
ақпаратты нақтылай, толықтыра түсу т.б.) ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ баспасөзінде бұл тәсілдің ... ... ... пен шығармашылық еркіндікті
байқатады.
ҚОРЫТЫНДЫ
1. ХХ ғасырдың ІІ жартысында өркендей бастаған адамтану бағытындағы
ғылым ... ... ... ... ... ... ... аясы
айқындалып дербестенді деуге болады. Осымен байланысты қолданыстағы ......... ... ... қарастыратын
прагмалингвистика қоғам өмірінің әрбір саласына қатысты жеке-жеке зерттеуді
қажет ... ... ... ... ... ... ... т.б.
өзгерістерге толы қоғам өмірінің айнасы іспеттес газет тілінде бүгінгі
социумға қатысты ... ... ... ... оны арнайы
зерттеу бүгінгі күн талабынан туындаған қажеттілік деп түсінген жөн.
2. Ақпарат дәуірі деген атауға ие ... ... күні БАҚ – ... жүзеге асырушы негізгі тетік ретінде танылып, мойындалып
отыр. ... ... (яки ... ... бір үзігін репрезентациялай
отырып, оның бұқаралық санадағы ақпараттық бейнесін ... ... ... әсер ... ... ... ... асырушы,
күрделі құрылым болып табылады. Аса ... ... ... ... ... социум ішіндегі, сондай-ақ алыс-жақын
шетелдердегі саяси оқиғалар мен ... ... ... және ... құралдардан тұратын
жазбаша формадағы медиа-мәтін тіл дамуының белгілі бір ... мен ... ... ... сол ... бүгінгі тілдік
субъектінің компетенттілігін де көрсететін құнды материал ретінде үлкен
маңызға ие ... ... ... ... ... ... прагмалингвистикалық талдау Адам факторының төңірегіне
шоғырланатын алуан сипатты (саяси, әлеуметтік, экономикалық, ... ... ... ... тұрғыдан баға беруге мүмкіндік туғызады.
Нәтижесінде медиа-мәтін БАҚ-тағы прагматикалық әлеуеті аса ... ... ... ... тіл ... ... ... алдын ала белгіленген сызба
бойынша жоспарлы түрде әрекет ететін, коммунистік идеологияның ықпалынан
шыға алмайтын субъектіден ... ... ... ... ... медиа-мәтіннің авторы жаңалыққа ұмтылғыш, өз азаматтық позициясын
айқын көрсететін, қоршаған ... өз ... ... ... алатын
жасампаз, бейстандарттылықты таңдайтын еркін шығармашылық субъекті болып
табылады.
Осымен байланысты ... ... ... бар ... ... жазу ... келіп түскен ақпаратты өз прагматикалық ұстанымына
сәйкестендіре отырып ұсынады. Ол үшін журналист түрлі прагматикалық ... ... ... Осындай тілдік амалдардың сипатына қарай медиа-
мәтін бұқаралық санаға ... ... ... ететін маңызды құралға
айналады. Сондықтан автордың прагматикалық ұстанымының медиа-мәтіндегі
көрінісін ... ... білу ... ... да, оның ар ... ... ... тұлғалар мен топтардың да мақсатын білдіруге жасалатын қадам
деуге негіз бар. Нәтижесінде қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... таңбаланып, ғаламның медиа-бейнесін жасауға
қатысады. Осы бейненің қандай нұсқада қалыптасуы күрделі де көпқырлы автор
образы мәселесі арқылы анықталады.
4. ... ... ... ... ... ... ... нұсқау ретінде қабылдайтын «көнбіс» адресат емес, ... ... ... ой ... ... саралайтын, мәтін арқылы берілген
автор көзқарасын құптау-құптамауды өзі шешетін, көзі ашық білікті ... ... ... ... ... ... өз ... дәрежесіне,
саяси сауаттылығына, қала берді өмірлік тәжірибесіне сүйене отырып, өзінше
интерпретациялайды деуге толық негіз бар. ... ... кез ... ... қатысты адресант пен адресат оқытушы – оқушы, ұстаз – ... ... ... ... ... ... авторы қандай да бір оқиға-құбылыс туралы баяндап
қана қоймай, оған қатысты өзіндік көзқарасын да ... ... ... пікірі медиа-мәтінде модальділік категориясы арқылы көрініс
табады. Осымен байланысты газет ... ... ... және ... ... деп ... қарастыру автордың
прагматикалық ұстанымын айқындауда ... ... ие ... ... ... әлеуметтік, реттеуіштік және
жарнамалық ... ... ... ... ... арттыратын интенсификаторларды контраст, ... ... ... деп ... ... ... үшін
мәні зор.
7. Саяси дискурс ақпараттық кеңістіктің өзегін құрайтын ... ұғым ... ... Ол ... ... және ... мәндегі
PR-мәтіндер арқылы жан-жақты ашылады. Осындағы негатив мәндегі PR-мәтіндер
негізінен тілдік манипуляция арқылы көрініс табады.
8. БАҚ – жаңа ... ... әрі ... маңызды рөл
атқаратын негізгі механизм.
9. Медиа-мәтіндегі тақырыптық кешенді құрайтын айдар мен ... ... әсер ету үшін ... ... ... ... болып
табылады. Бұл екеуінің ... ... ... ақпараттық, графикалық-
айшықтау, эмоционалдық, интегративтік, жарнамалық ... ... ... ... және ... ... қолданылуы оның адресат факторына бағытталған әсер ету қызметінен
келіп шығады. Қазіргі ... ... орын ... ... ... ... жасалған туынды креолды мәтін деп аталады. Креолды мәтін сендіру
категориясын ... және ... ... ... асыру үшін
пайдаланылатын тиімді прагматикалық тәсіл деп таныған жөн.
Пайдаланылған әдебиет
1 А ван Дейк. Язык. ... ... – М., 1989. ... ... Т.Г ... и ... – М., 1993.-172с
3 Сыздық Р. Бүгінгі көркем проза тілі және әдеби ... ... ... // Өнер алды – ... тіл. ... ... –Алматы: Жазушы,
1986.
4 Рогозина И.В.Медиа-текст как средство социальной ... ... ... мира ... поле текста с позиции ... ... ... ... ... /25-26 июня,2001/.
–Барнаул, 2001, 171-182 стр.
5 Уәли Н. Қазақ сөз ... ... ... ... ... Ю.Д. Коннотация как часть прагматики слова// Избранные
труды. I. II: ... ... ... и ... лексикографии.
М., 1995. 767 с.
7 Э.Ю.Новикова. Прагматические ... ... ... Вопросы лингвистики и транслятологии. -Волгоград,
2004, вып. 2 с.18-26
8 Е.Пронин. Критерии эффективности текстового ... // ... ... ... ... О.Л. ... и коммуникация. -М.,1990 С.150
10 Арутюнова Н.Д. Фактор адресата // Серия литературы и ... ... №4. 1981 ... ... Г.П. ... ...... – структурное
строение, смысл и содержание // Системные исследования: методологические
проблемы. Ежегодник. –М., ... ... С.Н. ... ... в русском и казахском
языках: прагмалингвистический ... ... ... ... ... 2002. -27 стр.
13 Алефиренко Н.В. Современные проблемы науки о ... ... ... Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің
прагматикалық негіздері. Фил. ғылым.док.дисс… ... ... ... ... С.И. ... О теории и практике спора// Вопросы философии.
1990. №3. с.60-133
16 Маттуш Х.Ю Семантическая пробематика ... ... ... по ... Межвуз. сборник.- Уфа: Изд-во Башк. Ун-та, 1980
3-11с
17 Похорова Т.Н. Реализация ... ... ... ... в ... газетной журналистики. Дисс....док.филол.наук.
–Белгород, 2003. -315 стр.
18 Туранский И.И. Семантическая категория интенсивности в английском
языке. –Высшая школа, 1990. -172 ... ... Е.В. ... ... ... ... ... –М., 2003.
20 Ахатова Б.С. Языковое сознание. Дисс...д.ф.н
21 Георгиев Д. Режиссура газеты. –Москва, 1979. -107 ... ... Л.А. О ... газетного заголовка // Иностранная
филология. Вып. 6 А., 1975 С.77-84.
23 Лазерева Э.А. Заголовок в газете. ... 1989 ... ... Т.Ш. ... и ... многоточия. Автореф.дис...канд.филол.наук. –Алматы, 2000. -30 стр.
25 Караулов Ю.Н. ... язык и ... ... –Москва: Наука,
1987. -262 стр.
26 Ихсангалиева Г.К. Функционально-прагматический анализ заголовков
(на ... ... ... и ... 2000.
Дисс...канд.филол.наук. -135 стр.
27 Иманбердиева С. Бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ... //
С.Аманжолов және қазіргі қазақ филологиясының өзекті мәселелері. -А., 2004.
199-206.
28 Турчинская Э.И. Использование фразеологизмов в ... ... ... ... и ... ... // Сб. Научн. трудов МГПИИЯ
им. М.Тореза. М., 1987. вып. 294. ... ... Қ. ... жазуының онтогенездік дамуы. ф.ғ.д... автореф.
Алматы, 2006
30 Сорокин Ю.А., ... Е.Ф. ... ... и их
коммуникативная функция// Оптиматизация речевого воздействия.-М.,1996\
31 Е.Е.Анисимова Лингвистика текста и ... ... 2003 С.120

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Delphi дің мультимедиялық мүмкіндіктері12 бет
Delphi-дің мультимедиалық мүмкіндіктері туралы12 бет
Антихолинэстеразды заттардың сипаттамасы. Холиноблокаторлар. Андреноблокаторлар11 бет
Бидайдың плазматикалық мембранасындағы Н+АТФ-азаның активтілігін анықтау29 бет
Бухгалтерлік баланс және оны талдау әдістері70 бет
Жамбас және аяқтың бұлшық еттері3 бет
Жарнама нарығы27 бет
Жоғары сынып оқушыларына медиа-білім берудің педагогикалық шарттары79 бет
Интернет – ақпарат құралдарының қайнар көзі87 бет
Информациялық оқыту құралдардың комплекс түрінде пайдалану8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь