Қ.жұбановтың зерттеулеріндегі ұлттық дидактикасының мәні мен маңызы.

Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті.
Негізгі бөлім
1. Дидактикалық бастаулар.
1.1Дидактика ұғымының мәнін ашу
1.2 Педагогикалық процестегі оқытудың қызметін анықтау
2 Құдайберген Қуанұлы Жұбанов . ағартушы ,педагог, ғалым
2.1 Қ.Жұбановтың жеке пәндердің әдістемесін жасаудағы ізденістері
2.2 Сатылы принцип және талдау.жинақтау әдісі
2.3 Салыстыру және көрнекілік принциптері
2.4 "Дамыта оқыту принципі" және оны халықтық психологияға сай қолдану
2.5 Профессор Қ.Жұбанов . қазақ тіл білімі тарихындағы ұлттық лингводидак
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиетер
Тақырыптың өзектілігі. Дидактиканың тарихи негіздерін зерттеу қоғам өмірінде болып жатқан саяси, әлеуметтік, экономикалық түбегейлі өзгерістерге байланысты оқу орындарында берілетін білім мен оқытуды жетілдіре түсу қажеттілігінен туып отыр. Дидактика – білім беру мен оқудың теориялық негіздері, ақыл-ой тәрбиесін игерудегі жүйе болғандықтан оның даму тарихындағы өткен жол-жосықты білу, жастардың ой-санасын жетілдірудегі тиімді әдістер мен амалдарды уақыт талабына үйлесімді қолдану күні сайын керек бола түсуде. Өйткені дидактика ғылымның бір ғана саласымен шектелмейді, оқу орындарында оқылатын барлық пәндерге ортақ заңдылықтарды бірлікте қарастырады. Оқытудың теориялық негіздерін зерттеп білмейінше игерілуге тиісті ұғым, түсінік, білік үшін қажетті іс-әрекетті шәкірттерге тиімді деңгейде меңгертіп, көздеген нәтижеге жеткізу қиын да күрделі. Нақты тәжірбие арқылы сыннан өтіп, ұрпақтан ұрпаққа мирас болатын дидактикалық жүйенің жол-жосығы әлемдік деңгейде өрістеп, бір-біріне ауыса отырып толысатын өміршең құбылыс. Диадктика мектеп өміріне тікелей қатысты болғандықтан оқу орындарының дамуымен бірге өрістеп, бірге жетіледі.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті. Диплом жұмыстың негізгі мақсат – Қ.Жұбановтың зерттеулеріндегі ұлттық дидактикасының көрінісін зерделеп, олардың мәні мен маңызын ашып көрсету. Бұл ретте көздеген мақсатқа жету үшін мына төмендегі міндеттерді орындау шарт:
- Әдістемені қолдану барысында оның танымдық, әлеуметтік қызыметтері мен маңызын, қолданыс аясын айқындау, ұлттық дидактика жүйесінің қазақ тілдегі орнын, білм сапасына қатысты ұлттық мүдде түсінігін анықтау;
- аталған ұлттық мүдде көздері мен дидактикалық мәселелердің әдістемелік қисындылығы мен заңдылығын, өмірдегі орындарын мен маңыздылығын анықтау;
- сол кезеңде де және қазіргі уақытта оқыту әдістемесін жетілдірудің зәрулігіне байланысты, баланы қалай оқытуымыз қажет, грамматиканы білгізу барысында қандай дидактикалық әдісті қолданған тиімді болады, оқушы тілдің теориялық мәселелерін қайткенде тезірек игереді? – деген тұңғиық ойлардың ара жігіт ажыратып көрсету.
- Қ.Жұбановтың зерттеулерінде – оқытудың ғылымилылығын, оқытудағы саналылық пен белсенділік, оқушылардың ерекшеліктеріне, жасына сәйкес оқуды ұйымдастыру, оқудың көрнектілігін, тәрбиелілігін бір-біріне тығыз байланыста жүйеде қарастыруын атап көрсету.
Диплом жұмысында қолданылған әдіс-тәсілдер. Қ.Жұбановтың ұлттық ғылым тілін қалыптастырудағы ролін анықтау барысында баяндау тарихи-салыстырмалы зерттеу, лингвистикалық талдау, қажетті мәліметтерді жинақтау, қорыту әдістері кеңінен пайдаланылды.
Автордың негізгі әдісі – индукция мен дедукция болған. Қ.Жұбанов талдау мен жинақтауды өз грамматикасында сатылық принциімен шебер
1. Ахметова Г.К., Исаева З.А., Әлқожаева Н.С. «Педагогика» (Оқулық) Алматы: Қазақ университеті, 2006.-143 б.
2. Дайрабаева А.Е. Қазақстанда дидактикалық ойлардың дамуы. Филол. ғыл. канд.дис. Алматы: 1994.-147 б.
3. Аймауытов. – Алматы: Рауан 19993.-312 б.
4. Құлмағамбетова Б. Қазақ тілін оқыту методикасы. 1998.-6-9 б.
5. Каирова И.А. Гончарова Н.К. Занкова Л.З. Педагогика. – Москва. 1956.-149 б..
6. Оразбаева Ф.Ш. Рахметова Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. 2005.-47 б..
7. Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас. Сөздік-Словарь, 2005.-126 б.
8. Жұбанова М.Қ. Құдайберген Жұбановт ұлттық дидактика проблемалары хақында. А.. Ғылым, 2002.-2-8 б.
9. Сыздықова Р. Ғалым-азамат. А.. Арыс, 2004.-42 б.
10. Қазақ тілі жүйесі және лингводидактика мәселелері (2-шығуы). А.. 1999.-17 б..
11. Жұбанов тағылым.VI Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Ақтөбе, 2005.-68 б.
12. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы: Рауан, 1993.
13. Лернер И.Я. Прцесс обучения и еге зокономерности. М. ,-1980.
14. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педогогика. Алматы: 2002,-384б.
15. Бордовская Н.В. , Реан А.А. Педогогика. С-петербург, 2002,-304с.
16. Айтымамбетова Б.Р. Дидактикалық принциптер. Алматы: 1991.
17. Коменский, Ян Амос. Ұлы дидактика. ауд. алғыс сөз жазған Әулебек Қоңыратбаев. Алматы: 1993.
18. Қазақ тілін жобалау әдісі арқ. Оқыту жүйесінің дидактикалық ұстанымдары. //Білім образования. №3 (27) 2006.
19. Исабаева Ә. «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері». Алматы: Қазақ университеті. 1993.
20. Каратаев М. Испытание времени //Худайберген Жубанов и казахское советское языкознание. Алматы: Ғылым, 1990.
21. Жұбанов Қ.Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғалым, 1966. 322 б.
22. Решетняк В. Народный интеллигент //Учитель Казахстана. 1957, 5 дке.
23. Сыдықов Ә. Ғалым-педагог // Қазақстан мұғалімі. 1957,-5 желтоқсан.
24. Жубанов Х.К. К постановке исследования истории фонетики казахского языка. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы: Ғылым, 1999.-397 б.
25. Сыздыкова Р.Г. Изучение казахского языка в дооктябрьский период / Развитие казахского советского языкознания. Алматы: Наука, 1980.
26. Байтұрсынов А. Оқу құралы. Орынбор, 1912.
27. Байтұрсынов А. Тіл – құралы. Орынбор, 1914.
28. Қазақстан мектебі, 2001-2003 жылдар.
29. Харламов И.Ф. Педагогика. М. , 1990.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Дидактиканың тарихи негіздерін зерттеу қоғам
өмірінде болып ... ... ... ... ... байланысты оқу орындарында берілетін білім мен ... түсу ... туып ... ... – білім беру мен оқудың
теориялық ... ... ... игерудегі жүйе болғандықтан оның
даму тарихындағы өткен жол-жосықты білу, жастардың ой-санасын жетілдірудегі
тиімді ... мен ... ... ... үйлесімді қолдану күні сайын
керек бола түсуде. ... ... ... бір ғана ... оқу орындарында оқылатын барлық пәндерге ортақ заңдылықтарды
бірлікте қарастырады. Оқытудың теориялық негіздерін зерттеп ... ... ... түсінік, білік үшін қажетті іс-әрекетті шәкірттерге
тиімді деңгейде меңгертіп, көздеген нәтижеге жеткізу қиын да күрделі. ... ... ... ... ... ұрпаққа мирас болатын дидактикалық
жүйенің жол-жосығы ... ... ... ... ... отырып
толысатын өміршең құбылыс. ... ... ... ... ... оқу ... ... бірге өрістеп, бірге жетіледі.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті. Диплом жұмыстың негізгі мақсат
– Қ.Жұбановтың зерттеулеріндегі ұлттық дидактикасының ... ... мәні мен ... ашып ... Бұл ... көздеген мақсатқа жету
үшін мына төмендегі міндеттерді орындау шарт:
- Әдістемені ... ... оның ... ... ... ... қолданыс аясын айқындау, ұлттық дидактика жүйесінің
қазақ тілдегі орнын, білм сапасына ... ... ... ... аталған ұлттық мүдде көздері мен дидактикалық мәселелердің
әдістемелік ... мен ... ... ... мен
маңыздылығын анықтау;
- сол кезеңде де және қазіргі уақытта оқыту әдістемесін жетілдірудің
зәрулігіне байланысты, баланы қалай ... ... ... ... ... дидактикалық әдісті қолданған тиімді болады,
оқушы тілдің теориялық ... ... ... ...... ойлардың ара жігіт ажыратып көрсету.
- Қ.Жұбановтың зерттеулерінде – оқытудың ... ... пен ... оқушылардың ерекшеліктеріне, жасына сәйкес
оқуды ұйымдастыру, оқудың көрнектілігін, тәрбиелілігін бір-біріне
тығыз байланыста жүйеде қарастыруын атап ... ... ... ... ... ... ғылым
тілін қалыптастырудағы ролін анықтау барысында баяндау тарихи-салыстырмалы
зерттеу, лингвистикалық талдау, ... ... ... қорыту
әдістері кеңінен пайдаланылды.
Автордың негізгі әдісі – индукция мен ... ... ... мен ... өз ... ... принциімен шебер
ұштастырады да, содан әрі шәкірттерге қазақ тілін ... ... ... ... [1.41].
Профессор Қ.Жұбанов оқулығында әдістің мынандай түрлері көрсетілген:
1. Баяндау ... ... ... ... ... ... ... Салыстыру әдісі
4. Сөзбен суреттеп көрсету
5. Көрнекілік әдісі
6. Еңбек ... ... ... ... ... қоя оқыту
9. Жүйелі ойға төсілдіру
10. Өмірмен байланыстыру әдісі
Профессор Қ.Жұбанов атаған ... ... ... 60-70 ... бастады.
Автордың ойынша қазіргі заманда өте жоғарғы қарқынмен дамып келе
жатқан дидактика ілімінің ана ... ... ... жаңа ғылыми-
педагогикалық технологияларды қолдануды талап етуі – ... ... ... бар ... ... оның ... жағы да, сондай-ақ
теорияны практикамен ұштастыру ... да сөз ... ... ... ... ... ... қазақ тілі грамматикасын, математиканы оқытуға арналған
оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... - ... нұсқау бойынша мектеп оқулықтарын жазу барысында
орыс немесе ... ... ... ... педагогикалық
заңдылықтарға сүйенбей, қазақ халқаның писхологиясына, педагогикасына бет
бұруы еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың дерек көздері. Диплом жұмысын жазуда Қ.Жұбановтың
«Қазақ тілі ... ... ... Қ. Жұбановтың 90, 100, 105 ... ... ... ... ... нәтижелері. Жалпы жұмысымызда дидактика мен ұлттық дидактика
мәселелерін қарастырдық.
Жұмыс екі үлкен тараудан тұрады. Әр ... ... ... ... ... ... ... бастаулар сөз
болады.
Екінші тарауда Қ.Жұбановтың зерттеулеріндегі ұлттық дидактиканың
оқыту әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі орны, білім сапасына қатысты
ұлттық мүдде және анықтауға қатысты ... ... ... ... ... ... ... кезде білім беру барысында
кездесетінің анықтадық. Құдайберген ... ... ... ... ... оны ... тіл ... тарихындағы ұлттық лингводидакт
дәрежесіне дейін көтерілгенін байқадық.
1. Дидактикалық бастаулар.
1.1Дидактика ұғымының мәнін ашу
Дидактика адам қоғамының тарихи даму ... ... ... ... ... ... ... ғылымының ең бір қиын да,
күрделі саласы. Оқу орындары ... ... ... ... ... ... ... дидактика да онымен қосарлана біртіндеп
бірге өрістеп отырды.
Қоғамның материалдық, рухани байлығымен ... ... да, өнер ... бір ... ... процесіндегі тәжірибесі екінші ұрпаққа ... ... ... ... ... ... жаңа ... аға ұрпақ тапқан
жинақтаған тәжірибелерге кенеліп, оны өз ... ... ... ... ... ... ... дамудың нәтижесінде дидактика басқа
ғылым салалары сияқты ғылыми пәнге айналды.
Педагогикалық тұрғыдын ... ... ... мен ... ... заңдылықтарын айқындайды. Оқу пәні ретінде білім берумен оқытудың
ортақ ... ... ... жолдарын, теориялық негіздерін
белгілейді. Басқаша айтқанда, дидактика – ... ... мен ... ... ... туралы ғылым. Шәкірттік жолын біледі. Сондай-ақ
шәкірт бойындағы күш-қуатын, қабілет мүмкіншілігін тиісті ... ... ... ... ... ... табады.
Дидактикадағы логикалық жүйе-оқу процесін меңгеруші мен меңгерушінің
қарым-қатынасына құрылады. Мұнда білімді игерудің ... ... де жеке ... яғни ... ... ... ғана тән
ерекшеліктері үнемі ескертіліп отырады. Сондақтан диадктикалық негіз
әржақты байланыс арқылы ... ... ... ... ... ... ... сіңіріп одан әрі дамытып жетілдіру заңдылықтары
қоса қамтылады. Яғни ол білімдік мазмұн мен ... ... ... ... білімдік мазмұнды шәкірттің шамасына лайық деңгейде
беруге ... ... ... ... ... етеді.
Дидактика оқыутудың практикалық жолын көрсетумен ғана шектелмейді.
Қайта оқыту мен білім беру ісін ... оның ... ... ... ... ... Білім жолыңдағы шәкірттің танымдық ... ... ... оның ... ... білім берудегі диадктика мәселесін халықтың экономикалық,
саяси-әлеуметтік және мәдени өмірінен бөлек қарауға келмейді, қата ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеу болып
табылады. Екеуі өз ара байланысты тұтастықта жүргізіледі. Дегенімен, бұл
компонеттердің өзіндік ... де бар. ... ... ... ... орынға ие. Оқыту барысында білім, ... ... ... ... ... ... теориялық негізін, оның
заңдылықтарын, принциптерін, әдістерін және т. б. Мәселелерін ... ...... ... ... дамытуда Я.Коменский,
И.Г.Песталоцци, И.Ф.Гербарт, Д.Данилов және т. б. Үлкен үлес қосты. Бұл
ұғымды алғаш рет ... ... ... ... педогогы – Вольфаег Ратке
(1571-1635).Дидактика гректің didaktikos – оқытушы, үйретуші ... ... ... ... ... ... қарастырады:
• Не үшін оқытамыз (Оқыту мен білім берудің мақсаты)?
• Кімді оқытамыз (оқыту субьектілері)?
• Оқытудың ... ... ... ... ... Неге ... (білім беру, оқыту мазмұны)?
• Оқытуды қалай ұйымдастырамыз (оқытуды ұйымдастыру формасы)?
... ... ... ... ... оқу ... ... дидактикалық бағдарламалар және т. б.)
?
• Оқыту нәтежесенде неге қол ... ... ... ... мен өлшемдер)?
• Оқыту нәтежелерін қалай бақылау, бағалау әдістері)?
Оқыту теориясы әдетте дидактика деп аталады. Дидактика сөзінін мәні
«үйретемін», ... ... ... бастау алған.
Дидактика «нені оқыту», ... ... ... бұл ... теориясы тұрғысынан ұғынылып оқыту процесіне
қатысты оқушыға білім беру, оқыту заңдылықтарына ... ... ... ... ... ... негіздері білім мазмұның айқындайтын оқу жоспары,
оқу бағдарламасы, оқулық пен оқу ... ... ... ... беру жүйесіндегі заңдылықтарды бір-бірімен бөлмей бірлікте қарайды.
Дидактика оқу орындарында оқытылатын барлық пәндерге қатысты ортақ
заңдылықтар мен ... ... ... ... ... байланысты мәселені меңгеру әдістері мен оны ұйымдастыру түрлерін
анықтайды. Былайша айтқанда, ... ... ... ... әдістері мен түрлерін білдіреді. Сонымен қатар дидактика жеке
пәндерді оқыту, білім ... ... ... ... ... сол пәннің
әдістемесі деп те атайсыз. Дәлірек айтқанда, жеке пән әдістемесі жалпы
дидактикаға сүйенсе, ... ... ... ... ... жеке ... алып пайдаланады. Дидактиканың негізгі категориялары – білім
беру, оқыту, ... ... оқу, ... ... және ... ... ... міндеттері, мазмұны, түрлері, әдістері, құралдары
оқытудың нәтежелі түрлері, ... ... ... нәтежелі түрде
жүзеге асуына негіз болып табылады. Дидактика үнемі дамып, ... ... ... ... ... ... мәресінен шығу мүмкін
емес.
Оқыту – ... ... ...... Оқыту – ұстаздар мен шәкірттердің бірлескен әрекеті. Оқыту
үрдісінің логикасын оның ... ... Ал ... танымдық іс-
әрекеттің кезендері бойынша сипаттасақ, ол көбнесе мына жүйеде болады:
• Танымдық міндеттерді жете түсіну;
• Жаңа ... ... ... ... – жаңа деректерді көңілге қоңдырып, ойлану;
• Білімдік мағұлымат ... ... ... ... оны ... ... ... матириялдарын өмір практикасында жүзеге асырып, іс
жүзінде нақты қолдана білу;
• Оқушының ұғым ... ... ... қандайлық
дәрежеде екендігін талдап, меңгерген дағдысын тексеру, бағалау.
Танымдық ұғым түсінікті және онда қойылған міндет айқын ... ... ... ... шешімін табуға ынталы кіріседі де, оқыту
процесіндегі заңдылықтар ... ... ... ... ... ... ... танысып, түйсіну қабылдауы оны ұғынуға жол ... ...... тікелей әсер ететін заттың, немесе ... ... ... ... ал ... ... ... әлемімен байланыс
тұрғысынан түйсінеміз, былайша айтқанда, түйсік – ... ... ... ... ... ... жаңа ... таныстыру олардың тікелей қабылдауына
мүмкіндік туғызатын болса, бұл ... ... ... ... арқылы немесе оқытушының жанама түсіндіруі, эвристикалық ... ... ... ... ... тапсырманы орындау бойынша
жүзеге асады.
Меңгеру білімді мағұлыматты түсініп, ... ... ... ... тиісті қорытындыға келу. Меңгеру процесінде оқылған
материялдар туралы ойластырып, келтірілген деректер мен ... ... ... қойып есіне берік сақтайды. Дәлірек айтар болсақ, бекіту ... ... ... ... ... ... ... тиімді тәсіл. Осыны
ескергендіктен, тәжірибелі мұғалімдер сабақтағы жаңа материялдарды ... ... ... де, ... ... ... қайталау кезендерінде
де бекіту тәсілін түрлендіре отырып пайдаланады. Білімді ... ... ... ... ... еске ... ғана шектелмейді,
тиісті бағдарлама бойынша өтілген ... ... бір ... ... де, ... емес, жинақты болу үшін де бір ... ... үшін ... процесіндегі танымдық қағида – нақты аңғарудан ... ... және одан ... көшу ... ... диалектикалық
реалды жолы екендігі – ежелден айтылып келе жатқан ... ... ... ... ... ... нақты аңғару – түсіну мен қабылдау,
абстрактілі (дерексіз) ойлау – мәнін түсініп, мәселенін болмысын ... ... көшу ... ... ... арқылы процесті тексеріп,
бағалау болып шығады.
Оқу процесін жүзеге асыруда мотивтін мәні зор. ... ... ... ... обьективтік мұқтажыдғы мен ынтасыннан туындайтын талпыныс.
Олай болса оқушының білуге, ... ... ... ... ... ... қолдап , іс-әрекетке пейіл сала ... ... ... ... ... ... керек. Демек, шәкірттің білімге деген
мұқтажыдығы мен ынтасы мотивацияға негіз болса, ... бұл ... ... сезіне отырып, оқытатаын сабағының қызқты да тартымды болуына
зейін қоюға ... Ол үшін ... ... ... ... ойын, компьютер. т. б. ретті түрде қолданылуы керек.
Оқушының көздеген өзіндік мақсатына, перспективасына ұмтылдыратын
мотивтер тұлғаны ешбір уақытта ... ... ... ... үшін
таңдаған мамндыққа, кәсіпке байланысты пәндерге шәкірттер ерекше ... оған ... ... ... ... талпыныс мотивтері бұл
саладығы сұрақтар мен мәселелерді өзінше шешуін, атқарған ... ... ... ... ертеңіне деген ізденісі мен сенімін
жетілдіре түседі. Осы тұрғыдан оқудың психологиялық ...... ... жаңа ... ... оны ... ... тереңдетіп,
өздігінен ізденуге кеңірек жол ашумен қатар, алған білім ... ... ... ... ... Ал, әлеуметтік тұрғыдан қарағанда,
мотивтер оқудағы белсенділікке, ... ... және ... ... ... болады. Сондай-ақ, мотивтердің ... ... ... оқу ... ... ... дүниетанымдық
көзқарасының қалыптасуына игі ықпал жасайды.
Оқытушының назарында болатын басты ... бірі – ... жас ... ... ... ... ... перспективті
талабына, көзқарасының жетілуіне орай, ... ... ... ... жаңа арна ... тиісті бағдарда өркен жай түседі.
Тиісті ғылым салаларына қарай оқу пәндерінің мазмұны ... ... ... ... әр ... ... келеді. Оқу курысы үшін
базалық білімдер танылып алынады, ... ... ... ... ... ... яғни мамандандыру курстары, сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... білім
курысты оқытуға арналған негізгі педагогикалық мақсаттардың жиынтығы болып
табылады.
Педагоогикалық ... ... ... ... ... ... Олай болса, тәрбиелей отырып оқыту барысында шәкіртің
өркені өсіп, аңғарғыштығы мен байқағыштығы, зейіні ... ... ... әр ... дамиды. Ой – түсінігінің өрістеуі негізінде іс-әрекетке,
еңбекке, ... ... ... ... ... ... ... ғылыми – теориялық тұғыдан ... ... ... ақыл – ... ... ... , ... құлық
сипаттарының қалыптасуына ықпал етеді. Сондай-ақ меңгерген білімі ... ... ... жол ... ... ... арнасын
кеңейтеді. Былайша айтқанда оқушы қабілетінің дамуы білімін ... ... ... ... ... құлшынысын жебей
түседі.
Оқыта отырып тәрбиелеу – оқушының ғылыми – танымдық ... және оны ... ... ... ... ... шәкірттің тәлім
тәрбиелік , танымдық санасын жетілдіріп, адамгершілік ... ... орай ... ... отыратын құбылыс.
Сонымен, тәлімдік мүмкіншіліктерін есекре келіп, оқыту мен білім
берудің тиісті мақсаттылық бағдары болуы талап етіледі. ... ... оның ... ... да ... ... ... оқыту тұлғаны жан-
жақты дамытып, ақыл-есін, адамгершілік танымын, ... ... ... дүние танымын моральдық сенімін бекітеді және рухани
көркеюіне ықпал етеді. ... ... ... ... ... ... өнегені ұғынып, оны өмірге үйлесімді жүзеге асырумен
бағдарлайды [3.143].
Дидактиканың тарихи даму жолына барлау ... оның ... ұлы ... ... «Ұлы дидактикасы» оқытудың мазмұны
мен әдістерін, берілетін білімнің ... ... ... ... ұлы ... оның классикалық өркениетті елдер көптен ... ... ... ... /латынның сезінушілік деген
мәніңдегі сөзі/ негізіңде өріс алды. Осыған байланысты ол ... да ... ... ... ... түйсінуден басталатындығын
көрсетті. Сондықтан да оқу мен ... тек сөз ... айту мен ... ғана
емес, нақты бақылай, дәлді қабылдаумен астарласып жататындығын ашып берді.
Демек, ұстаздар үшін ол көрсеткен ... ... - адам ... ... да ... түйсініп, мүмкіншілігіне қабылдауға сезім қатысса,
оны ұғынып, меңгеру өміршең болатындығы шеберлікпен айқындап берді.
Дана ... ... ... адам – табиғат перзенті/
«принцип природосообразности»/. Ендеше оқыту процесі де табиғат тәріздес,
оның ... ... оны ... ... ... тиіс. Екінші
сөзбен айтқанда, берілетін білімнің мазмұны адамды жан-жақты дамытып, оқу
өмірмен байланысып, шәкірттің күнделікті ... ... ... ... ойда ... Бұл ... пен міндеттің орындалуы мектепте жүзеге
асып, ... ... ақыл ... ... ... саналы
ұғынуы оқыту барысында қамтамасыз етілуге тиіс. Сондықтан да Коменский
білімнің ... ... ... ... өркеннің өсуі де, көктеуі де, шешек
атып гүл жарып, шырынды ... ... ... ... сипаттайды.
Дидактикадағы Коменскийдің прогрессивтік ойларын дамытуда өзіңдік
үлес қосып, оны жаңалықтармен байытқан дана ойшылдар аз ... жоқ. ... ... бұл салада Ж.Ж.Руссо / 1712-1773/, И.Г.Песталоцци ... ... ... ... / ... т.б. Есімдері
құрметпен аталса, қазақ халықы үшін олардың ... ... ... ... де ... ... дидактикалық заңдылықтардың жүзеге асып, жетілуіне тарихи
кезеңде өмір сүрген ... ... ... зор ... ... ... ... оқытып білім беру ісіндегі әлемдік деңгейдегі жол-
жосыққа шейін аудара отырып, қазақ халқының тарихи даму ... ... ... ... ... зиялылар шоғыры дидактиканың
өрістеуіне үлкен үлес қосты. Б.Ахмет, ... ... ... ... ... беріп оқытуды ұйымдастырудың тиімді жолдарын,
оқушылармен жұмыс ... ... ... ... ат ... ... ... айқындауға талаптаңды. Олардың кейбіреуінің
кәсіби мамандығы дәрігер, инженер, ... ... ... білім
беруге, дидактикалық заңдылықтарды өркендету жолында еңбектеніп, әр саладан
оқулық, оқу құралын жасауға және ... ... ... ... ... ... процестегі оқытудың қызметін анықтау
Дидактика – педагогика ғылымының білім беру және оны оқыту ... ... Ол ... ... ... ... ... әдістерін
зерттейді. Нені оқыту керек, қалай оқыту қажет деген сұрақтырды шешіп
отырады. Осы ... ... ... ... белгілейді
Оқыту процесінің атқаратын қызметі: білімдендіру, дамыту, тәрбиелеу,
ұйымдастыру қызметтерін ... ... ... ... ... білік дағдының
қалыптастырылуы көзделеді. ...... ... мәліметтерді,
ұғымдарды, ережелерді, заңдарды, теорияларды формулаларды есте сақтау.
Білік ережелерге сүйене отырып, кезкелген іс-әрекетті жүзеге ... ... ... ... ... білу.
Дағды – саналы іс-әрекеттің автоматтандырылған копоненті.
Тәрбиелеу қызыметі әлеуметтену процесінің табиғи жағдайына ... ... ... алынған білімдеріне сай олардың көзқарастанры,
ғылыми дүниетанымы, құндылық ... ... ... ... ... әр ... ... яғни ойлау, сөйлеу, іс-
әрекет және т. б. Қасиеттердің дамуын көздейді. Бұл мәселеде дамыта оқытуға
байланысты Г.Я.Гальперин, ... ... ... және т. б.
жүйе құрған.
Ұйымдастырушылық қызметі ... ... ... ... ... ... жолдарын белгілейді. Педагогикалық мақсаттан
туындайтын оқыту процесі ұстаз тарапынан ... ... ... ... ... таным-түсінік, білімдік білектерді жүзеге асыру
жолындағы ... ... ... ... шешуде ғылыми-білімдік таным түсніктерді түйсіну
мен қабылдау, оны ұғыну мен ойлану, дәлеледі де дәйекті көңілде бекіту ... ... ... білу ... ... процесінің мақсатына байланысты міндеттерді шешеуде ұйымдастыру
ісінде оқушыны оқу обьектісі деп білсек, екінші жағынан, ол – ... ... ... процесінде ұстаздың шәкіртімен ынтымақтыстығы тек білімді
меңгерумен ғана шектелмей, шәкіртің творчествалық еңбегінің өрістеуіне жол
ашады. Өзара бір-бірімен ... ... ... ... және оның
формалары мен әдістері негізінде тиісті нәтижеге жетудегі қозғаушы ... ... ... ... ... ... ... алу
дамуға байланысты заңдылықтар мен принциптер және оның әдістемелік ... ... ... қарастырады.
Сонымен, оқытудың басты-қызметі-адам баласын білім байлығының
негіздерімен қарауландырып, оны өз бетімен ... ... ... ... білуге бағдарлау, әрбір ... ... ... ... ... ... ... идеяларын түсіну, оны танымдық ұғымға айналдыру;
меңгерген білім арқылы ойын ... ... ... ... ... жүйелілігі, қисындылығы, бірізділігі, ... ... ... шеңберін кеңейтіп, жаңа білімге деген құлшынысқа
жол ашу.
Демек, қазіргі кезеңдегі білім берудегі басты шарт тұлғаны өздігінен
іздене білуге, ... ... ... шешім таба білуге қалыптастыру
болуға тиіс.
Қазіргі таңда оқу ... ... ... ... ... ... беру тұрғысындағы басты мақсат та міндет те алдыңғы сипаттағы
дамыған елдердің деңгейіне сәйкес ... ... ... ... ... ... ... талабына үйлесімді
тәрбиелеген адамдырды қалыптастыру болып табылады. Жас ... ... ... ... ... ... тәуелді деп білсек, оның
жүзеге асуы ... ... ... және ... бір ... және ... ... оқыту процесі белгілі бір заңдар, заңдылықтар мен принциптерді
ұстану арқылы іске асырылады.
И.Г.Песталоцци өз ... ... ... ... өту заңын ұсынған. Неміс педагогы Э.Мейман өзіндік тұрғыдан
төмендегідей заңдылықтарды ұсынады:
- жеке ... ... ... ... ... ... өмір сүруге қажетті қабілеттері дамытылады;
- балалардың дене және ... ... ... ... ... ... Оқу ... Оқыту мазмұны;
• Оқыту сапасы;
• Оқыту әдістері;
• Оқытуды басқару;
• Оқытуды белсендендіру.
Оқытудың жеке заңдылықтары:
• жеке дидактикалық ... ... ... нәтижелері
қоладылатын әдістер, құралдыр және оқытушының кәсіби біліктілігіне
және т.б. ... ... ... нәтежесі студенттің танымдақ белсенділігіне
байланысты);
... ... ... әр ... ... ... байланысты);
• әлуметтік (индивидтің дамуы, оның басқа да индивиттермен қарым-
қатынасына байланысты);
• ұйымдастырушылық ... ... оны ... ... ... ... ... птинциптері:
• Оқытудың ғылымилық принципі (оқытылатын ғылымның тілі мен қисыны,
бүгінгі күн талабына сай ұғымның негізгі теориялары мен ... ... ... ... және ... құбылыстардың ғылыми
танымдық әдістері):
• көрнекілік принципі Я.А.Коменский бұл принципті ... ... деп ... ... принципінің құралдары: нақты обьект; көлемді құралдыр
(модель, макет, муляждар және т.б.); аудио, видеоапарттар және т.
б.
• жеткіліктілік ... ... ... ... жүйелік бір ізділік принципі;
• өмірмен байланыстылық;
Оқыту ісінің табысты болуы білімдік негіздер мен оның ... ... ... ... ... меңгерген таным-түсініктерді жүзеге
асыра алумен және оның ... ... ... арқылы
орындалады:
• Оқыту арқылы тұлғаның сөздігінен әр жақты еңбектеніп дамуына бағдар
берумен ынталындыру.
• Белсенді іс-әрекетке баулу.
• Даму ... ... ... ... Оқыту барысында шәкіртке талап қоя білу және оларға ... ... ... ... Білімді меңгеру барысындағы қиындықты жеңудегі шәкірт қуанышы,
ынтасын қолдай білу.
• Оқушының ... ... ... оны ... ... ... ... барысында тұлғаның жас ерешелігін және дербес өзгешелігін
есепк ... ... жеке ... мен ... ... ... сақтауға ықпа ету.
• Оқытуда ұстаз, бұқара, көпшіліктің бірыңғай талап ... ... ... ... меңгерілген білімін қазына деп білсек, онды
ілгері дамытып, өрістетуге бағдар беріп, жөн-жосығын үйрету оқыту ... ... ... ... өйткені бұл әрекетті, категорияны
айқындайтын мәселенің аумағы да, ... ... сан ... ... ... ... ... байланысты нақты тұжырымдалған анықтама
боларлық біріңғай ереже жоқ десе де болады. Әдістеме ... әр ... ... ... ... ... ұсынып, оқыту, білгізу және
оны жүзеге асыру жөнінде білімдендіруді ұйымдастыру әдістерін өз тарапынан
мақсатқа жету тұрғысынан ... ... ... бен ... ... ... ... мақсатқа жетуін реттейтін тәсіл. ... ... ... ... ... білімді, іскерлік әрекеттің ... ... ... ... қалыптастырады, қабілетін өсіреді. Ал оқыту
барысында әдісті таңдайтын және оны ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметі-білімдендірудегі тиісті
мақстқа жету, ал мақсатқа жету ... ... ... ... тиімді ұйымдастыра білуіне, ... ... ... [5.147].
Қазақ тілін оқыту жөнініндегі әдіскер-ғалымдардың ... ... ... ... ... Б.Құлмағанбетова
дидактикалық ұстанымдардың сегіз түрін, атап айтқанда оқытудың ... ... ... ... ... ... болжау
ұстанымын, саналылық ұстанымын, оқытудың берік, тиянақты болу ұстанымын,
теория мен практиканы өмірмен ... ... ... ... ... ... балаларды тәрбиелеу әрі дамыту, оқу матириялын саналы
меңгерту, ғылыми дұрыс білім беру, ... ... ... ... ... оқушылырдың оқу еңбегінде көрсеткен
белсенділігімен ... ... ... ... және бір ізділік, оқытудың
сабақтастығы ұстанымдарын, барлығы тоғыз ұстанымның қажеттігін айтады [7,6-
9].
Әдіскердің ұсынған сабақтастық ... Б. ... ... ... ... ұқсыс. Дегенімен айырмашылығы да бар. Ал
сабақтастық ұстанымында әр күн, әр тақырып, әр ... ... ... ... ... жүйелі көрнекілік, саналылық пен
белсенділік, теорияны практикамен байланыстыру, түсініуге жеңіл ... ... ... ... ұстанымдары деп топтастырады.
Әдіскер ұсынған оқушылардың психикалық ... ... ... ... ... ... ... оқытудың тоғыз ұстанымын ұысынады. Әдіскер ұсынған жаңа
ұстаным – перспективті ... ... ... ... тек ... ғана ... ... сол сабақта не оқытылады, қазіргі оқытылып
жатқан материалды оқушылар ... оның ... ... ... ... ... бар дегенді негізге алады [9,22-25].
1. Оқытудың ... ... ... ... ... мазмұны тіл білімі саласындағы
ұғымдар мен олардың құрылымына сәйкес ... ... тілі ... ... мен ... ... сүйеніп жасалады. Оқушыларға қазақ тілінен
берілетін білім лингвистикаға байланысты қаралады.
Тілдің ең ... ... ... ой елегінен
өткізіп, оқушыларға жеткізеді. Тек ғылымға сүйенген
пән ғана жас ... ... ... Ә. Исабаев ғылыми ұстаным төмендегі өлшемдерге сай
болуы қажет деп есептейді:
1) ... ... ... анық болу қажет…
2) Қазақ тілінен берілітін тақырыптардың дәлділігі талап етіледі...
3) Тілдік тақырыптардың өзіндік белгілері ... ... ... ... ... ... материалдардың анықтамалары мен ережелері
дәл болғаны абзал…
• Тілдік тақырыптарға ... ... ... ... ... дәл болғаны жөн [10,6-7].
Демек оқулық осы айтылған өлшемдер негізінде жасалуы тиіс. Тақырыпта
бұрын берілгін білімді еске ... ... жөн. Бұл ... ... ... ... ... байланысты екенін есте ұстау қажет.
Тақырыптарды өту барысында сол тақырыпқа байланысты тіл ғылымындағы
соңғы жаңалықтарды да енгізіп, айту ... Тіл ... ... ... ... туралы терең мағұлымат беру, оқушының пәнге деген
қызығушылығын ... ... ... тек ... деңгейінде қалып қоймайды.
Осы ретте оқытудың ғылыми ұстанымы зор рөл атқарады. Мұғалім теория ... ... ... ... ... ... ... Әр
тақырыптың тіл жүйесіндегі орнына оқушының көңілін аударту, олардын ... ... ... ... ... ... қабілеттерін дамытады.
1. Оқытудың жүйелік ұстанымы ... ... ... ... бір ... сатылай
құрылу, берілу тәртібі. Білімнің жүйелілік ... ... жаңа ... ... мен дағдыларды бекітуде, ... ... ... және оны тексеріп, еске түсіруді
іске асырылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ауырға, қарапайымнан
күрделіге қарай дамытылып отыруын қажет ... ... ... ұстанымы. Оқушыларға тілдік
материалды дәл, анық ... іске ... ... ... ... ... пайдалана білу
– сабақтың сапасын жақсартады. ... ... ... ... ... зат, құбылыс, туралы түсінігін
нақтылай түседі, бақылау қабілетін жетілдіріп, ақыл-
ойын дамытады. Сондықтан мұғалім өзі ... ... ... таблица сияқты көрнекі
құралдардың спасына, тазалығына ... ... ... барысында таблицалары, дидактикалық кестелерді, схемаларды, әр
түрлі сериялы оқиғаға құрылған суреттерді көптеп қолдану тиіс.
Дидактика ілімінде көрнекілікті кескінделген және ... бөлу ... ... ... пен ... ... ... білім беру барысында оларды саналы
түсіну ... ... ... ... мен ... ... жаттанды түрде
емес, саналы түрде меңгеру қажет. Демек, мұғалім
материалды дәл, айқын ... ... өз ... ... ... ... негізгі ерекшеліктерін саналы түрде меңгерген оқушы ғана,
оны әр уақытта ... ... ... ... ... ... ... ұстанымы
оқушылардың теория жүзінде алған білімдерін өмір
қажетіне пайдаланулары арқылы іске асады. Оқулықтағы
теориялық материалды ... онда ... ... ... ... ... ... өтелген тақырыптан алған
білімдердін жан-жақты танытуға мүмкіндік береді.
Тіл дамыту т. б. Жұмыстар әдемі ... ... ... жаза
білуге үйретеді. Коференцияларда баяндама ... ... ... ... ... ... ұзақ, жүйелі жүргізілген жұмыстар арқылы іске асады.
5. Түсінікті ұстанымы оқу материалына дәл анықталған
материалды ендіруді, оқушылар ... ... ... ... пайдалануды көздейді.
Жалпы бұл ұстаным, негізінен, оқулықтағы тілдік,
практикалық ... ... ... ... оқу ... меңгеруде мұғалімнің жаңа білімді баяндап,
түсіндіруіне де байланысты.
6. Жеңілден ауырға ... ... ... ... Бірақ бағдарламалық ... деп, оны не ... не ... ... Бұл ... ... болуы
мұғалімнің сабақты тартымды, қызықты жеткізуіне
байланысты. Оқулықтағы материалдардың ... ... ... ... ... ... психикалық дара ерекшеліктерін ескеру
ұстанымы.
Оқушыларға теориялық білім мен ... ... ... ... ... ... бейімділігі мен икемділігі ескеріледі. Әрбір
баланың ... ... ала ... ... ... ... саралып оқыту жүйесін қолдануға болады. Деңгейлік тапсырмалар
арқылы оқыту да оқушылардың жеке ... ... ... ... мен ... - өзара тығыз байланысты болғанымен, әр бөлек
ғылым салалары.
Дидактика – ... ... мен ... ... білім беру мен оқыту
теориясы. ... ол әр ... ... ... ... ... ... саласы да дидактиканың ... беру ... ... ... сол арқылы педогогика ғылымының жалпы заңдылықтары мен
принциптеріне сүйене отырып дамиды.
Әдістеме мен ... ... ... ... ... ... бірдей емес. Кейбір тілшілер олардың ... ... деп ... ... ... мен ... бір ... – оқу-
тәрбие процесін зерттейді, яғни олардың зерттеу мақсаты бір. ... ... ... ... ... оқу-тәрбие процесін жалпылама
зерттесе, методика оны тек белгілі оқу ... ... бұл ... ... ... қарастырады».
Ғалымдардың мұндай пікірге келуі әдістеме мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі
қағидалары әдістеме ілімі арқылы жүзеге асады, ал әдістеме дидактиканың
басты ережелері мен заңдылықтарын пайдаланады.
Ана ... ... ... ... ... С. Қазыбаев дидактика
туралы айта келіп, жоғарыдағыдай пікір ... ... ... ... ... ғылыми негізін, оқыту әдістері мен ұйымдастыру ... нені ... ... ... ... зерттейді. Демек, дидактика білім
мазмұнын анықтау, оқыту процесінің заңдылықтарын ашу, оқытудың ең ... мен ... ... табу ... ... ... - ... сияқты Қ. Исабаев: «Қазқа тілі методикасы білім берудің негізгі
құралдарын іздестірсе, ал ... ... беру мен ... ... оның ... мен ... зерттейді», - дейді.
Бұл анықтама бойынша, әдістеме негізіне білім беру құралдары алынып,
дидактиканың ... ... ... ... ... ... жігі нақтылана түседі. Дегенімен, оқытудың формылары мен әдістеріне
келгенде, айқындық бұзылады. ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін дидактикаға да, әдістемеге де ... ... ... ... ... әр ... ... өзіндік әдістемесі, сол оқыту әдістемесін
іске асырудың тиімді ... ... ... бар. Осы тұрғыдан
келгенде, әдістер мен тәсілдер тікелей әдістеме іліміне байланысты.
Ал мәселе принцип туралы ... сөз ... ... ... ... ... ұстаным да өзінің даму ... ... ... ... ... мен ... екеуіне де ортақ жалпы
принциптер де, сонымен қатар әрбір ... ... тән жеке ... қалыптасқан.
Дидактика оқу, білім, тәлім-тәрбие прцестеріндегі теориялық мәселелер
мен ережелерді, заңдылықтарды қарастырса, әдістеме осы ... ... ... ... ... үшін ... ... әдістер мен
тәсілдерді, оның тиімді де, сапалы ... ... Ал ... ... ол – осы ... ... ... тұрғыдан
қарастыратын ілім, яғни ол практика жүзінде іске асыратын арнайы әдістер
мен тәсілдердің жиынтығын ... ... ... ... және ... ... басты ұстанымдардың түп қазығы, негізі болып табылады.
Әдістеме белгілі бр пәнге қатысты оқыту мен білім берудің ... мен ... ... мен ... зерттей отырып, осы әдістер
мен тәсілдердің теориялық негізін де ... және ... ... ... ... ... бір ортақ мақсатқа бағынған жүйеге топтастырады.
Осы тұрғыдан келгенде, әдістеменің өзіндік принциптері, тарихы, қалыптасу
жолы мен ... ... ... ... ... ... ... үшін, алдымен бұл
сөздің мән мен мағанасын анықтап алу қажет.
«Принцип» деген сөздең өзін ... әр ... ... Мәселен,
Е.И.Пассов: «Принцип – это часто закон, выполняюший функцию принципа» ... ... ... ... ... – это лишь ... ... они необязатьно должны проявляться на ... ... ... - деп ... ... Демек, алдыңғы ғылымдардың
тікелей қатысты ұғым болса, кейінгі автордың айтуынша, ол оқу ... орын ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдарымен тікелей байланыстыру,
біздіңше, оның ... ... аша ... ... ... ... ... мен жолдары әр түрлі және біреу емес бірнешеу. Ал ... ... ... қағида бірдей болуы мүмкін. Оның сыртында принциптің
ерекшелігінін өзі – ... ... ... мақсат пен міндеттерге сай
бірнешеу бағыттардың ішінен ең маңыздысын, ... ... ... ... ... ... қандай да болсын пәннің өзіне тән заңдылығына
тәуелді, яғни оның заңына ... ... ... ... заңның өзі
емес, сондықтан принциптің қызыметін атқарушы заңы деп ... ... ... ... туралы принцип – осы ... ... ... мен маңызына, міндеттің орындалуы қажеттілігіне сай
ереженің іске асуының жолдарына, оқытудың басты бағытына, тағы сол ... ... ... ... ең ... сұрыпталған ерекшелік.
Қоладну аясына қарап принциптер бірнеше түрге ... ... ... жалпы оқу процесіне тән болса, екіншілері оқудың белгілі бір
саласына негізделеді. Принциптің тағы бір тобы ... ... ... ... енді бір тобы ... сөйлеуде жете білуге
бағытталады. Сол сияқты жазба тіл мен ... ... ... ... ... т. б. ... ... жіктеледі.
Бұл салалардың қайсысы болса да лингвистикада маңызды рөл атқарады.
Олардың барлығын бірден зерттеп, жіктеп шығу да мүмкін емес ... ... ... ... - ... ,педагог, ғалым
Қазақ тіл білімінің тұңғыш профссоры, қазақ тіл білімінің теориялық
негізін қалаған ... ... пен ... ... ... ... ... қоғам қайраткері Құбайберген Қуанұлы Жұбанов.
Қ.Жұбанов «құйрықты жұлдыз» секілді жарық көрініп, өмірден ағып өте шыққан
адам.
Қ.Жұбановтың қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... академик Ә.Қайдаров оны тіл білімінің теориялық негізін ... ... ... А.Байтұрсыновпен салыстыра келіп: «айырмашылық
олар өмір сүрген уақытта; ағарту ісі мен тіл ... ... ... ... шешілмек проблемаларында; әр ғалымның өзіне ғана тән, ... ... - ... болар едім. – Мәселен ... ... ... да, тіл ... терең түсіну арқылы халық ағартуға
қажетті мәнді де маңызды ... ... ... Ал Құдайберегн
Жұбанов болса, сол кездегі европаша жан-жақты терең білім ... ... ... ... де ... ... ... қалаушылар деп
айтуға проволымыз. Бірақ Қ.Жұбанов – басқалардан ...... ... ... ... ... деп аталуға тиісті», - дейді [13.8).
Қ.Жұбановтың өз кезінде жазған еңбектері, шешкен түйінді мәселелері,
атқарған қызыметі қаншама мол болса, бермегі, ... одан да мол ... ... ... ... ... ол ... опат болды. Қиянат
көрген жалғыз оның өз басы ғана емес, еңбектері де: 1937-1938 жылдары оның
барлық ... ... ... ... берген еңбектері мен үйіндегі
қолжазбалары тәркіленіп, жұртшылық назарынан тасада қалды. Сол ... ... ...... бір ... деуге болады. Ал жетпегендері
– отқа жағылды ма, қиянатшыл жандардың меншігіне айналды ма? Ол жағы ... ... ... ... ... ... жиыстырып, Қазақ
Ғылым академиясының Тіл білім институты 1966 жылы бір ... ... Сол ... оқып ... ... ... ... тәлім алған
шәкірті, белгілі әдебиетші, ғалым М.Қаратаев былай ... ... и боли ... ... ... эту ... увидешую свет
через 30 лет после, того, как не стало ее автора. Радуешься ... ... труд ... ... ... для ... ... Горько
сознавать, что немалая его часть утеряна, и видмо, необратимо, - дейді ол
осы мақаласында. - …Многое из ... что ... ... ... и что ... ... нам, не дошло до этих дней. А знали мы, разумеется, ... все. ... ... ... как ... ... Но и то, что
уцелело, что ... в ... ... ... ... и ... событием в культурной жизни республикаи»
Құдайберген Жұбанов тек қана ... ... ... ... Ол өзінің қоғамдық қызметін мұғалімдіктен, ағартушылықтан бастаған.
Қазақ халқының мәдени-рухани тарихында XX ғасырдың 20-жылдарының бас ... ... зор ... мәні ... ... ... қызметіндегі бір қасиеті – ол тек оқыту
ісімен ғана болып қоймай, сол оқытуды жетілдіру, ... ... ... ... ... ... Бұған уездік, губерниялық, республикалық ... ... ... ғана ... оның ауылдық мұғалімдерге
ауызша да, хат арқылы да ... ... ... ... ... мен әдіс ... оқу ... II жартысында талқыланатын
әдіс-программа мәселелері» деген сияқты нақтылы жол-жоба жазуы куә.
Ағартушылық саласындағы Қ.Жұбановтың әлеуметтік-тарихи мәні бар ... – оның ... ... (V-VII ... ... тілі бағдарламасын
жасап, оқулықтар жазуы. Бұлардың құндылығы содан –олар ... ... ... мен ... ... ... ... бағдарламасы дегеніміз – бір жағынан, әдеби
тіл нормасын белгілейтін құжат. Мұнда әсіресе фонетика, синтаксис салалары
тұңғыш рет ғылыми негізде ... ... ... ... ... ... бағдарламалар – басқа авторлардың (Қ.Жұбановтан кейін)
жасағандары. Қ.Жұбанов бағдарламасындағы терминдер мен ... бұл ... ... ... ... ... ... тәртібі
жағынан соңғы бағдарламалар да тұңғыш варианттың ізімен жасалғандғы байқау
қиын емес.
Қ.Жұбанов мектепке арналған қазақ тілі грамматикасының ... ... (V және VI-VII ... үшін), бірақ оның 1-бөлімі (V сынып үшін)
кітап болып шыққан да, ... ... ... ... ... шығып,
мектептерде қолданылатын оқулықтың құндылығы сол – мұңда қазақ тілі
салаларының ... ... ... ... ... негізде
тәртіптеліп, әлдеқайда кеңірек сөз боды. Әсіресе ... ... ... ... ... мәселелері тиянақты, жан-жақты түрде баяндайды.
Қ.Жұбановтын ағартушылық қызыметі оның нағыз ғалым, ... ... де ... жоқ: ол ... ... ... ... Оқу-
методика секторының меңгерушісі болып қоса қызымет атқарып жүрді. Бұл
жүргенде де ... өзі ғана ... ... ... ... оларға консультация-кеңес беріп, мұғалімдердің
білімін жетілдіру курыстарына, семинарларына сабақ беріп, көп еңбек еткен.
Қ.Жұбановтың профессорлық – ұстаздық ... ... ... ... шәкірттерінің көз көрген замандастарының айтқан, жазған
есетілктеріне қарағанда, оның абзал жанды үлкен ... ... ... ... ... да, сол ... ... да мейлінше мол,
бірнеше тілді, әсіресе орыс, ... ... ... ... ... саласынан хабардар қарапайым Қ.Жұбанов өзінің біліммімен де, жүріс-
тұрысымен де сан адамның ... ... ... ... Тіл ғылымы
дүниесіне 1934-1935 жылдары қалам тарта бастаған Сәрсен ... ... ... ... ... сол ... жастарды қателіктерін көрсете
отырып баулығаны көрінеді [14.42].
Қ.Жұбановтың ... ... ... ... өз ... ... ... ал бірсыпырасы, оның ішінде аса бір құндылары да, баспа
бетін көрмей, ... ... ... Енді біраз жазбалары мелекеттік
архивтерде ... ... ... ... Өз ... ... ... жеке кітап, кітапша болып шыққандары, сол кездегі
«Ауыл мұғалімі», «Политехникалық мектеп», ... ... ... ... ... енгізілген мақалалары, ... ... ... ... жиналып алынды,
газет беттерінде жарық көрген мақалаларының да едәуір ... ... әр ... ... ... ... және кітапша мұқабаларындағы
баспа жарнамаларында көрсетілуінне қарап, оның ... ... ... ... олардың басылуға дайын тұрған жерінен (баспалар
мен редакцияларда) жоғалып кеткенін білуге болады. Олар мыналар: «Мағынасыз
сөздердің мағыналары» атты тұңғыш мақаласы (о ... ... ... ... ... Алғашқыда 1930 жылы басуға жіберілген жерінен ... ... ... ... ... ... ... жоғалады. Кейін
есте қалғандары бойынша автор оны ... ... ... ... ... ... жазып, екінші рет баспаға ұсынғанда, 1937-38 жылдары тағы
жоғалып кетеді. ... ... ... «Қазақ тілі жөнінен
зерттеулер» деген жалпы атпен 10 түрлі ... (10 ... ... ... ... тек екеуі ғана («Из истории порядка слов в казахском
предложении», ... о ... ... ... ... де,
қалған сегізі қалып қойып, сол бетінде ... ... «О ... речи ... ... ... слова синонимического типа». «Возникновение
фонематического различия ... и ... ... ... ... ... словообразования», «Скотоводческие междометия ... ... ... в ... речи ... «К ... и
генезису залоговых форм в казахском ... ... ... ... ... ... грамматика курсының I томы «Фонетика» деген кітабы
жарық көрмей жоғалып кеткен. І936-37 жылдары Қ.Жұбановтың қатысумен «Қазақ
тілінің академия ... I ... «А – азу» ... шейін
жасалып, А.Самойлович пен Қ.Жұбановтың редакторлығымен баспаға дайындалған
екен, ол да ... ... ... ... екі ... бар ... ... мәселелері» деген жинақ баспаға дайындалған екен, ол да жоқ. ... ... ... бен ... атты ... ... ... ол да қолға
түспеді. 1932 жылы Шакар мен Таразы қыздың айтысын жазып алған екен, ... ... ... беймағлұм. Және де біз білмейтін тағы да көптеген тезистері,
материалдары, сүйкей салған жазбалары, жазысқан ... ... ... барлығын әрі қарай тынбастан ... табу ... ... да. Іздестірсе әр нәрсе шығып қалатынын байқадық. Әкесінің
мұрасын архивтерден, жеке ... мен ... ... ... ... пен Есет ... ... акад. Ахмет Жұбановтың көп қызмет
еткенін айтпасқа болмайды. ... қарт ... ... ... ... тапсырды, ол – Қ.Жұбановтың өзіне жазған хаты, педагог ғалым
Шамғали Сарыбаев тапсырған материал – ... ... ... ... екенін айту керек. Сол сияқты әрі қарай бәріміз ат салыссақ, оған
осы кітапшаны ... ... әлі де ... материал жиналар деп
үміттенеміз.
Еңді Қ.Жұбановтың ғылыми мұрасына тоқталайық. ... ... ... ... ... ... мынадай салаларды қамтитды.
1) Фонетика;
2) Қазақ тілі грамматикасы (морфология мен синтаксис);
3) Жалпы тіл ... ... ... ... ... ... ... дамуы мен тарихы;
5) Қазақ жазуы, орфографиясы, терминологиясы;
6) Оқулық, ... ... ... пен өнер ... ... ... талдау жасалық.
Қ.Жұбановтың еңбектеріне және өмірбаянын ... ... оның тіл ... бір саласы ф о н е т и к а н ы ден ... ... ... ... к научной грамматике казахского
языка, I том, фонетика» деген монографиясы жазылып бітіп, ... ... ... ... ... ... ... қолымызға қолжазбасы да тимей
сол күйінде жоғалып кеткенін жоғарыда айттық. Қ.Жұбанов еңбектерін ... ... ... ... 20 ... ... бұл кітапты автордың
фонетика саласындағы ұзақ уақыт зерттеген еңбегі болатын» ... ... ... фонетика нендей ғылым дегеннен бастап, онда зерттелетін
категорияларды жүйелі түрде башайлап талдаған.
Әзірге біздің ... ... ... сөз ... оның 3–4-ақ
жұмысы жатыр. Олар фонетиканың өзі емес, соның кіріспесі ... Бұл ... ... ... ... ... ... (машинкамен 19
бет), «Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен ... ... ... ... 16 ... «Буын жігін қалай ... ... 15 бет). ... ... ... ... института
национальной культуры» деген 1935 жылы шыққан жинақта жарияланған.
Мұнда автор лингвистикалық зерттеу жұмысын жүргізудегі өзінің бұрынғы
зерттеушілерден ... ... ... ... ... ... фонетикасы тарихын зерттеу объектісі етіп жазба ескерткіштер емес,
осы күнгі ... өзін ... ... ... ... қай ... болмасын
осы заманғы қалпының өзінде көптеген тарихи қалдықтар бар. Олар грамматика
саласынан да, ... да, ... ... элементтерден де
табылады. Семантикалық реликт (қалдық) ретінде осы ... ... ... «күн ... ... ... немістің es regnet
(дождит) деген тіркестерін келтіреді. Бұл ойын автор ... бір ... ... ... тағы дәлелдейді. Осы ... «күн ... ... ... тағы» сияқты тіркестердегі сөздердің орын
тәртібінен өте көне дәуірлердегі синтаксистік амалдардың ... ... ... тіл ... көрсететін объектілер деп табады.
Автордың зерттеу әдісіндегі екінші ерекшелігі – тіл құбылыстарын бір-
бірімен ... ... ... яғни ... ... ... құбылыстар даму процесінде біріне-бірі байланысты
болатындығын, біреуінде болған өзгеріс екіншісіне ықпал етіп, ... ... ... ... осы ... ... мысал келтіреді.
Өте көне замандарда тілде «р» мен «з» дыбыстары фонема ретінде ажырамаған
кезі болған, сол ... көр сөзі мен көз ... ... семір, семіз
сөздері бірдей қолданылып, затты да, оның қимылын да, яғни әрі ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі туған
кезде, тіл бұған сөз тудырудың ... да ... ... ... ... ... көз-ді есімге, көр-ді етістікке бекіткен. Сөйтіп,
дыбыстық ерекшелік сөз жасауға ... ... ... ... Бұл
өзгерістің салдарынан екі түбір – бірі есім, бірі етістік ... ... ... ... Әрі ... р, з дыбыстары лексикалық және
морфологиялық жаңа элемент жасайтын қасиетке ие болғандықтан, енді ... ... мән ... фонетикалық категорияға айналған,– дейді.
Міне, осындай «тіркесті реакцияны» іздеуді және оны осы ... ... ... іздеуді тіл тарихын палеонтологиялық әдіспен
зерттеу деп, оны өз сөзімен айтқанда, «индоевропа компаративизміне» ... ... Бұл ... автор «Қазақ тілінің ғылыми курсы жөнінен
лекциялар» деген екінші еңбегінде де білдіреді. ... «Тіл ... ... ... ... ... тануға тиіспіз» деген 2-лекциясында
лингвистикадағы индоевропалық әдіске қарсылығын ашық айтып, ол ... ... ... ... теріс ұғымдар тудырды дейді:
1) Тіл дыбыстарын өзгермейтін, мәңгі құбылыс етіп ұғындырды; 2) Дыбыс
жүйесін тілдің басқа ... ... ... тексерді; 3) Дыбыстың
қоғамдық, ... ... ... ... ... жағын
тексеруге ауып кетті. Осының нәтижесінде, яғни тілдегі ең негізгі фактор
жаратылыстық жағы ... ... ... ... ... ... ... тілдер деп бөліп, отар елдердің тілдерін қор санап,
империализмнің сойылын соғып отыр деп түйеді автор.
Әрине, ... бел ала ... «Тіл ... жаңа ... ... көңілі адал, ғылымға шын берілген ... ... ... ... ... ... жаңа бағыт деп қарсы
алды. Бұл жалғыз Жұбанов емес, сол ... ... ірі ... ... ... бір кезеңі болатын. Осылай түсінген ғалым «Жаңа
ілімді» де, оны ... ... да, ол ... сан қилы ... ... ... әдісін) өзіне тән шабытпен қолдап, соны үгіттегені
аян. Осы ретте «Жаңа ілімге» қайшы келетін өзге ... ... ... ... ... ... да өзіне міндет етеді.
Жұбановтың фонетиканы зерттеуге байланысты индоевропа тіл ғылымы
адресіне айтылған ... ... ... ... ... ... пікірлері мен таза талдауларының дұрыстығын жоққа шығаруға ... ... ... ... ... ... қабылдайтын «жаңа
ілім», «палеонтологиялық анализ» дегендерді атағаны болмаса, дыбыс ... оның ... ... даму ... ... ... оны ... зерттеу
керек деген мәселелерді Қ.Жұбанов дұрыс бастап, дұрыс ... ... таза өз ... ... ... ... ... мектепке арналған оқулықта берілген «Сөздің дыбыс құрылысы» деген III
тарауы мен 1–2 ... Сөз жоқ, ... ... тілі дыбыстарының
классификациясы, екпін, буын, сингармонизм ... кең ... ... ... ... Бірақ V сыныпқа арналған оқулықта оларды толық,
түгел көрсете алмағаны тағы да белгілі. Бұнда ... ... ... фонемалық (дыбыстық) сипатын, фонема санының 26 екенін айтады.
Дауыстыларды жүйелегенде дыбыстау түріне қарай оларды толық (осы ... ... ... және қосынды деп үшке; жасалуына қарай еріндік, езулік
деп екіге ... ... мен ... ... ... ... өзгеше келетінін есептемегенде, осы ... тек ... ... сыбыр (с, з), сыбыс (ш, ... ... бар. Буын мен ... жайы ... ... жігін қалай табуға болады» деген мақаласы мен ... ... ... сөз ... ... қазақ тіліндегі буынның
табиғатын, қасиетін және структурасын кеңірек баяндайды, қазақ ... ...... және ... ... ... ... ол қасиеттердің себебін көрсетіп талдауы — күні бүгінге дейін
мәнін ... тың ... ... ... ... ... бірқатар көңіл
аударған. Ең алдымен, түркі ... ... ... ... европа
білімпаздарының қате түсінетіндігін айтады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... дегенін,
Бетлингтің: сингармонизм себебі урал-алтай халықтарының сөйлеу ... ... ... ... ... да, ... де қатты
сынап, сингармонизм – кертартпалықты немесе ... ... ... ... ... ... мен қосымшаны жымдастыратын цемент» ... Және ... ... ғана ... заң ... ... ... жіңішке болуы) деп ұғуды теріске шығарады, Қазақ тіліндегі түбірлердің
біркелкі жуан не жіңішке ... ... ... ... ... ... сөздің ішінде жіңішке де, жуан да буындар келе ... ... ... ... ... ... дәлелге
кетіреді. Сондықтан үндесу – түбір мен қосымшаға қатысты заң ... ... ... ... ... ... дауыстылардың
сусып түсіп қалуы жайында мақаласы болыпты. Мақала жарық көрмей жоғалып
кеткен. Оның кейбір ... ... ... айтылған фрагменттеріне
қарап топшылауға болатын тәрізді. Мысалы, ұйқта ... ... ұйқ ... ... ... ... ... -ла жұрнағы тіркелмей, оның -та болып кетуі,
Жұбановтың өз терминімен айтқанда, сусымалы ы-ның түсіп қалу ... ... ... ... ... байланысты дейді.
Қ.Жұбановтың дыбыс, буын, үндесу категорияларының ... ... ... ... ... ... ... оның кейін емле мен
алфавит мәселелерін шешуге қатысты ойлары мен ұсыныстарын дәлелдеуге ... ... ... ... ... жазу мен емлеге қатысты айтыстарда жалаң
дау айтпай, өз ұсынысын ... ... ... ... ... ... жұртқа мәселенің оң-терісін танытып барып, жүзеге асырып отырған.
Енді м о р ф о л о г и я ғ а ... Бұл ... ... қатысты алғашқы мәліметтерді ... ... ... Морфологиялық объектілерден ғалымның кеңірек пікір
айтып үлгергені: көмекші етістіктер, күрделі сөздердің жасалуы, ... оның ... өлі ... мен өлі ... сияқты мәселелер.
Қазақ тіліндегі отыр, тұр, жүр, жатыр деген төрт етістік күллі ... үш ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов. Бірі – олардың жіктік жалғауларын тікелей қабылдай
алатындығы; екінші – ... ... ... таза ... (осы ... ... үшінші – түбір күйінде тұрып Imperativ-тің (бұйрық
райдың) II жағы мен Präsеns-тің III жағын көрсететіндігі. Оның ... ... ... осы ... ... ... өз аясындағы әр түрлі мағынаны
білдіреді. Жатыр етістігі іс-әрекеттің дәл сөйлеп ... ... ... жалпы жүріп жатқан, ара-арасында үзілісі де ... ... ... бір үлкен роман жазып жатыр (мысал Қ.Жұбановтікі –
Р.С.). Егер ... ... ... ... ... ... ... тілі отыр
етістігін жұмсайды; ұзақ іс-әрекет үзілістерімен жүріп жатса, қазақ жүр
көмекшісіне жүгінеді: ... ... ол ... ... осы ... істі
де, орындалып жатқан іс-әрекетті де ... дәл осы ... ... тек ... ... ... Қ.Жұбанов өзінің «Көмекші, күрделі етістіктер туралы» деген
орыс тіліндегі шағын кітапшасында төрт етістіктің осы сияқты ... ... ең бір ... жерлеріне дейін талдап көрсетіп
береді. Бұл – ... төрт ... ... ... жүр, тұр) ... ... ... ғылыми жұмыс.
Осы күнгі біріккен сөздер деп жүрген категориямыз о бастан ... бірі ... ... ... ... «біріккен сөз» емес,
«кіріккен сөз» деген терминді ... да, оның ... ... ... ішкі ... ... ... кетуді» алады: ашу+тас-тың ашудас,
күн+жүз (дуз) дегеннің күндіз, ай+йүз-дің аяз, ... ... ... ... ... ... Ал жер май, бес ... сияқтыларды
Жұбанов әлі кірігіп жетпеген деп табады.
Демек, осы күнгі бізге қарағанда біріккен ... ... ... ... және айқын принцип ұстаған: дыбыстық,
морфемдік ... ... ... (өзгеріске) ұшырағандар ғана
біріккен болады екен де, қалғандары күрделі ... ғана ... ... ... біріккен сөздің жасалуы туралы» деген бұрын
жарияланбаған, ... ... 7 ... орыс ... ... этюдінде
зерттеуші түбірлердің бірігуі туралы мәселеге тереңірек баруды ойластырады.
Мұнда түбірлердің тіркесе ... ... кету ... ... ... ... ... орыс, неміс, ағылшын тілдерінен мол-мол мысалдар алып,
салыстыра ... ... ... ... ... бұл ... да,
Қ.Жұбановтың көптеген құнды еңбектері сияқты, әрі аяқталмай, әрі ... ... ... ... ... ... қойған. Әйтпесе жоғарғы аталған
тілдердің бірқатарын жақсы меңгерген ғалым осы тілдердегі ... ... ... ... ... жалпы тілдік теориясын
(заңдылығын) айтқан ... ... ... ... көңіл қойғаны — өлі түбірлер мен өлі
жұрнақтар жайы. Сірә, өлі ... ... табу оның ... даму тарихын осы күнгі тірі тілдің өз ... ... ... туса ... Көз бен көр, жан мен жақ, ұял мен ұят, өгіз бен өкір
тәрізді ... ... ... ... ажыратып боршалаған және оның
мәнін поляк ғалымы ... ... ... ... ... ... мен қырғыз қаламдасымыз Б.Юнусалиевтен бұрын айтқан адам,
біздіңше, Қ.Жұбанов болар. Өлі ... ... ... ... ... жар),
өлі қосымша (соң-ра, жон-қа, ерте-ң дегендердегі -ра, -қа, -ң жұрнақтары)
дегендерді мектепте танытуды ұсынған («Мектеп ... және ... ... ... қараңыз) ғалым екінші бір еңбегінде ұял, ұят сөздерін
талдап, соңғы сөздегі -т жұрнағы ки-іт, ... ... ... ... ... сөздерінде де сақталғанын көрсетіп, дәлелдей түседі. Сірә,
әрі қарай жұмыс ... ... дәм ... Қ.Жұбанов сөз құрылымы, түбірдің
грамматикалық дамуы деген мәселені ... ... ... ... зерттеген адам болар еді деген ой туады.
Қ.Жұбанов – с и н т а к с и с т і өз ... ... курс етіп ... ... ... Бұл саладан оның ... ... ... ... «Из ... ... слов в казахском
предложении» деген еңбегі, «Жаңа грамматиканың жаңалықтары жайынан» деген
консультациясы мен бұрын ... 2–3 ... ... ... ... орын ... деген орыс тілінде
жазылған еңбекте автордың лингвистикалық ... ... аса ... ... ешкімнің қаламына ілінбеген жайды сөз ететіндігі, жалғыз
қазақ тілі емес, ... ... ... даму кезендерін қозғайтындығы
көрінеді. Бұл еңбекте автордың көздеген мақсаты – ... даму ... осы ... тіл ... алып ... күнгі тіліміздегі күн ұзаққа, адам тағы, жау ... ... ... ... анықталушыдан кейін орналасқан. Демек, қазіргі
жалғыз қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... Бұл не? Жай некен-саяқ ұшырасатын кездейсоқ құбылыс па, жоқ,
белгілі бір жүйе ме? ... ... яғни ... мен анықтаушының бұ
күндегі тәртібі төңкеріліп жүрген басқа да сөз қатары бар ма ... ... ... ... Танжарық, Айжарық, Маман бай, Көтібар батыр, Айман
сұлу, ... ... ... ... Ғаббас сыншы (мысалдардың барлығы
Қ.Жұбановтікі – Р.С.) ... кісі ... мен ... де сынды (эпитет)
білдіретін анықтаушы сөздер өз орындарында емес. Өз орындарында болғанда:
сұлу күн, жарық таң, ... ... ақын ... т.т. ... ... қой. Мұндай
тәртіптің ізін екі сөзден құралған тіркестерден ғана емес, түбір ... да ... ... ... ... о бастағы мағыналы
сөздер, сол мағыналы сөздердің бірқатары тағы да ... ... ... ... қапшық, ершік, өгізше, інгенше, атанша дегендердегі
-шақ/-шек, -шық/-шік, -ша/-ше-лер о бастағы шаға ... ... ...
дейді ғалым. Шаға – бала, кішкентай ... ... ... ... білдіретін
анықтауыш сөз болса керек. Бала құлын, бала (кішкене) келін, бала ... т.т. Бұл ... де ... ... ... ... ... жіктеу есімдіктерінен шықты десек, онда да бастауыш пен
баяндауыштың орны алмасып ... ... ... ... ... соншама мол мысалмен, даусыз фонетикалық-морфологиялық ... ... ... ... зерттеуші Қ.Жұбанов тілдің өте көне, мың-
мың ... арғы ... ... ... ... көз ... да,
мыңдаған ғасырлар бұрын тілімізде қазіргіден өзгеше синтаксистік заң үстем
болмады ма екен деген жорамалға келеді. Бұл, сөз жоқ, ... ... ... Оны ... тілдің даму сатыларының ... бір ... ... түрінен) екіншісіне – агглютинативтік
құрылысқа көшу дәуірінде болған тілдік ірі оқиға деп топшылайды.
Бұл еңбектің ... ... ... Ең ... бұл – ... (сөз ... ... үлгісі. Мұнда көптеген жұрнақтар мен
түбірлердің морфологиялық талдауы олардың фонетикалық құбылуын көрсетумен
қатар жүргізіледі. ... бұл ...... ... ... ... автор жалаң қазақ тілі емес, көптеген ... ... де, ... де), ... ... өзге ... оның ... грузин, қытай, монғол тілдерінен алынған фактілерді
салыстыра отырып зерттейді. Үшіншіден, мұнда негізгі тақырыптан тыс ... тың ... ... ... ... ... ... дәлелдеу
үшін жол-жөнекей айтып отырады. Мысалы, мезгіл мәнді сөздер «қашан?» ... ... ... жатыс жалғауын қабылдайды: түс-те, кешкі-де, бір күн-
де, бес сағат-та, сүт ... ... бұл ... ... ... мағына бар? Сондықтан,–дейді зерттеуші,– қазақтың жатыс жалғауы
деп жүргеніміз жалғыз жатыс емес, шындығында ... және ... ... ... ... мысал. Тағы деген сөздегі ы, ... ... ... ... ... ... ... емес, кейін кірген парсы тілінің
нисбет и-і. Қазақша ы, і-ге айналып кеткен. ... де ... ... ғой ... ... мысал. Қазақ тілінде қып-қызыл, жап-жарық сияқты
күшейткіш буынды қос сөз жасайтын негізінен п дыбысы болғанымен, өзге түркі
тілдерінің осы қызметтес с, м ... ... ... де жоқ ... Оған
мысал,– дейді автор, – қаз-қатар, қаз-қалпы (нда), ... ... ... ... (17–18-беттер). Мұндай жол-жөнекей тың, пікірлердің әлі ... ... ... ... Қ.Жұбановтың бұл еңбегі – қазақ ономастикасын (адам
аттарын) сөз еткен тұңғыш ғылыми жұмыс. Қазақша кісі ... сан ... ... бай, бек, ... ... ... ... мен қызметін, ру аты мен жеке адам аты ... ... ... Қобланды, байұлы Сырым), компоненттердің
синтаксистік-семантикалық ара ... ... ... ... ... сөз етеді.
Бесіншіден, «Қазақ сөйлеміндегі сөздердің орын тәртібі» ... ... оның шын ... ... ... ... зерттеу жұмысы
екендігінде. Басқа да жазғандары сияқты, бұл еңбегін де Қ.Жұбанов тиянақты
отырып, соңғы рет ... ... ... өңдеп үлгермегеніне, соның
салдарынан кейбір дереккөздерге сілтемені ойдан жасап, кітап бетін көрсете
алмағанына оқушыларынан кешірім сұрағанына ... бұл ...... ... үлгі ... көп ... ойлатарлық жұмыс деп батыл айуға
болады.
Синтаксис мәселелерінен проф. Қ.Жұбановтың келесі бір сөз ... ... ... ... мен ... ... сөйлем мүшелері («Жаңа
грамматиканың жаңалықтары жайынан» ... ... Мұны да кең ... ... ... ... ... қосымша консультация ретінде
ұсынған материал екенін көреміз. Жалғыз-ақ ескертетін нәрсе – ... ... ... ... ... Құдайберген Жұбановта
қазіргіден біраз өзгеше аталады. Кейін қалыптасу процесінде ... ... ... бірқатары өзгеше түрде қолданылып кетті
(мысалы, ноқат – нүкте, айқындауыш мүше – тұрлаусыз ... ... ... т.т,; ... ... ... еңбектеріндегісі, соңғысы
қазіргі қолданылуы).
Көлемі бір баспа табақтай, бұрын жарияланбаған, архивтерден ... ... речи на ... ... ... ... мақаласында
Қ.Жұбанов сөйлем ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ кейбір сөздердің
мағынасы мен қолданылуын жазады. Бұл материал, сірә, тезис болар, ... және әр ... ... сөз ... өзі ... ... өте қызық,
ішінде өзіне дейін айтылмаған тың талдаулар мен пікірлер бар.
Қ.Жұбановтың синтаксис саласынан келесі бір ... ... ... ...... ... сөздердің тіркесу түрлерінің, яғни орын
тәртібінің мәнін тану. «Сен ... ... ... да ... құрт ... ... ... тор бесті аты жақсы» деген жалғыз ... ... ... ... ... ... орнын әр алуан құбылтып отырып ... ... ... ... ... ... мағыналары мен
қызметтерінің өзгеретінін дәлелдейді,
Міне, Қ.Жұбанов ... ... ... ... ... өзінен-ақ Қ. Жұбановтың халық ағарту ісіне де, тіл
ғылымына мол еңбек сіңірген дарын иесі, өз халықын, сүйген ... ... ... ... жеке ... ... жасаудағы ізденістері
Мол білімі бар дарынды филологтың қазақ ... ... ана ... ... ... ... да ... ерекше болды.
Жиырмасыншы ғасырдың 30-жылдарында тілді ғылым тұрғысынан зерттеу ісі оны
оқытудың практикалық мәселелерімен ұштастыра жүргізу талабын да ... ... ... ... орыс және шетел ғалымдарының педагогика, педология,
психология жайындағы еңбектерімен ... ... ... ... ... мол, ... ең төменгі басқышынан бастап
педтехникумға дейін сабақ беріп ысылған жоғары ... ... ... ... ... ... орындап шығарды. Қ.Жұбанов өзінің филологиялық
зерттеулерінде ғылыми тұжырымдарының ... ... үшін де ... және ... оқыту ісіне ғылым тұрғысынан жедел көмек көрсету
жағын ескеріп отырған. Мәселен ол тілдің фонетикалық ... «құр ... таза ... ... сөз етіп ... қазақ тілінің
фонологиялық табиғатынан туындайтын негізгі орфографиялық ... ... ... 5-6 класқа арнап жазған «Қазақ тілінің гамматикасын» 1936
жылы бастырып шығарады. Оның осы кітапты қалай ... ... ... ... нұсқау жазып, оны баспаға бергені де мәлім. Бірақ 1937
жылы ... ... ... ... ... құрал жарыққа шығып
үлгермей, тәркіленген. Бұл тәрізді еңбектің жойылуы ... ... ... ... ... орны ... ... еді. Оны ғалымның жоғарыда
аталған оқулығымен танысу үстінде анық ... ... ... ... ... ... мәдениетінен басталалып,
Европаға, орыс жеріне, араб, парсы және түрік тілді ... ... ... ... пайдаланбайды. Педагогика, психоллогия,
физиология және ... ... жете ... ана ... жай-
жапсарын жақсы білген ол қазақ тілі грамматикасын жазу үшін жаңа ... Бұл ... оның ... ...... тілі ... мен ... сол тілдің өзіндік ерекшелігінен іздеу болған. ... мен ... ... мен ... ... ... ... нақ қазақ тіліне ғана тиімділерін таңдап алып, соларға сай
дидактикалық принциптерді белгілейді. Мұнын өзі ... ... ... қажетті баға жетпес жаңалық болған. Сондақтан бұл грамматика
оқулық жасаумен шұғылданушы ... ... күні ... ... ... ... ... тигізе алары хақ. ... ... ... ... ... рет ... ... ғылыми,
жүйелі, бірізді, белгіліден-белісізге, жеңілден ауырға қарай жетелейтін
түсінікті, саналы, берік ... ... ... ... принциптерін жүзеге
асырмақ болған, индукция-дедукция әдістерін ... ... ... ... ғана тән ... қасиет жаңа білімді өткен
білімнің үстіне ... ... ... ... ... ... ... салыстыру, көрнекі баяндау әдістерін дүниеге келтіреді.
Грамматиканың жүйесі арқылы да ол ... ... ... ... ... болуын, тіл табиғатымен ұштаса отыруын қарастырады. ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдеріне орын
берілмейді.
Профессор Қ.Жұбанов өзінің «Буын ... ... ... ... ... әдістемелеік талдау қатарына қосқан. Алайда, бұл еңдекте таза
әдістемелік аяда қалып қоймай, қазақ ... буын ... ... танып
барып жазылған ғылыми теориялық зерттеу болып шыққан. Мекпеппен ... бар ... ... ... деңгейін зерделе келіп,
сауатсыздықтын басты себебі – буын жүйесін жете білушіліктен екеніне ... ... ... ... ол ... мен шәкірттерін «жедел жәрдем»
көрсету мақсатымен осы тұрғыда ізденіске түскен. Олай ... ... ... өмір ... ... ... кезеңде ғылыми теориялық
пайымдаулардың кейбірінің дүниеге келуіне күнделікті объективті жағдайдың
түрткі ... ... ... еді. Оның ... ... ... ғылыми
еңбектерінің көпшілігі-ақ, күнделікті өмір талабына жауып ретінде жазылып
отырғаны мәлім. Ғылыми, өнер, мәдениет әлі төрт аяғын тең ... ... ... жетіспей жатқан Қазақстан үшін ғалым жан аямай еңбек
еткенін көреміз. Сондықтан, ... ... ... ... алған ісін
түбегейлі зерттеуге дағдылаған Қ.Жұбанов бұл жолы да ... ... ... ғана ... ... ... және ... зерттеуін
тікелей мектеп қажеттілігімен ұштастыра жүргізеді.
Қ.Жұбанов қазақ тілінің ... ... ... үш ... ... алты түрге бөлді. Ғалым айтқандай,
буын ішінде бірісен-бірі ... ... әр ... буын ... ... ... қарай әр түрлі естіледі екен. Мысалығ ... ... ... ... ... буын ... «а» дыбысы жеке дара
тұрғандықтан анық ... Ал «та, на, ла» ... ашық ... ... жігі ... алдыңғы дауыссыздармен жымдасып тұр. Сондықтан ашық
буындағы дауыссыздарды да бөліп, анық есту оңай, ... ... олар да ... дыбысталмайды. Егер осының, керісінше, буын жасаушы дыбыстардың орнын
ауыстырып: «ан, ат, ал» деп, ... ... ... ... буын соңында
тұрған дауыссыз дыбыстар анықтау естіледі. Енді ... ... ... ... ... тұйық буын», «жеңіл бітеу буын», «ауыр бітеу буын»
деген терминдерге ... ең ... ... ... ... «жеңіл» деп бөлу
керек пе, жоқ па? – деген сұрақ туады. Тілшілер үшін ... ... ... «сат ... ... ... ... айтудың еш қиындығы жоқ та
болар. Бірақ ... ... ... айырмашылығы бар, өйткені буын
соңында келіп тұрған екі дауыссыз ... ... ... анық ... ... ... ... «сарт» дегеннің орнына «сат» деп ... қате ... ... ... Қ.Жұбанов қазақ тілінің буындарын
тек ашық, ... ... деп қана ... Жалаң буын.
2. Ашық буын.
3. Тұйық буын.
4. Бітеу буын
5. Ауыр тұйық ... Ауыр ... ... деп алтыға бөлуі, біріншіден – қазақ тіліндегі буын ... ... ... ... ... оқушыларына түсіндірудің қиындығын
ескерген деп ... ... мен адам ... ... да мектеп оқушыларының
сауаттылығына әсер ... ... жоқ. ... ... ... Аманкелді,
Ботакөз», немесе сары май, торы ат, қара ала, т.б. сөздердің айтылуы ... екі ... ... ... ... ... ... жақсы біліп,
орфографиялық қате жібермей, дұрыс жаза ... ал ... ... ... ... ... ... қажет. Осы қиындықтардың көпшілігі
буынға, буынды жете білуге тікелей байланысты. ... да ... жете ... ... ... ... да, дұрыс сөйлеуге де болмайды
дегенді айтады. Ол қазақ тілінің буындарының «кірігу ... мен ... ... ... ... ... білу, әсіресе, өлең ... үшін ... ... де ... ... бөле білу – ... қайсы бір буынын бір жолдан екінші
жолға тасымалдай білу үшін де ... Буын ... орай сөз ... ... Ал, мағана үшін сөз екпінін дұрыс пайдалана білудің автор буын
жігін оңай табудың амалын, ... өзі де ... ... ... бұл ... тілдін сабақ беретін мұғалімдерге ғана арналмаған, сондықтан таза
әдістемелік ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің
буын құрылысына оқу мен жазу ісіне байланысты туатын ... мен ... ... ала ... ... Ал сол ... шығудың жолын,
амалын табуды мұғалімдер мен әдіскерлердің өздеріне қалдырды. Сондықтан
автордың ... ... ... түсінген жағдайда бұл мақала тіл мамандары
мен ұстаздарға әр жақты көмек ... ... ... ... ой ... ... ... тұрған әржақты қыры бар. Сол қырларды әркім өз
мақсатына сәйкес пайдалана білуі ... ... ... осы ... ... ... сауат ашудың сол жаңа жүйесіне
негізделен әдістемесіне ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы «Қазақ бастауыш
мектептеріндегі сауат ашу ісінің мәселелері» болды. Зерттеу жұмысын жүргізу
барысындағы тоқтамы: әліппе ... біз ... ... мектептер,
қазақ тілінің буындары өз ... ... ... ... ... ... қайта қарау қажеттігін аңғартты. Ендігі кезде бұл істі
жолға қою үшін ... буын ... ... ... ... де
күмәніміз болған жоқ. Міне, осы ой бізді енді қазақ ... ... ... ... ... ... зерттеп білуге
итермеледі. Сауат ашу мәселесі де, үстірт қарайтын оңай ... емес ... ... ... ... ... қалай табуға болады» деген мақаласы туралы
пікірімізді қорыта келе ... – бұл ... ... тілін ұлттық
мектеперімізде оқытудың әдіс-тәсілдерін іздестіріп, ұлттық дидактикамызға
үлес қоспақ ... ... мен ... әлі ... ... ... Біз бұл жерде ... ... ... ... ... жағын ғана сөз еттік. Бірақ одан ... бұл ... ... ашу ... ғана ... екен деген жаңсақ ұғым тумауы тиіс. Қазақ
тілін оқыту ісін жақсарту барысында ... бен ... буын ... өзіне қажетін таба алар еді демекпіз.
Орта мектепке арналѓан тұңғыш грамматиканың принциптері мен әдіс-
тәсілдеріне зер ... ... бұл ... ... ... ... дені ... кластарға арналған. Бес параграфтан тұрады. Әр
параграфыныњ өзі ұсақ таќырыпшаларѓа бөлініп берілетін білім наќтыланып,
белгілі мөлшермен ... ... "Сөз ... "Сөз ... ... ... мен сөз ... "Сөз материалының сыр-сипаты мен ... ... ... ... ... ... түсіндіре келіп: "Сөз
бұйымының ќалай құралатынь, сөз материальның сыр-сипатын білдіретін ғылым —
грамматика аталады" деген ... ... ... ... ... ... ... — грек сөзі. Маѓынасы — жазу танытқыш
деген. Бұлай аталу себебі — ерте кезеңде грамматика тек жазылған сөзді ... ғана ... кілт ... ... — грамматика жазылған сөзді де,
айтылѓан сөзді де дұрыс ... ... ... ... ... болып
кетті", — деп тұжырымдайды.
Екінші параграф — Сөз деген не? деген таќырыппен аталынған. Егер,
бірінші параграфта "сөз" ... ... ... ... оның ... ... байланысу жолын түсіндірсе, бұл параграфта сөздің екі маѓынасы
болады деп, ... сөз ... ... ... Сөз — ... ... құбылыстың, заттың санының аты екенін айта келіп: "Сөз деген — ... ... аты ... әр ... ... ... затының, білген
құбылысының ғана аты", — деп, сөзге жеке аныќтама береді. "Сонымен, білген
нәрселерге ... атты сөз ...... ... ... ... сөйлеу туралы түсінік беріп: "Сөйлеудегі мақсат —
біреудің екінші біреуге ойын білдіруі", — деп тұжырымдайды.
Төртінші параграф — сөз бен ой. Бұл ... сөз бен ... ... "Ой ... адамның өзі жайлы, ... ... ... Сөз ... — сол білген нөрселердің аты — ойды
сөзбен бідіреді", — дейді.
Бесінші параграф — сөйлем. Мұнда сөйлем туралы ... бере ... де ... ... бұл ... сөйлем жүйесі немесе
синтаксис дейміз", - деп аныќтама береді. ... — грек ... ... ... ... ... ... қосып барып сөйлем жасалатын
болѓандыќтан, қоспа деп атаѓан", — ... II ...... ... ... ... ... Бұл бөлімде: сөйлем сазы; сөйлем мүшелері; сөз ќисыны; сөздің тура
күйі мен бұрма күйі; жалғауыштар; жетек сөз бен жетекші сөз; ... ... ... мүшелерінің орын тәртібі деген параграфтар бар.
III бөлім — сөз ... Бұл ... сөз ... құрылу
ерекшеліктерінен берілген мәліметтерге сүйене келіп, ... ... ... ... ... аныќтама беріледі.
Түбір сөз бен ќосымшалы сөз; жалѓаулы сөз бен үстеулі сөз; өлі
қосымша; өлі ... ... сөз; ... сөз; ... ... ... ... сөз мүшелері; түп мүше мен жамау мүше; жамау мүшелердің түр-түрі; сөз
мүшелерінің орын тәртібі деген таќырыптар қамтылған.
...... ... ... ... Дыбыс деген не? Дыбыс пен
мағына. Дыбыстың саны мен сапасы. Қазақ ... ... ... түр-түрі. Дауыссыздар. Дауыссыздардың түр-түрі. Сонорлар.
Сонорлардың ... ... ... ... ... ... Сөздің
буын құрылысы. Буын деген не? Бір буында қандай дыбыс, ќанша дыбыс ... ... ... ... мен ... ... ... мен жіңішкесі
туралы сөз болады.
Ү бөлім — сөз ... ... деп ... да, ... Буыннын
күші. Сөз екпіні. Сингармонизм. Үндестік заңы ... ... ... ... ... ... мен ... берілген. Құрылысына келсек, өзіне тән ерекшелігі бар. Ол ... ... ... ... ... өзгеріс енгізу керек деген ұшқары
ойдың нәтижесі де емес. Шындыѓында, ол — ойлап шешілген ... ... ... ... өзінің концепциясына ... ... ... ... да, ... грамматиканың да
ізімен жүрмей, мазмұн мен форманы тең білдіретін грамматиканың үлгісін
іздейді. Автордың ... ... ... тіл ... үшін ... грамматика тілдің зандылықтарын ... ... ... әр ... өз ... ... жүйеленеді деп түсіндіреді.
Сөйтіп, ол өз грамматикасын "сөз" ... ... ... сөз ... ... ... отырып, желісін үзбей таныстырады.
Грамматиканың ќұрылысына көз салғанда, өзінді бейне бір кептіріліп оралѓан
шарық ... ... ... ... ... ... ... сөз ішінде сөзбен байланыстыра отырып білдіреді,
заңды байланысын да үзбейді. Ал, әңгімені сөзден бастайтын ...... ... ... теліген. Сөзге қазақ кең маѓына теліген. Оны Абайдьщ
мына үзіндісінен де байқауға болады: "Білімдіден ... сөз, ... кез" ... Абай бір ѓана ... айтып отырѓан жок. Білімдіден бүкіл
ақыл-нақыл сөздерін айтќаны. "Жаңа грамматикада" да "сөз" ... ... ... ... айтылѓан, жазылған сөз үлгілерін ќамтыѓан. Содан
кейін біртіндеп тарќатып: ... ... сөз, ... деп жеке-жеке
танытќан. Грамматиканың жүйесін де сол ... ... Оны ... ... пен ... ... болады: Оќулыќтан
құрылысына орай автордың принципі мен әдіс-тәсілдері де өзгеше.
2.2 Сатылы принцип және талдау-жинақтау әдісі
"Жаңа грамматиканың ... ... ... проф. Қ.Жұбанов бұл
грамматиканы сатылы принципке сай жазѓанын айтады. ... бұл ... ... бұрыннан белгілі. Дегенмен, автор бұл принципті қазақ тілінің
зандылықтарына сәйкес өзінше ... ... ... ... ... ... бір ... өзінде бірінен-бірі өрбитін
бірнеше саты байќалады. Екінші жаѓынан, автор ... мен ... ... ... сай тілді әуелі тұтас бір бүтін ретінде ... ішін ... ... ... Сөйтіп грамматикалық түсініктер
бірде ұсақ бөлшектерге талданып, бірде ұсақтан іріге қарай жинаќталѓан. Бұл
... ... ... жолы. Мұнсыз белгісізден белгілі білімге жетуге
болмайды. Бұл жолды ... ... ... ... әр-қайсысы өз
жаѓдайына ыңғайлап пайдаланады. Қ.Жұбанов талдау мен сатылы құрылысты
негізге алып, тақырыпты ... ... ... жалаң болмау үшін
оқулыққа жүгінейік. "Сөз бөлшектері" деген тақырыпты түсіндіргенде ол: "Сөз
ауызекі де ... ... да ... ... сөз ... бір ... да, ... бір хат болуы да, тек бір кісі аты болуы да, тіпті бір ғана
әріп болуы да мүмкін. Осы сияќты, ауызекі ... сөз де ұзақ бір ... бір ... ... да, немесе бір-ақ ауыз сөз болып, не бір ... аты, ... бір ғана ... ... да мүмкін. Осылардъщ бәрі де сөз
бөлшектері ...... ... "сөз ... ... жаңа ... енгізеді Термин
жаңарту маќсатымен емес, грамматиканы сатылап білдіру үшін, талдау әдісі
үшін қажет ... ... Бұл ... ... ... мен бөлшек" деген
үғымды түсндіре алмайды. Ал бұл үғым грамматикада кейін біртіндеп берілетін
"сөйлеу, сөйлем, сөз, ... ... ... ... ... қосымша,
шылау, жалѓау" деген үғымдардың, тағы басќа терминдердің бірінші сатысы.
Осы ... ... ... оќушы кейінгі сатыларѓа оңай көтеріледі. Сатылы
принцип оќушыларды бірден ауыр материалѓа ... ... ... ќиын
деген түсінікті бөліп, біртіндеп түсндіруге мүмкіндік беріп ... ... ... ... ... алдымен "баяндауышты", содан кейін
"бастауышты" білдіреді. Оның себебі ... ... ... оңай ... ... баяндауыштар сөйлемнің аяѓында тұрады. Ең әуелі осы оңай
табылатын сыртќы ... ... ... ... ... кейінірек көшкен,
сұрауын да білдірген. Баяндауыштың ... ... ... да ... ... әдіспен бастауышты да жеңіл жағынан бастаѓан, автор:
"Баяндауыштың ... кім? не? ... ... ... ... оңай тауып
алуға болады", — дейді. ... ... ғана ... ... ... кімнің я ненің жайынан сөйлегендігін ... ... ... ... ќысќартып бастауыш дейміз", — деп маѓынасына көңіл аудартады.
Терминін атайды. Терминнің өзін де ... ... ... "бас мүше" деп
алып, грамматикада ќалыптасќан ... ... ... ... Сөйлемнің
тұрлаусыз мүшелерін де бірнеше сатыдан өткізеді. Әуелі барлығының басын
қосып бір бұтін етіп ... ... ат ... сөйлемнің бастауышын, баяндауышын және айќындауышын меңгеріп
алѓаннан кейін ғана арасына таѓы бірнеше ... ... ... ... ... ... ... бастауыш, баяндауыш жөне
айќындауыш деген мүшелерін маѓынасына ќарай білдіріп алѓаннан ... ... бірі ... ... айќындауыш мүшелерді біртіндеп таратпақшы болған.
Яғни оңай таптастыру жолын ќарастырѓан. Ол үшін тағы да ... ... ... ... ... ... пен ... әуелі
сыртқы формасына ќарай топтастырады. Сондыќтан ол: ... ... екі ... ... бірі ... айқындайтын мүшелеріне жалғау жалғап
барып жетектеледі, бірі жалѓаусыз жетектеледі. ... ... ... ... ... аныќтауыш дейміз", — деп, екінші
сатыѓа көшеді. Бұл да оќушыларды аса қинамайтын оңай жол, екі категорияның
көзге көрінетін ... ... ғана ... Бұл ... ... ... "сөздің тура күйі мен бұрма күйі", "жетек сөз бен жетекші сөз" деген
басќыштардан өткізеді де, тек олар ... сөз бен ... ... кейін ѓана аныќтауыш пен толықтауыштың жоѓарыда келтірілген
ережесін береді. Алайда, бұған қарап "автор аныќтауыш пен ... ... ... ... шектелген!" — деуге болмайды. Өйткені, бұл екі
сөйлем мүшесінің екеуі де ... ... ... ... да ... бөлінеді. Бірақ оѓан дейін олар өтілуге тиісті басќыштарды басып
жоѓары қарай сатылап өрмелеуі қажет. Оќулыќќа ... ... адам оның ... ... жол ... ... ... сатыларды көрері даусыз.
— Грамматиканың жұйесін тіл фактілерінің ... ... ... кұру ... пе? — ... ... біз: — ... — деп жауап береміз,
себебі сатылы жол тіл ... ісін ... ... ... ... ... деректіден дерексізге (абстракцияѓа) қарай жүйелеуге
мүмкіндік ... Ал ... өзі — ... ... ... ... ... түсіндіру — оқушылардың ойлау қызметін жүйеге салады,
іштей байланысты ұғымдардың бірінен-бірін айырып ... ... ... ... ... білімді баланың сергек қабылдауын ескерген. Оќушы
сабақ сайын белгілі бір ... ѓана ... ... ... ... түйінді
шешуге әзірленіп, күш жинап отырған. Міне, оќу ... ... ... ... ал ... мен ... ... қазақ тілінің өз
зандылығына сай ќолданылса, көптеген дидактикалық талаптар да ... ... ... Салыстыру және көрнекілік принциптері
"Ащыны білмеген тәттіні де ... деп ... ... ғой. Бұл өзі өмір ... ... ... ... терең
философиялық түсінік болар. Шынында да, адам бірде түрді, бірде ... ... ... ... ... адамгершілік ќасиеттері мен мінез-құлқын
да салыстыру ... ... ... ... жету ... емес. Оқыту
барысында салыстырудың білім беру ісіне де тигізер пайдасы мол. Біз ... ... ... ... ... ... және ұтымды пайдаланылѓан.
Бұл әдіс, әсіресе, оқулықтың ... ... ... көрініс тапќан.
Ғалым "сөз бөлшектері" деген таќырыпшаны түсіндіруде: "сөз бөлшектерінің
кітап, әңгіме сияқты ірілері болсын, ... ... ... ... ... да, ... киімдей айналасы көмкерілген бір бүтін нәрсе. Сөйте
тура бұлардың ... ... сол ... ... киімнің өңір, шабу,
артќы бой, жең, жаға бөлшектерден ќұралатыны сияқты, әр бөлшектердің өзінің
ішкі бөлшектері бар; әрқайсысы сол ішкі ... ... ... ...... ... айтайын дегені: "кітап, әңгіме" сияқты
бір бүтіннің әрі ... тағы да ұсақ ... ... ... ... бөлшектер: сөйлеу, сөйлем, сөз, буын, дыбыс не әріп — бәрі де ... өз ... бар ... ... екені, солардан бірігіп барып жаңа
бір ... ... ... ... бітулі киімнің жең, жаѓа, өңір, шабу, қалта
тәрізді кіші ... ... ... ... ... көрінбейтін: сөйлеу, сөйлем, сөз, дыбыс деген ұѓымдарды ... киім және оның ... ... ... ... ... алады.
Мұнымен де шектелмей, автор одан әрі сөз бөлшектерінің ... ... ... "Сөз ... ... үйдің салынуы сияқты. Ағаш,
тас, кірпіш, балшыќтарды қалай ... ... ... үй ... үй
болмайды, тек үйіншік болады. Үй болу үшін ... ... ... ... ұстатып; адам тұратын бөлме ме, мал ќамайтын қора ма, астық жинайтын
сарай ма, қайсысы екенін — керегіне қарай тиісті түр беру ... — деп ... ... ... ... ... екенін түсіндреді. Өйткен: "Қиынын тауьш
қаламасаң, ... ... ... сөз ... де сөгіліп кетед.
Ондай сөгіліп кеткен сөз не ... сөз ... ... да, немесе адамға арнап
салған үйің құстың күркесі ... ... ... ... болмай, басқа бip
сөз болып шығады", — дейд". Оқушыларды өмiрге, еңбек процесіне ... ... ... ... ... көруге, бақылауға болатын мысалдарға
жүгне отырып, олардың тіл ... ... ... ... ... түсніп, меңгерулерін жол ашады. Ал, сөз ... мен ... ... ... ... ... ... "бұйым" және "материал"
деген ұғымдардың ара жігін ашып береді. "Tiгіліп біткен киім, ... ... ... ... жіп ... сол ... адам керегіне жарарлық
болып жасалған затты бұйым дейміз. Бұйым жасауға кepeктi затты материал
дейміз", — деп біp ... де, "үй" ... ... ... үшін ... санап береді. Одан кейін әpбip бұйым шикізаттан ғана ... бip ... ... ... материал да болатынын айтады. Жүн,
жібек, мақта, кендірден жіп ... жіп ... ... ... өрмектен шыққан матадан киім тігілетінін тәптішеп, біртндеп
түсіндіреді. Мақсаты - салыстыру ... сөз ... ... зат ... ... түсіндіру. Сөйтп ол "сөз бұйымдарының бipi бiрне материал
болады. Сөз ... әpбip ipici — ... тете ... ... ... ұсағы — өзіне тете ipiciн жасайтын материал", — деп бірде талдап,
бірде жинақтап ойын ... ... ... ... ... ... ... жасалатынын тұрмыстан алынған нақты мысалдармен
салыстыра түсіндіреді. Бұдан әpi ғалым-ұстаз сөзді, сөйлемді т.б. ... білу үшін ... ... ... білгізу шарт дейді. Осыған
орай ол оқулықта тағы бip салыстыру ... Бұл жолы да ... ... ... өмірдегі еңбек процесімен салғастыра бақылатуадан
бастайды. ... ... ... шығу үшін оның ... ... ... ... жасалатынын, ол материалдың сыр-сипатын білу керек.
Темірден кұрап жасайтын да, ағаштан кұрап ... да ... бола ... ... ағашты желімдеп ұстатамыз. Темірді ағашша желімдеп; ағашты
темірше ... ... ... материалдьң сыр-сипатын, қалай кұрастыру
әдісін білмегеніміз болады", — ... ... ... ... да көрнекі
мысал. Оқушыларды ойландырып, олардың санасында iз ... ... ... адам ... желімдеп, ағашты пicipiп
дегендей" тepic әрекет жасайтынын ... ... ... тегіне үңіле ќарауѓа мәжбүр ... ... ... ... оларды сөздің сыр-сидатына баса назар аударуѓа жетелейді. ... "Сөз ... ... жасап шығу үшін де, оның ... ... ... білу керек. Білмесе, мұнда да темірді желімдеп,
аѓашты ... ... шыѓа ... — деп, ... маќсатын салыстыру
арќылы жеткізеді. Осылайша тілдің заңдылықтарын өмірмен өзектестіре ойланып
түсінген ... ... ... ... ... ... оңай ... деп есептеген автор. Салыстыру
әдісі тек бірінші біліммен ғана шектелмейді. Автор қажет деп тапќан ... ... ... ... ... ... ... де
пайдаланады. Мысалы, сөйлем мүшелерін өтіп жатќанда барлық (тұрлаулы,
тұрлаусыз) мүшелері түгел ... ... ... ... дене ... ... салыстырады. Ал бір ғана сөзден тұратын ... ... ... ... ... Грамматиканың фонетика ... ... ... ... әр ... ... аспаптардың үн шыѓару
ќасиетімен қатар ќойып, өзара ұқсастырады. Табиѓаттары дыбыс деген ұѓымды
арбаның ... т.б. ... ... Осы тақырьшшаның басында
айтылғандай, салыстырудың маќсаты — ... ... із ... ... ... ету. ... оќулыќта келтірілген бұл
салыстырулар көрнекілік әдістің де ќызметін атќарады. Сабаќта ... ... ... көру сезіміне әсер етіп, із ќалдыру болса,
Қ.Жұбановтың грамматика оқулығыңда да осыны көздеген.
Адам өзін ќоршаѓан ... ... ... ... жолымен, сонымен
бірге: көру, есту, дәм мен ... ... ... т.б. ... ... ... Ол ... әсер етпеген дүние танылмайды ... ... әсер ... ... әуелі ќабылдайды, одан кейін
ойланады, содан әрі ѓана ... ... Бала ... ... ... ... ... әр тақырыбын әсерлі баяндап,
оқушының есту сезімдеріне әсер етеді. Өмірден ... ... ... ... ... ќайтадан іске ќосады. Дерексіз ұғымды
деректі әрекеттермен салыстыру арќылы ... ойын ... ... кітаптаѓы сөзбен бейнеленген әсерлі суреттерді ... ... ... бала ... ... ... оларды көрнекі құрал
ретінде суретке салып алуѓа да келерлік. Өйткені автор суреттегі сөзбен
бейнеленген ... ... ... ... Әрбір бейнелі сөз егер
оны сурет еткің келсе, "дәл осы тәртіппен салып ал!" — деп ... үшін ... ... ... ... біздің, осы сөзімізге
айќын дәлел болады. Автор бүтін сөзді әуелі бітулі киіммен ... ... ... жең, ... ... арт бой деген бөлшектерінің үлгілерін
көзге жеке-жеке елестетеді. Демек, оларды суретке салып алуға келе ... ... ... ... ... болады. Олардан құралған бітулі
киім — бүтін жаңа ... Ал жең, ... ... арт бой ... ... ... ... Әрі олар кез келген бөлшек емес, әрқайсысының өз
формасы бар, бүтін бүйым ... ... ... тұра ... ... Сөз бөлшектерінің кұралуын үйдің салынуымен
салыстырѓанда да ғалым бірнеше көріністі ... ... да ... ... кірпіш, цемент деп бөлек-бөлек сурет етіп салып алып, кейіннен сол
бөлшектерден ... үйді ... ... етуге болады. Немесе, ... ... ... бір ... үйе ... оның "үй" ... үйіншік
болып қалған суретін де салуѓа болады. Үшінші кезекте сол ... ... ... үй ... ... қора не ... салѓан"
деп, таѓы бір сурет әзірлеуге болады. ... бұл ... ғана ... ... да ... ... дайын тұр. Бірақ бұған
ќарап, автор сабаќ беретін үстаздар "ќолынан ... ... ... деген екен деп түсінбеу керек. Оқулықтағы салыстыру маќсаты
үшін ... ... ... сол ... өз ... атќарып тұр.
Бұл жерде біз кітаптаѓы көріністердің суреті көзге айқын шалынып тұрғанына
қарап, жасаѓан өз ... ғана ... ... Бір ... ... ... өзі (Қ. Жұбанов) бояумен де, көмірмен де, ќарындашпен ... ... ... Оѓан сурет сыры, оның оќыту процесіндегі ... ... ... мәлім. Сондыќтан ізденгенді ұнататын ұстаздарѓа ол өз тарапынан
ой тастап отыруы да ѓажап емес. Немесе ол келешекте баспадан өз ... ... ... ... ... ... ойлаѓан болуы да
ѓажап емес. Қазақ мектептері мен казақ тілінің мәртебесін, оќулыќтар мен
білім беру ... ең ... ... ... биік ... ...
Қ.Жұбанов көздеген негізгі маќсат болѓаны мәлім.
2.4 "Дамыта оқыту принципі" және оны халықтық психологияѓа сай
ќолдану
Оқыту — екі ... ... Бұл ... оқытушның еңбегіне қоса
оқушының да еңбегі ќосылады. Бұл екі ... ... бір ... жолы екі ... Ұстаз оќушыѓа білім беру маќсатында ғылым
негіздерін арнайы іріктеліп алынған көлемде, лайыќты ... ... мен ... ... отырып, шәкірттерге үйретеді. Оќушы сол
білімді игеру ... ... ... ... ... ойын қорыту үстінде
өзі үшін күн сайын жаңалық ашып отырады. Сабақ ... ... ... ... ... өз ... ... ашу жолына біршама ұқсас.
Демек, оқушының тиянақты білім алуының ... оның ой ... ... ... еңбек ете білуге, төселуіне тікелей байланысты
болады. Ғылым-білімнің өсіп дамуына және мектеп алдына әр ... ... ... сай білім көлемі мен мазмұнының өзгеретіні
тәрізді оќыту жолдары да өзгеріп отырады. Яғни, оқыту әдістерінің ... әр ... ... беру ... ... мақсаты ыќпал етеді.
Әр түрлі жастаѓы оқушылардың ... ... 1960 ... ... және 1970 жылдары молынан зерттелді.
Сонында аныќталѓан білім деңгейлеріне, ... ... және ... ... сай ... ... ... кұралдары мен пән бағдарламалары ќайта қаралды. Педагогиканың
дидактика тарауы жаңадан ... ... ... ... ... ... и ... И.Я. Лернердің "Проблемное обучение", ... ... ... ... Г.И. Шукинаның "Проблемы
познавательного интереса" деген т.б. еңбектері бұл істе тың жол ... ... ... ... ... тек "мол ... ... ќана қоюы
жеткіліксіз болды. Өйткені ғылым мен білім күн санап шапшаң ... ... ... ... ... ... ... ізденіп
оқитындай етіп машықтандыратын тәрбие мен оќыту ... ... ... ... ізденіп, ќұмартып оқу үшін пәнге қызығуы қажет. Демек, оќушыларды
білімге құмарландыратын да ұстаздан сабаѓы. Сондықтан ... беру ... ... ... ... ... білімі жанжаќты болуы үшін пәнаралық
байланыс орнату ... ... ... ... ... ... ... кезектегі міндетке айналды. Осы айтылѓандарды ... үшін ... ... ... ойлай білетін, ми ќызметі күшті дамыған
оќушы тәрбиелеуі тиіс болды. Ал бала ... ... үшін оған ... ... ... ... керек еді. Оның өзі тек формальді-логакалық ой ... ... ... ... да зерттеп, жас өскіндерді жасампаздыќ
ойға, ... ... болу ... алға ... ... оқыту" (развивающее обученис) принципі дүниеге
келді. Бұл принцип бойынша, оќыту процесінде оќушыѓа ... ... ... — ой ... ... ... беру ісін ақыл-ойды дамытуга
негіздеу қажет болды. Біздің бұл мәселеге ... ... ...
1936 жылы жарық көрген грамматика осы талаптар тұрѓысынан жазылған. Басқаша
айтқаңда, Қ.Жұбанов өз заманынан 30—40 жылдай ... алѓа ... ... ... де ... ... ойшыл ғылым-білімге шөліркеп келген қазақ
еліне жаңа заманда ойланып оқитын, ізденіп ... ой ... ... ... жаңа ... ... қажет деп есептеген. Оның
грамматикасының басқа оќулыќтардан өзге болу себебі де ... ... ... оќушыларѓа ізденіс жолын нұсќайды. ... ... ... ... ... ... Ал тіл ... сатылап
білдіру - жүйелі ойлау машығына төселдіреді. Салыстыру, көрнекілік әдістері
өмірдегі құбылыстарға үңілдіреді, болмыс сырына ќызыќтырады, ... ... ... ... Ойланып, ізденіп оқуға жетелейді.
Тілден берілетін білімді қол өнері, ... және ... ... ... ... ... ... оқушылардың таным
көкжиегін кеңейтіп, толыќтырып, мәнін айқындай түседі. Оқулықтың құндылығын
арттырып тұрған негізгі ерекшелік — оқыту ісінде ... ... ... ... ... ... жұмлдыруында десек, ќателеспейміз.
Ерте замандарда қазақ халқының мектебі, ... ... да, өмір ... ... мен ... ... бере ... хақ. Сөйтіп, көшпелі
тіршілігіміз бен әлеуметтік жай-күйімізге сай тәлімгерлік жүйе қальштасқан
болатын. Халықтық тәрбиенің негізгі ... — сөз ... бала ... ... ... ... ќаруы да болѓан. Сөздің күшімен дау да шешілген,
жау да ... ... ... күші оның ... ... байланысты
болѓан соң оның айтылуына үлкен мән беру ... ... ... ... ... сөйлеу, жұмбаќтап сөйлеу тәрізді шешендік нормалары
атадан-балаға көшіп, ... ... ... ... психологиялыќ факторѓа
айналѓан. Халық әдебие-тінің үлгілеріне ... ... ... сан салалы
қырларының сөз ќуаты, сөз әсері арќылы ѓасырлар бойы ... асып ... ... ... ... бесікке салу, тұсау ... ... бәрі де ... ... ... ... Ал ... ұсынған ой толќындары — зерттеу, іздену, салыстыру, жұмбақты ойланып
шешу сияќтыларды да сол ауызекі ... ... ... ќарны ашып
қазанның қақпағын аша берген баласына анасы: "Аќылды бала қазанның астына
қарайды, ақылсыз бала ... ... - ... мақал айтып, баланың алдына
проблема қояды. Бұл түйін. Түйінді дұрыс түсінген бала қазанның астына от
жаѓады. Түсінбеген бала ... ... ... ... аша береді. Ал
анасының балаға тура айтпай жұмбақтап айту себебі — ... ... ... ... ... ... ... көп. Әр істің мәнісін ойланып
өзі анықтауға төселмеген бала ... ... ... ... ... ... тағы бір ... сөзде бір кедейлеу адамның әйелі ќызын ... ... ... күніге бір сабақ жіп ілсең қор болмайсын", — ... ... ... ой ... түсінбеген ќыз үстіне күніге бір
сабақ жіп іле ... ... жыл ... соң ... қызын керуге келсе,
алдынан жүгіріп шыққан қызы өн бойынан салбыраған ... ... ... ... ... ... ... күледі. Сол күлкінің өзі де
жастарды әр сөздің мәнін ойлану ... ... ... халќы балаға өмір
сабаѓын "оқытқанда" оның мазасын алып, жалықтырып, "бұйрық" бермеген. Соның
есесіне ойландыру жаѓы мол ... ... ... ... ... - жас ... өзі ойланып шешетін жұмбақ, яғни мидың машығы. ... ... ... тән психологиялық ерекшеліктің тағы бір көрінісі
сақталған. Ол — белгілі бір ... өзге ... ... ... ... ... айрыќша әсер ету. Жібектің сұлулығын естіп, Ор бойынан
Жайыққа келген ... ... ... ... сұлу 80 ... ... олардын ешќайсысы да Жібек емес. Жібек сол қыздардың
бәрінен де ... Бұл — ... ... ... таныту жолы. Әрі
тыңдаушыны сол танымѓа сатылап, біртіндеп ... ... Әрі ... осы
сатылы жолды Төлегеннің шын сұлуды жаңылмай қабылдауына дайындық ретінде
ұсынъш отыр: шын сұлулық ... ... ... ... ... үшін
Төлегеннің оны 80 рет салыстыруына мүмкіндік берілген. Иә, шынында да ... ... ... мен оньщ ... зандылықтарын жете білген.
Содан болуы керек, кісі өлімін ... да ... ... ... төбеден
түскендей тура айтпайды. Алыстан орағыты келіп, ... ... Сол ... отырѓан адамның өзі де ойланып, жұмбақ сырдың шешуін ... ... ... адам ауыр ... ... ... ... алдында тұрған міндет
пен парыз тауқыметтерімен салыстыра келіп, ойланады, ... тірі ... ... Ой — адамды ақылға келтіреді. Ашуға, күйікке беріліп
кетуден сақтандырады. Мысалѓа, "Қозы-Көрпеш" жырында ... ... ... ... ... естірткенін келтіруге болады.
Осылардың барлығы халқымыздың ... ... ... ... ... ... ... Сол философияѓа сай тұтынылатын
әдет-ғұрып заңдары. Осындай тәлім-тәрбие көріп өскен қазақ баласының басқа
халыќтардан, ... ұлт ... ... айырмашылыѓы — олардын,
психологиялыќ, ерекше пішіндері болатыны даусыз. ... ... ... ... ... ... ... алмады. Баланың
психологиялыќ ерекшеліктерін зерттеу ісі тек ѓылыми орталыќтарда ... Ұлт ... сол ... ... ... ... ... Әрине, әр жастаѓы баланың ... ... ... ... ... әр ... ... тән ерекшеліктің де бар екендігі
ол заманда жоққа шыѓарылѓан жоқ. Оқыту ісінде мұны ... ... ... зиянды екендігі белгілі болатын. Соны жаќсы түсінген автор ... ... ... ... ана тілі ... ... ... ќарсы болѓан. Оқулық жасаудың мұндай жеңіл жолы ... ... ... ... ... қана емес, сонымен бірге оны ... ... да ... обал деп ... ... ... Қ.Жұбанов
әлемдік тіл ѓылымы мен батыс-шығыс грамматикаларының үлгі-жоба-ларынан
шығандап-шығып кетпесе де, қазақ ... үшін оның ... ғана тән ... (дидактикалыќ) жол іздеген. Алдына қойған маќсатын ол наѓыз
ѓылыми көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... мен ... ... жұртының өмірлік тәжірибелерде сыналѓан принциптері мен ... ... ... орынды пайдалана білген. Баршаѓа мәлім, оқулық
жасау — оңай іс емес. Ол тек ... ... ... ... ... ... Ал көшіріп алѓан оқулық оќыту ісінде толып жатќан ќиындыќтар мен
ќайшылыќтарѓа ұрындырады. ... ... ... Одақ ... ... оқулықтарынын ойдан шыќпай, баспа беттерінде қатаң сын-ескертпелерге
ұшырап жату ... де ... ... ... ... ... ... озық ойлы үлкен ғалымның наѓыз ѓылыми оќулыѓы жазықсыз жазаланып,
ќолданыстан шыѓып ќалѓан. Алдаѓы уаќытта, ... ... ... да ана тілінің ұлттық оқулығын жасалу жолдарын
(принциптерін) зерттеу объектісі етсе, Қ.Жұбанов грамматикасының да жаќсы
жаќтарын елеп-екшеп ... ... ... ... ... ... одан
ұтпаса, ұтылмас еді.
2.5 Профессор Қ.Жұбанов – ... тіл ... ... ұлттық
лингводидак
XX ғасырдың басы қазақ топырағында ұлтты тану мен ұлтты танытудың
үлгісін жасаған, оны ... ... ... ... жүгін арқалаған
ондағы тұлғаларды өмірге әкелді. Солардын бірі – тіл ... ұлт ... ... ... ... ... ... перзенті Құдайберген Жұбанов
есімі алаш арыстары мен алыптары арасында айырықша орын алады.
Отыздан асар ... ... ... ... ... ... тіл ғылымының мақтанышына айналған Құдайберген Қуанұлы
Жұбановтын әлі күнгі өзінің өзектілігін жоймауының сыры неде?
Бұл құбылысиың сырын тану үшін мына бір ... ... ... ... ... ... Жұбанов - бір ғана ... ... сыя ... ұлы ... көтерілген тұғырлы тұлға.
Екіншіден, Жұбанов әлемі – халқымыздың рухани кеңістігіне қосылған ... ...... ... мен ... ... ететін ғылым мен
мәдениеттің біраз салаларына әр алуан зерделі зерттеу арнаған, қоғамдық-
әлеуметтік өмірдің келешегі ... ерте ... ... ... ... ... терең қарастырған, табиғатынан дарынды жаратылған ойшыл
тұлға. Үшіншіден, Жұбанов – феномен! Қысқа ғұмырында әр ... ... ... ... ... ... ... таныта білуін
сол феномен жемісін демегенде не дейміз?!(Ф.Ш.Оразбаева).
Бар болғаны 38 жас қана өмір сүрген Қ.Жұбановтын бай ... ... ... ... ... ұлт ... сауаттылық, қазақ өнері,
әдебиеті, музыка, мәдениет, әлеуметтік мәселелері т.б. көптеген ... Осы ... ... ұлт үшін ... ... ... айтпаса да
түсінікті. Ғалым бұл мәселелерді сөз ету барысында аталмыш ... ... ой ... ... жаңа ... бағыттардың негізін де қоса
қалады. Сондықтан жыл өткен ... ... ... жаңа ... ... тың зерттеулерге жол салып келді.
Тілшінің лингвистикалық мұрасы тіл білімінің фонетика, ... ... ... ... ... ... әдеби тіл
мәселелеріне арналып, іргелі проблемаларды арқау етеді.
Қ.Жұбановтын ғылыми көзқарастары мен ой-пікірлері, ... ... ... тіл ... ... зерттеу нысанына айналып, жан-
жақты қарастырыла бастауы – кәсіби деңгейі жоғары ... ... ... танытар құбылыс нышаны.
Ғалым тілшінің ғылыми мұрасы зерделеуде ерекше маңызды ... ... ... және ... пікірлері – арнайы талдап-
тануды қажет ... ... ... ... ... ... мен ... мәселелеріне
қатысты тұжырымдарын жүйелі түрде тұңғыш рет сөз еткен ...... ... доцент Мүслима Құдайбергенқызы ... ... ... дидактика проблемалары хақында» (2002) атты
кітапбы. Зерттеуші проф. Қ.Жұбановтың ... ... ... ... дұрыстығын бүгінгі оқу жүйесімен сабақтастыра
отырып, ... ... ... ...... мұрасын зерттеп-тануға бағыт-бағдар бере отырып, ... ... ... ... жаңашыл пікірлерін
талдап түсіндірген, ана тілін сапалы оқытуға игі әсер ... ... ... ... ... тың ... ашып
көрсеткен, педагогика ілімене мол үлес болып ... ... мол ... ... ... ... болу үшін психология,
педагогика, лингвистика ... ... ... де ... білу ... ... психолг-ғалым. Ол лингводидактиканың методологиялық
негізін психология ... ... ... ... ... жағын сөз еткенде, басты ... ...... ... ғылыми негіздерін іс жүзіне ... ... ... ... ... біз аңғарған ендігі бір айтулы
ерекшелігі – сапалы білім беру үшін оқу-әдістемелік кешеннің қажет ... ... ... ... ... ... орай, оқу құралдарын дайындауғы
ден қоюы. Педагог-ғалым ... ... ... (1936 ж), ... ... жайынан» (1937 ж) т.б. еңбектерінде қазақ тіліне
қатысты ғылыми-теориялық тұжырымдармен қатар, осы ғылыми пікірлерді ... ... ... ... ... ... оқыту керек, тілдік
материалдарды игеруге ... ... ... ... ... ... ... бере отырып, қазақ тілінің тұтас оқу-әдістемелік, ғылыми-
практикалық кешенін дайындап, жан-жақты талдап, бір ізге ... ... ... ... ... тұжырымдарынан теория мен әдістеме жігін
біріктіре қарастыру ... ... ... ... «Буын жүйесін
жақсы білмей тұрып, ана тілі ... ... ... «Буынды
жіктеу, оның формулаларын беру – бастауыш ... ауыр ... ... ... түрде топтастырып айтыу Y жылда ғана ... ... ... ... ... – программадағы мөлшерден озбай, буын жайын қате
ұқтырмай, ... ... ... ... ... ... ... түрде
әкеліп сала білу керек» (374-б), - деген тоқтамы осы сөзімізбен дәлел.
Қ.Жұбанов еңбектеріндегі тұжырымдарға зер ... ... ... ... ... мәселеге көңіл аудару, ... ... ... ... ... процесімен байланыс, жүйелі ... ... ... ... қоя ... бір ... игерту үшін оған
екінші пәнді құрал ету т.б. – бүгінгі күннің өзікті мәселелерімен ... ... ... ... оқытудың ең ұтымды жолы жаңа технологиясының
негізін салған ... ... ... ... қиын ... ... критерилерді таразалау барысында біз мына бір үндестік
тізбегін аңғардық (Ф.О.). Мәселен, қазіргі таным ...... ... ... ... оқыту – оқушы алдында ... қоя ... ... – бір ... ... үшін оған ... ... құрал ету;
дамыта оқыту – жүелі ойға ... тіл ...... ... т.б. ... ... сәйкес келді. Осының өзі тілшінің
әдістемелік көзқарасының өміршеңдігін дәлелдейді.
Ғалым ... және ... ... ... ... мән беретін басты мәселе – тіл теориясы мен әдістеме
теориясын ... ... ана ... ... ... сауатты болудың алғы
шарттарын дәл танып, дөп басуы. ... ... ... қана ... ... те ... Бұл – ... Қ.Жұбановтың көрегендігі. Сонау XX
ғасырдың 20-жылдарында тілді меңгеруде ... ... ... тани ... ... ... не дейміз?»
Ұлттық лингводидактиканың алғашқы кірпішін қалауға ат ... ... ... ... ... ... ... қыры –
ғалымның дидактикалық және әдістемелік пікірлері мен көзқарастары.
Ұлттық тіл ғылымдарына, қазақ халқының тұтастығына өлшеусіз ... ұлы ... ... өмірі мен ғылыми мұрасы ... ... ... мол ... етер ... айдынынан, қажеттілік кеңістігінен әр кез
табыларын күмәніміз жоқ ... ... - ... ... арқалаған арыстар
мен алыптар ортасынан орын тепкен санаулы саңылақтарымыздың, табанды,
тұлғаларымыздың бірі, әрі бірегейі.
Құдайберген ... ... ... ... ... деп арнайы
еңбек жазған жоқ. Дегенмен өмір жолын ағартушылық ... ... ... ... мәні ... ... ... оны білімге айналдырып оқытудың
мәні де сондай маңызды екенің ... ... ... Оның ... ... ... ... адам тілдің тек ғылыми жағы емес, практикалық
жағын қоса ойлағаның сезіп-ақ тұрады. Бұл ... мен ... ... ... ... ... ... 1957 жылы ғалым «ақталғаннан»
бері, оның 65, 70, 80, 90, 100 ... ... ... ... ... ғылыми
конференцияларда проф. Қ.Жұбановтың көзін көрген тілші ғалымдар да, оны
көрмеген ... ... та ... ... ... ... зерттеп,
ортақ іске өз үлестерін қосып ғылыми ... мен ... ... ... ... ... ... Сөз болып жүргені
жалпы ағартушылыққа ұйымдастырушылыққа, емлеге, орфографияға ... ... өз ... ... ... ... үйрету, ісіне
көңіл бөледі. Бір қарағанда, Қ.Жұбановтың бұл саладағы атап айтуға ...... ... ... мен 1936 жылы ... ... ... деп аталатын грамматика оқулығы ғана сияқты. Алайда ... ... ... мен оқулық жасау үшін тілші болумен қоса, педагог-
ғалым болу қажеттігі де айқын аңғарылады. Өйткені оқулық ... тек ... ... оқулыққа тізе салу емес, оның да өзінше ғылыми негізі
бар. Қ.Жұбановтың бір ... өзі ... ... көптеген мәселелерін шешіп, оған елеулі үлес ... Егер ... ... ... мен ... оқыту әдістері
арнайы зертелсе, оның осы қасиеттері айқындала түсер еді. Автордың «дамыта
оқыту» саласындағы тың ... ... ... ... ... еді. Әйтсе де бұл шаған зерттеуде біз Қ.Жұбановтың дидактикаға қосқан
үлесін толық көрсете ... хақ. ... ... ... ... ой
салып, жол сілтеу ғана. [15.25]
Орта мектепке арналып 1936 жылы жарық көрген Қ.Жұбановтың «Жаңа
грамматикасы» ... ... ... жүйесіне негізделген. Тек бастауыш
сыныптарға арналған. Демек, ... ... ... ... ... ... ... мәселе авторды ойландырмай қоймаған. Сөйтіп Қ.Жұбанов өзіне дейінгі
грамматика автроларының еңбектерімен танысып, сын ... ... ... ... және түркі тілді т.б. Елдердің грамматикаларын түгел зерттей
келіп, тек қазақ авторлары ғана ... ... да ... ... ... шыға ... «сыңаржақ» оқулық жазып келгенін айтады.
Сөйтіп, ол өз ... ... мен ... ... ... жаңа ... ... «Жаңа грамматиканың» дидактикалық принциптері де, әдістер де
жаңа болуы керек деп есептеген. Ол, бір ... - ... ... ... ... ... іріктеп алса, екінші жағынан,
- басқа ... ... ... да, ... ... халқының өз
тәжірбиесіне де мықты зер салады. Сөйтіп, ... ... әр ... ... салыстыратын сатылы принцип бойынша құрастырады. Сатылы
принцип грамматиканың материалдарын бірінеше ... ... ... Сөйтіп, бір сатыда тілдің мазмұны ашылса, екінші сатыдан оның
формасы таныстырылады. Нәтижесінде ... мен ... ... ... бірі екіншісінен қалыс та қалмайды. Ал сатыдағ бөлу шартын әр
матираиялдың өзінің рекшелігіне қарай шешеді.
Бұған қоса, ... ... ... одан ... да ... асыруға мүмкіндік жасаған. Мысалы, оқыту материалдары ... ... ... ... ... ... дерексізге қарай
жүйеленген. Бұл принциптер: оқулықтан айқын көрініс ... ... ... ... ... ... ... – ғылым атаулының барлығына
да ортақ. Өйткені сырттай танитын құбылысты, болмысы, немесе затты, я сөзді
әрі ... жете білу үшін оның ішкі ... ... ... Осылайша
Қ.Жұбанов талдау мен жинақтауды өз грамматикасында сатылылық принципімен
шебер ұштастырады да, ... әрі ... ... ... оқытуға қажетті
басқа да әдіс-тәсілдерді іздестіреді. ... ... ... және ... тән ... тәрбие жолдарын да оқыту мақсатына
лайықтап пайдалануды көздейді. Осының нәтижесінде оның грамматикасы бұрыңғы
оқулықтарға қарағанда өзгеше ... ... Бұл ... ... ... көзе ... ... Грамматика негізінен «Жалпы морфология»
деп аталғанымен, ол бірінші бөлімде автор әуелі: «Грамматика нендей ... ... ... қойып, оған: 1) сөз бөлшектер; 2) сөз бөлшектерінің ... сөз ... мен сөз ... 4) сөз ... ... мен сөз
бұйымдарының жасалу жолы; 5) сөз деген не?; 6) ... 7) сөз бен ой; ... - ... ... ой ... талдау арқылы сатылап жауап береді. Бұл
сауалнамалар оқушыларға тілді және оның ... ... ... ... ... ... Сол ой ... оқулықта біртіндеп, өзіне
тиісті реттік тәртіппен ағытылып түсіндіріледі. Бұның өзі тап бір ... ... ... ... ... Әрине, бұл әлі морфология емес,
бірақ соны жете ... ... ... ... ... бағыт, сол
морфологияға апаратын жол болатын. «Таныстыру» деп қарапайым ... ... ... ... ұшырасатын дағдылы «Морфологияға кіріспе» ... ... ... нені ... ... ... тіл және ... жайындағы жалпы талдау, сол ... ... ... ... жолдары ойластырылған. Оқушы ойының логикалық жүйесін ... ... ... Автор мұнда тілдің табиғатын, сөзді түсіндірулен
бастайды. Алайда, оның «Сөз» деп отырғаны бір ғана сөз, яғни ... ... ... ... немесе монолог.
Мәнісі жағынан ол Абайдың:
«Білімдіден шыққан сөз,
Талаптыға болсын кез», -
Бұл жерде «сөз» ... кең ... ... ... деп ... ұғым ... алынған. Ол «Бұтін» шағын тақырыпшалардың мазмұны арқылы
таға да бөлшектерге ... ... ... сөз де, ... айтылған сөз де
әрі қарай бөлшектенеді. Ондай бөлшектердің үлкені де, кішікенесі де ... сөз ... ... ... ... бөліне салмайды. Олардың басын
қосып, қайта жинақтағанда, бөлшектер іштей қиындасып, әрқайсысы өз ... ... ... бұл ... сөз ... ең ... ... «бүтін
сөздің» бір кетігін толтыруға жарайды деген ойды білдіреді. Осылайша ... ... атты ... ... ... бірде жинақтау арқылы ғалым-
ұстаз оқушыға индукция, дедукция әдістерін ... ... ... ... ... Бұл ... ... дағдысы дарытылмаған
жағдайда, оқушылар морфологиялық тұлғаларды да, синтаксистік тұтастықтарды
да, ... ... де ... ... ... тек сыртқы
формаларын ғана талдап еді. ... осы ... ... қазақ тілі
сабағында қолданылмаған бүтін, бөлшек, қиын деген термин сөздер беріледі.
Бұл «Жаңа қолданыстарды» Қ.Жұбанов тілдік ой ... ... ... ... отыр. Кімде-кім бұл терминдік қолданыстарды «орынды», не
«орынсыз» деп танығасы келсе, онда ол ең ... ... осы ... концепциясын түбегейлі қарастырып алып барып мәселе қойғаны жөн.
II бөлім – «Сөйлеу жүйесінен бастауыш білім» деп аталады. Мұнда ... ... тән ... ... ... ... автордың морфологияны оқытпастан бұрын баланы ... ... ету оның тағы да сол ... түсінуіне қажетті білім
беруге тиісті дайындық ... ... ... сақтандыру мақсатынан
туған тәрізді. Өйткені морфологиялық тұлғалар мен қатынастарды өз алдына
бөлек түсіндіруге келмейді, олар ... ... ... ... ... ... бұл ... де жасанды схемаға салмай, тілдің ... ... ... ... ... ... Осы ... Қ.Жұбановтың
сөйлемдерді дыбыс сазына қарай сараптайтыны жайлы тілші ғалымдар әр ... ... ... та ... ... ұсынған бірер жаңа терминдері автордың
сатылы ... ... ... ... «бір ... ... көп сазды
сөйлем» деген қолданыстарды автор таза ... деп ... ма, жоқ ... бар сөз қолданыс деп алды, ма, - ... ... ... да ... ... ... сол күрделі атаулар сөйлем түрлерінің сатыларын
білдіретін категориялар ретінде қабылданатыны ... ... олар ... ... уақыттарында сөйлемнің: жалаң, жайылма, құрмалас т.б.
Деген сияқты түрлерін тануға қажетті ... бір ... ... екені дауысыз. Ғалым сол жайға оқушылардың екінші бөлімі жарық
көрмей қалған. Егер ол кітап та қолымызда бар ... ... ... ... еді. ... біз ... ... грамматиканың жаңалықтары» деген
мақаласында өзі талдап түсіндірген жайыттармен шектелеміз. Бірақ оған ... көп ... ... қысқаша айтайық ...... ... ... ... ғалымдардың ішінде «пысықтауыш жоғалып
кетті ме?» - дегендей күдік ... жоқ ... Ал ... бұл тілде
әуелден бар құбылыс болса, ол қайда жоғалсын.Оның терминдік атауын ... ... ... талдауларда көрсететінін автордың өзі басында-ақ айтқан
еді ғой. Біранші ... ... тура күйі мен ... күйі», «Жетек сөз
бен жетекші сөз» деген тақырыптар да кеңірек ... ... ... ... ... ... күн ... түсініп алсын деген саты
ғана ғой. Олай дейтініміз – автордың өзі анықтауыш пен толықтауышты сыртқы
формаларына қарап оңай ... ... ... ... ... – «Сөз ... яғни морфология саласы. Тілші ғалымдар бұл
бөлімнің және фонетика бөлімінің толық ... ... ... болмаса кем емес екенін талай рет атаған болатын (Р.Сыздықова, т.б.)
Оған қоса, бұрынғы жұрнақ деген терминді ... ... деп ... ... таласын туғызған да, соған ... ... ... енді
біреулер оны дұрыс деп есептегені де жеткілікті. Ол ... ... ... ... дей ... та, «Жаңа грамматика»
терминдерінің түсінікті, ... ... ... ... атап ... Қ.Жұбанов оқулығында назарға ұсынылған ... ... ... ... әдісі, түйінді мәселеге көңіл ... ... ... ... ... ... көрсету, көрнекілікке
ұмтылу, өмірге үңілдіру, еңбек процесімен байланыстыру, бір пәнді ... оған ... ... ... ... яғни, пәнаралық байланыстарды табу,
оқушының алдына жарым-жарты, нмесе бүтін (толық) проблема қоя ... ... ... ... ол үшін миға ... ... т.б. Бұл ... оқулықтан бірде өз алдына жеке көрініс тапса, енді бірде бір
күрделі ... ... екі ... үш сипаты қатар байқалады. Тағы ... (М.Ж.) ... ... амалдарды бірқатары ... ... ... ... ғасырдың 60 - 70- жылдарында ғана
көріне бастады, өйткені ол ... ... ... ... жылдары болған-
ды. Бала табиғатын терең зерттеудің нәтижесінде педагог, психолог ... ... іске ... ... ... ішкі мүмкіншіліктердің
сырын ашқан тұста Л.В.Занковтың «Дидактика и жизнь», М.И.Скаткиннің
«Совершенстование ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Педагогиканың дидактка тарауы қайта жазылды.
Сөйтіп, дүниеге жаңа ұстаным – дамыта оқытудың негізгі шарт – оқушының ... ... ... ... ... оны өз бетімен білімн ... ... ... деп ... ... ... ... білдіруге болады
деп есептелді. Осыған орай, Қ.Жұбановтың «сонау 1936 жылы жарық көрген
грамматикасында 60-70-жылдардың ... ... ... жүр?» деген заңды
сұрақ туды. Ойлана келе, бұл ... ...... ... ... және ... жағдайымыз қалыптастырған тәрбие
дәстүрін жетік білуінде деп ... ... ... өз ... ... ... ... педагогикасының дәстүрлі жолдарын негіз етіп ала білген.
Ғасырлар бойы көшпелі өмір сүрген қазақ ... ... ... мен
оқулығы болмағанына қарамай, өмірге қажетті білім мен тәрбиені ұрпағына
үзбей беріп келген. ... ... ... ... ... құралы сөз болған.
Сөздің күші оның айтылуына байланысты. Ұтымды сөз ... ... ... ... ... ... тәрбие саласында да пәрменді құрал
бола білген. Өз ... ... та ... ... мән береді. Оның
дәріснамаларындағы грамматика ... ... ... түсіндіру
ерекше тартымды: ғұлама-ғалым ұстаз ойы ... ... Олар ... қабілетіне шақталған. Қ.Жұбанов халық шешендігінің тамаша қасиетіне
тән тауып сөйлеу, ұтып сөйлеу әдісін шебер пайдаланған.
Қ.Жұбанов туралы оның ерен ... ... оның ... ... да ... көрсете алмайтыны белгілі. Негізгі мәселе – ғалымның еңбектерін тану
және соның алдынғы қатарлы пікірлерін қазіргі әдістемеде ... ... ... ... ... ... ... білген Қ.Жұбанов өз заманындағы педагогикалық ой-пікірден шамамен
30-40 жылдай озық кетіп, әрбір пәннің тек ... ... қана ... сонымен
бірге тәрбие да бере алатының, оның үшін, ең ... ... ... ... ... соған өз оқулығын бейімдей жасаған. Ол – еңбек
процесінің әр саласынан мысалдар алып, ... ... ... ойын ... оған ... ... ... ойластырған. Оның: «Сөз
бұйымын дұрыс жасап шығу үшін де оның жасалу ... ... ... білу керек. Білмесе, мұнда де темірді желімдеп, ағашты пісіргендей
нәтиже шыға береді», - деуі ... ... ... ... ... сыр-сипатына қара шешуге жетелегендігі еді. Қ.Жұбанов «ойлан»
деген сөзді ... ... ... ... ойланудың жолын да
көрсетеді. Оның түсіндіруі мен баяндаулары – соның айғағы. Әр ... ... ... тоқталып, оларды оқытудың кезегін сақтауы –
ойдын жүйесін ағартуы. Неден бастап, қалай ... ... ... ... ... ... Содықтан біз Қ.Жұбановтың оқыту саласындағы өзіндік
әдіс-тәсілдерін, жаңа тұжырымдарын оның ... ... ... ... деп ... әбден болады (М.Жұбанова).
Қазақ тілін оқыту әдістемесінің көш басында тұрған көректі ғалым
профессор Жұбановтың ... ... ... да ... өткен сайын
жаңа іздер, соны әдістер ... ... ... ... ...... Қуанұлы Жұбановтың зерттеулеріндегі ұлттық
дидактиканың көрінісі.
Қорытынды
Көрнекті ғалым – ... ... ... қазақ тілі білімі бойынша
методикалық зерттеулерінде қазақ ұлттық мектебтің концепциясы мен пән
концепциясы жайында ... зор ... ... ... ... ... табиғатын, болмысын таныту, дыбыстардың тілдік, қоғамдық ... ... ... өз жүйесінің дыбыстарға енетін ықпалын
дәлелдеді. ... тіл ... ... ... ... болмысын таныта оқыту категорияларын сырын түсіндіру. Екіншіден,
ғалым білімнің жүйелі принципін тұжырымдап берді. ... ... ... ұлттық табиғаты, Шығыстық табиғаты бөлшегі, яғни түркі тілдерімен
байланыстыра, үндестіре оқытылуы ... ... ... ... ... ...... дүниетаным құралы ретінде таныту. «Сөз деген – зат ... аты ... әр ... ... білген затының білген құбылысының ғана
аты». ... (2.137) ... ... ... ... ... ... қабілет – қасиеті, ұлттық индуция қалыптасады. ... ... ... ... халқында, тіл тарихы, морфология,
синтаксистік мәселелер, қазақ тілінің диалектілік белгілері, ... ... ... теориялық айтып, соны әрі кесек ойлар, тұжырымдар жасады
және қолдану мен оларды оқытудың практикалық жақтарын пайымдап берді.
Профессор Құдайберген ... ... ... ... ... ... ... Я.А.Коменскийдің,
К.Д.Ушинскийдің, Ы.Алтынсаринның, тағы ... ... ... ... қаралып отырылады.
Қ.Қ.Жұбаовтың дидактикаға байланысты мұралары негізінен мына
мәселелерді қамтиды:
1) ... ... ... ... ... туралы;
2) Оқытудың психологиялық және физиологиялық негіздері;
3) Оқытудың дидактикалық принциптері;
4) Оқыту әдістері және ... ... ... жүйесінде ұлттық дидактика мәселелері,
былайша айытқанда, оқыту теориясы, оларды оқытуда, ... ... ... ... қалай оқыту немесе оқытудың ... ... ... ... ... орын ... Ол ... теориясының незігі
мәселелерін ғылыми түрде шешіп қана қойған жоқ, сонымен бірге өз ... ... ... ... шеберлікпен өзі құрған «Қазақ тілінің
грамматикасы. I бөлім. Жалпы ... ... ... ... V-VI ... ... ... тілінің емлесі мен грамматикасының
кейбір мәселелері», «қазақ тілінің ... ... ... ... «Из
истории порядка слов в казахском предложении», ... о ... ... ... ... ... слов в ... языке», «О формах
сочетания слов в казахском языке», тағы ... ... ... іске ... ... дидактика саласында бүкіл дүниежүзілік тарихи маңызы бар
ғылыми – педагогикалық, лингвистикалық еңбектер ... ... Біз ... ... бұл ... ... көрсеткен принциптеріне тоқталар болсақ:
Сатылыи принцип бұрында бар, Қ.Жұбанов оны ... ... ... «Сөз ... – жаңа термин, сөз құрамы»- ... ... ... ... бастауға қиын деген түсінікті бөліп,
бүтіндеп сатылап түсіндіруге мүмкіндік береді. «Сөз ауыз ... ... да ... ... сөз ... бір ... болуы да тіпті бірғана
әріп болуы да мүмкін. Осы сияқты ауыз екі сөйлегенде сөзде ұсақ бір ... бір ... ... да, ... ... ауыз сөз болып, не бір нәрсенің
ғана аты, тіпті бірғана дыбыс ... да ... ... бәрі де ... ... ... ... термин не үшін керек болды? Бүтін мен ... ... ... үшін ... ... Бұл ұғым « ... ... сөз, дыбыс» және
«түбір, қосымша, шылау, жалғау» ұғымдарды түсіндіруде де сатылап түсіндіру
принципі ретінде қолданылады. Біріне бірі жол ... ... ... ... ... отырады. Сатылап түсіндіру әдісі – дидактиканың жеңілден
ауырға қарай, белгіден белгісізге қарай, деректіден дерексізге, ... ... ... ... жүзеге асыру болып тұр. Бұл ... ... ...... ... ... жүйеге салады,
іштей байланысты ұғымдардың бірінең – екіншісін айырып тануға көмектеседі.
Талдау (анализ) және ... ... ... ... ... ... беріктігі, принципі жүзеге асырылады.
Дамыта оқыту принципті – оқушының ақыл ойын ... ... ... оны өз ... ... ... алатын дәрежеге жеткізу. Баланы
дұрыс ойлай білуге дағдыландыру екенің Қ.Жұданов ... 1936 ... және ... ... ... ... тәрбие
дәстүрін жетік білетіндіктен жаңа грамматикасына ендірген ... өз ... ... ... ... 30-40 ... озып
кеткенің көреміз.
Түйіні - әр пән тек білім беріп қана қоймай ... ... ... ... алады, оқушының ой-өрісін, ақыл-ойын дамыта алады. Ол сондақтан ... осы үш ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов – оқытудың ғылымилығын,
оқудығы саналылық пен белсенділік, оқушылардың білімді терең және тиянақты
меңгеруің, оқытудығы ... пен ... ... ... ... ерекшеліктеріне, жасына сәйкес оқуды ұйымдастыру,
оқытудың көрнектіігін бір-біріне тығыз байланысты жүйеде қарастырған
дидактик, ... ... беру мен оқту ... яғни ... ... ... зор күш салған үлкен қайраткер. Ұлы ғалым
Қ.Жұбановтың ... ... үлгі алу ... ... ... тілі мұғалімдерінің парызы болмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Ахметова Г.К., ... З.А., ... Н.С. ... Алматы: Қазақ университеті, 2006.-143 б.
2. Дайрабаева А.Е. Қазақстанда дидактикалық ойлардың дамуы. ... ... ... ... ... ... – Алматы: Рауан 19993.-312 б.
4. Құлмағамбетова Б. Қазақ ... ... ... ... ... ... И.А. ... Н.К. Занкова Л.З. Педагогика. – Москва.
1956.-149 б..
6. Оразбаева Ф.Ш. Рахметова Р.С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі.
2005.-47 ... ... Ф.Ш. ... ... ... 2005.-126 б.
8. Жұбанова М.Қ. Құдайберген Жұбановт ұлттық ... ... А.. ... ... б.
9. Сыздықова Р. Ғалым-азамат. А.. Арыс, 2004.-42 б.
10. Қазақ тілі ... және ... ... ... 1999.-17 б..
11. Жұбанов тағылым.VI Халықаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. Ақтөбе, 2005.-68 б.
12. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы: ... ... ... И.Я. ... обучения и еге зокономерности. М. ,-1980.
14. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педогогика. ... ... ... Н.В. , Реан А.А. ... С-петербург, 2002,-
304с.
16. Айтымамбетова Б.Р. Дидактикалық принциптер. Алматы: ... ... Ян ... Ұлы ... ауд. алғыс сөз жазған
Әулебек Қоңыратбаев. Алматы: 1993.
18. Қазақ тілін жобалау әдісі арқ. ... ... ... ... ... №3 (27) 2006.
19. Исабаева Ә. «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері».
Алматы: ... ... ... ... М. ... ... //Худайберген Жубанов и казахское
советское языкознание. Алматы: Ғылым, 1990.
21. Жұбанов Қ.Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. ... ... 322 ... ... В. ... ... ... Казахстана. 1957, 5
дке.
23. Сыдықов Ә. Ғалым-педагог // ... ... ... Жубанов Х.К. К постановке исследования истории фонетики
казахского языка. ... тілі ... ... ... ... ... ... Р.Г. Изучение казахского языка в дооктябрьский период
/ Развитие казахского советского языкознания. ... ... ... А. Оқу ... Орынбор, 1912.
27. Байтұрсынов А. Тіл – құралы. Орынбор, 1914.
28. Қазақстан мектебі, 2001-2003 жылдар.
29. Харламов И.Ф. ... М. , 1990.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныпта қолданылатын дидактикалық материалдар кешені38 бет
Дидактиканың заңдылықтары мен қағидаларын оқыту процесінде басшылыққа алу17 бет
Ақша айналысының эволюциясы37 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасының дамуы7 бет
Қылмыстық процестегі дәлелдемелердің ұғымы мен маңызы76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь