Ежелгі Грециядағы қоғамдық-саяси өмір және Аристотель

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.9

1 Ежелгі Грециядағы қоғамдық.саяси өмір және Аристотель

1.1 Ежелгі Грецияның қоғамдық.саяси өмірінің және б. з. д.
ІV ғ. Афиныдағы әлеуметтік.саяси дамуының ерекшеліктері
1.2 Аристотельдің өмірі мен қызметі.Саяси көзқарастарының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10.21

2 Аристотельдің қоғамдық саяси көзқарастары және оның әлемдік қоғамдық саяси ойларға ықпалы

2.1 Аристотельдің мемлекет құрылымы жайлы ойлары
2.2 Аристотельдің Платон және шығыс ғұламасы Әл . Фарабидің ой.пікірлерімен сабақтастығы және перипатетиктер ... ... .22.45


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46.48


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ...49.51
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасының демократиялық республика болып жариялануы қазақ қоғамының болашақ дамуына үлкен әсер ететіні белгілі. Алайда тоталитарлық жүйеден енді шыққан қоғамдағы азаматтардың саяси санасының және сауатының төмен болуы жарияланған мақсатты жүзеге асыру үшін көп жұмыс істеуді қажет етеді. Сондай жұмыстардың бірі-демократиялық басқару жүйесінің қалыптасу ерекшеліктерін, даму тарихын оқып, зерттей отырып өзіміздің саяси дамуымызға қажетті жақтарын тиімді пайдалануымызға мүмкіншілік береді. Сондықтан да біз Ежелгі Грециядағы қоғамдық саяси жағдай мен Афины демократиясының қалыптасуы мен дамуын оқып-зерттей отырып, Аристотель бойынша демократия дегеніміз не, және демократиялық биліктің жағымды және жағымсыз жақтарын көрсете отырып, оның неге демократиялық билік түріне қарсы бағыт ұстанғанын, қазіргі кезеңге қандай әсер еткендігін талдаймыз.
Біз, көп жағдайда ежелгі дүниенің орнына пайда болған және атап айтқанда, антикалық өркениеттерден қалған координат жүйесінде қалыптасқан жаһандану заманында өмір сүріп жатырмыз. Антикалық әлеуметтік-саяси идеялар, осындай феномен адамзат тарихының дамуында, біздің барлық саналы көзқарастарымыз әртүрлі ілімдермен ауысу арқылы өтеді. Саяси пікірлердің тарихында этатистік теория мемлекет пен тұлғаның өзара қарым-қатынасы антикалық кезеңде қалыптасты.
Қазіргі демократияға карай жылжудың Қазақстан Республикасындағы саяси процестер үрдісі екендігі сөзсіз, өйткені бұл әрқашанда нақты формада жүзеге асатын, ұлттық модельді құрайтын әмбебап критерийлер мен құндылықтарға қарай жылжу.
Ежелгі Грециядағы Афины демократиясы әлеуметтік топтардың бейбіт күресінің нәтижесінде экономикалық жағынан дербес азаматтардың өз құқық үшін күрестің нәтижесі. Сондықтан да диплом жұмысында күрестің жолдары, мемлекеттік құрылымның түрлері жеке-жеке талқылынып, демократиялық құрылыстың негізгі элементтері көрсетіліп, талданды.
Ежелгі дүниедегі демократия түсінігі қазіргі кездегі түсініктен ерекшеленеді. Әрине антикалық дәуірдегі демократиялық билік пен қазіргі таңдағы демократияның арасында кезеңнің өз ерекшеліктеріне байланысты айырмашылықтар бар. Қазіргі таңдағы ең танымал демократиялық мемлекеттік тәртіп ұғымы, әлеуметтік әділеттілік туралы түсініктер сол кезден өз бастауын алады. Ертедегі «демократиялық билік» ұғымы халықтың негізгі бөлігінің саясатқа араласуын көздесе, қазіргі кезде адам құқының сақталуын ұғымымен тығыз байланысты. Демократиялық биліктің қалыптасу тарихына әсіресе ежелгі грек қоғамындағы полистік жағдайдағы басқару жүйесіне, афины демократиясының тарихына қызығушылық ежелгі дүниеден басталды. Еліміздегі демократияландыруға
1. Аристотель. «Политика». – М: Мысль, 1984. – 225с.;
2. Аристотель. Афинская Полития / Пер. с. И. Радцига, М.-Л., 1936-219с.
3. Геродот. История. Книга первая. Клио. В кн. :Историки античности: В двух томах. Том первый. Древняя Греция; Пер. с древнегреч.-М.:Правда, 1989.-334 с;
4. Фукидид. История. /Пер. Стратоновсого. М., 1980 – 440 с;
5. Платон. «Сочинения» в 3т. под ред. А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса. М; «Мысль», 1971 – 354 с.
6. Плутарх. Избранные жизнеописания. В двух томах. Том 1. Пер. с древнегреч.-М: Правда, 1986.- 922с;
7. Берк Э. Размышления о революции во Франции . М., 1993 – 456с.
8. Доватур А. И. «Политика» и «Политии Аристотеля» М –Л; 1965 – 528с.
9. Бергер А. Г. Политическая мысль древнегреческой демократии. М, 1966 – 332с.
10. Виппер Р. Ю. История Греции в классическую эпоху. М, 1987 – 550 с
11. Бузескул В. П.История афинской демократии. СПб, 1909, 955с.;
12. Бузескул В. П. Античность и современность. 3-е изд. Доп. –Л; Наука и школа 1924; -144с.
13. Фролов Э. Д. Рождение греческого полиса. Л.,1988 – 354с.
14. В. Я. Кисель, В.В. Рибери. Галерея античных философов Том 1. М; 2002-576с.
15. Историки античности: В двух томах. Том первый. Древняя Греция; Пер. с древнегреч.-М.:Правда, 1989 – 645с.
16. Античный вестник, Исследования и публикации по античности. Материалы, Второй международной научной конференции, организованной Центром антиковедения на тему: «Актуальные проблемы античного Мира (26 марта 2005год) Сборник статей Под. Ред. Кандидата политических наук доцента всеобщей истории В. Н. Вдовина. – Выпуск 2. – Алматы, 2005-378с.
17. Касымжанов А. Х. Абу-Наср аль-Фараби. /Мыслители прошлого. А, 1997-126с.
18. Балғымбаев А.С. Саясаттану – Политология. Оқу құралы. І бөлім. Алматы: 2003. – 304с.
19. Б. Б. Әбдіғалиев, Қ. Ж. Жамалов, Б. М. Сатершинов. Саяси ой тарихы.-Алматы; Үшқиян, 2003 – 223с.
20. Бердяев Н. А. Философия неравенства. М., 1990-104 с.
21. Бердяев Н. А. Философия неравенства. М., 1990-120 с.
22. Аристотель. Афинская полития. Государственное устройство афинян. М., 1937, V.5; - 445б.
23. История древней Греции. / Под ред. В. И. Авдиева, М.,1972-432 с;
24. Ковалев С И. Проблема социальной революции в античном обществе. М., 1943, 299 б;
25. Струве В. В. Хрестоматия по истории древнего мира, Ч. П,М., 1951, док. 63;
26. Боннар А. Греческая цивилизация. М.: Искусство, 1992- 154 б;
27. Аристотель. Афинская полития. 20. Хрестоматия по истории Древней Греции/Под ред. Д. Л. Каллистова. М., 1964 – 525с.
28. В. В. Юрхин, В. Д. Зотов, Л. В. Зотова. Политология. М; Юрист, 2001-511с;
29. Виппер Р. Ю. Лекции по истории Греции. Ростов-на –Дону:Феникс, 1995-53 б;
30. Хрестоматия по истории Древней Греции. М.:Мысль-1964- 27 б;
31. Аристотель. Афинская полития. 13. Хрестоматия по истории Древней Греции/Под ред. Д. Л. Кллистова. М., 1964-36 б;
32. Фролов Э. Д. Политические лидеры афинской демократии // Политические деятели античности, средневековья и Нового времени: Межвузовский сборник. Л., 1983-10 б;
33. Аристотель. Афинская полития М., 1936- 48б;
34. Боннар А. Греческая цивилизация. М.: Искусство, 1992- 141 б;
35. Сергеев В.С. История древней Греций. М., 1948 234 б.;
36. Фюстель де Куландж. Древняя гражданская община. М; 1908 – 645б.
37. Антология мировой политической мысли 1 том, М; 1986 – 345б.
38. Нерсесянц А. Н. Платон. М; 1964 – 456с.
39. Бузескул В. П. Краткое введение в историю Греций – Харьков, 1910-264с.
40. Бузескул В. П. Открытия ХІХ иначала ХХ века в области истории древного Мира – П; Академия, 1923 – 222с, часть 1;
41. Марионвич, Людмила Петровна Греческое наемничество IV в. до н. э. и кризис полиса М: Наука 1975-274с.
42. Томсон, Дж. О. Исследования по истории древнегреческого общества.Пер с анг.т-1, М; 1958 659с
43. Строгецкий В. М. Греческая историческая мысль классического и эллинистического периодов об этапах развития афинской демократий. Горкий, 1987 – 546с.
44. Древний мир глазами современников и историков: Книга для чтения в 2-х томах, М, Интарпакс; 1994-272 с.
45. Дэвис Дж. К. Демократия и классическая Греция. М; РОССПЭН; 2004-295с.
46. Античный полис: Межвуз. Сб. Отв. Ред. А. Д. Фролов Л; 1979 -95с
47. Античная Греция: Проблема развития полиса.М; Наука, 1983-423с.
48. Фролов Э. Д. Социально-политическая борьба В Афинах, в конце V в. До н. Э. (Материалы и документы) Л; 1964 -225с.
49. Аристотель. Сочинения в 3т. М; Наука, 1984. – 265с.
50. Кантор К.М. История против прогресса. М.: Наука, 1992 – 69с.
51. Филипп Б. Введения в политическую науку. М. 2002 – 339с.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.......................3-9
1 Ежелгі Грециядағы қоғамдық-саяси өмір және Аристотель
1.1 ... ... ... ... және б. з. д.
ІV ғ. Афиныдағы әлеуметтік-саяси дамуының ерекшеліктері
1.2 Аристотельдің өмірі мен қызметі.Саяси көзқарастарының қалыптасуы
.......................................................................
.....10-21
2 ... ... ... ... және оның ... қоғамдық
саяси ойларға ықпалы
2.1 Аристотельдің мемлекет құрылымы ... ... ... ... және ... ғұламасы Әл - Фарабидің ой-
пікірлерімен сабақтастығы және перипатетиктер.........22-45
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........46-48
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.......................49-51
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... дамуына үлкен әсер
ететіні белгілі. Алайда тоталитарлық жүйеден енді ... ... ... санасының және сауатының төмен болуы жарияланған
мақсатты ... ... үшін көп ... ... қажет етеді. Сондай
жұмыстардың бірі-демократиялық басқару жүйесінің ... ... ... ... зерттей отырып өзіміздің саяси дамуымызға ... ... ... ... ... Сондықтан да біз Ежелгі
Грециядағы қоғамдық саяси жағдай мен Афины демократиясының қалыптасуы мен
дамуын оқып-зерттей отырып, ... ... ... ... ... ... биліктің жағымды және жағымсыз жақтарын көрсете отырып,
оның неге ... ... ... ... ... ... қазіргі
кезеңге қандай әсер еткендігін талдаймыз.
Біз, көп жағдайда ежелгі дүниенің орнына пайда болған және ... ... ... ... координат жүйесінде қалыптасқан
жаһандану заманында өмір ... ... ... ... ... ... ... тарихының дамуында, біздің барлық саналы
көзқарастарымыз әртүрлі ... ... ... өтеді. Саяси пікірлердің
тарихында этатистік теория мемлекет пен тұлғаның өзара қарым-қатынасы
антикалық ... ... ... карай жылжудың Қазақстан Республикасындағы саяси
процестер үрдісі екендігі сөзсіз, ... бұл ... ... ... ... ұлттық модельді құрайтын әмбебап ... ... ... ... ... ... демократиясы әлеуметтік топтардың бейбіт
күресінің нәтижесінде экономикалық ... ... ... өз ... ... ... ... да диплом жұмысында күрестің ... ... ... ... ... ... ... элементтері көрсетіліп, талданды.
Ежелгі дүниедегі демократия түсінігі ... ... ... ... антикалық дәуірдегі демократиялық билік пен ... ... ... ... өз ... ... бар. ... таңдағы ең танымал демократиялық мемлекеттік
тәртіп ұғымы, ... ... ... түсініктер сол кезден өз
бастауын алады. Ертедегі «демократиялық билік» ұғымы ... ... ... ... ... ... ... адам құқының сақталуын
ұғымымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ежелгі грек қоғамындағы полистік жағдайдағы басқару жүйесіне, афины
демократиясының тарихына қызығушылық ежелгі дүниеден басталды. ... ... ... барынша күннен-күнге дамып келеді. Осыған
байланысты өз бастауын ... ... ... ... қайнар көзін, шығу тарихын, даму ерекшеліктерін, жағымды,
жағымсыз жақтарын зерттеп білудің маңызы өте ... ... ... ... ... ... тарихының, соның
ішінде Афины құл иеленуші демократиясының даму ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Батыс
елдерінің ішінде саяси идеялар Ежелгі Грецияда қатты ... Онда ... ... салыстырғанда көп жағдайда қарама – қарсы өрістеді. ... ... ... ... күн кешкен ел еді.Саяси ұйым түрін жеке мемлекет
болып ... ... ... ... ... ... ... және құл иелеушілік демократия орын алды. Билеу түрі ... ... және жиі ... ... Греция тарихының зерттелуі антик заманының ... Осы күні ... ... ... ... ... ... қалдырып
кеткен және оларды ертедегі Греция тарихы жөніндегі ... ... ... ... бар. Бұл ... көп және ... олардың
төмендегі түрлерін атап көрсетуге болады:
Әдеби шығармалар, олардың ішінде, грек тарихшылары еңбектерінің грек
тарихын ... үшін ... ... бар. Ол еңбектердің кейбіреулері
оқиғалардың болған кезінде жазылған: ал басқа ... ерте ... ... жазылған. Мысалы, б. з. д. III ғасырдың ... V ... ... ... ... ... өзінің
пайдаланған дерегін тек өз сөзімен ғана айтып берген.
Тарих ғылымы ертедегі ... ... және ... ... ... грек ... ... Олардың еңбектері бізді грек тарихының
барысымен таныстырды, басты оқиғалардан хабар ... ... ... шаруашылықты түрлі қоғамдық топтарды, сондай ақ грек тарихындағы
көрнекті қайраткерлердің қызметін зерттейтін материалдар берді.
Көне гректерде тарихи ғылымға мол мұра ... ... көп. ... ол уақытта әлі де шын мағанасындағы ... ... жоқ: ... ... ... ... ... пен көркемәдебиеттің арасында
белгілі айырмашылық болған жоқ. Сөйтсе де ... ... ... үшін грек
тарихнамасының маңызы өте зор.
Диплом жұмысына тікелей қатысты деректердің бірі, ол ... ... және сол ... ерекшеліктерінен, тарихи оқиғалар жөнінде хабар
беретін, біздің уақытымызға дейін жеткен ... өз ... ... полития» /2/ деп аталады. Бұл бізге сол кездегі
саяси жағдайлардан мәлімдейтін бірден-бір құнды еңбек болып ... ... сол ... ... ... талқылынып, Аристотель оған баға
беріп отырған. Сондай-ақ еңбектерде мемлекеттік құрылымның түрлері жеке-
жеке ... ... мен ... көрсетіліп. жалпы мемлекет,
азамат дегеніміз не деген ... ... ... ... ... ... Платонның «Заңдар» шығармасымен салыстырып талдау
жасаған.
Кіші Азияда Галикарнас қаласында туған ... біз үшін ... ... ... ... ... ... қатарына Геродотты да кезінде
жатқызған еді. Геродот туралы биографиялық ... аз, әрі ... ... де болмайды. Ол б. з. д. 484 жылы шамасында туған, ал ... 425 жылы ... ... болған тәрізді. Кейбір мәліметтерге
қарағанда Геродот өзінің туып өскен ... ... ... ... ... ... бұған байланысты Геродот туған қаласын тастап
кетуге мәжбүр болды. Осыдан кейін ол көп ... ... Ол ... ... Қара ... солтүстік жағалауында болды.
Оның Афиныда болудың ерекше маңызы бар. Ол онда афины ... ... ... ... ... тағы ... шамасы
жақындасты. Кейбір ғалымдардың ойы бойынша Периклды Геродот таныған сияқты,
бірақ біздің ... ... ... жақындықтың болғандығын
айқындайтын дәлел жоқ. Афиналықтардың ... ... ... отары
құрылғанда, Геродот соған барды.
Геродоттың еңбегі «Грек-парсы ... ... ... ... ... ... өткен сайын адамдардың баянды ісі
біздің есімізден шығып кетпеу үшін, ... ... ... ... ... ірі, ... ... мұралар атақсыз естен
шығарып, ұмтылмас үшін, әсіресе ... ... ... ... ... қалу үшін ... отыр» -деген сөздермен басталады /3, 265/. Бізге
жеткен ... ... ... музалардың атымен аталған тоғыз кітапқа
бөлінеді (антик ... ... ... деп ... ... ... ... ұғымға сайкес келеді), бірақ айта кететін ... ... ... ... ... ... ... Геродоттың еңбегі Персия
патшалығына кірген елдердің ... ... ... ... мәліметтердің шындығы әртүрлі. Геродоттың
еңбегі екі ... ... ... ... Ол ... ... ... өткендегі уақиғаларға көңіл бөлуді, өткен оқиғаларды ... түрі мен ... және ... ... ... кейбір
элементтерін мирас етті: бірақ Геродотттың бұл сияқты рационализмі Афиныға
келген соң ... ... ... ... оған грек ... жаңа ... ... кездесуге тура келеді, сондықтан
Геродоттың эпос шығармаларының формасына ... ... ... рационалистік тұрғыдан түсіндіруге талап еткендік бар.
Геродоттың тарихи мәліметтердің деректері әртүрлі. Ол эпос поэзиясына
өте жетік еді, логографтардың, ... ... ... ... еңбектерін
жақсы білді, өзі кейде Гекатейдің еңбегіне сүйенді, ал кейде онымен айтысып
отырды. Геродот грек-парсы ... ... ... Афины негізгі
күресуші күш деп қарайды: «...ақиқатқа қарсы күнәкар болмай-ақ, Эллады
жаудан ... ... ... деп атауға болады» -дейді Геродот /3,
220/.
Геродоттың еңбегінде ертеде әртүрлі көзқарас болды: біреулері оны тым
сенгіштігі үшін, «есепсіз көп бос ... ... ... ... ... ... ... бағалады. Геродот өзінің замандастарына сөзсіз
әсер етті және антик заман дүниесінің бүкіл ... ... ... ... Цицерон оны «тарихтың атасы» деп атады, бұл атаққа Геродоттың лайық
болғандығы ... кіші ... ... бай және ... ... ... болды. Шамамен 460-451 жж. б. з. д.өмірге келіп, ал 396 ... ... ... ... ... ... Фукидид стратег болып
сайланып, эскадра ... ... ... жағалауын спартандықтардан
қорғауға ... Жау ... ... ... ... Фукидид
қалаға мезгілінде жәрдем көрсете алмады. Осы ... ол ... етті деп ... б. з. д. 423 жылы ... ... ол ... тұрды, және қуғында жиырма жыл жүрді, тек соғыс
біткеннен кейін еліне ... ... ... жүрген жылдары Фукидид өзінің
Пелопоннес соғысының тарихы туралы еңбегін жаза бастады.
Фукидидтің ... ... ... ... да ... ... ... билеп өткен Перикл заманында қалыптасты. Ол ... ... еді. Ең ... ... құрылыс, Фукидид бойынша, ол Периклдың тұсындағы
Афины ... Атап ... ... ... түсінігі біздің
қазіргі түснігімізден ... ... ... билігін біз
демократиялық диктатаура деп атасақ та болады. Бірақ осы ... ... ... ... болып табылған, ал ... ... ... ол ... халықтың ең бір жаман пиғылдарына, іс әрекетеріне жол
береді деген. Фукидид бізге Периклды қатты әсерлеген бейнесін ... біз оны тек қана ... деп ... керек. Негізінде, ол
аристократтар семьясынан шыққан және Плутархтың айтуы бойынша халыққа деген
қөзқарасы ... ... ... еді /4, 323/.
Фукидид оқиғалардың себептері мен сылтауларын айқын айырып отырды.
Жаратылыстан тыс ... ... ... ... ... ... біз Фукидиті рационалист тарихшы деп атай аламыз.
Көптеген публицистика бағытындағы шығармалардан V және VI ғасырлардағы
Афиныда ... ... және ... ауыр күрестерді көруге болады.
Псевдоксенофонттың ... ... деп ... ... ... ... Бұл трактат жазшы Ксенофонттың шығармаларының арасында
табылған үшін ... ... ... ... мазмұны жөнінен де оның авторын
Ксенофонт деп айтуға болмайды. «Афины политиясы» Пелопоннес ... ... ... ... деп ... бұл ... ... бізге белгісіз,
трактаттың мазмұнына қарағанда, мұның авторы – демократияның ... ... ... ... деп ... болады.
Афины демократиясының тарихы туралы мәліметтерді Платон еңбектерінде
табуға болады. Платон б.з.б. 427 – 347 ... өмір ... Шын ... ... ... көп ... ... көрсеткіштерге де жетті.
Жауырыны кең болды, сондықтан оны ... (кең ... деп атап ... ... ол адамзат тарихында мәңгілік қалды.
Платонның екі жүздей еңбектері бар. Олардың ішінде біздің ғылымымызға
тікелей қатысы бар ... ... ... ... ... ... 46 жылы ... қаласында туылып 120 және 130 жылдар
аралығында қайтыс болған. ... ... /6/ ... ... гректер мен римдіктердің биографияларын жазды. Тарихшылар үшін оның
еңбегі құнды ... ... ... ... ... өзін тарихшы деп
санамады. Александр Македонскийдіңдың ... ... ... ол
былай жазған: «Мы пишем не историю, а ... и не ... в ... ... ... видна добродетель или порочность, но часто какой
нибудь ничтожный поступок, слово или шутка ... ... ... чем ... с ... ... убитых, огромные армии и ... /6, ... ... ... ... ... ... үлкен әсер
берген, б. з. VI ғасырдағы Афинының атақты заң шығарушысы Солонға және оның
реформаларына ... мән ... ... жеті ... басқа
антикалық дәуірде «жеті данышпан» да саналған еді, ... бірі ... ... еді /6, ... жұмысының зерттелу деңгейі. Диплом жұмысының тақырыбына қатысты
зерттеулер Кеңес дәуірінде жарияланған еңбектерде көп ... ... ... ... ... біршама еңбектері бар.
Француз буржуазиялық революциясына қарсы ағылшын тарихшысы Э. Берк Э.
Размышления о ... во ... ... ... ... ... көрсетіп, жалпы демократияға қарсы шықты /7/.
Россияда Афины мемлекетінің тарихын ... ... бірі М. ... болды. Ол Афиныдағы азаматтық қауымның қалыптасуына көп көңіл
бөлді. Тақырыпқа қатысты ... ... ... А. И. ... и ... ... /8/ ... құны өте жоғары. Зерттеуші
ғалым онда ... ... және ол ең ... деп ... мемлекеттік
құрылымның полития деген түріне жан-жақты талдау жүргізіп, кең ауқымды
зерттеген. Келесі бір ... А. К. ... ... ... ... ... /9/ деп ... Бұл еңбекте жалпы ерте грек
қоғамындағы саяси пікірлер, оның негізгі бастамалары, демократиялық даму
жолдары, ... құл ... ... ... ... да ... талқылау жасалынған. Афины мемлекетінің тарихына арнап үлкен еңбек
жазған, ... ... ... ... Р. Ю. Виппер /10/ болды. Харьков
университетінің профессоры В. П. ... ол ... ... ... ... ... алғаш көңіл бөлген зерттеуші..
«Афины демократиясы тарихы» /11/ еңбегінде В. П. Бузескул ... ... оның ... қызметін және грек әлеміне әсерін
зерттеді. В. П. Бузескулдің «Античность и ... /12/ ... ... зор. Р. Ю. ... ... б. з. д. VIII –IV ғғ. ... ... әлеуметтік топтардың қақтығыстардың грек қоғамының дамуындағы ролін
көрсетеді.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... арналған
зерттеушілер өте көп. Россияда Санкт-Петербург ғалымдары Фролов Э. Д.
«Рождение греческого полиса» /13/ және т. б. өз ... ... көп ... бөлді. Және де көптеген авторлардың шығарған Греция
тарихына ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге, ежелгі грек ойшылдарына
біршама тоқталып өткен. Сондай-ақ, ресейлік ... В. Я. ... В. ... ... ... ... ... античных философов том 1» /14/
Аристотельдің жеке ... ... ... ... ... Әлем
тарихында осындай өзекті мәселемен елімізде шығатын «Античный вестник» ... Под. Ред. ... ... ... ... ... Саяси ой-пікірлерге қатысты бұл мәселемен бірнеше авторлар
ұжымы терең әрі ... ... ... ... ... ... ... Қасымжановтың Аль-Фараби /16/ еңбегі өте жоғары деңгейде ... ... ... ... ... ... мен ... Диплом жұмысын
жазу барысында ... ... ... ... ... ... негіз етіп алынды.
Диплом жұмысының мақсаты. Диплом жұмысы ... ... ... ежелгі грек қоғамының, Афины демократияның ерекшеліктерін, алатын
орнын, сол ... озық ойлы ... ... ... ... ... құрылымы туралы тұжырымдарын, оның әлемдік қоғамдық-
саяси ... ... ... ... ашып ... ... ... Осы мақсатқа жету үшін алдыма ... ... ... ... ... саяси жағдайлардың, полистердің
басқару жүйесіндегі орын алған дағдарыстың себеп-салдарын
анықтау;
– Афины ... ... ... ... қоғамдық саяси ой-пікірлерінің маңызын зерттеу;
– Аристотельдің мемлекет құрылымы жайындағы ... ... оқу ... ... және ... Әл-Фарабидің
пікірлерімен сабақтастығын анықтау;
– Аристотель ілімінің Батыс өркениетіне ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысы б. з. д. V-ІV ... ... Бұл ... ... ... қоғамдық саяси дамуында ғана
емес, полистік (қала-мемлекеттердегі) жағдайдағы дағдарысқа, Афиныдағы
қалыптасқан құл ... ... ... толы. Осы кезең
аралығында полистердегі дағдарыс тереңдей түсіп, ... бір ... ... ... ... саяси жағдай шиеленісе түсті, сол кезде өмір
сүрген ұлы ойшыл, философ Аристотельдің саяси көзқарастары қалыптасты.
Жұмыстың ... ... ... деп, осы ... ... ... деректер мен әдебиеттерді пайдалана отырып,тақырып
мәнінің ашылуы және бұл тақырыптағы дипломдық жұмыстың ... ... ... ... ... Диплом жұмысы кіріспе, екі тарау және
қорытынды, пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші тарауда ... ... ... ... өмір ... ... қала-
мемлекеттердегі басқару жүйесі, әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... тарауда, Батыс қоғамындағы саяси ... ... ... ... Аристотельдің «Саясат», «Афины политиясы»
еңбектері, Платон, шығыс ғұламасы Әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... және оның ... таратушы
перипатетиктер жайында жазылған.
1 Ежелгі Грециядағы қоғамдық-саяси өмір және Аристотель
1.1 Ежелгі Грецияның қоғамдық-саяси өмірінің және б. з. ... ғ. ... ... ... ... ... ... Ежелгі Грецияда жеке және ... ... ... бірнеше қала-мемлекеттер пайда болды. Алғашқы
қауымдық құрылыстан қоғамдық өмірдің ерте мемлекеттік және ... көшу ... ... ... ... одан әрі күшейтіп, ру
ақсүйектері мен қайыршыланған қауым мүшелерінің, байлар мен кедейлердің,
еріктілер мен ... ... ... шиеленістіре түсті. Осындай
жағдайда ежелгі грек полистерінде басқару формасының өздері ... ... ... әртүрлі әлеуметтік топтар арасында аяусыз күрес ... ... ... ... ... түрлері мынадай еді: аристократия (екі
немесе жаңа ... ... ... ... мен дәулеттілер тобы), және
демократия (халық билігі). Осындай күрес нәтижесінде ... VI-V ... ... ... ... ... пайда болып, одан әрі
дамыды. Афиныда ... ... ... ... ... ... ... Осы процесс Грецияның саяси ілімдерінде көрініс
тапты.
Ежелгі грек полистерінде саяси ... ... ... ... үш ... ... байқалады. Ерте кезең (б.д.д. IX-VI ғ.ғ.) ежелгі
грек мемлекеттілігінің пайда болуына сәйкес ... Бұл ... ... ... рационалдандыру (Гомер, Гесиод, атақты «жеті данышпан»)
байқалады және мемлекет пен ... ... ... ... ... Гераклит) қалыптасады. Екінші кезең (б.д.д. V және IV
ғасырдың ... ... ... грек ... мен саяси-құқықтық
ойлардың гүлденген кезеңі (Демокрит, софисттер, Сократ, Платон, Аристотель
және т.б.). ... ... ( ... IV ... ... ... мен ... элинизм кезеңі, ежелгі грек мемлекеттілігінің ... ... ... Македония, кейіннен Рим билігіне ... ... ... және т.б.) /19, ... ... ... бойынша, мемлекет үшін көз жетерлік,
үлкен емес территория ең қажетті деп саналды. ... ... ... жатқан Афины республикасы ортақ ережелерден ерекшеленетін кең ауқымды
болып табылады. Негізінен гректік мемлекет және ... ... ... пен құл ... ... еді. Антикалық әлемде құлдар соншалықты
көп болған жоқ. 2) Грецияда ... мен ... ... жұмысшылар да тіршілік
етті. Ерте кезде құлдық шаруашылық арзан жергілікті жұмыс күші жетпеген
жерлерде ... ... 3) ... ... ... ... ... көзқарасы бойынша, варвар мен құл өзінің табиғаты ... ... ... келеді. Сол кезеңде құлдар қазіргі машиналардың
қызметін атқарған еді және ... ... ... етті. Аристотель
айтқан: егер де әрбір құрал өзіне тиесілі жұмысын өзі атқарса, ... ... өзі ... онда құлдардың керегі болмайтын еді /23, 64/.
Гесиод жырынан үзінді келтірсек: «бәрінен бұрын үй, ... ... және ... жыртушы-өгіз дейді, ол бұны «кедейлерде құлдың орнын өгіз басатынан »
айтып ... /22, ... грек ... мен оның ... міндеттерімен жақыннан
танысатын болсақ, айырмашылықтармен қатар ... ... ... ... ... да ... ... гректер ақиқат пен
әділдікті іздеген, оны жүзеге асыра отырып, оны мемлекеттен ... ол ... ... Гректер, егер жер бетінде ақиқат бар болса ... бар, онда олар тек ... ... ғана емес, олар мемлекеттік
құрылымдағы қоғамдық қатынастарда өз ... табу ... ... ... негіздер қажет. Ол тек онда ар-ұят, құқық үстемдік еткен кезде ғана
жүзеге асуы мүмкін. ... ... ... ... ... мәні ... жету үшін ... болады /9, 21/.
Грек мемлекеті туралы түсінікпен, грек азаматы түсінігі тікелей
байланысты. Жалпы гректер, жеке ... өте ... ... ... ... еске ... прогресс үшін, адамзат үшін күрескер, -
рухтың жоғары ... үшін ... ... ... ... ... мире ... сил великих,
Но сильнее человека
Нет в природе ничего...
Создал речь и вольной мыслью
Овладел, подобной ветру,
И законы начертал /8, 56/.
Адамдардың ... және ... ... ... қалыптасқан
антикалық саяси ой еркіндігінің идеологиясы ретінде ... және ... ... ежелгі гректік саяси – теориялық ілімнің негізгі
мәселесі, және мақсаты ... ... бұл ... ... ... ... ... еді. Құлдар бостандық мәселесінде есепке алынбады, олар
туралы сөз де болмады.
Б. э. д. IV-V ... ... ... ... ... ... жерлерінде көсемдер билігі мен жауынгерлер жиналыстары
өмір сүріп тұрған архаикалық кезеңнің басындағы грек ... ... ... ... ... және құл ... таптық
қоғамның осы дамуының, құлмен сауда жасаудың маңызы артуының нәтижесінде
Македонияның Грециямен және оның өзге де ... мен ... ... құл ... ... ... бірге, құл иеленуші
мемлекеттің де ... және ... ... ... ... ... демократия
күшті патшаның билігіне – монархияға жол берді.
Грек мемлекеттері Македонияның күшеюі өздерінің дербестігіне қауіпті
екенін ... ... ... б. з. ... IV ... ... ... экономикалық және саяси жағдайлар өте күрделі
болатын. Таптық және әлеуметтік ... ... ... ... ... әлсірете берді. Тұрғындардың неғұрлым бай ... ... ... ... ... қарады, олар тіпті македондық
гегемонияға қарсы емес-ті, өйткені македондық гегемония оларды ... ... ... ... ... ... ... бұларға өз полистерінде үстем болушылықты қамтамасыз ететін. Тұрғын
халықтың ... ... ... ... және бай ... Қара теңіздің жағалаумен сауда байланысы бар бір ... ... ... ... ... Македонияға қарсы және
Македонияны қолдаушы саяси ... ... бола ... ... Афиныдағы
осындай саяси партиялар айрықша елеулі еді және ... ... ... ... ... белгілі болып отыр /24, 98/.
Грецияда мүлік теңсіздігінің барған сайын ұлғая түсуі және классикалық
кезеңдердегі полистерге қарағанда неғұрлым ірі ... ... ... ... ... ... жағынан кеңейе түсуі
себепті б. э. д. ІV ғасырда б. э. д. V ... ... енді ... ... ... еді. Афины демосының кедейленген қалың топтары
Македонияға қарсы партияны белсене қолдады, ... олар ... ІІ ... ... ... ... қалың көпшілікке
арналған демократиялық мекемелерді жояды деп қауіптенді, ал құл иеленушілік
дамыған жағдайда тұрақты еңбек ақылары жоқ ... ... ... ... арналған демократиялық мекемелердің жұмысына қатысқаны
үшін төленетін ақының өмірлік мәні зор еді /29, ... ... ... ... ... және кіші азиялық
Грецияның көптеген аудандарын қайыршылыққа ... ... даму ... ... соң да ... ... Спарталықтарға
көмек көрсету арқылы грек дүниесінің ішкі өміріне қол сұққан ... ... ... ... бейбітшілік келісімі жасалғаннан кейін де өзінің қол
сұғуын тоқтатқан ... ... ... ... ... ... ... кіріскен
Грецияның жаңа гегемоны – Спартаның жеңіліске ұшыраған Афинының қолы ... ... және ... ... ... еді. ... э. д. ІV ... бірінші жартысындағы ішкі және халықаралық жағдайлар
б. э. дейінгі V ... ... мен ... ... ... ... еді. Бұл ... грек қоғамының өміріне негіз ... ... – құл ... ... ... одан әрі өсе ... және ... нәтижесі ретінде алдыңғы қатарлы, ... ... ... ... ... жіктелуі және Грецияның бұрынғы артта қалған
оңтүстік, батыс және солтүстік бөліктерінде ... ... ... ... ... грек ... таптық күресті күшейтті және тауарларды
өткізуді қиындатты. Ал полистердің әлсіз ... ... ... ... ... ... халық топтарының ашу-ызасын ... ... да ... еді.
Пелопоннес соғысы б. э. дейінгі V ғасырдың өзінде-ақ байқала бастаған
процесті – ... ... ... және ... ... құл еңбегін
пайдалануды арттыра түсті. Пелопоннес соғысынан кейін құл ... ... ... да артты. Бұл ... ... ... және ... жағдайын ауырлата түсті. Оларға
арзан құл ... ... ... ... қиындай түсті. Олар кездейсоқ
табыстармен, құл ... ... құл ... қанаудан және
жеңілгендерге салық салудан алатын ... ... аз ғана ... күн көретін люмпен-пролетарийлерге айналды. Олар құл ... арам ... ... ең ... ... ... ... құлдың ісі деп жиіркене қараушылық дәл осы кезде кеңінен етек алды.
Бұл кедейлердің адал еңбекпен ... табу ... ... ... ... ... ... одан әрі қиындатты /36, 59/.
Ұзақ жылдар бойына әскери қимылдар тынбағандықтан, оларға шаруалар мен
қолөнершілер көп ... ... ... жер учаскелері пайда болды.
Оларды ісі оңға басқан құл ... ... ... алатын немесе арзан
бағаға сатып алатын. Осылайша жерді ішінара қайта бөлу және жердің, құлдар
мен жеке ... өзге де ... ... ... адамдардың ғана
қолында шоғырлануы жүріп жатты. Бірақ бұл процесті ... ... ... Грек ... ... жеке ... қолында тым ірі жер
иеліктері мен шеберханалар шоғырлана алмайтын еді. ... және ... ... көбірек байқалды, әрі саудагерлер мен ... ... жер ... ... да ... ... құл ... қоғамның
тіпті товарлы өндіріс барынша күшті дамыған кезеңінде де натуралдық негізде
қалатындығы көрінеді. Бай құл ...... да ... ... күштілер» де), өсімқорлар да, саудагерлер де, жер иеленушілер де
болды.
Іс жүзінде олар экономикалық жағынан дамыған грек ... ... ... ... ... болды.
Одан бұрынғы уақытта классикалық құл иеленуші қоғамның тірегі – ... ... ... еді, олар күні өте ... ... идеологы
Аристотельдің айтуынша, басқарудың мемлекеттік ең жақсы формасы – политияны
құраған еді. Орта және майда құл иеленушілер полистік жасақтарда да ... /12, ... э. ... ІV ... ... ... ... келсек, біздің алдымызға мүлде басқа бейне елестейді. Сырттай
қарағанда елеулі өзгерістер ... жоқ. ... ... ... күшейе түсті: сайланатын қызметтердің көпшілігіне мемлекет ақша
төлей бастады (азаматтардың халық жиналысына қатысқанына да ақы ... ... ... ... ... ... жоқшылыққа
ұшырауы және мемлекеттік қызмет орны мен халық жиналысына ... ... ... ... ... ... да, тұрақты табыс
көзіне айналдырушылығы жасырынып жатыр еді. Жартылай қайыршы ... ... ... ... мен ... осылайша азықтандырып
тұрды. Халық жиналысы әдетте байлардың ... ... ... ... ... сыртқа шығатын және кедей ... ... ... ... иелеріне бір жолғы төтенше салық салу жөніндегі, олардың бірінің
немесе қатарынан бірнешеуінің дүние-мүліктерін ... ... ... ... ... ... ... өткізетін /8, 48/.
Б. э. дейінгі ІV ғасырдағы полистерде ескі ... ... өз ... ... ... ... азайып, жоғалуға айналды, ал жасақты
құраушы негізгі ... ... еді. ... ... үшін ... сонымен бірге олардың плутократтардың мүддесі үшін шайқасқысы да
келмеді.
Б. э. дейінгі V ... аяғы мен ІV ... ... ... ... ... түрі ... жауынгерлер отрядтары болды.
Жалдамалылар аз мөлшерде бұрын да ... еді, ... ... ... ... өзі
жаппай дәстүрге айналды /15, 115/.
Жалдамалы жауынгерлер ... кіру құл ... ... ... грек ... ... ... болған қалың топтары үшін
ауыр жағдайдан ... ... жолы ... жауынгерлерге мұқтаждық әрқашан үлкен ... ал б. ... ІV ... ... ... ... бұл ... тіпті
күшейді. Гректердің жалдамалы жауынгерлерін парсы патшалары мен египет
перғауындары көп мөлшерде ... ... ... ... ... болғандықтан, олардың санының көбеюі ежелгі гректердің әскери
істерінде жаңа кезеңде көрсететін еді. ... ... ... арнаулы базалар болды, оларды үкімет пен ... ... ... ... ... ... адамдармен шарттар жасасатын.
Б. э. дейінгі ІV ғасырда жалдамалылар мен ... ... ... ... ... өмірінде елеулі рөл атқара бастады. ... ... ... кедейленген демостарының наразылығын басу
үшін ... ... ... ... билеуші олигархиялардың өкіметтерін
нығайтты. Бірақ бұл жауынгерлердің өздерін шақырған өкіметті құлататын ... ... ... деп ... ... де ... /10, 31/.
Сөйтіп, жоғарыда сөз болған осы «кейінгі», немесе ... ... ... ... б. э. дейінгі VII-VI ғасырлардағы ... ... үшін ... ... - б. э. ... V ... аяғы ... ғасырдың басындағы құл иеленуші қоғамның даму жағдайларынан туған ... ... және ... ... кейде құлдар да қатысты, түп деректерде бұл
жөнінде мәліметтер бар. ... б. э. ... ІV ... ... жеке ... ... жөнінде түп деректерде Спартадағы
илоттардың көтерілісі жөніндегі ... ... ... ақпар
сақталмаған. Жалдамалылар өкіметі әдетте ұзаққа созылмайтын, өйткені бұл
адамдар іс жүзінде өз таптарынан мүлде қол ... ... еді, ... ... ... ... сипаттары қалыптаса бастады. Олар
ішінара кедейленген демостың тікелей мүдделерінен қол үзген еді және кімнің
есебінен болса да ... , тек ... ғана ... Жалдамалылардың билікті
пайдаланып қиянат жасаушылығы олардың езгісіне ... қала ... ... және ... ... апарып соқтырды. «Тирания» деген
сөздің жағымсыз мағынасы дәл осы б. э. дейінгі ІV ғасырда пайда болды ... ... ... ... ... қажет етпеді және жалпы
алғанда ... ... ... ... тұтынушылық сипатының аздығымен
шектеулі болды. Байлардың ... ... ... сән-салтанат
құруға жұмсалды да, мұның өзі әлеуметтік теңсіздікті бұрынғыдан бетер
айқындай түсті және ... мен ... ... ... күшейте
түсті. Жиналған байлықтың бір бөлігі қазынаға айналдырылып, тонап кетушілік
пен кәмпескеленуден сақтану мақсатында жерге ... ішкі ... ... шектеулі болды, бұл б. э. дейінгі ... ... ... ... бірігуін туғызды. Б. э. дейінгі ІV
ғасырда ішкі рынок бұрынғыдан да бетер тарыла түсті. ... ... ... ... ... ... сатып алу қабілетін азайтты.
Құлдардың көпшілігі ешнәрсе ... ... Бай жер ... өз ... ... болды да, олар жергілікті тауарларды
сатып алмады. Грецияның артта қалған ... ... құл ... түсті және Афиныда, Коринфте, өзге де сауда-қолөнер орталықтарында
шығарылған ... аз ... ғана алып ... Ал өсе ... құлдық
қолөнершілік өндіріс өзі шығарған өнімді өткізуге мүдделі болды. Полистің
тар шекаралары құл иеленуші қоғамның ... ... одан әрі ... ... Құл ... ... дамуының алғашқы кезеңінде, таптық
күрестің шиеленіскен ... ... ... құл иеленушілердің мүдделері
мен мүліктерін жақсы қорғай алған жоқ. ... күші ... ... ... полистік мемлекеттік қондырғының саяси дағдарысы да
қосылды /13, ... э. ... ІV ... ... ... ... грек жағдайы
осындай еді, оларды қала-мемлекет (полис) ... ... құл ... әлеуметтік және саяси дағдарысы деп сипаттауға болады. Бұл ... құл ... ... ... емес еді. Ол ... күштірек
дамыған классикалық полистерде пайда болды және құл иеленуші шаруашылықтың
дамуының нәтижесі ... ... ... бөлігіне тарады.
Грек құл иеленуші қоғамының саяси қайраткерлері, философтары және өзге
де идеологтары классикалық полистердегі ... құл ... ... ... ... және ... ... шығудың жолдарын іздеумен болған
еді. Олардың ішінде неғұрлым реалды позиция ұстанған ... ... сөз ... ... ... ... ... Исократ Кіші
Азияны басып алып, ... ... өз ... ... алу үшін
гректерді бірігуге шақырды. Гректердің өздігінен бірігуі мүмкін еместігін
көрген соң, Исократ грек ... ... ... ... ... ... жаңағыдай жаулап алушылықты жүзеге асыруын
жақтады. Исократ грек тұрғындарының бай топтарының мүддесін ... ... Э. ... V ... ... ... оқиғалар парсы деспотиясының
қатты әлсірегенін гректерге анық танытты /23, 331/.
Парсылардың көмегімен Афиныны жеңген Спарта ... ... ... ... ... ... – гармостар басқарған әскери
отрядтар афиналықтардың билігінен ресми «құтқарылған» грек ... да, ... ... ... ... ... ... Спарта өз
тұрғын халқын ... ... ... ... ... ұстануды
қойды, бірақ әлеуметтік, экономикалық және саяси жағынан артта қалған, ... э. ... ІV ... бас ... өзіне жүктелген Грецияның гегемоны
ретіндегі қызметін атқаруға шамасы ... ... ... шын ... ... ... асыра алған жоқ. Қайта, мұның керісінше, бұрын
өзімен-өзі томаға-тұйық келген спарта ... ... ... ... ... ... аудандардың күшті ықпалына ұшырады. Б. э. дейінгі V
және ІV ғасырдың шекарасында ... ... ... ... өз көрінісін тапты. Спарта тарихында тұңғыш рет эфор Эпитадейдің
жер учаскесін мирас етіп қалдыру мен ... ... ... ... іс ... ол ... ... сатып алуға рұқсат етілді /8,
325/.
Пелопоннес одағында ... ... ... таптық күрес Спартада ең
ақырғы шегіне жетті. Б. э. дейінгі 399 жылы ... ... ... ... оған ... «тең адамдар қауымының» үстемдігін ... ... ... құру ... ... илоттар периэктер мен
«азып тозып кеткен», яғни кедейленген спарталықтар – гипомейондар қатысты.
Пелопоннесте ... ... ... ... бойы сақталып келген
архаикалық қатынастардың тез ... ... ... ... ... Көптеген пелопоннестіктер отанынан кетіп, жалдамалы жауынгерлерге
айналды. ... ... ... ... ... гректік және
белгілі дәрежеде халықаралық та маңызы болған, жалдамалыларға арналған ең
алғашқы ... бірі ... ... ... ... азаматтардың қоғамдағы алатын орнын
олардың шығу тегіне қарап емес, ... ... ... ... ақыл-ой еңбегімен айналысатын адамдардың бөлініп шығуына әкелді. ... ... ... ... ағартушылықпен және өнермен кәсіби
тұрғыда шұғылдануына мүмкіндік берді. ... ... таза ... ... ... ... болып, саяси – құқықтық және әлеуметтік -
философиялық жаңа ... ... ... мен ... ... ... ой мен оған ... практикалық және рухани іс бостандық
ретінде қарастырылып, ол ерікті ... ... ... ал ... ... ауыр қол ... ... үлесі ретінде қарастырылды. Барлық
өндірістік ... және ... ... сол кездегі ұғым ... тыс ... ... яғни ... тұрғысынан алғанда
саясаттан тыс болып есептелінеді. Қожайын мен құлдың, отбасы мен оның басқа
мүшелерінің ... пен ... ... ... ... емес ... ... түсіндірілді. Дәстүрлі эллиндік саяси өмір формасының
варварлық деспоттық билігіне қарсы қойылуы да оған ... ... ... пен ... ... ежелгі грек саяси ойының ерте
кезеңінде оның мифологиялық ... ... ... ... ... барысында өзінен кейінгі қалыптасқан жаңа ... ... ... тұрғыдан түсіндіруге («Жеті данышпан», Пифагор,
Гераклит, Демокрит) одан кейінгі рационалистік ... ...... ... ... ... және ақыр ... – ғылыми (Аристотель) және тарихи – саяси ... ... ... грек ... ... ... эллиндік дәуірінде
ескі құндылықтарды қайта бағалауда бұрынғы ... ... өмір ... ... ... мен ... бөлу ... сынға ұшырайды. Бұл
кезде бостандық әлеуметтік-саяси құбылыс ретінде ... ... ... түсіндіріледі. Осы принцип негізінде адамдардың жалпыға бірдей
бостандығы мен еркіндігі ... ... мен ... ... ... паш ... Аристотельдің өмірі мен ... ... ... ... ... одан әрі дамуы және тереңдеуі Платонның
шәкірті және сыншысы Аристотельдің (б. з. д. 384-322 жж.) ... ... ... – ұлы грек ... 342-340 жылдары Македония патшасы ІІ Филипптің шақыруымен оның
баласы, болашақ император Ескендірді ... ... ... ... ... ... өз мектебін (лицейді) ашты /25, 23/.
Осында ол ... рет ... ... пән ... ... өзі ... ... саясаттанудың әкесі дейтіні содан.
Аристотельдің өмірі туралы ертеде жазылған әдебиеттерге бай, ... ... тек ... ... ғана ... ал ... заман
жазушыларының мәліметтерін сыннан өткізуге тура келеді. Аристотель 384 жылы
Христово Рождествосында ... грек ... ... туылған. Сондықтан
да ерте кездегі деректерде жиі-жиі Страгирит деп аталуы осыған байланысты.
Оның әкесі Никомах ... ... және ... патшасы Аминттың досы
болған. Бұл жағдай Аристотельдің ... өз ... ... қоймады.
Ескілікті дәрігер отбасынан шыққан және өз заманының атақты дәрігері
Никомах медицина мен ... ... ... ... ... жазған. Ол
өз баласына лайықты білім бере алды. Аристотельдің ... ... ... ... ... нақтылы мәліметтер жоқ. Бірақ ерте кезеңдегі
деректерге қарап, мынадай қорытынды ... ... ол әлі 17-ге ... ... ... содан кейін Стагирде тұратын Никомахтың ... ... ... ... ... сол кездегі Грецияның
солтүстігіндегі ғалымдардың арасында методико – натуралистік атмосферадағы
отбасылық дәстүр үстемдік ... Ол жас ... ... ... ... тиіс еді, ... өзінің философиясында жүзеге
асатын дүние мен тәжірибеге дұрыс ... ... ... ... Ал ... ... ... қызметі
Аристотельді де ақысыз қалдырмады. Нәтижесінде Амниттің мұрагері ... ... ... өзінің баласы Александрды тәрбиелеуге
шақыруын да осымен түсіндіруге ... Бұл ... ... көп
мөлшердегі мұраның тиесілі болуына себептігін тигізді, мұны оның ... ... ... ... ... сол уақыттың сән-
салтанаты ... ... ... ... ... өз ... ... жетілдіру мақсатымен сол уақыттағы білім беру, ағарту астанасы
болып ... ... ... ... оны ... атақ-даңқы назарын
аудартты /38, 232/.
Ол өзінің осы ... ... (367 ... Рож. ... ... де мүмкін еді, себебі дәл осы кезде ... ... 2-ші ... ... еді. ... ... ... шәкірттерінің арасынан
Аристотельді тани алмады; Сенімді мәліметтерге қарағанда, ол өзінің өткір
әрі жақсы пікірлеріне, зеректігіне, ... ... ... сол ... ... ... оқып – ... байланысты оны
«ақиқат философы», өзінің мектебінің мақтанышы деп атаған еді /14, ... өз ... ұлы ... ... ... ... ... мәліметтерінде Платон мен ... ... ... ... ... ... сол ... аңыздардың
негізінде шындықтың бір ұшы жатыр; Платон мен Аристотель арасындағы қарым –
қатынас әр ... ... ... ... емес еді, оның ... ... ұқсаспайтындығында және философиялық көзқарастарының әр
түрлілігінде еді. Сонымен қатар ... өзін ... жай ... ... ... ал қартайған Платон шәкірттерінің ішіндегі ең
таңдаулысының келіспеушілігіне қарап тұра ... Ол көп ... ... ... ешқашан оған қатынасындағы жеке кейігіш мінез
көрсетпейді; ол ... ... ... теорияға қарсы идеялармен айтысты.
«Никомах этикасында (І, 4)» ... бұл ... ... алады. Ол
осындай қақтығыстардың қолайсыздығын мойындайтынын, ал идеялар туралы ілім
оған қымбат адамдардың меншігінде; бірақ ақиқат мүддесі үшін ол ... ... бас ... осы ... ... ... артық
санады; Тіпті соңғы уақыттарда Аристотель өзін Платондық мектептенмін ... ... ... ... ... ... болғанда да Платон
өліміне дейін Аристотель 20 жыл бойы Платон академиясының мүшесі болды ... ... ... қызметі Платон тұсында басталса да, ол кезде
тек риторика лекцияларымен ғана шектелді. ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, мазмұнында,
шығармасының формасында көрініс тапты. Платон ... ... ... да ... әсіресе, өзінің шығармаларында жиі
айтылатын жаратылыстану – ғылыми ... ... ... көп ... бөлді. Платон өлімінен кейін Аристотель ... ... ... ... ... ... оның қарындасына ... ... ... Осы ... 343 жылы Македондық патша Филипп өзінің
баласы Александрды тәрбиелеуге шақырады, ол кезде Александр 13 ... ... ... екі икемсіз педагогтардың қолында болды. Енді ... ... ... тура ... сонымен қатар Александрдың жан
дүниесіне кері әсер ететін ... ... ... ... ... күресіп отыруы қажет болды. Аристотель Александрдың
тәрбиесімен төрт жыл ... Осы ... ... ол өз ... ... әсер қалдырды. Александр философты әкесінен кем ... ... «ол ... өмір алса, ал Аристотельден жақсы өмір сүруді
үйренді» /33, 156/. Александр тұлғасындағы ... ... ... мен ...... кемеңгерлік, адамгершілік, ерлік, кең пейілділік,
ғылымға, өнерге деген махаббат, тек ... ... ғана ... ...... ... ... тәрбиешілік әрекеті арқасында
еді. Ерте кездегі сенімді дерек көздері Александрдың бәрінен бұрын ... ... оқып ... ... қатар жаратылыстану ғылымдары,
диалектика, риторика, тарих, поэзия және ... оқып ... жылы ... ... ... ... ... және әскери
міндеттер жүктеледі, сол себептен оны тәрбиелеу аяқталды. ... ... ... ... ... Стагирде тұрақтанады, ал ... ... ... ... философ Афиныға қайта оралады. Аристотельдің
македондық және атарнейлік ... ... ... ол ... ... ... үшін көп ... сыйақы алды.
Александрдың оған осы мақсатта Азия мен Греция аралығы бойынша бірнеше мың
адамды ... ... Олар оған ... ... әр ... ... беріп отырды; философ «Исследовании о животных» еңбегіне осылай
мәліметтер жинаған еді /44, 212/. ... ... 318 жылы ... ... 13 ... соң ... Ол енді ... мектебін негізін
қалады, барлық жағынан алғанда: ғылыми ... пен ... ... ... тәжірибелілік Платон академиясына жоғары тұрды. Оқу лицейде
өткізілді, ол кезде гимназия ... ... Ол ... ... ... ... жанында орналасқан еді.
Аристотель үйреншікті әдетімен гимназияның аллеясында шәкірттерімен
серуендеп жүріп әңгіме –кеңес құрды. Кейіннен оның өзі де, ... ... /27, 48/ ... атау ... ... жағдайға байланысты
оқыту әдісі де диологиялық немесе монологиялық формада ... Оқу ... ... ... ... 1-сі ... мен метафизика, физика,
диалектика пәндері бойынша таңдаулы ортаға лекциялар ... ал ... ... ... ... мен ... лекциялар оқылған.
Аристотель мектебінің сыртқы құрылысы ерекше болды: онда әр 10 ... ... ... ... архонт сайланды. Аристотель тіпті
осындай жиналыстардың құрылымының ұсақ бөлшегіне дейін қамтылған ... ... ... Бәрінен маңыздысы ғылыми еңбектер бөлінетін ішкі
ұйымы болды; ... өз ... тек ... болып қана қойған ... ... ... ... бір ... ... сол ... олардың
жеке ғылыми зерттеулерінің жетекшісі болды.
Кейбір деректер бойынша, ол саны 400-ден 1000-ға дейін жететін ... ... ... ... Оның ... ... ... этикасы» және т.б. еңбектері әлі күнге дейін өз ... ... ... саналады /14, 250/.
Аристотель тұңғыш рет саясат ғылымы туралы талдау жасауға талпыныс
жасады. Аристотель ... ... ... ... ... ... байланысты.
Оның көзқарасынша, саясатты ғылыми тұрғыдан түсіну адамгершілік пен
этиканың дамыған ... ... ... Этика саясатың бастауы, оның
кіріспесі ... ... ... ... ... екі түрін –
теңестіретін және үлестіретін ... ... ... ... ретінде «арифметикалық теңдік» қарастырылады. Бұл ... аясы – ... ... ... ... ... және
т.б., ал үлестіру әділдігі «геометриялық теңдік» принципі түрінде ұсынылады
және бұл принцип ортақ игіліктерді еңбек пен қоғамдық орынына ... ... /30, ... ... ... бір ... ... құрайды.
Саясат – қоғам немесе дәлірек айтқанда мемлекет. Оның өзіне тән күші,
адамның әлеуметтік ... ... тек ... ... ... ғана емес,
сонымен қатар әдеп-ғұрыптық дамуы үшін де қажетсінеді. Аристотель бойынша,
мемлекет – ... ... ... ең ... ... ... ... сияқты оның да педагогикалық арнауы бар: оның міндеті ... ... ... ... ... ... бойынша, мемлекеттік құрылым халықтың қажеттіліктері мен мінез-
құлқына ... ... ... ... барлық формалары (монархиялық,
аристократиялық, демократиялық), билеушілердің пайдасы үшін ғана ... ... үшін ... ... ... - ... ... ол
мемлекеттік құрылымның барлық түрлерінің қолданылуға құқықтылығын мойындай
отырып, пайда болу ... ... ... өту, ... адамдарды көрегендікпен зерттейді /29, 356/. Аристотель өз ой-
пікірлерінде аристократияны жоғары қояды, себебі, ол ақылды, ... ... ... ғана үстемдігіне кепілдік ... ... ... мемлекеттік басқаруға қатысуға құқығы бар, оған тек сәйкес
тәрбие алған, жасы толғандар ғана жіберіледі. Басқару үшін бос уақыт керек,
ал ... ... ... айналысатын, билеушілерді бос уақытпен
қамтамасыз ... ... ... ... деп ... Ол: табиғаттың өзі
олардың бірін – үстемдікке, ал екіншісін құлдыққа ... деп ... ... адамгершілік қатынасты талап етті және ... ... ... ... ... жеткен /43, 211/.
2 Аристотельдің қоғамдық саяси көзқарастары және
оның әлемдік қоғамдық саяси ... ... ... ... ... жайлы ойлары
Афины демократиясының тарихы туралы мәліметтерді Аристотельдің
«Саясат» және ... ... ... ... ... мемлекеттік
құрылыс және әділетті мемлекет концепциясын жасауға ұмтылған Аристотель
Афины және басқа да ірі ... ... ... ... Аристотель саясатқа кең мағына берді. Оған этиканы да, эканомиканы
да енгізді. Саясатты адам мен мемлекеттің жоғарғы игілігі, оның ... ... ... ... ... молшылыққа, бақытқа жеткізу деп білді.
Сөйте тұра, ол құл иеленушілікті қолдады, құлдар мен ... ... ... ... ... /25, ... ... мемлекет – қауымның дамыған түрі, ал қауым –
отбасының дамыған ... ... ... ... бір ... жету ... Ол ... дұрыс және бұрыс түрлерге бөлді. Дұрыс түріне
монархияны, аристократияны және ... ... ... ... ... ... Ал ... олигархия мен
демократияны мемлекеттің бұрыс түрі деп санады /28, 231/. ... ... ... ... ел пайдасын ойлайды, билік ... ... Ал ... ... олар өз бастарының пайдасын ойлайтын көрінеді.
Ұлы ойшыл саяси басқаруда адам емес заң басқарғанын ... ... әкім ... ... ... ... ашу ... берілмей
қоймайды, ал заң болса байсалдығын, парасаттылығын жоймайды.
Аристотель Платон айтқан қоғамдық меншікке қарсы шығып, жеке ... /11, 255/. ... ... ол ... аса ... ... ... тыс
кедейленіп кетуін құптамады. Себебі, мұндайда қоғамның ... дей ... орта ... дұрыс көрді /32, 122/.
Аристотельдің «Афинская Полития» еңбегі мен Плутархтың ... ... ... реформаларына жалпы сипат берілген.
Әрбір мемлекет өз кезегінде қатынаста болады, ал ... ... ... ... ... үшін ... Олай ... барлық қатынас сол
немесе басқа игілікке ұмтылады. Сонымен бірге барлығынан ... ең ... жету үшін ... ... ... ұмтылады /1,
12/.
Осы қатынасқа сәйкес отбасы күнделікті қажеттіліктерді қанағаттандыру
үшін ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатын
көздемейтін, бірнеше отбасынан құралған қатынас – елді ... ... ... ... ... ... мемлекет
болып табылады, ол өмірдің қажеттіліктері үшін пайда болған толық өлшемді
өзіндік мәні бар ... ... ... өмірге жету үшін жүзеге
асырылады деп ... ... ... ... ... ... ... әрбір
мемлекет – бастапқы қатынас ретіндегі табиғи пайда болудың өнімі: ол оның
аяқталуы болып табылады /1, ... ... ... ... ... ... ... өмір
сүретіндігі, адамның табиғатынан саяси жан болып ... ... ... ... құралатынын анықтамастан бұрын, біз
алдымен отбасы ұжымы туралы ... ... ... ... ... ... тұрады. Толық отбасында екі элемент бар: ... ... ... ... зерттеу үшін, ең алдымен ұсақ бөлшектерін
қарастырудан бастайды, оны құраушылар отбасының ... ұсақ ... мен ... ері мен ... ... мен ... ... осы үш
элементті көруге болады.
Жоғарыда көрсетілген 3 қос элементтердің арасындағы ... ... ... ... ... қожайындық, некелік (күйеуі мен
әйелінің бірге тұруы, яғни бұл қатынас ерекше терминмен сипатталмайды) және
үшіншісі - ... (бұл ... та ... ... берілмейді).
Аталғандардан басқа отбасының тағы бір элементі бар: бұл ... ... ... бар деп есептесе, ал басқаларының пікірі бойынша, оның ... ... ... ... /1, 20/
Меншік үйдің бөлшегі болып табылады және отбасылық ұжымның табыс
бөлшегі, алғашқы қажетті заттарсыз жақсы өмір ... ... ... ... болмайды.
Біздің пікірлерімізге сәйкес, кез келген тірі жанда, бәрінен ... және ... ... ... ... ... ... жан тәннің
үстінен билік жүргізеді, ал ақыл ... ... ... үстінен билік жүргізеді. Бұдан шығатыны: тән үшін жанның
бағынышында болу соншалықты табиғи әрі пайдалы, ал ... ... ... ... үшін – жанның дұрыс элементтері мен ақылдың бағынышында
болу, керісінше, тең немесе кері арақатынаста әр ... ... ... ... ... анық ... ол қожайын мен мемлекеттік
қайраткер билігі биліктің басқа ... ... тең, ал ... ... емес деп ... ...... еріктілерге билік
жүргізу, екіншісі – құлдарға билік жүргізу. ... ... ... ... ... әрбір отбасы өзінің қожайынымен монархиялық түрде
басқарылады.), мемлекеттік ... ... – бұл ... мен теңдес
адамдардың үстінен жүргізілетін билік.
Үй шаруашылығы туралы ғылымда биліктің 3 ... ... ... ... қожайынның билігі, екіншіден, әкесінің балаларына
деген қарым-қатынасы, үшіншіден, күйеуінің ... ... ... жан ... ... ... ... билік
жүргізеді, бірақ бұл билік бірқалыпты емес ... ... ... /50, ... ... ... ... саяси қайраткердің, әкесінің балаларына
билігі – патша билігімен ... ... ... ... өзінің
табиғатынан сол немесе басқа қалыпсыз ауытқулардан шыға отырып, ... ... ... ... ал жасы үлкен, ақыл тоқтатқан адам
жас адамға қарағанда жақсы басқарады. Мемлекеттік қызметтің көп ... ... мен ... ... ... орын ... кезектілік
сақталады: екіншісі де толығымен теңдікке ұмтылады және ... ... ... ... ... жүргізсе, 2-сі оның қоластында болады /1,
35/.
Онда мемлекеттік құрылым ... ... ... емес,
олигархия да емес, соның арасындағы полития деп аталады. Оған тек ... ғана ... ... Егер заң ... оны ... үшін басқа
түрлермен салыстырғанда тиімдірек деп орнатса (жүзеге асырса), онда ... ... ... бірақ егер ол жоғарыда одан бұрын сипатталған ... ... деп ... онда ол ... ... ... мемлекеттік
құрылысты немесе басқа бір күшті аристократиялық сипаттағы құрылымды ... /2, ... ең ... мемлекеттік құрылым, бұл барлық мемлекеттік
құрылымның араласуынан болғанын мақұлдайды; басқалардың пікірі бойынша, ... ... және ... ... ... олар сол ... ... асыра мақтайды: Лакедемондағы патшалық билік
монархиялық кейпінде болды, ... ...... ... эфорлардың билігінде көрініс тапты, соңғысы ... ... ... ... ... ... олар ... сиссития мен қалған күнделікті тұрмыста деп есептеді /8, 294/.
Сонымен дұрыс пікір бұл кім бірнеше ... ... көп ... ... сол ... ... шындығында ең жақсы
болып табылады.
Олигархиялық бойынша, ол кеңесті толықтыру тәсілін іске ... ... ... ... ... тек 1-ші ... топтағы адамдар,
содан кейін тағы да осындай түрде 2-ші топтан кейін үшінші, алайда ... және ... ... ... ... міндетті емес. (Заңдарда)
/5, 52/.
Еврифонттың ұлы, ... туып ... ... ... ... ойлап
тапты және Пирейді жоспарлады. 3 бөлікке бөлінген 10 мың ... ... ... ... 1-сін ... ... 2-сін ... қаруы бар мемлекет қорғаушылары. Мемлекеттің территориясы да 3
бөлікке бөлінеді: ... ... және ... ... жер бұл ... белгіленген кіріспен негізделеді; қоғамдық – бұл, мемлекет
қорғаушысының өмір ... ... ... жұмсалады; 3-сі егіншілердің
жеке иелігінде болды. Оның пікірінше, заңдар тек 3 түрлі ... ... ... ... ... 3 ... ... байланысты
туындайды (қорлау, зиян келтіру және өлтіру) /1, ... ... ... ... ... тән ... ... бұрын мемлекет туралы мәселелерді қарастырып, ... ... өзі не ... ... ... алу ... ... уақытта осы
жайында талас, яғни алауыздықтар бар: біреулер, мемлекет сол ... ... ... ... десе, қалғандары: жоқ, мемлекет емес ол
олигархия немесе ... деп ... ... біз ... отырмыз,
мемлекеттік қайраткер мен заң шығарушының барлық іс -әрекеті тек ... (polis) ... ал ... ... ... өмір ... белгілі ұйымы. Мемлекет күрделі құрылым, толығымен
алғанда көп биліктен ... сол ... ... ... дегеніміз кім
дегенді (polites) анықтап алу керек; мемлекет бұл ... ... ... ... кімді азамат деп атады, соны ... ... ... ... ... біршама таласты байқаймыз: барлығы
азамат дегенді ... ... ... ... ... ... ... /24, 122/.
Біз азамат деп халық жиналысы мен сотқа ... ... ... ... азамат анықтамасының барлығына тура келеді.
Біз айтамыз, кемедегі теңізшінің ... ... ... қарым қатынасы осындай. Дегенмен теңізшілер кемеде ... ... оның бірі ... ... рөлді басқарады, 3-сі рөлдегі
адамға көмекші, 4-ші қандай да бір ... ... ... ие, ... да, ... ... бөлек-бөлек ең нақты адамгершілік анықтамасы тек бір
өзіне ғана тура келеді, бірақ қандай да бір ... ... ... ... ... өйткені аман-есен табысты жүзу - ... ... ... және ... жеке-жеке ұмтылу мақсаты болып табылады.
Азаматтарға да тура сондай қарым-қатынас: олар бірдей болмаса да ... ... ... ... ... сақтау, ал бұл қатынас
мемлекеттік құрылыс болып табылады /50, 145/.
Сондай-ақ адам ... ... ... ... ... ... ... биліктің түрі де бар. Бұл билікті біз мемлекеттік деп ... оны ... үшін өзі де ... ... өту керек, мысалы,
гиппарх болу үшін атты ... ... ету, ... ... ... болу
үшін сапта қызмет атқару керек ... ... ... ... ... емес ... пікір өте жақсы айтылған /42, 95/.
Парасаттылық – бұл билеушінің ең бір ерекше адамгершілігі; ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады; тәуелділерден жақсылық ... ... ... етудің
қажеттілігі жоқ, тек дұрыс пікірді талап тек ғана керек; бағынышты – ... ... ... ... ал ... – оның ... ... сырнайшы
/1, 210/.
Мемлекеттік құрылым (politeia) – бұл мемлекеттік қызмет ... 1-ші ... ... ... ... тәртіп: жоғарғы билік барлық
жерде мемлекеттік басқарудың ... ... ... ал соңғысы
мемлекеттік құрылыстың өзі; Менің ойымша, мысалы демократиялық мемлекетте
жоғарғы билік – ... ... ... ... ... сол ... де ондағы мемлекеттік құрылысты біз ... ... /32, ... құрылыс мемлекеттік басқарудың тәртібі дегенді білдіреді,
соңғысы мемлекеттегі жоғарғы билікте кейіптеледі, ... ... ... бір
адамның қолында немесе азшылардың не ... ... ... ... ортақ пайданы көздейді, біз оны патшалық билік деп
атаймыз; ... ... ... ... ...... ең ... басқарады немесе мемлекеттің жоғарғы игілігі туралы
айтылады және соған кіретіндер); ... ... үшін ... ... біз мемлекеттік құрылымның ... ... ... ... деген
түсінікті пайдаланамыз. Көрсетілген құрылымнан ... ... ... – тиранния, аристократиядан – олигархия, политиядан –
демократия. Тиранния – бір билеушінің ... ... ... билік;
олигархия – дәулетті азаматтардың мүддесін қорғайды; демократия –
кедейлердің ... ... ... пайданы ешқайсысы да ойламайды /1,
220/.
Тирания саяси қатынас саласындағы деспоттық монархия болып табылады,
олигархия – ... ... ... ... ... ... демократияда керісінше, бұл билік үлкен мүлікке ие ... ... ... Сонымен, келтірілген пікірлерден ... ... ... не азшылықтың не көпшіліктің қолында болатынын
білдіретін белгі олигархия, демократия не деген ... ... ... ... ... ... бірігіп, азшылықты құрайды,
ал кедейлер көпшілікті; сонымен бұл ... ... ... бола ... ... мен ... несімен ажыратылады, бұл
байлық және кедейлік; міне сондықтан билік негізделген жерде – ... ... ... ... ... ал ... ... демократия іске асырылады.
Мысалы, әділдік – бұл теңдік және солай да, бірақ барлығына бірдей
емес, тек тең ... ал ... те ... да ... ... тағы да барлығына бірдей емес, ... ... ... ... «Кім үшін ?» ... ... туындайды;
Сондықтан әділдік – субъектінің қаншалықты өз ... ... ... ... ... түсінік /20, 62/.
Сонымен, мемлекет тек мекендеу қауымдастығы ғана ... ол ... ... қалу ... де ... Әрине, осы жағдайлардың
барлығы мемлекеттің өмір сүруі үшін ... ... болу ... бірақ
олардың барлығы қосылған кезде де мемлекет болмайды; ол тек ... ... ... ... ... мәні бар өмір сүру мақсатында игілікті
өмір үшін қатынас орнаған кезде пайда болады.
Осындай түрдегі қатынас жүзеге асуы мүмкін, егер ... бір ... егер ... арасында эпигамияны құраса. Осы себептен
мемлекетте туыстық одақтар, фратриялар, құрбандық шалу және ... ... ... ... өмір үшін ... ... ... барлығы достыққа
негізделген, себебі нақ ... ... ... ... шарты болып
табылады. Осылайша, мемлекеттің мақсаты ... ... ... ... мен ... толықтай өзіндік мәні бар өмір сүруге ... ... бір ... яғни ең іскер адамның қолына шоғырланса жақсы
емес пе? ... онда ... ... басым болады, себебі көпшілік
саяси құқықтарынан айырылады.
Ондайларды жоғары ... ... ... ... пен парасаттылық
қасиеті жоқ бола тұрып, олар ... не қате ... ... мүмкін.
Басқа жағынан алып қарағанда, ... ... ... де қауіпті:
мемлекетте көп адамдар саяси құқықтарынан айырылса, ... көп ... ... ... бет ... ... толықтырылады. Тек бір
ғана ... бар: ... ... пен сот ... ... ... беру /1,
84/.
Сот мүшесі, кеңес мүшесі, ... ... ... ... ... ... сот, ... және халық жиналысы; аталғандардың мүшелерінің
әрқайсысы сол мекемелердің құрамдас бөлігі екендігін көрсетеді ... ... деп сот, ... және ... жиналысының мүшелерін атап
отырмын), сондықтан халықтық көпшіліктің ең маңызды істердің ... ... өз ... ұстауға толығымен құқығы бар: халық жиналысы,
кеңес және сот көпшіліктен құралады, барлығының мүліктік ... ... ... ... ... азшылдар немесе әрқайсы жеке-жеке
мүліктік цензді асырады /36, 90/.
Азшыларға қарағанда көпшіліктің тең ... ... ... бар, ... ... ... ... өзінің өзіндік
мәні жағынан күштірек, бай және жақсы.
Сонымен патшалық биліктің 4 түрі: біріншіден, батырлық кезеңдегі патшалық
билік, ол азаматтар өз ... ... ... ... ... ... ... қолбасшы болады, сот және діни культтерді
басқарады; 2-ден, ... ... ... заң ... ... ... ... деп аталатын – таңдаулы тиранния, 4-ден,
Лакедемондағы патшалық билік, оның мұралық және ... ... ... ... көрсетеді. Осы 4 түрі жоғарыда ... ... ... ... бесінші түрі: мемлекетте бір адамның
барлығының ... ... ... дәл ... барлық істерді, тайпаларды не
мемлекетті басқарған кезде пайда болған түрі.
Егер барлығы жақсы болса ... ... ... аристократия деп
есептеу керек, ал бір адамның басқаруы – патшалық билік, онда мемлекет үшін
аристократия ... ... ... ... бар, ... ... сүйенеді немесе онсыз да болады ма, тек қана ... ... ... ... көрсетеді /11, 104/.
Сол себептен әділеттік барлық тең дәрежедегілердің қалай бағынады сондай
өлшемде билік етуін және әрқайсысы кезекпен билік ... ... ... Бұл жерде біз енді заңмен санасамыз немесе ... өзі заң ... ... азаматтардың арасынан біреу емес, заңның билік
жүргізгенінің артықшылығы бар. ... ... ... де, егер ... адамның қолында болуы дұрыс деп ... ... ... және оның ... тағайындалу керек.
Деспотия үшін пайда мен ... ... ... ... ... ... – патшалық билік үшін, 3-сі полития ... тек ... ... ... ... ауытқу болып ... ... ... ... үшін де ... ... себебі бұл түрлердің
барлығы табиғи емес ... ... /2, ... ... ... ... аристократия және саяси бастамаларын
анықтау ... ... ... ... ... асуы үшін мемлекетті
басқаруға қандайда бір рудан ... ... ... ... беруге, табиғатынан дайын халықтық көпшілікті ... ... да ... ... ... ... ... іс-әрекет жасамай-ақ, мемлекетке ... ... ... шақырған адамдарды беруге қабілетті ... ... ... ... ... асуы ... көпшілік халық заңның
негізінде билік ету және бағыну жағдайында болған ... ... ... ... ... қызметтерді бөледі.
Мемлекеттік құрылымның 3 түрінен қайсысын біз ... ең ... ... ... ең ... қолына биліктің шоғырлануы болып
табылады.
Біздің ... ... ... түрлері туралы айтылғандарда біз
оны былай бөлдік: 3 түрі дұрыс – ... ... ... және ... ...... биліктен – тирания, аристократиядан –
олигархия, политиядан – ... /15, ... ... ... ең жаман немесе соған жақын ... ... ... ең ... түрі бұл ең ... және
мемлекеттік құрылымның барлық түрлерінің ішінен діни болып табылатын ... ... егер ол ... ... ... патшалық жүргізушінің
жоғары басымдылығына негізделеді. Сондықтан тиранния мемлекеттік құрылымның
ең дұрыс емес түрі ретінде мәні жағынан бәрінен ... ... оған ... ... ... түрлердің ішінен ең орташасы демократия.
Мемлекеттік құрылымның негізгі түрлері, екеу – ... мен ... ... ... 2 ... жел – оңтүстік және солтүстік, ал
қалғанын осы 2-нен ауытқу деп қарастырады /1,204/.
Сондықтан ... ... ... мен кедейлер көпшілікті
құрағанда, ... ... ... ... ... болған құрылысты санау
керек, ал ... – бұл асыл ... ... ... ... ... ... құрайтын құрылыс.
Енді олигархия мен демократияның бірнеше түрлері туралы айта кетсек.
Демократияның 1-ші түрінің сипатты белгісін теңдік құрайды. ... ... ... заңы деп ... онда не ... не ... да бір артықшылықтарға ие бола алмайды; жоғарғы билік екеуінің де
қолына шоғырланбаған, бірақ ... де тең ... ... ... пен теңдік демократияның маңызды белгілері ... бұл ... ... ... ... ... қатысуынан
өзінің жүзеге асатынын көрсетті. Ал сондықтан халық демократияда көпшілікті
құрайды, көпшіліктің қаулысы ... мән ... онда ... ... ... ... ... табылады. Сонымен бұл демократияның
1-ші түрі.
Оның келесі түрі – ... ісі ... ... да ... ... Оған ие ... ... ісіне рұқсат алу керек, ал ... бұл ... ... Демократияның 3-ші түрі – өзінің ... ... ... ... ... қызмет ісіне құқығы бар, ал заң билейді.
Демократияның 4-ші түрі – азамат болып ... ... ... да ... құқығы бар, мұнда да заң билейді. Демократияның 5-ші түрінде барлық
қалған шарттар осындай, бірақ жоғарғы билік ... ... ... ... ... /1, ... заң емес тек халық шешімінің қаулысы шешуші маңызға ие болғанда
жағдайда ... ... Бұл ... ... қол жеткізіледі. Ал заң шешуші
маңызға ие, демократиялық мемлекеттерде демагогтарға орын жоқ, онда ... ең ... ... ... егер жоғарғы билік заңға негізделмесе,
демагогтар пайда болады. ... онда ... ... ... құралған біртұтас
державалы болады: жоғарғы билік ... ... ... ... ... тиесілі болады. Ал Гомер көп биліктің қандай түрін ... ... көп ...... ... жоғарыда көрсетілгендей түрлер,
билік бірнеше адамның қолына шоғырланса, оның әрқайсысы оны ... ... ... ... ... ... халық бұл жағдайда монарх болып
монархша басқаруға ұмтылады (немесе бұл жағдайда заң ... ... ... ... онда ... ... және бұл
демократиялық құрылыс бәрінен бұрын монархияның жеке түрлерінің ... еске ... ... олардың сипаттары бірдей: ... мен ... ең ... ... ... ... қатынасады;
бұндай демократияның қаулысы тиранниядағы тәртіп ... ... ... мен ... да мәні ... ... ... ұқсас болып
келеді; 2-де үлкен күшке ие, жағымпаздар - тирандарда, ал ... ... 6. Олар ... мән ... емес, халық қаулысына берілуіне
міндеттенеді, сондықтан демагогтар оның ... ... ... ... жоғарғы билікті халық қолына шоғырландыру нәтижесінде ... ... шыға ... ал олар оның ... ... билік етеді,
сондықтан көпшілік халық оған ... Одан ... ... лауазымды
тұлғаларды айыптауды жүргізе отырып, соңғыларын халық соттау керек ... ал ол ... ... ... ... ... лауазымды
тұлғалардың мәнін жоққа шығады /50, 190/. Айтылып ... ... ... ... ... кінә ... ... себебі ол мемлекеттік
құрылымды көрсетпейді: заң билігі жоқ жерде ... ... да жоқ. ... үстінен үстемдік ету керек; лауазымды тұлғалар мен халық
жиналысына жеке ... ... ... ... егер ... ... бір түрі болса, онда ... ... ... ... ... өзіндік мәніндегі демократия деп
мойындалмайды, басқаша айтқанда ешқандай ... ... ... бола ... 123/.
Міне осылай демократияның жеке түрлері ажыратылуы тиіс.
Олигархияның 1-ші түрлерінің ерекше ... ... тұру үшін ... ... ... ... болу ... кедейлер көпшілікті құраса да, қызметке жіберілмейді, соңғысы
тек мүліктік цензге кім ие ... ... ... ... түрі бұл, ... жіберу де сондай жоғары мүліктік цензімен шартталса, оған ие
адамдар лауазымды тұлғалардың қатарына (кооптация) ... егер ... ... ... онда ... ... ... сипат
алады; егер саны шектеулі болса, онда ... ... ... 3-ші ... ... ... қызметке ұлы кіріседі. 4-ші түрі
бұл – жоғарыда көрсетілген шарттар басшылыққа алынып, заң билік ете ... ... ... қолында болса; олигархиялық құрылыстағы бұл түр
– оның ең ... ... ... түрдегі олигархияны династия деп атайды /1,
165/.
Міне олигархия мен ... ... ... Көп ... ... ... ... күші демократиялық емес, бірақ
өмірдің ... ... мен ... ... ... ... солай
болып табылады; дәл солай басқа мемлекеттерде де кері құбылыс болады: заң
бойынша құрылым демократиялық, ал ... ... мен ... етуші салт-
дәстүрлер бойынша олигархиялық. Осыған ұқсас құбылыстар ... ... ... кейін, әлі бірден жаңа құрылысқа көшпеген ... ... ... ... ... ... ... сондықтан алдындағы
жүзеге асырылып отырған заң өз ... ... да, ал ... ... ... өзгертті сол иеленеді /1, 172/.
Демократия мен олигархияның осынша түрі бар. Өйткені басқаруға не
жоғарыда айтылған халықтың ... не ... бірі ғана ... ... ... ... ... Ал мемлекетті егіншілер және орташа табысы
барлар иеленсе, онда ... ... ... Олар ... өмір сүруі
керек, сондықтан бос уақыттары болмайды; осының салдарынан заңды барлығынан
жоғары қойып, олар ... ... тек ... жағдайда ғана жиналады.
Қалған азаматтар мемлекеттік басқаруға тек заңмен орнатылған ... ие ... ... ғана ... ... болды: кез келген, оған ие
болған адам мемлекеттік басқаруға қатысуға құқығы болады. Ал егер бұл ... ... онда ... ... болатын еді, барлығына
бірдей бос ... ... ... олай ... ... ... жоқ ... себептер демократияның 1-ші түрінің қалыптасуына алып келеді.
Демократияның 2-ші түрі біріншісінен келесідей ... ... ... ... ... шығу ... ... күмән жоқ,
басқаруға қатыса алады, алайда кімнің бос уақыты бар, тек солар ғана қатыса
алады; демократияның бұндай ... заң ... ... ... ... ... кіріс жетіспейді. Демократияның 3-ші түрінде басқаруға барлық еркін
туылғандар қатыса ... ... ... ... көрсетілгендей
барлығы қатыспайды, сол себептен демократияның бұндай түрінде де заң ... 4-ші түрі – бұл ... ... ... қалыптасуын
алдыңғыларына қарау керек. Сондықтан мемлекеттің ұлғаюын бастапқы уақытпен
салыстырғанда, соның салдарынан ... ... ... ... ... барлығы қатыса алады, көпшілік халықтың басымдығына
сүйеніп, кедейлер үшін бос ... ... лау ... ... төледі. Осындай түрдегі халықтық масса әсіресе, бос уақытты пайдаланды;
бұл ... ... жеке ... ... ... ... қызмет
ете алмайды, сондықтан олар халық жиналыстары мен соттың іс ... ... ... мемлекеттік басқарудағы жоғарғы билік заңға емес,
көпшілік кедейлер тиесілі /1, 186/.
Олигархияның түрлері ... 1-ші түр – онша ... ... ... ... ... ... осының күшімен меншік иелері мемлекеттік
басқаруға қатысуға мүмкіндігі болады; ал мұндай адамдар саны қаншалықты көп
болса, онда жоғарғы ... ... ... ... яғни ... ... 2-ші ... олигархияның 1-ші түріндегі меншікке ие ... ... аз ... ... ... өзі ... ... көбірек;
үлкен күшке ие бола отырып, бұл ... ... көп ... ... ... олардың өздері қалған азаматтардың ішінен ... ғана ... ... ... салдарынан олар заңсыз
басқаруға оншалықты күшті емес, оларға сәйкес келетін заң ... осы ... ... ... ... ... иелерінің саны
азаяды, ал меншіктің өзі көбейеді, онда олигархияның 3-ші түрі ... ... ... ... иелерінің қолына шоғырландырады, сонымен бірге
олардың өлімінен кейін балалары ... ... ... үшін ... Олардың меншігі ең жоғарғы мөлшерге дейін өскен кезде, олар
өздеріне көпшілік қолдаушыларға ие ... онда ... ... ... ... және онда заң емес адам ... жүргізуші болады – бұл
демократияның соңғы түріне сәйкес ... ... 4-ші түрі ... /32, 49/.
Демократия мен олигархиядан басқа мемлекеттік құрылымның 2 түрі бар.
Бұл төрт түрі келесідей: монархия, олигархия, демократия және ... ... 5-ші ... мемлекеттік құрылымның жалпы белгісін
білдіретін – оны полития деп атайды. Бұл түр жиі ... ... ... ... жеке түрлерін санап өткенде бұл ... ... ... санауында Платон сияқты тек 4 түрмен шектеледі.
Аристократия деп толық ... ... ... ... құрылымның түрін атауға болады. Нақтысы: аристократия, әділдік
бойынша, мемлекеттік құрылымда ең ... ... ... ... кезде болады; өйткені, мемлекеттік құрылымының тек
осы түрінде жақсы қайраткерлер мен жақсы азамат – ... ал ... сол ... құрылысқа сәйкес болады. Алайда, полития мен
олигархиядан ерекшеленетін аристократия деп аталатын мемлекеттік ... ... бар, Бұл, ... ... тек байлықпен ғана емес, сонымен
қатар жоғары рухани байлықпен өлшенетін түрлері болып ... ... ... түрі 2-нен де ерекшеленіп, аристократия деген атау алған.
Немесе, жалпы азаматтың адамгершіліктеріне ерекше талаптар ... ... ... ... ... адамдарды қудалайтын
адамдар кездеседі /9, 251/.
Енді полития мен тиранния туралы айтамыз. Политияны жоғарыда айтылған
аристократияның әртүрлілігі ... тең ... да, ол ... ... мәні – ... мен ... ... анықтағаннан кейін
анық болады. Басқаша айтқанда, полития ... мен ... ... ... Демократия жағынан бағыты бар ... ... ... полития деп аталады, ал олигархия ... түрі ... деп ... ... ... ... артықшылығы
бар адамдар, бәрінен бұрын білімді және асыл текті болып келеді /11, 254/.
Мемлекеттік құрылымның қай түрі ең ... ... ... 3 ... бар: өте ... ... өте кедейлер
және 3-сі екеуінің арасында тұрады. 1-ші типтегі адамдар, көбінесе арсыз,
жауыз болып ... 2-ші ... ... жиі ұсақ жауыздықтар мен арсыздық
жасайды. Ал қылмысты біреуі арсыздық, екіншісі ... ... Оның ... осы екі ... ... ... жалтармайды, бірақ
қызғанышпен оған ұмтылады, өйткені екеуі де мемлекетке зиян ... ... ең ... ... ... – бұл, орташа
типтегілердің арқасында жететін және орташалар саны көп жерде, ең ... екі ... ... ... ... өлшемдегі олардың әрқайсысы
жекелеген жерде мемлекет жақсы құрылымға ие болады. Сол екі ... ... олар ... қамтамасыз етеді және ... ... ... ... Сол ... мемлекет үшін ұлы табыстардың бірі
оның азаматтары жеткілікті ... ... ... ал ... өте ... қалғаны ешнәрсесі болмаған жағдайда, ... ... ... ... ... не ... таза түрі не тиранния
пайда болады. Өйткені тиранния ... ... ... ... ... ... ... – мемлекеттік құрылымның орташа
түрлерінен қалыптасады /50, 324/.
Халықтың құрамында орташалардың саны екі шектің үстінен ... ... ... ... не ... үстінен басым түскен кезде ... ... ие ... ... кедейлермен келісімге келе
отырып, ... ... ... ... ... емес: ешқашан екеуі де
бір-біріне құл болуға келіспейді; егер де олар ... де ... ... ... онда оларға орташадан басқа мемлекеттік құрылымның
басқа түрін таба алмайды.
Міне қалай болады, былай айтқанда, ішкі ... ... ... ... ... ... пайда болады. Сондықтан мемлекеттік төңкерістер
2 түрде кездеседі: оны басқамен ауыстыру үшін ... ... ... озбырлық жасайды, ... ... ... олигархиялық – демократиялықпен, олигархия ...... және ... ... ... ... ... құрылымға озбырлық жасамайды, ол сол бұрынғыдай
күйде ... ... ... ... өз қолдарына алуға тырысады, мысалы,
олигархия мен монархиядағы секілді /1, 124/.
Жалпы барлық жерде қозғалыстың ... ... ... егер ... ... ... оған теңсіздік сәйкес келмейді, өйткені
өмірлік патшалық биліктің өзі, егер ол тең ... ... ... ... ... ... жалпы теңдікке жету үшін
көтеріледі. Қалай болғанда да ... ... ... ... және ішкі ... ... ... жағдай сирек болады.
Олигархияда шымшытырық ұрықтарының 2 түрі бар: бір-бірімен және ... ... – тек ... өз ... ... халық – бұған
ерекше көңіл аудару керек, бүлік шықпайды. Оның ... ... ... ... құрылым олигархия болғанымен
демократияға жақын, ал ол ... ... ... ... ... ... ... /45, 41/.
Сонымен ішкі бөлініс ұсақ-түйек себептеріне байланысты туындамайды,
бөлініс әрқашан маңызды істер себептері бойынша көтеріледі.
Мемлекеттік құрылым, ... ... ... ... және ... ... саны ... теңесіп, ал орташа азаматтар
мүлде аз немесе мүлдем болмаған ... ... Егер ... ... ... ... ие ... онда қалғаны онымен күресуге
тәуекелге бел ... ... ... бәрінен бұрын ... бір ... ... ... жеке істері бойынша өтірік
көз жеткізу жолымен, соңғыларын ... ... ... ... қас жауларды да біріктірді), ал басқа жағынан оған көпшілік
халықты араздастырады.
Полития мен ... ... ең ... ... ... құрылымның өзінде әділеттіліктен ауытқушылық ... ... ... бастамасы, политияда демократия мен ... ... ... ал ... – сол және тағы
да адамгершілік, негізінен көрсетілген екі элементтен тұрады. Демократия
мен ... ойға алу ... ... ... ... мен ... ... біріктіруге тырысады. Өйткені аристократия аталған политиядан
нақ осы ... ... ... 2-сі ... ... тұрақты.Олигархия жағына көбірек ауытқитын ... ... деп ... ал демократия жағына көбірек икемделсе –
полития деп аталады /2, 12/. Сондықтан соңғысы біріншісіне қарағанда берік:
көпшілік көп күшке ие, ал ... тең ... ... ... ... ... көреді, егер мемлекеттік құрылым оларға ... ... ... ... ... сияқты арсыздық пен пайдакүнемдік жасауға
тырысады. Жалпы, ... ... қай ... ... сол ... ... ... барлығы да өздеріне тиімді жақтарды күшейтуге
тырысады; полития, мысалы, ... ... ...... өзгеріс қарама-қарсы бағытта өтеді, аристократия демократияға
жүгінеді (егер зәбірге көніп, аз ... ... ... ал ... – олигархияға. Өйткені ең тұрақты мемлекеттік құрылым,
игілікпен сәйкес теңдік және әркім өзіне тиесіліні ... ... ... /27, 55/.
Кез-келген мемлекеттік құрылымда ең бастысы – бұл заң ... ... ... ... ... пайда табуына мүмкіндік бермеу.
Осыдан ерекше мұқияттылықпен ... ... ... керек.
Егер осыны жасай алу біреудің қолынан келсе, онда осылай жалғыз ... ... ... ... болады: ақсүйектер үшін де, көпшілік
халық үшін де, екеуі де өздерінің тілектері ... ... ... болар
еді. Өйткені, бір жағынан барлығын басқаруға жіберу – демократиялық ереже
(қағида), басқа ...... ... ісі – ... ереже;
ал бұл қызметті иелене отырып пайда табуға мүмкін емес жағдайда болады.
Жоғары ... ... ... барлар 3 қасиеттерге ие болуы керек:
біріншіден, қолданыстағы ... ... ... ... қызметтерде
кездесетін міндеттерді орындауға үлкен қабілетінің болуы керек; 3-ден,
мемлекеттік құрылымның әр ... ... ... ... пен ... ... ... /44, 80/.
Жоғарыда көрсетілгендерден ішінен ең маңыздысы ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін тәсіл– бұл
мемлекеттік құрылымға сәйкес рухтағы тәрбие. Егер азаматтар оның рухында
мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мақұлданған ең пайдалы заңдардың өзі ешқандай пайда әкелмейді,
ал нақтысы егер мемлекеттік заңдары демократиялық – ... ... ...... ... өйткені егер біреу тәртіпке
үйретілмесе, мемлекеттің барлығы тәртіпке келтірілмейді.
Патша ... ... ... ... ... ал ... қорлық көрмеуін бақылап ... ... ... ... ... жеке ... үшін ... мүдделерге ешқандай көңіл
аудармайды. Тиранның мақсаты – жағымды, патшаның мақсаты – ... ... ... ... ... түсу арқылы өзінің артықшылығын
осыдан көреді, патша, негізінен абыройын арттыра түседі.
Жоғарыда қарастырылғандарды, қысқаша ... 3 ... ... Атап ... тиранн 3 мақсатқа ұмтылады: 1-ден, өзінің қол
астындағыларға қорқыныш орнатады, сондықтан қорқақ адам оған ... ... құра ... 2-ден ... ... ...... біраз
азаматтар бір-біріне сенгенде құлауы мүмкін, сондықтан тирандар ... ... ... дұшпаны ретінде көреді және тек сол үшін ғана
емес бұл ... ... ... көтере алмайды, сондықтан да олар
өздерінің ортасының ... ... ... басқалардың арасында
өздерінің адамдарына, не өзгеге сөз тасумен айналыспайды; 3-ден, ... ... ... ... мүмкін емес нәрсеге бел ... ... ... ... оған ... жоқ. Көрсетілген үш мақсат та
тирандардың барлық ... ... ... ... түйістіруге болады: адамдардың бір-біріне сенбеу үшін; іс-
әрекет жасай алмау үшін; қорқынышқа, қажырсыздыққа кіргізу үшін /1, 233/.
Сонымен ең ... ... ... деп, бұл ... ... берекелі,
бақытты өмір сүруге мүмкіндік беретін ұйымды мойындау ... ... ... игілікті талаптармен келісетін өмірді артық санайтындармен
келісетіндер, бәстеседі, неге ... беру ... ... ма, ... ... өмір ме ... әртүрлі сыртқы іс-әрекеттерден еркін
бұндай өмір, мысалы, кейбіреулер философқа лайықты деп ... ... ... ме; Абырой мен ар-намысты жоғары қоятын адамдар, әрқашанда
өмірдің осы екі ... ... ...... іс-әрекетті және
философиялық; бұрын солай болған, енді іс те осылай өрбиді;
Мемлекеттің өмір сүруін ... ... 1-ші ... азаматтардың
жиынтығы болып табылады; енді сұрақ туындайды, олардың саны қандай болу
керек; олар қандай ... ... ... керек, дәл солай территориясы
қандай көлемде болады және ... ... болу ... ... бірде, мүмкін еместі айту қиын болса да, өте
көп халық қоныстанған мемлекет жақсы ... ... ... ең ... ... ... ... мәлім болса, барлық сол мемлекеттер өзінің
халықтық қоныстануының шектен тыс болуына жол бермейді.
Сонымен, біз ... ... ... ... ... ... мәселе анық болады. Бәрінен бұрын азықтандыру керек; кейін - қолөнер
(адам өмірі көп ... ... ... ... қару (қару
мемлекеттік қатынасқа қатысушыларға қажет, мемлекет ішінде ... ... ... ... ... егер олар ... ... тырысса
сыртқы жауларға қарсы); сондай-ақ жеке қажеттіліктері үшін ... ... бір қоры және ... ... ... ... бұл ... діни культтерге қамқорлық т.б., бұл абыздық деп аталады; 6-дан, ... ең ...... ... ... әділ ... ... /49, 44/.
Барлық жағдайлардағы игілік екі шартты сақтауға байланысты: оның 1-і
– дұрыс міндеттерді қою және ... ... ... ... 2-сі ... мақсаттарға апаратын әртүрлі тәсілдерді іздеп табу; Бұл екі ... ... ... болып шығуы мүмкін және олар үйлесуі (бірдей
болады) мүмкін, өйткені ... ... ... ... ... ... ... қателіктер жіберіледі, басқа уақытта мақсатқа
жетелейтін барлық тәсілдер ... ... ... өзі ... ... қорытындылай келгенде, грек азаматына қажетті заттар: басқару
істеріне қатысу. Аристотель бойынша, азамат деп, кім судья, лауазымды тұлға
бола алса, кім сот пен ... ... ... алса сол ... ... ... жеке тұлғасына қол сұғылмаушылық мойындалды; ... ... ... орган бесжүз кеңесінің мүшесі, қызметке кірерде
бірде-бір афиналықты егер ол үш кепілдікті ... ... ... ... ант ... / 12, ... заңы ... әрбір адам қорланғандарды қорғауға құқығы болды.
Демокрит бойынша, билік ... пен ... ... үшін ... ... ... бөлу ... гректерге әлдеқашан белгілі болған. Оның сөзі
бойынша, әрбір мемлекеттік ... ... ... ... негізін
құрайтын үш элемент бар. Олардың ... ... ... ... ... формаларының жеке айырмашылығы ... ... ... ... ... /8, ... формасына қатысты айтатын болсақ, онда монархия ...... ... мен ... ... ...
гректерге белгілі болған (бұл формалардың атауы - гректік). Қазіргі типтегі
конституциялық монархияны ерте дүниеде білген жоқ, ал ... кең ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар.
(соңғы үлкен аналогияны, біз Швейцариялық контондардан кездестіреміз). Ерте
кездегі зерттеулердегі жазғандай, үкімет, ... ... ... антикалық әлемге мүлде жат болған жоқ /25, 80/.
Енді ... ... ... ... ... Грециядағы
сияқты Италияда да қала өмірі, баю жолдары, ... ... ... ... ... ... мен байлықтың арқасында дамығанын айтады ... ол ... және ... ... ... ... туралы жерлері
Макиавеллидің «О государе» деген трактаты ... ... ... келеді. Ерте кездегі тиранияның аналогиясы ХІХ ғасырдағы
Франциядағы патшалықты көрсетеді /7, 79/. ... ... ... туралы айтқанда, олардың өздерінің биліктерін сақтап қалу үшін
қандай тәсілдерді қолданатынын және тирандардың қарапайым ... ... ... ... тұлғаларды жою; барлығын барлап білу
үшін тыңшылықты дамытуға тырысу, қоғамдық ұйымдар мен ... ... ... ... ... айыру үшін барлығын бір-біріне бөтен болып
қалу үшін ынтымақтығын басып, азаматтардың ... ... ... ... қоластындағылар бос болмасы үшін және күшті билікті
қажет етуі үшін ... ... ... ... ... тирандар іс-
әрекетінің қарама-қарсы тәсілін ... ... ... ... ... «қара тобыр» басым жерде, көпшіліктің билікке
тікелей қатысуы, ... ... ... ... оның ең ... ... Солай болса да ол оның уақытында үлкен қалаларда демократиядан
басқа басқару ... ... қиын еді, ... ... қарағанда
берігірек және төңкерістер аз болды. Аристотель ... ... ... ... жоқ; оның ойынша, тек билеушілердің ғана емес ортақ игілікті
көздеген формалары жақсы. Ондай ... ... ... деп атады және ол
үш түр: монархия, аристократия «жақсылардың» үстемдігі және ... ... емес деп ... «бұзылған» деп тирания, олигархия және демократияны
атады /34, 56/. Оның ойынша, олардың ішінен тирания – ең жаманы, ... ... егер де олар ... ... сәл ғана ... ... бола ... Егер де көпшілік басқаруға тікелей қатысса, онда
демократияның соңғы түрі ... ... ... ... Ең ... – бұл, демос егінші болған жерде немесе бұндай ... ... көп ... ... жоқ ... түрі. Жалпы Аристотель ортаны
жақтаушы,-құрылымда орта тап ... ... бұл ... негізі мен
мемлекеттік тәртіптің тірегі болып табылады /29, 445/. Ол, ... ... ... бір адам ... ... ... жоғары тұратын кездегі
жағдайдағы ерекше құбылыс ретінде монархия деп мойындауға дайын. Ал мұны
Аристотель ... ... ... ... ... да бір ... ... құдай сияқты болу үшін адамзат өте алға қарай жылжыды;
Барлығы тең, ерікті халықта ... ... ... ... ... ... өзін өзі ... қабілеті жоқ халық қожайынды қажет етуі мүмкін.
Аристотель: салыстырмалы түрде ең жақсы ... ... ... ... ... ... - ... бастама мен
демократияның қосындысы соңғысының басымдығымен /1, 140/. ... ... ... мемлекеті толық қорытындыланған күйде берілмейді.
Мәтін мұнда бөлініп кетеді; Демократияның жаман түрі, Аристотельдің ... ... ... ... заңдар емес, демагогтар шығарған ... ие ... ... ... ... Ал заң ... ... демократияда
демагогтарға орын жоқ және онда бірінші орынды жақсы азаматтар ... күші жоқ ... ... пайда болады, және халық та көп ... ... ... ... ... бағынбай билік жүргізуге ұмтылады,
ол деспотқа айналады және онда ... ... ... ... ... ... ... ұқсас: екеуі де деспоттық
тұрғыда, демократияның халықтық қаулылары –ондағы бұйрықтар сияқты. Демагог
пен ... ... ... ықпал етеді, демократияның ең соңғы ... ... ... емес ... ... алады, олардың бәрі халық шешіміне
береді сондықтан демагогтар, күшті болып шыға ... ... ... оның шешімдерінің үстінен қожайын-демос болады. Демагогтар билікке
қарсы еріксіз көну ... ... ... ... ... деп дәлелдей отырып,
айыптаулармен шығады, осылай әрбір билік қопарылады. Мұндай ... ... ... оның ... ... ... жоқ, немесе «заңдар билемеген жерде
полития да жоқ» /2, 200/. Заң барлығының үстінен үстемдік етуі ... ... ... ... жеке мәселелердің шешімі қалдырылуы керек. Жалпы,
Афины мемлекетін «құқықтық» деп атауға болады /50, 56/. ... сот – ... ... ... ... ... тұрады, державалық демостың өзінің,
еркінің үстінен заң қойылады. Біз ... бұл ... ... ... ... қаржы істерінде көрінетін жүйе пайда болады: ... ... ... ... ... ... ... беру міндетімен күрделі формалды төлемнің пайызын сақтайтын
жағдайларда ғана, өзара алмасу ... ... ... Афины құдайларын
артық санады. Одан ... заң ... ... тәртіптермен
сақталды: державалық демостың өзі өзін шектеуге тырысады. Афиныда ... заң ... ... орнатылады деуге негіз бар: берілген
сумманың ішінде халық жиналысының қаулысы бойынша жұмсауға болатын еді, ... ... ... ... ... сөзі ... ... қатынастарды реттеуге қандай мән
берілгенін көреміз: осы ... ол, ... ... болады /46, 66/.
Революцияның негізгі ниеті – қолданыстағы әділетсіздік құқығы мен
атақ, материалдық игіліктерді бөлу ... ... ... пен ... ... ... басты міндеті мүліктік игілікті
қанағаттанарлықтай етіп бөлу. Мемлекеттің мықты болуы үшін ... ... ... ету ... Демократияда демостың кедей
болмауы керек. Ең жақсы құрылым – орта тап ... ... ... ... ең
бақытты мемлекет азаматтары орташа, жеткілікті мүлікке ие ... ... ... демагогтардың іс-әрекетіне, байлардың мүлкін тәркілеуге,
олардың иеліктерін бөлуге, артық ауыр міндеткерліктерге ... ... ... және ... ... ... қамқорлық ету керек; осы
жақсы тұрмыс «сақтаулы» тұрақты болу үшін тәсілдер ойлап табу керек ... ... ... ... ... ... кедейлерге шағын
жер учаскесін меншікке алуға, ауыл шаруашылығымен айналысуға ... ... ... керек деп ұсынылды. «Евдемова этикасы» бойынша, адам тек
саяси ғана емес, ... жан. /40, ... ... бөлу ... ... Ол ... формасы мен
ондағы халықтың құрамындағы басым топтардың арасындағы тығыз ... ... ... ... - ... ... -
кедейлер үстемдік етті; демократияның барлық түрі де халықтың сол немесе
басқа элементтерінің ... тыс көп ... ... егер ... тыс ... ... халықтың жағында болса, онда орташа демократия, ал егер
қолөнершілер, жұмыскерлер көп болса, онда ... түрі /32, ... ... ұлы ... ... ... күштердің ұйымы мен саяси
құрылымның арасындағы тығыз байланысты байқады; Оның ... ... ... аристократиялық және олигархиялық болды, ауыр қаруланған
жаяу әскер – ... ... ... ал ... және ... ...
демократиялық болды /42, 231/.
2. 2 Аристотельдің Платон және шығыс ғұламасы ... ... ... және ... ... ... тамыры тереңге бойлайды. Ол сонау ежелгі
заманнан бері ... ... ... ... Бұл ... жолында
гүлдену де, құлдырау да сәттердің болғаны анық.
«Политика» сөзінің этимологиялық термині «полис» сөзімен байланысты.
Ал, құлдар грек ... ... ... ұлт өкілдері варварларға
теңестіріліп азаматтықтан айрылып, саясаттан шеттетілетін еді. ... ... ... ... б. э. ... V-IV ғғ. ... ... сияқты интерпретация өкілдері өмір сүрген кездің өзінде де
сақтала берді /38, 99/.
Монархияның құлап, оның ... ... мен ... ... ... ... ... істерге демос та араласа басталды. Бірақ ... грек ... мен ... ... ережелер мен құл
иеленушілікті жоя ... ... ... тирания, олигархия, плутократия
мен демократия жақтаушыларының арасында ... үшін ... ... ... ... жүріп жатқан соғыстар қала-мемлекеттерге құлдар ... ... ... жағдайы салыстырмалы жақсы болды.
Бірақ бұндай жағдай б. э, дейінгі IV ғасырда өзгеріске ұшырайды. ... ... ... ... ... ... емес құрылымы
бар империялық мемлекеттің құрылуына алып келеді/48, 102/.
Міне, осындай гүлдену ... ... ... болған Афиныда Платон
(б. э. дейінгі 427-347)өзінің саяси еңбектерін ... ... ... ... ... ... астам философиялық диалогтардың авторы
атанған. Солардың бірі саясат, мемлекет, құқық мәселелеріне ... ... еді /38, ... э. ... V ... аяғы –IV ... ... басталған құл
иеленуші полистер жүйесінің әлеуметтік, экономикалық және ... ... мен ... қоғамдық қатынастарға да барынша назар аударуға
мәжбүр етті. Б. э. дейінгі IV ... ... ... ... да ... ... ... Платон да оларға терең мән берді. Афины
құл иеленуші демократиясына қарсы болып, аристократиялық және ... ... ол ... ... ... ... алынған, оңды
мемлекет-полистің жобасын ұсынды /5, 88/.
Платонның ойы бойынша, оның оңды мемлекетінің барлық азаматтары ... ... ... топ – ... ... ... мемлекетті
басқарумен, ғылымды және өнерді зерттеумен айналысатын философтар. Екінші
топ - ... ... және ... қорғаумен айналысатын жауынгерлер.
Платонның оңды полисінде философтар мен жауынгерлер ерекше ... ... ... /43, ... топ – бұл ... яғни дене ... ... Олардың міндеті – ауыл шаруашылық өнімдерімен қолөнер бұйымдарын
мүмкіндігінше көбірек шығаруы тиіс. ... ... ... ... де, ... де, ... де ... тиіс. Олардың
еншісі – тек шаруашылық қызметі және дене еңбегі, Платон ... ... ... ең ауыр дене ... айналысатын құлдар болды. Ол
мемлекетті көп адамдардың басқаруы қажет емес деп ... ... ... болуы тиіс » деп ой білдірген. Бұл адамдар шынымен ... ... және ұзақ ... өткен жандар деп білген. Оның
ойынша, дана азаматтардың басшылық етуі мемлекет ... ... ... орнауына жол ашамыз.
Платон идеал мемлекетті саналы және әділетті заңдарды сананың іске
асуы деп көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... ... космос , жеке мемлекет және жеке адам жан ... ... ... ... ... ... адам және ... бір-біріне өте ұқсас келеді деген тұжырымын өзінің әділеттілік
туралы ... ... ... ... ... макро
әлем, ал тұлғаны микро әлем деп қарастырған. Үйлесімдікке айналған ... ... ... ... адам ... үйлесімділігіне сәйкес
/5, 105/.
Платон «Мемлекетті дүниеге әкелетін біздің қажеттіліктеріміз» деген
ойларын реалистік ... ... Ол адам ... ... мен оны ... үшін ... ... зерттей отырып
мемлекеттің негізгі еңбек бөлінісінде деп ... «Көп ... ... қажеттіліктерін (тамақ табу, үй салу, киім тігу және т. ... үшін ... ... ... ... беру үшін ... да біз осындай ортақ елді мекендерді мемлекет деп атаймыз» ... ... мен ... әрбір таптың мүшесі, мемлекеттің
мүшесі өз ... ... ... ... ... жасамау. Осы ойларын
Платон былай жазған: «Әркім өзінің жұмысымен айналысса, соны ... ... ... ... ... біліп, соны атқарса ол әділеттіліктің
негізі болар еді» /38, 67/.
Қала-мемлекет пен заң арасындағы байланыс пен ... ... ... ... гректік саяси –құқықтық ойларға жүгінуі өзінің барлық саяси
философиясының негізгі принципі болып табылады /44, 523/.
Ұлы ойшылдың ... ... ... ... мемлекет туралы ойлары
тек «Мемлекет» еңбегінде ғана ... ... ... «Саясаткер», «Заңдар»
деген еңбегінде де кездестіруге болады. Полис істерінде әділеттікті ... ... ... ... барлық бастауларға орнату ортақ
мүдде.
Платонның ойынша, адамдар қажеттіліктерін жеке – дара өтей ... өмір сүру үшін ... киім ... үй ... және т.т. жасаулары
керек. Біреулері егіншілікпен, екіншілері ... ... ... ... және ... айналысады. Сөйтіп,
олардың бәрі бірігіп қана қажеттіліктерін өтейді. Осы бірігудің арқасында
қоғам, мемлекет пайда болады. ... ... ... ... да,
дедейіне де, азына да, көбіне де қарамай – бәріне бірдей әділ қызмет ... ... ... ... адамдардың бәрін теңдестірген екендеген ой тумауы
керек. Керісінше, ол ... үш ... ... топқа (сословиеге): 1)
әкімдер; 2) қорғаушылар; 3) өндірушілер етіп ... ... ... Олар ... ... ақиқатты, игілік идеясын
саралап, танып – білуге қабілетті, икемді ... ... ... ой, ниеттерін іске асырады, ... ... мен ... ... ... ... тауып, мемлекетті
материалдық жағынан қамтамасыз етеді. Олар билеу ісіне араласпайды. Әр топ
өзіне тиісті ... ... ... Сонда ғана әділдік орнайды. Бір таптан
екінші тапқа (әсіресе, төменгі таптан жоғарғы ... ... ... ... ... соның өкілі боласың. Адамдарды осылай жіктей келе, Платон
оларды тым бай немесе өте кедейлікке жібергісі келмеді. ... ... ... мүдде орнамайды. Сондықтан орта денгейді ұнатты /20, 44/.
Платон қоғамдық меншікті қолдап, жеке меншікке қарсы тұрды. ... ... дау – ... қайшылықтарды тудыратын жеке меншік
деп санады. Соған орай әкімдер мен жауынгерлерде жеке ... пен ... ... Олар ... ... үшін еңбек етуі керек. Сондықтан оларды
адамды қызықтыратын әзәзіл жеке мүдде баю ... ... ... Сол
себепті олардың әйелдері мен балалары ортақ болғанын жөн ... ... өз ... алуы тиіс.
Платон мемлекеттік құрылысты 5 түрге бөлді: аристократия, тимократия,
олигархия, демократия және ... ... ... ең ... ... жатқызда. Онда ақыл – естілік, парасаттылық
билейді, оның принциптері – адамгершілік, абырой, ар – ... деп ... ... ... ... ... ... кең етек алып тарауын
қалаған еді. Бұл қиялда барлығы Жер-анадан туған, сондықтан да өзі ... ... ... басқа азаматтарға бауыры ретінде қарауға тиісті
еді. Бұл қияли әңгімені жалғастыра ... ... ... ... ... болса да, құдай оларды жаратпай тұрып ертең ... туар ... ... ... ... ... ал
қолөнершілер мен жер өңдеушілерге темір мен мыс араластырған болатын».
Платондық ... ... ... ... ... ... ... және бауырластыра отырып, олардың арасында теңсіздікті нақты
белгілеп беру еді. Бұл ... ... ... не ... ... ... ... бір таптан екінші тапқа өтуі мүмкін еді. Ал әңгіменің ... ... ... ... Онда оны ... немесе мыс күзетші қорғаған
кезде мемлекет өледі деген /24, 64/.
Күзетшілердің ... ... ... және ... ұйымдастырылады. «Бәрінен де бұрын ешкім ешқандай жекеменшік
иегері болмауы керек, әрине өте ... ... ... соң ... ... ... немесе зат қоятын бөлмеге әрбір қалаушы ... ... ... ... /42, 104/. ... ... ... үшінші
таптан алатын болған.
Идеал мемлекеттің жоспары әйелдер мен балалардың ... ... ... ... ... ер ... ... болуы керек.
Балаларда ортақ болып, әкесі баласының, ал ... ... кім ... керек» /5, 90/.
Бірақ бұл мүлде тәртіпсіз бірігу деген сөз емес. Керісінше, ... ... ... ... ... қадағаланып отырады.
Платонның ойы бойынша, идеал мемлекет байлық үшін соғыстарға барып
адамдарды ... ... ... тұрады. Барлық үш таптың
тәуелсіздігін мойындай ... ... ... ... ... мақсат барлық таптардың игілігі екендігіне басты назар аударады. «Біз
бұл мемлекетті негіздеуімізде белгілі бір тапты ... ... ... ету еді» -деген Платон /5, 142/. Ол идеал мемлекетті жақсылардың
әділетті билігі деп ... ... ... ... ... заңдылықтың негізінде салынады деген. Басшылар заңдылық принциптерін
өзгерту үшін ... ... ... мен ... ... ... ... заңдармен нақтылап толықтыру керек.
Платон сияқты Аристотельді де ... ... ... ... ... ... ... болса да, ол ұстазының барлық
философиялық және ... ... сене ... Ол ... ... бірсыпыра қайта қарастырған. Аристотель саяси өрісінде
платондық мемлекет туралы ... ... ... ... ... ... ... іздеу мен құрастыруда болса, Аристотель
мемлекеттілік мәселесін абстракты-теориялық ... ... ... еді. ... айтуынша, мемлекеттің идеал түрін қиялдан
шығармай, нақты ... ... ... керек. Оның ойынша, мемлекет
құдіретті емес, кәдімгі табиғи құбылыс. Оның ... ... өте кең ... ... саясаттың мақсаты, оның негізгі мақсаты тәрбие жұмысы немесе
басқаша ... ... ... ... ... ... ... адам етіп шығару. «Саясаттың мақсаты – игілік, ал ... ол ... ... ... да саясаткер жоғарыдағы
мақсаттарға сәйкес мемлекетте саяси құрылым орнатуы керек.
Аристотельдің «Политика» ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... бір түрі немесе мемлекет белгілі бір
саяси құрылымды пайдаланатын азаматтардың ... өмір сүру ... ... ... ... мемлекеттік билік болсын не басқа да
бірігіп өмір сүрудің ... ... ... ... ... беру». Саяси
құрылымда билік заңның қолында. Ал заң болмаған жерде саяси құрылым да ... ... ... сана» және тәртіп деп қарастырған. ... ... ... қаламаған. Оның ойынша: «заң бағынатын заң
болмағандықтан, олар тек салт-дәстүр арқылы уақыт ... ... ... Ұлы ... саяси құрылымда үш бөлімді қарастырады: заң шығарушы
билік, әкімшілік және сот. Мемлекеттің құрамы жөнінде ол: ... ... көп, өте ... неше түрлі бір-біріне ұқсамайтын бөлшектерден
тұрады». ... жеке ... ... делінген. Олар да әртүрлі, себебі
бірдей адамдардан мемлекет құрыла алмайды деген пікірде ... және әр ... ісін ... оны тиянақты орындауы тиіс. Ал бір адамнан бірнеше ... ... ... деген. Мемлекет одан әрі отбасынан тұрады. Сонымен
қатар ол ... ... үшін ... және ... ... Сапалық элемент – тәуелсіздік, тәрбие және асыл ... ... ...... ... басымдылығын көрсеткен /33, 65/.
Мемлекет азаматтардан құралады. Оларға деген көзқарас саяси құрылымға
байланысты. Аристотельдің айтуы бойынша, азамат сот пен ... ... ғана бұл ... ала ... Ал бір ... ... ... деп
танылатын адам екінші бір құрылымда мүлде олай болмай шығуы мүмкін. Мысалы,
«демократияда... барлық ... ... іске ... ... ол ... ... ... азамат төрт қызмет атқарады:
әскери, ... ... және ... ... /8, ... ... ... келетін болсақ, онда ондай ортақ өмір
сүрудің басқа да түрлері бар. Ол отбасы мен елді ... Олар ... ... ... ... өмір сүру ... ерте кезден тән нәрсе. Себебі
«адам өз болмысынан саяси жан» /37, 53/. ... ... ... үріккенін, қорыққанын көрсету үшін берілсе, адамға, бұл қасиет ненің
пайдалы, ненің пайдасыз және тағы да ... көп ... ... ... ... құл ... қоғамдағы ғана жанұяны білген. Ол ең
бірінші табиғи бірге тұру формасы барлық уақытта да ... ... ... ... үш ... ... және оған ... үш қатынасты қарастырған:
«... жанұядағы ең бірінші және ең кіші бөлімдер негізі: қожа мен құл, ... ... әке мен ... ал ... ... үш қатынас түрі: өктемдік,
некелік, ата-аналық. Аристотель билікті ... және үй иесі ... Бұл ... де ... иесіне қатыстығын айта кету керек. Біріншісі
бүкіл жанұя пайдасындағы ... ... ... ... ... мен баласының
игілігіндегі басқару. Ал ... әйел ... ... ... ... өзгермеген жерде әрине билік ер адамда болады» /1, 210/
Аристотельдің өзі ... ... ... және ол ... ... өлімінен кейін олардың көпшілігіне еркіндік беруге ... Оның ... ... сөзі бәрімізге белгілі: «Егер адам ... ... ... ... онда ... ... еді» /20, 58/. Құлдыққа оның қарым-
қатынасы ерекше өзіне тән болды. Ол жазды: әрбір тірі зат жан мен ... ... ... ... қарым-қатынас мынадай: жан билік етеді,
ал тән бағынады. Тәннің жанға бағынуы жанға пайдалы ... ... ... ... ... кері ... өздерінің арасында зиянды және тағы
да: «Табиғатынан құлдар болып келетін адамдар бар, олар үшін ең ... ... ... қол ... ... /20, 63/. ... еріктілер
мен құлдар арасында айырма орнатуды тілеп, олардың өздерінің ... ... ... ... ... мәні ... осы ... маңызды бір мәлімдемесін қосу керек: Әділдіктің өзі табиғи ... ... ... ... ... етеді. Бірақ табиғи құлдарды ... ... ... білу ... Кімнің құлы бар, құлдың және оның
жеке үстемдігі олардың үстінен ешқандай мән білдірмеген.
Бірнеше отбасы бір елді мекенді құрайды. Ол ... бір ... ... ... елді ... құралады. Мемлекеттегі билік жанұядағы
биліктің ... ... ... ... ... ... ... саяси құрылым патриархалды монархиялы (патшалық).
Аристотель саяси құрылымның түрін сыныптағанда оны ... және ... деп ... Мемлекет алдымен биліктің кімнің қолында
екенімен ажыратылады. Ол бір ... ... ... не ... ... ... Ол бай не ... болуы мүмкін. Заңды түрде кедейлер көпшілікті, ал
байлар азшылықты ... ... да ... ... сандықпен
топтастыруға сәйкес келеді. Нәтижесінде саяси құрылымның алты түрі белгілі:
үш дұрысы (монархия, ... ... және үш ... ... ... Наср ... ... – Аристотельден кейінгі дүниежүзі білімі
мен мәдениетінің екінші ұстазы атанған данышпан, ... ... ... заманында бүкіл Орта Азия мен Түркістан Араб халифатының ықпалында
болған. Ол өз ... ... ... ... бәріне үлес қосып
елеулі із қалдырды.
Әрбір адам өз табиғатынан жеке өзінің тіршілігі үшін және ең ... үшін ... ... ... алмайтын көп заттарды қажет етеді ... жету үшін оған ... ... ... ... қандай да бір
затты жеткізуші адамдар қауымын қажет етті, - дейді Аристотель. Адам ... ... ... жан болып табылады: ол тек «қажетті істерде
және ең жоғарғы жетілуге тек бір жерде тұрақтанған көп ... ... ғана » қол ... ... /17, 92/.
Әл-Фараби бойынша, қоғамды құру сол ... ... ... адамның биологиялық организмі сияқты. Билеушінің қызметі
денені емдейтін дәрігердің қызметіне ұқсас. ... тек ... емес ... қоғамдық мәндегі қабілеттері) емдейді. Мұнда, ойшыл ... ... ... туралы көп айтса да, қоғам-бұл адамдардың
рухани бірлігі ... ой ... ... ... үйі үш қатынаста
болады: күйеуі мен әйелі, қожайын мен құл, ... мен ... ... де Аристотельдің еңбектерінде келтірілген болатын. Философ жанұяны ең
жетілмеген ... деп ... да, ... ... оны бірінші ұяшығы деп
есептейді. Әл-Фарабидің ... ... ... оның ... ... ... ... табады.
Қайырымды қала – идеал. Надан қала –шындық, бірақ Әл-Фарабидің ... егер ... ... ... ... ... ... деген
қандай да бір күшеюге сенім артуға болады. Әл-Фараби қоғамның барлық
мүшелерінің интеллектуалды және ... тең ... ... мүмкіндігі
туралы тезисін дамытты. Қайырымды және надан ... ... ... қою ... ... қала ... мен оның ... жолындағы ұмтылыстары мен талап тілектері қарама қарсы
қойылған.
Философ ... ... ... ... ... ... ... айырбас қаласы, төменгі қалалар, адалдық қаласы,
еркіндік пен қауымдық қалалары деп ... ... пен ... ... мен ... өмір сүретін қайрымдылық пен зұлымдық
үйлеседі. Бірақ надан қалалардың ішінде ... ... ... да бар: ... ... игілікті жолға айналдырудың мүмкіндігі
жоғалған жоқ: «... қайрымды қалалар мен ... ... ... ... ... мен ұжымдық қалаларда оңай жүзеге асырылады».
Надан қаладағы адамдар ешуақытта бақытқа ұмтылмайды. ... ... ... деп, тек ... ... ... құштарлықпен берілсе, атақ пен даңқ болса болды.
Аристотельдің ізін қуушы өкілдеріне: араб ...... ...... ... Ұлы Альберт (1193-1280),
Фома Аквинский (1225-1274), Суарес (1548-1617), ... ... ... ... ой ... сабақтастығы бар
Әл-Фарабидің тұжырымдары «Азаматтық саясат», ... ... ... ... ... қауымдастығын басқару мәселесі әлі ... ... ... ... Билік басындағы адамдардың немесе саяси топтың ... ... ... ... ... түріне әсер етеді. Билік ... әсер ... ... ... – халықтың саяси мәдениеті, саяси
санасы. Экономикалық ... ... ... құқық дегеніміз не, оны ... ... ... ... ... ... түсінігі болса халық өзін
жәбірлетпейді. Егер ... ... ... және экономикалық жағынан
дербестікке қол ... ... ... ... ... ете алады.
Осы мәселелерді барлығын Ежелгі Грециядағы,Афиныдағы демократиялық ... көре ... ... ... ... ... ... бағыттағы күштер ареопагтың яғни ақсақалдар кеңесінің құқын
шектеуге ұмтылды. Пелопоннес соғыстары кезінде өз ... ... ... ... кейінгі кезеңде де өз мүмкіндіктерін сақтап
алғысы ... ... ... ... ... және ... саяси –
экономикалық мәселелерді дұрыс шешуінің арқасында мемлекет ... ... ... ... қалыптасқан Афины теңіз одағын одан әрі нығайтып,
грек дүниесіндегі державаға ... ... ... ... ... ... жұмыстарға
қатысуға, өздерінің бар афиндік құқықтарын ... ... ... ... ... құлиеленушілік қоғамда демократиялық құрылыс
толықтай орнықты, мемлекеттің жоғарғы органы –халықтық жиналыс ... ... ... 20 жасқа толған барлық афиндық азаматтар қатысты.
Сонымен қатар халықтық жиналыста ... ... ... өзінің сұрақтарын
қоюға да құқылы болды. Халықтық жиналыс 10 күн ... ... ... ... өз артықшылықтары, күшті жақтары,
және ... бар ... ... ... ... ... ... азшылық үшін таптық
шектелген демократия болды. Антикалық қоғамда азаматтық құқықтарға барлығы
ие болмады, құқықтар мен міндеттердің ... тек ... ... танылды, ерікті адамдардың барлығының құқығы танылмады.
2. Оған тұлғаның табиғи құқықтары жат болды.
3. ... ... жеке ... оның ... бақылауы
жоғары дәрежеде болды.
4. Афины демократиясының оның тікелей формаларының ... ... ... кең мемлекеттердің пайда болуы, саяси-биліктік
шешімдердің күрделенуі, қоғамның әлеуметтік жіктелуінің күшеюі ... ... ... да ... ... құнды белгілері теория мен
практикаға ендірілді. Оларға мына ұғымдар жатады:
1) ... ... ... заң ... теңдігі
3) саяси құкықтардың теңдігі
Демократиялық биліктің – ең басты жағымды қасиеті – ... ... ... ... ... ... өз ... сақтауға мүмкіндік
берілуі, жасампаздық, еңбекке ұмтылуға жағдай жасалуы.
Сонымен ... ... ... кемшіліктері де бар. Бірінші, ... ... құл ... сипаты. Екінші, Афины демократиясы
одақтастарымен қарым-қатынасқа ... ... ... ала ... ресейлік философ К. М. Контор: Ресей мен Батыс Европаның антикалық
мәдениеттен түп тамыры бір,-деп ... /50, 211/ ... ... ... жеке дара бостандықтан шыға отырып, антикалық
мәдениеттің парадигмасы, мәдениеттің орталығы ... ... жеке ... ... ... еркіндік, түсінігінің өзі 2 түрлі. Сол кездің
өзінде Аристотель индивидуализмді ... ... ... этатистік принциптерін (социоцентризмді) қолдады. «Тарих
ағымында,-деп жазады К. ... – осы екі ... ... өзара
тәуелділікті сақтай отырып, сырттай таралып кетті, антропоцентризм принципі
Батыс европалық тарихтың анықтаушы ... ... ал ... ... ... тарихының негізгі факторы болды, кейінгі оның
мұрагері Ресей». ... ... ... ... ... «Әрбір мемлекет бірігіп өмір сүру формасының бір түрі ... ... бір ... ... ... ... бірігіп өмір
сүру салты».
Антикалық философиялық саяси-пікірлерде әртүрлі саяси ... ... ... саяси концепциясында әртүрлі саяси
түлердің және олардың сыныпталуының абстракті үлгісін дайындады: «3 ...... ... ... және ... –және содан ауытқитын үш
түр тирания – патшалық ... ...... ...
политиядан». Стагирит мемлекетке табынбады, оны әлеуметтік ... ... деп ... Онда ... ... пен ... тыс өмір
сүрген адам дүниеде ... орын ... ... ... ілім
мемлекеттік құрылымның формалары туралы оны тиісті сәйкес ... ... ... ... олигархия-байлық,
демократия-бостандық, оның саяси көзқарастар жүйесінде ... ... ... орталық» мәселесін зерттеген: билігі жоқ ... және ... ... ... тыс ... ... ... қарастырды. Ол саналы ... ... ... ... ... ... аристократия, полития) қауіпті шектерге
икемделген лигитимді емес – тирания, олигархия мен демократияны қарастырды.
Аристотель ... өз ... ... ...... ... ... ойшыл бізге де ықпал ететін маңызды бір
заңдылық ашты: егер халық ішкі өзін өзі ... мен өзін ... ... ... оның ... ... күшпен көндіретін және өз
кезегінде шексіздікке икемделген тирания тиеді.
Платон «Мемлекетті дүниеге әкелетін біздің ... ... ... ... ... Ол адам баласының қажеттіліктер
түрі мен оны қанағаттандыру үшін атқарылған еңбектерді зерттей ... ... ... ... деп ... «Көп адамдар өзінің
көптеген қажеттіліктерін (тамақ ... үй ... киім тігу және т. ... үшін ... ... ... көмек беру үшін бірігеді,
сондықтан да біз осындай ортақ елді мекендерді мемлекет деп ... ... ...... ... ... ал қауым –
отбасының дамыған түрі. Мемлекетке адамдар белгілі бір игілікке жету ... Ол ... ... және ... түрлерге бөлді. Дұрыс түріне
монархияны, аристократияны және ... ... ... ... құрылыс) жатқызады. Ал тирания, олигархия мен
демократияны ... ... түрі деп ... ... ... ... ... ел пайдасын ойлайды, билік қоғамға қызмет етеді. Ал бұрыс
түрінде олар өз бастарының пайдасын ойлайтын ... ... бөлу ... ... Ол ... формасы мен
ондағы халықтың құрамындағы басым ... ... ... ... ... «жақсылар», олигархияда - байлар, демократияда ... ... ... демократияның барлық түрі де халықтың сол немесе
басқа ... ... тыс көп ... кетуінен: егер шамадан тыс көп
болу егінші халықтың ... ... онда ... ... ал ... жұмыскерлер көп болса, онда соңғы ... ... ... және ... ... ... ... Бұл тұжырымы
Аристотельмен үндеседі. Осының негізінде ол ... екі ... ... ... ... емес. Өз кезегінде толық қоғам үш түрлі болады: қала (кіші
қоғам), халық (орта қоғам) және ... (ұлы ... ... емес ... ... бар: отбасы, елді мекен (деревня), қалалық бөлік. Өзара біріккен
халық ... ... ... ... ... ... алып қарайтын болса, ол «саналы тірі жан», ал егер
оны қоғамның құрамында алып қарайтын болса «саяси» немесе «қоғамдық ... 89/. Адам ...... философияның пәні; азаматтық
философияның бөлігі, тұлғаның іс-әрекеті мен ... ... деп ... ... оның тұрғындарына қатысты бөлігі – саяси философия.
Әл-Фараби бойынша, қоғамды құру сол кездегі ... ... ... ... ... сияқты. Билеушінің қызметі денені
емдейтін дәрігердің қызметіне ... ... тек ... емес ... (адамның
қоғамдық мәндегі қабілеттері) емдейді. Мұнда, ... ... ... еңбек бөлінісі туралы көп айтса да, қоғам-бұл адамдардың рухани
бірлігі ... ой ... ... организмнің үйі үш қатынаста болады:
күйеуі мен әйелі, қожайын мен құл, ... мен ... Бұл ... де
Аристотельдің еңбектерінде келтірілген болатын. Философ ... ... ... деп ... да, ... ... оны бірінші ұяшығы деп
есептейді. Әл-Фарабидің саяси идеалдары әсіресе, оның ... ... ... ... ... ... ұлы ... Аристотель әскери күштердің ұйымы мен ... ... ... ... ... Оның ... ... өзіндік аристократиялық және олигархиялық болды, ауыр ... ...... ... ... ал ... және теңіздік күштер –
демократиялық болды.
Қорытындылай келе айтарымыз, адамзат тарихында басқару жүйесі туралы
талас ешуақытта ... ... ... ... ... ... өз құқы үшін ... алатын билік түрі демократия екені даусыз.
«Биліктің қайнар көзі ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға тиіспіз. Қазіргі
демократияға карай жылжудың Қазақстан Республикасындағы ... ... ... сөзсіз, өйткені бұл әрқашанда нақты формада жүзеге асатын,
ұлттық модельді құрайтын әмбебап критерийлер мен құндылықтарға қарай жылжу.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. ... ... – М: ... 1984. – ... ... ... Полития / Пер. с. И. Радцига, М.-Л., 1936-219с.
3. Геродот. История. Книга первая. Клио. В кн. :Историки античности: ... ... Том ... ... ... Пер. с древнегреч.-
М.:Правда, 1989.-334 с;
4. Фукидид. История. /Пер. Стратоновсого. М., 1980 – 440 с;
5. Платон. «Сочинения» в 3т. под ред. А. Ф. ... В. Ф. ... ... 1971 – 354 ... ... Избранные жизнеописания. В двух ... Том 1. Пер. ... ... 1986.- ... Берк Э. ... о ... во Франции . М., 1993 – 456с.
8. Доватур А. И. «Политика» и «Политии Аристотеля» М –Л; 1965 – 528с.
9. ... А. Г. ... ... ... ... М, 1966 –
332с.
10. Виппер Р. Ю. История Греции в классическую ... М, 1987 – 550 ... ... В. ... ... ... СПб, 1909, 955с.;
12. Бузескул В. П. Античность и современность. 3-е изд. Доп. –Л; Наука и
школа 1924; ... ... Э. Д. ... ... полиса. Л.,1988 – 354с.
14. В. Я. Кисель, В.В. Рибери. Галерея античных философов Том 1. М; 2002-
576с.
15. Историки античности: В двух ... Том ... ... ... ... древнегреч.-М.:Правда, 1989 – 645с.
16. Античный вестник, Исследования и ... по ... ... ... ... ... ... Центром
антиковедения на тему: «Актуальные проблемы античного Мира (26 марта
2005год) Сборник статей Под. Ред. ... ... наук ... истории В. Н. Вдовина. – Выпуск 2. – Алматы, ... ... А. Х. ... ... ... ... А, ... Балғымбаев А.С. Саясаттану – Политология. Оқу ... І ... 2003. – ... Б. Б. ... Қ. Ж. ... Б. М. ... ... ой тарихы.-
Алматы; Үшқиян, 2003 – 223с.
20. Бердяев Н. А. Философия неравенства. М., 1990-104 с.
21. Бердяев Н. А. ... ... М., 1990-120 ... ... ... ... Государственное устройство афинян. М.,
1937, V.5; - 445б.
23. История древней Греции. / Под ред. В. И. Авдиева, М.,1972-432 ... ... С И. ... ... ... в античном обществе. М.,
1943, 299 б;
25. Струве В. В. ... по ... ... мира, Ч. П,М., 1951,
док. 63;
26. Боннар А. Греческая цивилизация. М.: Искусство, 1992- 154 б;
27. Аристотель. Афинская ... 20. ... по ... ... ред. Д. Л. Каллистова. М., 1964 – 525с.
28. В. В. Юрхин, В. Д. Зотов, Л. В. ... ... М; ... ... ... Р. Ю. Лекции по истории Греции. Ростов-на –Дону:Феникс, 1995-
53 б;
30. Хрестоматия по истории Древней Греции. М.:Мысль-1964- 27 б;
31. Аристотель. ... ... 13. ... по ... ... ред. Д. Л. ... М., 1964-36 ... Фролов Э. Д. Политические лидеры афинской демократии // Политические
деятели античности, средневековья и Нового ... ... Л., 1983-10 ... Аристотель. Афинская полития М., 1936- 48б;
34. Боннар А. Греческая цивилизация. М.: Искусство, 1992- 141 б;
35. ... В.С. ... ... ... М., 1948 234 ... ... де Куландж. Древняя гражданская община. М; 1908 – 645б.
37. Антология мировой политической мысли 1 том, М; 1986 – ... ... А. Н. ... М; 1964 – ... ... В. П. ... ... в историю Греций – Харьков, 1910-
264с.
40. ... В. П. ... ХІХ ... ХХ века в ... ... Мира – П; ... 1923 – 222с, ... 1;
41. Марионвич, Людмила Петровна Греческое наемничество IV в. до н. э. и
кризис ... М: ... ... ... Дж. О. Исследования по истории древнегреческого общества.Пер
с анг.т-1, М; 1958 ... ... В. М. ... историческая мысль классического и
эллинистического периодов об этапах ... ... ... 1987 – ... ... мир глазами современников и историков: Книга для ... в ... М, ... 1994-272 ... Дэвис Дж. К. Демократия и классическая Греция. М; РОССПЭН; 2004-295с.
46. Античный полис: ... Сб. Отв. Ред. А. Д. ... Л; 1979 ... Античная Греция: Проблема развития полиса.М; Наука, 1983-423с.
48. Фролов Э. Д. Социально-политическая борьба В Афинах, в конце V в. ... Э. ... и ... Л; 1964 ... ... ... в 3т. М; ... 1984. – 265с.
50. Кантор К.М. История против прогресса. М.: Наука, 1992 – ... ... Б. ... в ... ... М. 2002 – 339с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
"Философия тарихы" пәнінен тест сүрақтары5 бет
Аль-фараби және педагогика3 бет
Антик заманының философтары5 бет
Антик философиясы8 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Антикалық психология41 бет
Антикалық философия туралы13 бет
Антикалық философия. Милет мектебі9 бет
Аристотель11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь