Қазақ әдебиеттану ғылымы және абайтану мәселелері

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І бөлім Қазақ әдебиеттану ғылымы және абайтану мәселелері
ІІ бөлім Абай шығармашылығы және Т.Әлімқұловтың танымдық, теориялық тұжырымдары
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Әдебиеттің өткені мен бүгініне зер салу, болашағына жөн сілтеу, Абайша айтсақ, “теп-тегіс, жұмыр келсін айналасы” демекші ұғынықты да ұнамды болуына назар аудару - бүгінгі зерттеуші-оқырманның басты міндеті. Осы атқарылатын істің жүгі де жеңіл болмасы анық.
Дүрбелеңге толы дүниеде мәдени мұрағаттармен қатар адам санасында хатталып, одан қала бере жатталып қалатын өнердің бірі – сөз өнері. “Қандай сәулетті сарайлар болсын, қандай әдемі ән, күй болсын, сөзбен сөйлеп, суреттеп көрсетуге болады. Бұл өзге өнердің қолынан келмейді”, - деген екен Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Бұл шындығында да солай сияқты. Сөз өнері өнер атаулының ең биігі деп айта аламыз. Талай ғасырлардан бері ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырған әдебиет осының куәсі. Қай халықтың әдебиеті болмасын сол елдің ауыз әдебиетінен нәр алып, одан кейін туған әдеби мұралар жүріп өткен жолдарынан із қалдырады.
Әдебиет тарихына зер салатын болсақ, ХХ ғасырдың 60-80 жылдары әдебиет қазынасы біртуар ақын-жазушылармен, қарымды қаламнан туған құлаш-құлаш шығармалармен толықты.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Кеңестік идеология қоршауында өмір сүрген қазақ әдебиеті мен әдебиеттануының социалистік реализм талаптарына сәйкес тірлік ете отырып, ылдиға түспей, үнемі даму, жетілу үстінде болғандығы айқын еді. Сондықтан көркем әдеби сынның өзекті мәселелеріне арнайы зерттеулер жүргізу – қазіргі әдебиеттанудағы басты міндеттердің бірі. Осыған орай, ұлттық әдеби сынның қалыптасуы мен өсіп - өркендеуіне үлес қосқан айтулы сыншы-ғалымдар еңбектерін арнайы қарастырған шығармалар біршама. Мысалы. С.Жұмағұловтың “Е.Ысмайлов – сыншы”, К.Ахметовтың “А.Нұрқатовтың әдеби – сын ғылыми – зерттеу еңбектері”, А.Жүсіпованың “Қазақ әдебиеті сынының тарихын жасау мәселелері және Т.Кәкішұлының ізденістері”, т.б. зерттеу еңбектерінің танымдық дәрежесі жоғары деуге болады.
50-60 жылдар аралығында қиындығы мен қысастығы мол болған әдебиет майданында әдебиеттану ғылымының ауыр жүгін қайыспай көтеріп, табандылық көрсеткен дарынды әдебиетші-зиялы қауым қалыптасып еді. Олардың қатарында: М.Қаратаев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев, С.Қирабаев, З.Қабдолов, Р.Бердібаев, Ә.Қоңыратбаев, Х.Әдібаев, Т.Әлімқұлов, Т.Кәкішев сынды т.б. әдебиетшілер бар. Олардың ғылымның өркендеуіне өлшенбес үлес қосқандығы – ақиқат. Өз замандастары арасында әдебиеттану мен сынға елеулі үлес қосқан таланттардың бірі – Тәкен Әлімқұлов.
1. 40-50 және 60-жылдардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Ғылым, 1998.
2. Әбдезұлы Қ. Т.Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80 жылдардағы қазақ прозасы. – Алматы: Ғылым, 2001.
3. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994.
4. Қазақстан жазушылары ХХ ғасыр. – Алматы: Ана тілі, 2004.
5. Сөзстан. Үшінші кітап. – Алматы: Жалын, 1982.
6. Тоқбергенов Т. Тәкен Әлімқұлов. – Алматы: Рауан, 1992.
7. Әлімқұлов Т. Кертолғау. – Алматы: Өнер, 1998,
8. Әбдезұлы Қ. Жазушы және заман шындығы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003.
9. Әлімқұлов Т. Ақындық туралы жыр // “Жұлдыз”, 1968, №3.
10. Әдібаев Х. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1978.
11. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
12. Мұхамедханұлы Қ. Абайдың ақын шәкірттері. 2-кітап. – Алматы: Дәуір, 1994.
13. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995.
14. Әуезов М. Абай Құнанбаев. – Алматы: Санат, 1995.
15. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: Жазушы, 1966.
16. Кәкішев Т. Оңаша отау. – Алматы., 1968.
17. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. 2-том. – Алматы: Жазушы, 1960.
18. Мырзахметов М. Абайтану тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1994.
19. Ахметжан Т. Тосқауыл бұзған тұлпар // Қазақ әдебиеті, 22ақпан, 2002.
20. Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – Алматы: Жазушы, 1993.
21. Әлімқұлов Т. Абайтану туралы // Қазақ әдебиеті, 19 наурыз, 1971.
22. Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – Алматы: Жазушы, 1972.
23. Абай шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1995.
24. Дәдебаев Ж. Жазушы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.
25. Мырзахметұлы М. Әуезов және Абай. – Алматы: Қазақстан, 1997.
26. Ысқақұлы Д. Сын шын болсын. – Алматы: Қазақ университеті, 1993.
27. Шаймерденов С. Өмірден өзін іздеумен өткен жан // Социалистік Қазақстан, 1988.
28. Бердібаев Р. Іңкәрлік сезім // Жетісу, 1988.
29. Қаратаев М. Сөз зергері еді // Қазақ әдебиеті, 1987.
30. Байғұт М. “Ерке болмыстың тәуелсіздігін” ұғымын Тәкен Әлімқұлұлы қалай бәдіздеген? // Жас Алаш, 1 шілде, 2003.
31. Мұқанова Р. Тәкен тағылымы // Қазақ елі, 16 ақпан, 1996.
32. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998.
33. Әлімқұлов Т. Сөз таныған кісі // Оңтүстік Қазақстан, 10 шілде, 1970.
34. Әлімқұлов Т. Қайталанбас тұлға // Лениншіл жас, 10 тамыз, 1985.
35. Әлімқұлов Т. Өмірді сүйген суреткер // “Жұлдыз”, №5, 1992.
36. Әлімқұлов Т. Менімен қазақ тілі аяқталды... // Заман-Қазақстан, 18 қыркүйек, 1998.
37. Әлімқұлов Т. Жаңа өлеңдерден // “Жұлдыз”, №7, 1958.
38. Әлімқұлов Т. Абай. – Алматы: ҚазмемКӘБ, 1954.
39. Әлімқұлов Т. Жемісті жолда. – Алматы: ҚазмемКӘБ, 1958.
40. Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – Алматы: Жазушы, 1978.
41. Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлғалар және қазақ әдебиеті. - Алматы: Қазақ университеті, 2004.
42. Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004.
43. Әбдезұлы Қ. Өнер, өнерпаз тағдыры // Алматы ақшамы, 17 сәуір, 2001.
44. Әлімов А. Сөз өнерінің дүлділі // Түркістан, 14 ақпан, 1996.
45. Әшімбаев С. Тұлпардың тегін тұлпар таниды // Лениншіл жас, 10 қаңтар, 1979.
46. Бердібаев Р. Роман және жазушы. – Алматы., 1967.
47. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991.
48. Дүйсебекова А. Т.Әлімқұлов – сыншы және әдебиет зерттеушісі: Дисс.ф.ғ.к. дәрежесін алу үшін / Алматы, 2006.
49. Исмағұлова Н. Сәбит Мұқанов және абайтану: Дисс.ф.ғ.к. дәрежесін алу үшін / Алматы, 2002.
50. Ергөбек Қ. Жұмбақ жан // Жас Алаш, 5, 14, 28 желтоқсан, 2002.
51. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1995.
52. Қабдолов З. Арна. – Алматы: Жазушы, 1988.
53. Қырғызбаев Ө. Тарланбоз Тәкен. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2006.
54. Нұрғали Р. Әдебиет теориясы. – Астана: Фолиант, 2003.
55. Соқабаева С. Тақырып татымы // “Жұлдыз”, №4, 1968.
56. Пәрімбекова П. Өзі де жұмбақ жан еді // Лениншіл жас, 28 қыркүйек, 1988.
57. Пәрімбекова П. Тәкен туған топырақ // Жас Алаш, 6 тамыз, 1998.


58. Тарази Ә. Өрт. Повесть // Лениншіл жас, 14-16, 19-20 наурыз, 1968.
59. Ысқақ Қ. Тектінің мінезі // Түркістан, 30 желтоқсан, 1998.
60. Ысқақов Д. Сын туралы. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2001.
        
        Кіріспе
Әдебиеттің өткені мен бүгініне зер салу, болашағына жөн сілтеу, Абайша
айтсақ, “теп-тегіс, жұмыр келсін айналасы” демекші ... да ... ... ... - бүгінгі зерттеуші-оқырманның басты міндеті. Осы
атқарылатын істің жүгі де жеңіл ... ... толы ... ... мұрағаттармен қатар адам санасында
хатталып, одан қала бере жатталып қалатын өнердің бірі – сөз ... ... ... ... ... ... ән, күй ... сөзбен
сөйлеп, суреттеп көрсетуге болады. Бұл өзге өнердің қолынан келмейді”, -
деген екен Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Бұл ... да ... ... Сөз өнері
өнер атаулының ең биігі деп айта аламыз. Талай ғасырлардан бері ұрпақтан-
ұрпаққа жетіп отырған ... ... ... Қай ... ... сол ... ауыз әдебиетінен нәр алып, одан кейін туған әдеби
мұралар жүріп өткен жолдарынан із қалдырады.
Әдебиет ... зер ... ... ХХ ғасырдың 60-80 жылдары әдебиет
қазынасы біртуар ақын-жазушылармен, қарымды қаламнан туған құлаш-құлаш
шығармалармен толықты.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. ... ... ... ... ... ... мен әдебиеттануының социалистік реализм талаптарына
сәйкес тірлік ете отырып, ылдиға түспей, үнемі даму, жетілу үстінде
болғандығы ... еді. ... ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізу – қазіргі әдебиеттанудағы басты міндеттердің
бірі. Осыған орай, ұлттық әдеби сынның қалыптасуы мен өсіп - ... ... ... ... еңбектерін арнайы ... ... ... С.Жұмағұловтың “Е.Ысмайлов – сыншы”,
К.Ахметовтың “А.Нұрқатовтың әдеби – сын ғылыми – ... ... ... әдебиеті сынының тарихын жасау ... ... ... т.б. ... ... ... ... деуге болады.
50-60 жылдар аралығында қиындығы мен қысастығы мол болған әдебиет
майданында әдебиеттану ғылымының ауыр ... ... ... табандылық
көрсеткен дарынды әдебиетші-зиялы қауым қалыптасып еді. ... ... ... ... ... С.Қирабаев,
З.Қабдолов, Р.Бердібаев, Ә.Қоңыратбаев, Х.Әдібаев, Т.Әлімқұлов, Т.Кәкішев
сынды т.б. әдебиетшілер бар. ... ... ... ... ...... Өз ... арасында әдебиеттану мен сынға
елеулі үлес қосқан таланттардың бірі – ... ... ... ... ... мерзімді баспасөзде
бағаланғанымен ... бұл қыры – ... ... ... ... ... ... туындылары туралы докторлық
диссертация қорғалды, ондаған-жүздеген мақалалар жарық көрді. Ал Тәкеннің
сан қырлы дарын иесі болғаны: әдеби ... ... ... екі ... ... және ... ... қосқан үлесі туралы ара-кідік бірлі-
жарымды (Қ.Ергөбектің “Жұмбақ жан”, ... ... ... ... тағылымы”, П.Пәрімбекованың “Суреткердің беймәлім
сырлары”, т.б.) еңбектерде ... ... ... арнайы зерттеліп,
айқындала қоймаған өзекті тақырыптардың бірі. ... Абай ... ... мен әдеби-зерттеу еңбектерін саралап, көркемдік, танымдық
құндылығын қарау, абайтану ғылымына қосқан салмағын еңбектерімен бағалау
ғылыми нысанның өзектілігін ... ... ... ... ... тарихи тұлғалар,
күй өнері, жылқы жануары ... және ... ... ... ... ... ... еңбектер жарыққа шықты.
Т.Әлімқұловтың шығармашылығы хақында ... ... және 60-80 ... ... ... атты ... ... Суреткерлік сипатын тілге тиек еткен ... ... ... бар. ... қатар “Мектеп сериясымен”
шыққан Ө.Қырғызбаевтың “Тарланбоз Тәкен” атты шығармасы туған ... ... ... ... ... қараша айында А.Дүйсебекованың
“Т.Әлімқұлов – сыншы және әдебиет зерттеушісі” атты ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Тәкен Әлімқұловтың “Жұмбақ
жан” еңбегін зерттеу, тарихи көзін, тілін, ... ... айту – ... ... Осы ... жүзеге асыру жолында
төмендегідей міндеттер белгіленді:
- Т.Әлімқұловтың өзіне дейінгі абайтануға үлес қосқан ... ... ... ... ұлы Абай ... ... “Жұмбақ жан” атты зерттеуін талдап, танымдық,
теориялық тұжырымдарын таныту;
- рухани құнды еңбек екендігіне көз жеткізумен ... ... ... айқындау.
Зерттеу нысаны. Магистрлік жұмыста зерттеу нысаны ретінде Тәкен
Әлімқұловтың 1972 жылы ... ... ... ... ... жан» ... ... сондай-ақ республикалық мерзімді басылымдарда жарық
көрген сын мақалалары алынды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... еңбегі алғаш рет теориялық-көркемдік тұрғыдан талдау өзегіне
айналып отыр. Белгілі сыншының абайтану ғылымына қосқан ... ... ... ... бағаланады.
Зерттеу жұмысының әдіс-тәсілдері. Зерттеу барысында алға қойған мақсат-
міндеттерді шешу үшін негізгі дереккөздерді ... ... ... ... ... ... талдау әдістері
пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыс ... екі ... ... ... ... тізімінен тұрады. Бірінші ... ... ... және ... мәселелері” деп аталады. Мұнда ... 50-60 және ... ... ... ... ... ... жайлы сөз болады.
Жұмыстың екінші бөлімін тұтасымен “Жұмбақ жан” зерттеуінің
талдауына арналады. Т.Әлімқұловтың Абай шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... Екінші бөлім
“Абай шығармашылығы және Т.Әлімқұловтың танымдық, теориялық тұжырымдары”
деген атаумен берілді.
І бөлім
Қазақ әдебиеттану ғылымы және
абайтану мәселелері
«Ерте, ерте, ... деп ... ерте ... ... өткен заманда, Байбөрі деген бай шықты» деп ... ... көк ... сыйынатын Күлтегінді жырлаған авторы белгілі
бола бастаған заманнан, құтты білім іздеген ойшылдарымыздан, «сөйлесе
қызыл тілдің ... ... ... ... тар ... ... ... өкілдері өлеңдерінен сусындап, таза мөлдір бұлақтан нәр
алған әз әдебиетіміз біздің ұрпаққа да өз еншісін, үлесін сол ... ... алып ... ... кейінгі әдебиеттің соны іздері Шоқан,
Ыбырай, Абайлар жасаған ... ... ... ...... деп білген Ахмет, Міржақып, Мағжан, Ілияс, Жүсіпбектердің кезеңімен,
40-50 жылдар, 60-80 жылдар және тәуелсіз Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... оған өрлеу қиын да, қызық
болмақ. Біз сөз еткелі отырған әдебиет дәуірі - 60-80 жылдардағы ... ... ... өмір ... өнер тақырыбына айналдыра білген,
тарихта есімдері қалған өнер иелерінің өмірлерінің бір ... ... ... ... күй ... ... сазын, сыбызғы сырын
көрсеткен қаламгердің бірі – Тәкен Әлімқұлов жайлы сөз қозғамақшымыз.
«50-60 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... үміт-арманын көрсету үлкен орын ... ... бұл ... ... өткен ғасырдағы озат адамдары,
прогресшіл мәдениет ... ... ... Шоқан Уәлиханов,
Ыбырай Алтынсарин, т.б. туралы тарихи фактілерге сүйенген бірнеше көркем
шығармалар ... ... ... және 60 ... қазақ әдебиеті» атты еңбекте
50-60 жылдардағы әдебиеттің даму ... ... ... Бұл ... ... еді. ... ірі ... қатар әдебиетте өмір, өндіріс, өнер
тақырыптары және тарихи романдар жан-жақты зерттеліп, ... ... ... ... ... бірі – поэзия. Бұл кезеңде
поэзия арнасы өзінің жаңа сапада ... ... ... ... Мұның да өз
жөні болатын. Поэзия өміріне ... ... ... ... ... т.б. жаңа таланттар келген еді.
Ал проза жанрында қандай өзгерістер болды дегенге ... ... жаңа ... ... ... жарық көрді деп айта
аламыз.
50-60 жылдардың еншісіндегі шығармалардың жалғасы ретінде ... ... ... ... ... де қоса ... Осы жылдары
прозаның роман, повесть, әңгіме жанрлары көркемсөз ... ... әрі ... ... кең ... ... әдебиеттің
жетекші саласына айналды.
Қазіргі таңда 60-80 жылдардағы қазақ прозасын зерттеп жүрген ... ... ... ... ... 60-80 ... ... дамумен қатар жан-жақты және кең
қанат жайып, тармақтала өркендеу сатысына енді» /2.16/.
Прозаның жаңа өркендеу сатысын ... ... ... ... ... ... бар күш-жігерлерін сала білді. Қаламгерлер өз шама-
шарқынша прозаның бұған дейін көтерілген ... ... ... ... ... ... батыл әрекет етті. Қазақ
деген халықты әлемге әйгілеген «Абай жолы» роман-эпопеясы осы ... ... одан ары ... Сәбит Мұқановтың «Өмір мектебі», Ғабит
Мүсіреповтің «Қазақ солдаты», «Оянған өлке», ... ... ... ... Хамза Есенжановтың «Ақ Жайық»,
Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тері», т.б. шығармалар легі ... ... ... ... ... Бұл ... повесть, әңгімелері де құр
алақан емес еді. Мысалы, Тахауи Ахтановтың «Махаббат мұңы» повесі, Қабдеш
Жұмаділовтің «Қаздар қайтып ... ... т.б. ... ... ... көптеген тың тақырыпты шығармалар қазақ әдебиетінде орын
ала бастады дей ... тағы ... ... ... ... өнер ... сияқты тың тақырыптар игерілді. Тәкен
Әлімқұлов өз ... өнер ... ... арнады. «Сейтек
сарыны» (1966), «Туған ауыл» (1967), т.б. кітаптары бұған куә. Ақан сері,
Тәттімбет, Ықылас сияқты ірі ... ... ... ... ... бар ... зерттеген. Күй қалай жаралады, ... осы ... ... куә болады» /1.203/.
Сонда бұл кезең әдебиетін байқап қарап отырсаңыз, ақын-жазушыларымыз
тарихи тұлғалардың бейнесін, ішкі ... ... адам ... ... және соны ... Өмірде болған, тарихтан өткен, исі
қазаққа есімдері таныс жандардың бүкіл болмысын немесе өмірлерінің ... ... де ... ... ... Біз мұны ... романдардан,
қарапайым ауыл адамдарын жазған Дулаттың әңгімелерінен, Әбіштің роман,
повестерінен, ... ... өнер ... ... ... ... көркем бейнелерінен аңғара аламыз.
Жалпы, 1950-1980 жылдардағы қазақ прозасы тақырып жағынан анағұрлым
байыды. Жазушылар суреттеудің соны ... ... ... ... ... бойлады. Әңгіменің жанрлық ауқымы кеңейді, алуан түрлі
юморлық, сатиралық, фантастикалық, аңыз-ертегі араласқан әңгімелер ... ... ... ... мен сыны да ауқымды түрде ... жая ... ... ... мен бүгініне терең зерттеу жасап,
шығармаларын байыппен талдау, тиісті бағасын беру, болашағын ... жаңа ... ... ... ... ... әдебиеті тарихының очеркі» мен алты томдық
«Қазақ әдебиеті тарихы» жазылып, әдебиет сүйер қауым ... ... ... мен сын көптеген іргелі зерттеулер мен монографияларға
толыға ... ... ... шығып жүрген «Қазақ тілі мен ... осы ... ... ... ... мен сын жанрының көшбасында аға буын өкілдері
М.Әуезов, С.Мұқанов, ... т.б. ... Бұл ... бұдан кейін
орта буын өкілдері өздерінің зерттеулерімен жалғастырды. ... мен ... (1960), ... ... (1962), Б.Кенжебаевтың «Шындық
пен шеберлік» (1966), Қ.Жұмалиевтің «Стиль - өнер ерекшелігі» (1966),
М.Қаратаевтың «Шеберлік шыңына» (1963), ... ... ... прошлом и настоящем» (1958), С.Қирабаевтың «Өрлеу ... ... ... және өмір» (1964), А.Нұрқатовтың «Идея мен образ»
(1962), М.Базарбаевтың «Живые ... (1962), ... және ... ... ... ... ... жарыққа
шығып, қазақ әдебиеттануы мен сынының сапасын көтерді.
1972 жылы «Әдеби-көркем сын туралы» ... ... ... кадрлар
дайындау мәселесіне айрықша назар ... Бұл ... ... бір ... ... ... үлкен қамқорлық жасау еді.
«Халық болған жерде өнер бар, оған ... ... ... ... Халық ауыз әдебиетінен тартылған жайлар жазба әдебиет туындыларына
ұласып, ... бір ... әлем ... ... ... қазақ әдебиеті
сыны мен әдебиеттану ғылымы ... ... ... көркем туындының
идеясын, айтар ойын, эстетикалық ... қол ... ... әлеуметтік
мәселені көтергенін, нені насихаттайтынын саралап алуға міндетті,» ... ... ... профессор Т.Кәкішев /3.4/.
ХХ ғасырдың 60-80 ... ... ... ғылымы қаншалықты
деңгейде дамығанын жоғарыда аталған, уақыт өткен сайын құнын ... ... көре ... ... ... ... келіп, әдебиеттің
осы шағына өзіндік қолтаңба қалдырған ... ... ... ... ... Айта кетер бір ... ... ... ... ... жазушының шығармашылығына тағы да бір
рет үңілу, жұмбақ жанын түсіну (Бұл жұмыстан басқа жазылған еңбектерден
жазушының ... мен ... ... деген ойдамын. – С.К.).
Әдебиет сүйер қауымға, оқырманға «Тәкен Әлімқұловты кім деп білесіз?»
деген сауал қойсаңыз, көпшілігі ... ... көп ... ... ... ... ... әңгімесін айта жөнелетіні сөзсіз. Мұның сыры шағын
жанрды шебер түрлендіріп, көркемдік ... дәл ... ... ... ... ... ... жері басталады. Үш Көкшенің
аяғы Мойынқұмға ... одан әрі ... қиян ... ... ... ... осы ... жерінде , оның ішінде көне қала Қаратаудың
терістік өңіріндегі ... ...... дүниеге келеді. Әрине, бұл
өңірдің тарихқа толы қойнауы, өнер ұстанған иелері ... ... ... ... Ал ... өзі ... ... қарай, туған
жердің тағдырына қарай қалыптасады.
Тарих беттерін парақтағанда аты белгілі Созақ өңірінде өнер ... ... Сол ... ... ... өз ... туындыларын естіп өскен Тәкен Әлімқұлов кемелденген, толысқан
тұсында көркем дүниелерге айналдырады.
Тәкен ... ... ... ... ... болсақ, «Қазақстан
жазушылары ХХ ғасыр» атты анықтамалықта жазушы туралы былай жазылған:
«Әлімқұлов Тәкен (1918 – 1987) – 2 ... ... ... ... ауданында туған. 1937 жылы Ащысай кенінде жұмысшы жастардың
кешкі мектебінде аз уақыт оқиды. Шымкент қорғасын зауытындағы кеншілердің
мөлтек газетінде екі тілде ... ... ... ұштаған ол 1946 жылы
«Оңтүстік Қазақстан» газетіне жауапты хатшы боп орналасады. Көп ... ... ... ... Осы ... оның ... стилі
қалыптасады. 1949 жылы Мәскеудің М.Горький атындағы әдебиет институтына
оқуға ... ... ... ... ... Жазушылар одағында әдеби кеңесші. Өлең жазып, әдеби
сынмен шұғылдана жүріп, ... ... ... ... ... /4.57/.
Жазушының өмірінен біраз хабардар болдық деп ойлаймыз.
«Ащысайда мен жұмысшы жастардың кешкі мектебінде оқып, орыс ... ... Оған ... да ... Ол ... мен ... ... шығарма жаза алмас едім. «Қаратау ... ... ... ... ... газетіне хабар-ошар жазып
жүрдім», - дейді де жазушы әдебиеттегі алғашқы туындылары поэзия жанрында
туғанын айтады /5.102/. Он төрт ... ... өлең ... ... өз орны ... деп біледі.
Дегенмен де, Тәкен Әлімқұлов бір ғана ... ... ... ... ... ... емес қой. Ол 32 ... «Сапар» атты өлеңдер
жинағымен өнер есігін аттаса, 36 ... ... ... сын мақалалар
жинағымен сыншы ретінде көрінеді де, 44 жасында «Ақбоз ат» романымен
көзге түседі.
Қазірге дейін ... ... ... жуық ... жеті ... ... жазған. Бұдан да басқа қаламгердің қаламынан Абай шығармашылығы
турасындағы «Жұмбақ жан» атты әдеби-зерттеу еңбегі , «Жемісті жолда» , ... и ... ... ... қауымға белгілі.
Алпысқа жуық әңгіме жазған қаламгердің шығармаларының дені әңгіме ... ... Өз ... ... Әлімқұлов прозаның шағын жанрына
біржола ден қойғаны осыдан аңғарылып тұрады.
Белгілі сыншы, Т.Әлімқұлов шығармашылығына ... ... ... ... ... ... Тоқбергенов мынадай ой түйеді:
«Тәкеннің әдебиет зерттеуімен айналысып құлаш-құлаш мақалалар жазған
тұсы да сол елуінші жылдардан басталады. Соған орай Тәкенді ақын деп ... ... ... ... ... деп те ... Сол ... алпысыншы
жылдардан бастап прозаға ден қойды» /6.30/.
Әдебиет айдынына жазушылардың барлығы ... ... ... ... ... ... көшіп отырады. Бұл оның поэзия ... ... ... сол жанр ... ... ... өлең ... сөзбен өруге, еңбек етуге апарады.
Тәкен Әлімқұловтың шығармаларын оқып отырып біршама тарихи тұлғалардың
тағдырынан хабардар ... ... ... ... ... азық ... сол ... шығарммаларына қазық еткен ... ... ... ... ... қай ... шығармаларын алсаңыз,
мейлі ол өнер тақырыбын, мейлі өндіріс тақырыбын, қала не ауыл тірлігін
қозғасын, бірінен бұрын ... ... ... ... ... ... ол көркем әдебиеттің негізгі нысаны – адам, адамның рухани дүниесі ... ... жан ... ... ... ұмтылады, күш салады. Әдеби
шығарманың тарихи шындықпен астасуын қалайды. Өз жан дүниесін, сезімін,
басынан өткен оқиғаларын тарихи тұлғалармен бірге ... ... ... өз ... ... ... үнемі айтып отыратын Тәкен бір
жолы:
- Сүгір ... ... ... ... ... ... жазушы болар
ма едім, болмас па едім, - деген еді. ... ... да ... жаны ... әдебиеттегі орнын айқындап та тұрған тақырыбы
осы шығар. Әйтеуір, Т.Әлімқұлов өскен орта ән мен жырдың бесігі, қобыз
бен ... ... Бұл ... ауыз ... ... ... ... ән мен күй, өлең-жыр елдің қалыпты тірлігіне тыныс болып ... Бұл ... ... ... өміріне, қасиетіне, дүниетанымына ... емес пе?! ... ... ... ... жай ... ... әуезді деп атап айтып кеткен жоқ па?!
Т.Әлімқұлов елге келгенде құдды бір бұрынғының салдары секілді ... ... ... топ ... серіктері, әрине, елдегі өнер ...... ... ... жазушы өмірінен бір-екі үзінділер келтіре кетсек:
«Тәкең жеке бөлмеде кешке дейін жалғыз ... қояр еді. ... ... жақсы көретін. Ондай сәттерде кешке дейін шалқадан түсіп жатып
алып, «Қаратау шертпелерін» тыңдайтын.
...Тәкен халық өнерінің ежелгі түрлерінің ... де ... ... ... қобыздық күйлер мен шертпе күйге қатты еліктеуші еді. Шертпе күй
тыңдағанда насаттанып, балқып, тіпті масаң ... ... ... пен ... ... ... ... еді» /7.361-362/. Осылай
деп еске алады қарындасы Патсайым Пәрімбекова.
Әдеби шығарма ... ... жату ... Сол үшін ... ... ... жүріп отыруы абзал деп білеміз. Егер ол, мысалы, ... ... ... ... болса, онда оны сезіну керек, соның
ішкі қабатына ... ... ... ... әңгімесін жазудан бұрын Тәттімбеттің көзі тірі
немересі Шайхы деген ... хат ... ... ... ... «Сары
жайлау» күйін үйренуіме тура келді. Оны күйсандықта Ахмет Жұбановтан,
домбырада Баймұқан Тоқтаровтан үйрендім», - ... ... ... ой ... ... бері Тәкен Әлімқұлов тарихи тұлғаларды, өнер ... ... ... ... деп жатырмыз. Олар сонда қандай
тұлғалар болды? Әңгімелеріндегі, повестеріндегі, ... ... ... ... ... ... ... Сәкен, Әбікен сияқты
образдардың көркемдікпен астарланған бейнелері. Бұл кейіпкерлердің
барлығы ... ... ... ... ... ... тұратын биіктер.
Т. Тоқбергенов бір сөзінде: «Тәкен өзінің «Қараойымен» классикалық
әдебиетке қадам ұрды», - ... ... бұл ... ... ... дауылпаз ақын өмірінің соңғы
сәтін ... ... ... ... ақырғы кезі де, өлімі де
осы Қараойда өтеді. Қараой жер атауы. Жай ғана Махамбет дүниеден өткенде
жер дүниенің ... күй ... ... ... ... құшақтап, қыздай сыңсыды. Нұрсұлтан етпеттеп еңіреді.
Жас бала шырылдап, үй айнала берді.
Үй маңынан бота боздады. Өрістен енесі ... Түйе ... ... ... доғарады» /7.128-129/.
Ер-азаматын жоқтап жары, баласы шын мәнінде жылаған шығар. Ал ботаның
боздауы, енесінің ... ... ... ... ... ... адамзатпен бірге табиғаттың, жан-жануардың да ... ... ... ... ... өрнектейді. Сол түні ... да ... ... ... Махамбет ақынның өмірін ... ... ... кең ... ... етіп ... ... талантын
тағы бір рет айқындайды.
Жазушының күй құдіретін жеткізуде домбыраның, қобыздың, ... ... ... сол арқылы оқырманның жүрегіне қалай әсер ету
керектігін суреткер дәл ... ... ... күйші, домбырашы Сүгірдің өзінің күйі
«Телқоңырдың» тууымен бірге адамның ішкі сезімін, ... ... ... ... ... күй оның біраздан бері ... ... ... ... ... күйдің аяғы аяқталмай қала береді. Мұның себебін жас
әке бөпе қадіріне құныға қоймағандығынан іздейді. Бұл ... ... ... ... ... қызыл құлынның пышаққа ілінгені, құлынын
жоқтаған биенің өзінің құлынымен тел өскен құлынның телінгені ... ... ... ... арқылы тапқандай.
Тәкен Әлімқұловтың шығармашылығын жеке зерттеу еңбегіне арнаған ... ... ... ... мынадай ой-тұжырымын айтады.
«Жанары жаудыраған жас құлынның тағдыры адам тағдырымен астасады.
Ақырында күй ... ... ... жан дүниесін астан-кестең еткен бұл
тосын оқиға іс-түзсіз кетпейді. Құлынның ... ... ... дауысын,
қасқағым сәтте құлынынан айырылған биенің аналық сағынышы мен шерін жүрек
сыздататын күйге сыйғызған Сүгір ... ... ... бас иесің.
Осының барлығын қаламгер тамылжыған тілмен, ... ... ... отырып көкейіңе құяды» /8.102/.
Сол күйді сезімтал ... ... ... мәтіннен сезініп
көрсек.
«...Енді шертіс те, шымшыс та өзгерді. Өкініштің ... ... ... ... еркелеп шыға келді. Бейне қу шанақтан қызыл құлын
кісінегендей болды. Жіңішке, әсем әуез төгілді. «Тәйри-тәйри, ... ... те ерке ... ... ... ... ... бара-бара
құлшына кісінеп кетті. Жансыз ағашқа жан бітті, ыңқылдады. Пернелер иіп,
екі ішек еңірегенде, көк бие қоса ... ... ... еміренді.
Қоңыр құлынды иіскегенде жаудыр көзі жасқа толып кетті.
Бие иіді...
Күйші бусана балқыды...» /7.199/
Міне, Тәкен Әлімқұлов атақты «Телқоңырда» сөз маржанын ... ... ... ... ... құдіреті ақыл иесі адам түгілі, есті жануар
жылқының да ... ... ... ... ... Әлімқұловтың тарихи тұлғаларды жазумен қатар өнер иелерін де,
солар тудырған күй өнерін де, ... ... ... да ... етіп
көрсетеді. Міне, сондай шығармаларының бірі – ... ... ... да өз сиқыры болатынын енді түсінгендейсің.
Қаламгердің шығармаларын байқап қарап ... ... ... ... журналист арқылы баяндалады. Мысалы, «Ақбоз ат» романындағы
Елеусіз Досов, «Сейтек ... ... ... ... «Сары
сыбызғыдағы» екі журналист Әшрафи мен Дәріпбек сияқты кейіпкерлер
кездеседі. Мүмкін ол өмірдегі ... ... ... де ... ... ... екі журналист, бірі – Дәріпбек Тілеуқабылов,
екіншісі - Әшрафи Нұрғалиев аттанады. Олар сыбызғының сырын ұғуға, білуге
келе жатыр. Бас ... ... ... сыры жұмбақ сыбызғышы ... ... ... оқшау Қаракөл деген көлдің жағасында тұрып
жатады. Осы үйге ... ... ... ... ... ... да
сыбызғыны ойнату болады. Біразға дейін шешілмей ... ... ... ... ... сыр ... келеді.
Бір жағынан жұмбақ шешусіз қалса, көрге обал екенін түсінеді. Мәлкенің
«Ұрлық қылсаң жалғыз қыл, екеу болсаң бірі айғақ» дегендей, өз ... Бала ... ... ... ... ... ... болғанын айтады. Бірақ қаншалықты суытаяқ болып ... де ... ... ... Сондықтан да жеті мүшел жасаған қарт ... енші ... ... ... соншалықты ауыр болса да, ол қолына сол күні сары ... Ол оқыс ... ... ... сыбызғыдан іздейді. Алты тынысты
аспапты ... ... ... оқып ... болсақ:
«Әуелі нәзік ызың шықты. Ызың бірте-бірте ... ... ... ... ... Сұйық сарын бара-бара нәрлі әуезге
айналып, дәмді наз, ащы нала ... ... ... ... ... ... ... түсіп шыққандай нәзік мүсінденіп,
асатаяқтың уілдеуіне,шаң қобыздың ысқыруына ұласты. Баршасының ... ... ... ... неше алуан дыбысты , ырғақты, үнді
сапырылыстырып, түйсікті дүние тудырды» /7.106/.
Сыптай ғана аспап ... ... ... ... бірге
куә болып отырмыз. Сан түрлі аспаптың дыбысын, ырғағын шығарған шағын
ғана сыбызғыға қалай таңданбассың...
«Сайрағыш құстың ең ... ... ... ... ... ең
шағыны – сыбызғы. Бұлбұл әнін естіртіп, тәнін көрсетпейді. Сыбызғы ... ... ... ... - дейді Т.Әлімқұлов.
Әдебиет есігін жырмен ашқан сыршыл суреткердің «Ақындық туралы ... ... осы ... ... ... әуен әлдилеген бесігімнен,
Сыбызғы жеткен сыңсып есігімнен.
Құлаққа мұң мен бақыт түгел дарып,
Уантар өмір бойы қос уілмен.
Тұла бой уыз жырдан ... ми жас ... ... ... ... ... жылдың
Қыранның тұғырындай дәйектенген.
Көрдім көп жақсылықты, жамандықты,
Жомарт жан қарсы ап мені, сараң бұқты.
Қатпаған бұғанама ... ... ... ... тамам жүкті.
Сыбызғы, ән әлдилеген бесігімде
Ұштасты талмаурай кеп осы күнге.
Болдым жақ ... ... ... ... ... ... түз, ... жолы тарау-тарау,
Тосады тоғысардан көңлі қарау.
Жүрегін жалау етіп өтеді ақын,
Жанады қызғалдақша жалғыз жалау! /9.90/
Қарымды қаламгердің, сыршыл суреткердің ... ...... ... Ақан сері, Сәкен, Ықылас, Сүгір сияқты бейнелерін
жасаған шығармаларының барлығы дерлік осындай сырға, ... ... ... ... толы деп айтсақ артық болмас. Біз бұл жерде
екі-үш шығармасынан ғана сөз қозғадық.
Көркем шығарманың ... ... ... ... Т.Әлімқұлов
әлеуметтік болмысты көркемдік шындықпен бірге алып ... ... сері ... да ... ... ... да осы ... шындығынан алшақтамайды. Бірақ, шындығында, тарихи шындықтан көркем
әдебиет алшақтаса, тарихи тұлғалардың өмірінің бір сәттік ... ... ... ... ғой. Ал ... ... ... де өмірде болған жандарға ұқсайды.
«Әдебиетте өмір туралы жазу бар. Өмірдің өзін жазу және бар. ... ... ... ел аралап, жер көріп, әр түрлі кәсіптің адамымен
бел шешіп сөйлесемін. Сыр жармайтын пенде болмайды. Оның ... табу ... ... төзімділік керек. Бүгінгі еңбек адамдарының тіршілігі,
қарым-қатынасы, дүниетанымы, кәріқұлақтардың өткен-кеткеннен шерткен
әңгімесі болашақ ... ... ... - ... ... ... ел
аралағанда елді, жерді, адам тағдырларын естіп, көріп, соны ... ең ... ... айналдырады.
Жаратылыстың жұмбағын, тылсым табиғаттың сырларын, адамзаттың ішкі жан-
сарайын, жан-жануардың сезінуін, түрлі құбылыстардың құпиясын ... ... ... туындыларын нағыз өнердің ғажап күйі деп
атауға болады.
Француздың ұлы жазушысы О.Бальзак былай деген ... өнер ... ең ... мен ... ... сөз ... қиын ... болмаса болмайды ғой, оны кез ... адам ... ... ... бермейді.
Тәкен туындыларында сөз өнерінің қыр-сырына ... ... ... сөз ... өнер ... шетінен сыршыл,
сезімтал жандар және олар, ... ... ... боп ... ... ... ойланғыш келеді. Дарақылық, жуандық, тасырлық ешқайсысымен
үйлеспей ... ... ... байқалады. Бұлай жүк артпаса,
кейіпкерлер маңыздылығын сезінбейді.
«Проза жүкті қаншама көиерсе, соншама нәзіктікті де талап етеді. ... ... ... жандандырып, әрлендіріп, ұлғайтып жатпаса, текстің
сорлығы», - ... бар ... ... Тіл ... осы ... оның өз
прозасынан толық табылатынын айтуымыз керек.
Ғалым Қ.Әбдезұлы Тәкеннің тіл шеберлігі, бейнелеу, суреттеу ... ... ... ... ... көрсетеді.
«Біріншісі – сөздерді қосарлап қолдану. Осы әдіс арқылы сөздегі
образдылықты, бейнелілікті, ... ...... ... ... ... ... ойнату, ой
тереңіне тарту.
Үшіншісі – пейзаж, ... ... ... ... Сол ... жан ... тереңдеу, оның мінез ерекшелігін екшеп көрсету.
Төртінші – юмор, сатира, сарказм элементтеріне жазушының көп ... ... ... ... оның ... орнымен, ұтымды,
ұтқыр пайдаланатындығы.
Бесінші – тарихи деректерді, тарих көздерін шығарма арқауына молынан
кіргізгендігі. Мысалы, Махамбет пен Ақан сері ... ... ... ие ... көп ... ... ... тарихи кезең
шындығының боямасыз, шынайы көрініс беруі көбінесе осының арқасы.
Алтыншысы – ... ... ... ... басқа да
көптеген құнды тарихи мұралардың көркемдік қуатын оқиға өрісін ширатуға,
тереңдетуге ... ...... өзі әр ... ... өмір бойында ел арасынан
жиған-терген, естіген, хатқа түсіріп, жадына тоқыған халықтық тіл мәйегі
– қанатты сөздерді, мақал-мәтелдерді, ... сөз ... ... ... сөзіне, авторлық баяндауларға орнын ... ... ...... ... ... ... өрнегі мейлінше дара сөздер
мен сөз тіркестерін дәл тауып ... ... ... ... ... өнер ... өсімдік, тал-
шөп түрлері, төрт түлік мал, аң-құс, т.б. сол сияқты ұғым-түсініктердің,
киелі, қасиетті саналатын ... ... ... ... ... арнада тоғысуы, көрініс табуы.
Тоғызыншы қырын – оның туындыларының шынайы ... ... ... оның ... ... ... ... қоңыр
самалдай есіп, жаныңды тербеп отырады» /8.13-16/.
Т.Әлімқұлов шығармашылығы жөнінде ... ... ... ... ... ... ғасырдай ана тілдің кестелі отауында дидарласып
келе жатқан Тәкен Әлімқұлов – ешкімге ұқсамайтын дара ... ... ... ... ... - өнер ... ... Шоқан, Махамбет,
Сейтек, Сүгір, Ықылас туралы қаламгер хикаяларынан да осындай көп дүние
түйгенбіз. Зобалаң заман сарыны, аяулы ... көз ... ... ... ... өзі ... - өзі тән ерекшелігін
бағалайды /10.193-195/.
Ғалымдардың пікіріне қосылып, мынадай ой түйеміз, бір басына бірнеше
өнердің ... ... ... ... бір сырлы» қаламгер.
Өзіндік салынған жолы, тарихы, теориясы бар ... ... бір ... ... ілім – ... ... ғылымының
қайнар бастауында бәрімізге белгілі заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар
Омарханұлы Әуезов тұр. Өмірін, ... ... ... тәлім-тәрбиесін,
көрген азабы мен көтерген мұңын, оған қоса бала Абайды, әке Абайды,
есейген Абайды, дана ... дара ... ... басысн қосып, «Абай
жолы» атты роман-эпопеяда тоғыстырады. Содан бері абайтану ғылымы
қалыптасып, көптеген зерттеу ... ... ... ... ... ... А.Нұрқатов, Х.Сүйінішәлиев, З.Ахметов,
М.Мырзахметов, ... ... т.б. ... ... ... Осы зертеуші-ғалымдарымызбен бірге басқа да қаламгерлердің
қатарында айтуымызға болатын жазушы әрі сыншы – Т. ... ... ... ... әлеміне еніп, ойлы толғамдарын қалдырған.
Тақырыбымыздың тамызығы абайтану ... оны ... ... ... негізі ХХ ғасырдың басындағы Алаш азаматтарының зерттеу
еңбектерінде қаланғаны бүгінде белгілі. Алайда олардың Абайды ... ... мен ... ... әлемді бағалаудағы
еңбектері 1988 жылғы ... соң ғана ... ... ... ... және ... айналымдарға ене
бастады. Сонымен, абайтанудың ... ... ... ғасырдың басынан-ақ
бастау алған болатын деп айта ... ... ... ... ... ... деп ... Оның А. Құнанбаев дүниеден
өткеннен кейін өз қолымен қазанама мәтінін жазып, “Семипалатинский
листок” жариялағаны ... ... ... ұлы ... ... ... Ахмет
Байтұрсыновтың да мұрындық болғаны аян. “Қазақтың бас ақыны” деп атап,
ұлы Абайға 1913 жылы өзі редакторлық жасаған ... ... ... Абай ... туралы былайша ой толғаған:
“1903 жылы қолыма Абай сөздері ... ... ... Оқып ... ... сөзіндей емес, олардың сөзінен басқалығы сонша, әуелгі
кезде жатырқап, көпке дейін тосаңсып отырасың. Сөзі аз, мағынасы ... ... ... ... шапшаң оқып шықсаң, азына түсініп, көбінің
мағынасына жете алмай қаласың. Кей сөздерін ойланып, дағдыланған ... мың ... ... да түсіне алмайды. Не мағынада айтылғанын
біреу баяндап ұқтырғанда ғана біледі” ... ... ... ... ... хақында айта отырып, ақынның өмірі, өскен
ортасы,орыс әдебиетінің ықпалын баяндайды. Мақалада “Өлең сөздің патшасы,
сөз сарасы” өлеңін береді.
“Абайдың асылын танып, ... баға ... ... ... өлең ... ... Абай сөз қылған, сол сөздерінің бәрінде де ... әр ... ... білгені көрінеді. Абайдың өлеңдері қазақтың басқа
ақындарының өлеңінен үздік артықтығы әр ... ... ... ... арғы
асылын қарап сөйлегендіктен. Басқа ақындардың сөзге шеберлігі, ... кем ... да, ... кем ... даусыз”, - деп таныған
Ахмет ... Абай ... ... ... ақын ... қадір-
қасиетін, табиғатын, сыры мен сипатын ашуға күш салды. Бұдан ... ... ... ... ... ... ... сөздерін арнаған. Мысалы
“Әдебиетіміздің негізіне қаланған бірінші кірпіш – Абай ... Абай ... ... деп, ... ... ... сілтеме жасауға жүйрік
М.Дулатовтың, Абайды хакім тұтқан ... ... атты ... ... алғы сөзін жазған Ж.Аймауытовтардың бұрындары арнайы сөз
болмаған еңбектері қазіргі таңда қарастырып, ... ... ... қаланды деп айтуымызға мол мүмкіндік береді.
Бұл салада Абайдың шәкірттері, өз баласы Тұрағұл мен ... ... ... да ... ерен ... ... ... қауымға
мәлім. 1909 жылы Петербургте Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағы жарыққа
шығады. Екі ақынның ... ... ... Сол ... ... Абайдың өмірбаяны туралы дерек жазылады. Сонда:
“Абай жазған өлеңдерінен басқа, әншейін отырғанда көбінесе өзінің
қызықты көріп, көңілі ... ... сөз ұғар ... ... ... жаңа ... байыпты жас жігіттер ортасында өзге ел сөзі, шаруа сөзі
сөйленбей, өзінің білгенін, сезгенін айтып, адамның ... ... ... ... ... ... ... қалай іздеуге керек,
өмірді қалай кешірсе жөн болады, бұрын қандай ... ... ... ... ... ... ... нетүрлі насихатпен болсын,
жастарға ғибрат болып, адамшылығы ... ... ... ... ... ... болса да, еш жалықпай ынталы көңілмен бек рахаттанып ... ... ... - деп еске ... ... бұл жерде осы есімдерді абайтанудың арғы бастау бұлғы, қайнар көзі
деп білгеніміз дұрыс. Ал абайтанудың нағыз ғылыми ... ... ... иесі ... ... орны ... шығармашылығына қайтадан жүйелі, дәйекті түрдегі дұрыс
көзқарастың қалыптаса бастағанын 1933 жылы ... ... ... ... ... ... өмірбаяны берілген) және 1934 жылы жарық
көрген І.Жансүгіров, Қ.Жұбанов секілді белгілі ... ... ... ... ... - дейді белгілі
абайтанушы ғалым Зәки Ахметов /13.7/.
Шындығында, абайтануды дербес ғылым саласы ... ... ... ... З.Ахметов талантты жазушының зерттеуін ары қарай былай
жүйелейді:
“Әуезов өзінің “Абай жолы” ... ұлы ... ... ... дүниежүзі оқырмандарына толық танымал ... ... ... ... да ... ... еңбек етті. М.Әуезовтің Абай
жөніндегі зерттеулері осы ғылымның мызғымас негізі боп табылады. М.Әуезов
1933 ... 1957 ... ... ақын ... ... оларадың
ғылыми басылымын жасауда орасан зор еңбек етті. Бұл басылымдар ... ... ... мен ... бірнеше қолжазбасы негізінде жүзеге
асырылды. ... 1957 жылы ... ... ... көрген, Мұхтар
Әуезовтың басшылығымен және тікелей қатысуымен ... ... екі ... ... ... ... ғылымындағы елеулі
табыс болғанын атап айту қажет. Алдағы уақытта осы ... ... ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы ізденіп, саналуан
деректерді зерттеп, жүйеге түсіріп, Абайдың ғылыми өмірбаянын ... ... ... ... ... ... ... сүйемін. Менің
бала күнімнен ішкен асым, алған нәрімнің барлығы да Абайдан. Таза әдебиет
сарынына бой ұрғанда маған Абай ... сөз – ... ... ... ... ... бар ... Абайды сүюім үнемі ақылдан туған, сыннан
туған сүйіс емес, ... ... ... кір жуып ... кескен жерді сүюмен
барабар болатыны бар, деген сөздері абайтану ... ... ... ... Абайдың өмірбаяны, жас шағындағы шығармалары,
лирикалық өлеңдері, ... ... қара ... ... ... ... ... еңбек қалдырған жазушының мұрасы
бүгінгі біздің ұрпақтың да, келер болашақтың да баға ... ... қала ... ... ... ... ... мазмұнын екі
кезеңде қарау керектігін айтады. “Абай тану жұмысы көлемі, сан-сапалы,
ғылымдық жолмен тек ... ... ... ... ... мәдениетіміздің заманында ғана молайды.
Бірақ бұл сөздерге қарап революциядан бұрын Абай жөнінде еш нәрсе
жазылмады, ... ... ... Абайды танудың басы, алғашқы
адымдары революциядан бұрын басталған” /14.14/.
Революциядан бұрын ақын жинағының жарыққа шығуы және ... ... ... ... де ... “Революциядан кейінгі Абайды тану,
әсіресе соңғы кезде ерекше үдей бастады. 1920 ... ... отыз ... Абайды тану ісі неше салада жыл санап үдеп, өркендеумен ... ... ... ... ... өз шығармалары шығып және Абайдың
өмірі мен шығармалары туралы жазылған мақалалар, жеке кітаптар, үлкенді-
кішілі зерттеулер аса көп боп ... айту ... - деп ... бар күш-қайратын салғанын айтып өту ләзім /14.20/.
Абайтану саласына арналған еңбектердің барлығының да құны ... ... 1950 ... ... жеке ... ... зерттеу
нысынына айналды. Белгілі әдебиетші-ғалым Тұрсынбек Кәкішев былай дейді:
“...1954 жылдан бері қарай қоғамдық ғылымның әр ... Абай ... ... ... насихаттама еңбектер шықты. Бұған қоса, Абай
шығармалары мен ... әр ... ... ... ғылым өкілдері
жиырмаға тарта диссертация қорғағанын айтсақ, ... ... ... бір ... айналғанын көреміз” /15. Оңаша отау./.
Одан бері қарай да абайтануға арналған ... саны екі ... ... айтсақ қателеспеспіз.
Ғылыми монография арнап, абайтану ғылымына өзіндік қолтаңба қалдарған
әдебиет зерттеушісі, сыншы, ...... ... 1966 жылы
шыққан “Абайдың ақындық дәстүрі” атты монографиясында ақын ... ... ... көрсетеді.
“Өткен ғасырдың қазақ әдебиетінің алдында ұлан-асыр екі міндет тұрды,
- дейді ...... – со ... ... өмірін, халық
тіршілігін ақиқат қалпында шыншыл бейнелеу. Екіншісі – осындай ... ... сай ... ... ... ... Сайып келгенде бұл шын
мәнісіндегі жаңа тұрпатты әдебиет жасау міндеті еді. ... ... осы ... орындап шыққан – Абай”. Әдебиеттегі атқарған
ісін осылай деп бағалаған А.Нұрқатов Абай ... өзі өмір ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік
жағдайлардан бөліп алып қарастыруға болмайтынын айтады. Бұл ғалымның ... Абай ... ... орыс ... ... ... ой ... Осының негізінде мынадай жағдайларды естен шығармау
керектігін ескертеді.
“Ең алдымен, орыстың классикалық әдебиетінің игі ... ... ... ... ... әдебиеті өзінің творчестволық даму,
өрлеу жолында сол әсерден еш уақыт сырт ... ... Абай ... да ... ... ... де осылай болды.
Екіншіден, Абай дәстүрлері және орыс ... ...... жоққа шығаратын, қарама-қайшы тұрған құбылыстар емес. Қайта, олар ... де ... ... та егіз ... ... ... ... поэзиясы, қазақ әдебиетінде ол негізін қалаған сыншыл реализм –
орыстың классикалық әдебиеті дәстүрлерінің жемісі екендігі де аян.
Үшіншіден, Абай ... ... ... және ... бас кезіндегі қазақ әдебиетінің кейбір ... ... ... ең алдымен Абай арқылы, Абайдың ... мен ... ... арқылы барды, сол арқылы
тереңдеп үңілді” /16.249/ Абайдың лирикалық өлеңдері, ... ... ... ... ... ... ... берері мол мұра.
Қазақ әдебиеті тарихының мәселелеріне үлкен ... ... ... ... ... ... ... ғылымында орны ерекше.
Бұлай дейтініміз қазақ әдебиетінің тарихына екі томдық еңбек жазып, соның
екінші томын Абай поэзиясының тіліне арнаған. Әдебиетші Абай ... ... ... Абай ... ... еңбектер туралы айтып
өтеді. Солардың ішінде күрделі ... деп ... ... ... ... Сөйтіп, бұл еңбекті жазудағы ойын айтады.
“...Абай жөніндегі негізгі еңбектердің тізімін келтіргендегі ... ... ... “Абайдың поэзиясының тілі” жөнінде не бар, не
жоқ, осының бетін ашу. Бұл тақырып туралы ... ... ... ... Абай ... тілі ... жылдары айрықша зерттеліп,
соның негізінде 1948 жылы “Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және ... ... - ... ... жеке ... болып басылып шыққан. Қазір
сол еңбекті өңдеп, кемшіліктерін толықтырып осы кітаптағы Абайға арналған
бөлімнің екіншісі етіп ... ... /17.81/. ... ... ... бірі Абай поэзиясының тілін түбегейлі зерттеген алғашқы
ғалымдардың бірі деп айтуға толық құқылымыз.
Қ.Жұмалиев еңбегінде Абай ... ... және ... ... ... Абай өз дәуірінің ... ... ... ... деп ... ... ең ... өз дәуіріндегі
және өзінен бұрынғы мәдениетсіздікті, жалқаулықты, ру ... ... ... ... ... ... дамуы үшін, оның
басқа елдің қатарына жетуі үшін бұл әдеттердің бәрі де тұсау болатын,
бөгет болатын қылықтар деп ... ... ... ... ... ... арқылы қарсы шықты. Ғалым ақын қаламынан туған осындай өлеңдерінің
бірнешеуін келтіреді. Мысалы ... ... ... ... алады.
“Сегіз аяқ” Абайдың өз кезіне көзқарасының қорытындысы тәрізді өлең.
Ұятсыз, арсыз салтынан,
Қалғып ... ... ... ... ... шыққаны.
Күпілдек мақтан,
Табытын қаққан,
Аңдығаны, баққаны... –
деп, надандықты, жігерсіздікті, ... ... ... ... ... ... өтірік, мақтан тәрізді елді аздыратын ... осы ... ... ... бетін ашады”, - деп ғалым әрбір өлеңдрін
талдап отырады /17.86/. ... ... және өнер ... ... ... ... қалмайды. Абай жайлы жазамын деген зерттеушіні
бұл ой толғандырмай қоймайды.
Монографияның көлемді бөлімін Абай поэзиясының ... ... ... ... ... талдаған десек, артық айтпағанымыз.
Бөлімнің ... ... ... ... ... сөзі жазылған. С.Мұқанов
Қажым Жұмалиевтің еңбек жолы туралы айтып, ... ... ... бұл ... бір бағалы бір бағалы жері – ... орыс ... ... ... қазақтың шын мағынасындағы көркем
әдебиетін жасаушы, ... ... ... ... ... ақын ... ... “Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай ... ... ... да ... ... ... Өз ... осындай жоғары
бағаланған еңбектің құндылығы мол.
Абай өлеңдеріндегі архаизм, диалект, шет сөз, жаңа сөз, ... ... ... ... Бұл ғалым Абай сөздерінде
диалекті бар ... біз ... ... ... диалекті жоқ деп
тұжырымдайды. Бұл туралы ... ... оқи ... ... қатар бейнелеу
құралдары - метафора, метонимия, синекдоха Абай өлеңдерінде ... ... ... көруге болады. Монографияның қорытындысында Қ.Жұмалиев былай
деп ойын аяқтайды:
“Абайдан ... ... ... ... үлгісінде өсіп, өркендеді. ХХ
ғасырдың бас кезінен ... күні ... ... өлең ... тілі ... ... ... тарихының қатарына қосылған қазақ ақынын табу
қиын. Бұл мәселенің бетін ашу – ... ... ісі. ... ... ... ... ... зерттеу үшін де Абайдың алдында не ... өзі не ... ... ... бір ... бұл еңбекте негізінде беті
ашылса, мақсаттың орындалғаны, келешек ... де жол ... ... ... ... ... ... тек кешегі тарихты білу
ғана емес, бүгінгі ... білу үшін де ... ... ... 356/. Иә, бұл ... да ... ... ісі еді.
Белгілі сыншы, әдебиет зерттеушісі Тұрсынбек ... ... даму ... ... кейінгі жылдарын жемісті деп атайды.
“1945 – 1985 жылдарда Абайтану саласындағы ізденіс-зерттеулердің ... ... ... ол өз ... ілім ... қаралып, оның тарихы
басып өткен жолы М.Мырзахметовтың жәдігерлігімен жарқырай көрінді”, - ... ... ... ... қалмағанын айтады /3.445/.
Міне, ғалым, ұстаз Мекемтас Мырзахметов абайтану ... ... ... ... кешірген тарихын сипаттайтын “Абайтану тарихы” атты
монографиясын арнайды. Абайды танудың алғашқы ... Абай ... ... ... және әр сала бойынша зерттелуін қарастырады. Бұдан соң
Абай мұрасының 1940 ... ... ... ... насихатталуы, абай мұралары туралы ... ... ... Абай ... осы ... ... жеке ... монографияға
тақырып болғанын атап айтады. Мысалы, атап ... ... ... жүз ... ... қарсаңында шыққан “Абай” (Жизнь и творчество)
атты еңбегі, Ә.Жиреншиннің 1949 жылы орыс тілінде жарияланған ... и ... ... ... ... ҚЖұмалиевтің 1948 жылы жарық көрген
“Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының ... ... ... ... ... ... 1950 жылы ... тілінде “Абай
Құнанбаев” деген атпен, ал 1959 жылы “Абай және ... ... ... ... ... ... жарияланды /18.122/
М.Мырзахметовтың бұдан ... да ... ... ... ... ... ... зерттеген еңбегі осыған дәлел.
Қазіргі кезде Абай мұралары жан-жақты, ... әр ... ... ... т.б. ... ... ... қаралу үстінде.
Ал енді, Тәкен Әлімқұлов “Жұмбақ жанда” Абай өмірін, шығармаларын
қалай ... ... және ... ... зерделегенін келесі
бөлімнен таныса аласыз.
ІІ бөлім
Абай шығармашылығы және
Т.Әлімқұловтың танымдық,
теориялық тұжырымдары
Өлең - сөздің ... , сөз ... ... ер ... ... ... жылы тиіп,
Теп-тегіс, жұмыр келсін айналасы.
Тілге жеңіл, жүрекке жылы тиіп отыратын ұлы Абай ... ой ... ... ... ... Уақыт озған сайын, замана
өзгерген сайын Абай мұралары әр ... ... бар ... ... ... ... ... қоры мол деп Шекспир, орыс әдебиетінде
Пушкин аталады. Ал бізде сөздік қоры ... ... тең ... суреткер
сирек. Алдыңғы екеудің жазғаны көл-көсір болса, Абайдан қалған шығарма
небәрі екі-ақ том. ... ... ... қоры мол ... ... ... ... ақын, - дейді Тәкен Әлімқұлов. Расында, ... ... ... ... ұлы ... еді. Сөз ... тіл ... Тәкен Әлімқұлов Абайдан үлгі-өнеге алған, ... ... ... ... ... ... қиыншылықтарын түсіндіруге
талпынады.
“Қазақ әдебиеті” газетіне 2002 жылы берген ... ... ... ... ... көп ... сыр ... аузынан тастамайтын, көп өлеңдерін жатқа білетін”, - деп
Тәкеннің ылғи да Абай ... ... ... ... етеді /19.6 /.
Ал кейіпкер тілінде қаламгер қалай сөйлетеді ... соны ... ... ... ... журналист Дәрмен Нұсқабаев ылғи да
Абайдың өлеңдерін ... алып ... ... ... ... ... қоңыр самал соқты. Самал ұшқан
гүлдің, піскен жусанның исін аралас ... ... ... ... ... атын ... және де Абай ... түсті.
Көк-ала бұлт сөгіліп,
Күн жауады кей шақта.
Өне бойың егіліп,
Жас ағады аулақта.
Жауған күнмен жаңғырып,
Жер көгеріп күш алар.
Аққан жасқа қаңғырып,
Бас ауырып, іш ... бәрі ... ... ... ... бәрі ... деп
түйді Нұсқабаев, – Абай аулақта жылағанын жасырмайды. Біз жасырамыз. Неге
жасырамыз? Біз басы жұмыр ... ... бе?” ... ... ... ... арқасында Тәкен Әлімқұлов ұлы
тарихи тұлғаға шама-шарқы жеткенше ... ... ... ... ... сөздерін анықтап бергісі келеді. Сөйтіп, сын саласындағы сыншының
ірі еңбегі “Жұмбақ жан” дүниеге ... ... сыни ... ... жан”
аталуында мән бар сияқты. Абайдағы ... пен ... ... ... ... болған деп ой түйеміз. Себебі, өмірде
Тәкен Әлімқұловтың бізге беймәлім ... көп ... ... “Не ... айтпайтын” құпияға толы сыршыл жазушы ма деп қоямыз.
“Тәкен Әлімқұлов әу баста ақын боп ... ... боп ... ... ... ... ... жанрында шеберлігін ұштаған Т.Әлімқұлов сын
саласынан қол үзіп қалғанға ұқсайды. Бірақ сыншы проза ... ... ... ... ... ... - Абай шығармашылығы жайында 1972
жылы “Жұмбақ жан” атты сыни ... ... ... Бұл ... жазушы арнайы
дайындықпен үлкен ізденіспен келген. Тәкен Әлімқұловтың өмірі ... ... ... ... ... КСРО ... Одағы
мұрағатында құжаттар сақталған екен. Соның бірі – 1970 жылы КСРО Жазушылар
Одағының ... ... ... өз ... ... өтініші.
Онда жазушы он төрт жыл бойы қазақ әдебиеті бойынша кеңесшілік ... ... еш ... ... ... жан-жақты байығанын айта
келіп, қызметінен босатуын сұрайды. Бұған себеп денсаулығының сыр ... да ... ... ... ... ... ... қарап шығып, жазуына рұқсат алу еді.
“Әдеби қорға 300 сом ... ... ... ... жүктеген Абай Құнанбаев жайлы кітабымды толық бітіріп шығу үшін
маған Семей мен Шымкент ... екі ... ... ССРО ЖО Әдебиет қоры
атынан әр тәулігіне он сомдық қаржы мөлшерімен іссапарға шығуыма ... ... - деп ... Тәкен Әлімқұлов /20.216/. Демек,
қаламгердің Абай ... ... ... ... ... ... бірі етіп қойғандығын байқай аламыз.
“Жұмбақ жанның” бастапқы нұсқасын Мәскеудегі Әдебиет институтында оқып
жүрген кезінде жазып, институтты ... ... 1954 жылы ... ... елу ... орай “Абай” деген еңбегі жарық көреді.
Аталмыш кітап жарыққа шыққаннан кейін ... ... ... ... ... ... Мәселен, “Қазақ әдебиетінің негізін
салушы” (“Екпінді құрылыс” газеті), “Өлмес мұра” (“Әдебиет және искусство”
журналы), “Сөз ... ... ... ... ... “Абайтану
туралы” ( “Қазақ әдебиеті” газеті) атты т.б. мақалалары көптеп саналады.
Алғашқы “Абай” мен қазір бізге ... ... ... аралығында
көркемдік белгілеріне тоқталмай, тек көлемін ғана айтқанның өзінде, айтулы
айырма бар. ... Абай ... ... ... нұсқасында бар болғаны екі
баспа табақтай кішкентай ғана дүние болса, соңғы нұсқаның ... он ... ... ... бұл екі еңбегі де Абайдың екі ... ... ... ... өлер ... адам өлмес,
Ол бірақ қайтып келіп ойнап-күлмес, –
деген өлең қатары алынса, соңғы нұсқада эпиграфқа Абайдың:
Жүрегіңнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ ... оны да ... ... жыр жолдары келтіріледі. Осындай жырлармен Тәкен ... ... ... ... ... жанын өлең-жырларымен түсіндіргісі келеді.
“Абай тану деген сөз, – ... ... ... – ең ... ... ... орыс ... өткен жолдарын, көтерілген биіктігін анықтау
тұрғысына тірелмек. Ұлттық томаға-тұйықтық Абайға жүрмейді. Қара сөзінде:
“Әкесінің баласы – адамның ... ... ...... деп ... ... нақыл айтқан ойшыл Абай зерттеуші атаулыны ... Абай тану ... ең ... осы ... ... /21.3/. ... ойы ... “орыс тілі – дүниенің кілті” деген сөзіне саяды.
Абайтану асқарында ... ... ... теңеулер айтып,
ақынды қараймын, зерттеймін деген зерттеушіге көп ізденіс, мол дерек керек
екенін түсіндіреді.
Абай – қазақ елінің көш ... ... ... ... оның бір ... ... ... рухани өмірінде қаншалықты
құнарлы қызмет атқарғанын уақыт дәлелдеп келеді. ... ... ... өз халқының дәуір-дәуірлік шежіресін жасап кеткен Абай
өзінің дара ... да ... ұзақ ... Абай ... ... ... ... оның көңіл күйі, көкей көксеуі, өкініші, уанышы,
арманы, үміті бірден емес, бірте-бірте баян тапқан. ... ... ... ... ... ... бөлек пенденің терең
тебіренісі арқылы шежіреленеді. ... ... ... қара ... қан, қинаған жан, өткелсіз өксік өзінің ... ... ... ... ... сыбаға етеді. Осының баршасында белгілі мезгілдің
бейнесі, дәйекті деректердің таңбасы жатады. ... ... ... әмсе ... бір ... - ... ... тұрғылары түрлі-түрлі екенін айта келе, “биіктігі
біреу ғана” ... “Ол – ... өз ... Оған ... өзі – үлкен
еңбек мектебі” /21.3/.
Әдебиеттің тарихын білу, ... ... ... ағымына ілесу –
жан-жақтылықты тілейтін өзгеше күрделі қабілет. Тәкен Әлімқұлов мұны ... ... ... ... ... ... ... сипатына прозалық
және поэзиялық шеберлікті де қосқанын көре аламыз. Әдебиет сүйер оқырманнан
“барынша сазды, мейлінше бейнелі, ойы ... тілі ... ... ... “Жұмбақ жанды” өмірге бұл қалпынша әкелу үшін нағыз алапат жүрек
болмаса, жадағай сыншылықтың қуат-күші ... етер ... ... тұтқан ақынның сырын, мұңын, жүрегінің түбіне ... ... ... ... ... ... ... жұмбағы көп болады. Бұл жерде бір күнде, бір айда, ... ... ... ... жоқ, ... ... бәлки шеше жататын
жұмбақ жатыр. Қыры қыруар, сыры қиын Абай өз ... ғана ... ... ... да сыбаға қалдырып кеткен.
Тақырыптың да негізгі мақсаты 1972 жылы шыққан ... жан» ... енді ... ... Абай шығармалары түйген ойларын тарқатып,
жүйелеп айтпақшымыз. Сөйтіп, кітапты жазушының өзі ... ... ... ал біз мұны эссе түріндегі сыни ... ... ... деп ... Бұл ... ... толықтырып айтамыз.
Ә, дегеннен Абайдың жұмбақ жанын шешуге ... ... да ... ... ... ... Орыс халқының ұлы ақындары
Пушкин мен Лермонтовтың өлімдері күні ... ... ... Қазақ ұлтының
тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлиханов туралы да жұмбақтықтың бар ... ... ... Абай ... шешу үшін оның ... ғана сыр шертпей,
күллі әлемдік данышпандар өмірбаяны мен құпияларына ... ... ... мен ... ойларын, атақты Руссо, Дидро, Белинский,
Пушкин, Л.Толстой, Гете, ... ... ... ... данышпандардың
өзгешеліктерін аздап әңгіме етіп, оларды Абайдай ірі тұлғамен ... ... әрі ... ... ... тоғыз жолдың торабында өнерді, оның ішінде поэзияны таңдады.
Мұны Т. ... ... ... ... ішкі ... өлеңмен ашып, өлеңмен мұң шағады., өлеңмен
наз төгеді, өлеңмен сыр шертеді. ... ... ... білген ақын
жомарттық жасайтын жерде жомарт та, сараңдық жасайтын жерде ... Ол ... ... ... ... ... кейде суретшіл. Кейде іңкәр, кейде
торыққыш. Кейде ... ... ... ... ... ... ақылгөй.
Осының бәрі оның байырғы болмысының, табиғи дарынының үстіне ... ... ... ... ... ... еді» ... поэзиясының төркіні тым әріден басталады, оның араласпаған
саласы жоқ. Сәбидің ... ... ... ... жұмбағына шейін,
жар-жардан жоқтау жырына шейін, қаһармандық дастаннан ғашықтық дастанына
шейін, ... ... ... ... ... пен ... жүзіндегі
айтысқа шейін поэзия үстемдік жүргізді. Терме, тақпақ, жарапазан ... ... ... сөзі ... ... ... ... дәрежеде болғанын білуге болады. Қазақ әдебиетінің тарихына
үңілетін болсақ, осыны көреміз.
Осылайша, Тәкен Әлімқұлов Абайдың ... ... ... ... керек екенін, сонымен қоса өмір тарихына, заманына, өскен ортасына
зер салады.
Абайдың ... ... ... ... ... Россияға түгел қосылып
болған кезі еді. «Патша ... ... ... ... ... бұл ... тарихи мәні аса зор болғаны мәлім.
Мәдениетке жырақ ғасырлық көшпенділіктің негізі шайқалып, отырықшылық өмір
жаңа нышанын көрсетті, прогрессивтік ... жая ... ... ... ақша ... Қазақ даласына тіршіліктің жаңа түрлері енді.
Жаңа идеялар келді. Экономикалық, рухани жаңа мәдениет бой көрсетті. ... ... 1861 ... реформадан кейін кең өріс алды. ... ... ... даласының байлығына құныға түсті» /22.6/. Абай
заманында қазақ даласында осындай жаңалықтар өтіп ... еді. ... ... ... ұлы ... ... құндылықтарын жұтып
жатқаны аңғарылады. Әрине, бұл кезеңдегі ... ... ... ... деп қарау шарт.
Осы тұрғыдан Абайдың әкесі Құнанбай да қатал, ... ... ... ... осы ... ... ... ұлы жүзге сапар ... ... ... ... Адольф Янушкевичтің күнделігінен
Құнанбай туралы үзінді келтіреді:
«Памяты тамаша, сөзге шешен, табиғаттан парасатты туған Құнанбай ... ... ... Дала ... ... ... қара қылды қақ
жаратын қазы, тақуа Құнанбай өз ... ... ... ... адам. Ол
пайғамбардың даңқына ие. Оған ең алыстағы ауылдардан жастар мен ... мен ... ... ... /22.7/. Пайғамбар даңқына ие
Құнанбайдан қалай Абайдай бала ... ... ой ... ... Тәкен
Әлімқұловтың айтпақ ойы да осы болған шығар. Әйтеуір, осы дерек ... ... ... ... оқуы турасында басқа абайтанушылар секілді ... ... ... алғанын, мағынасыз, ... діни ... ... ... тілдерін меңгергендігін айтады. Бұл жерде Абай шығыс
ақындарын құмарта оқып, соларға еліктеп өлеңдер жазады. Мұнан соң ... ... ... ... Осы ... ... ... орыс әдебиетінің
Абайға қалай ықпал еткенін еңбектің өн бойында айтып ... Бұл ... бір ... ... орыс ... ... қандай деген мәселеде
үлкен әсері болғанын ескереміз.
Құнанбай өз баласының қабілеттілігін байқағандықтан, ел ... ... Осы ... Абай дала ... күресуде озбырлықты жеңуге
жол іздейді. Бұл жолды ақын поэзиядан іздейді. Өлең ... ... ... өлең ... ... ... ақынның неліктен өмірінің ... ғана ... ... ... ... ... сыры
орыс өнерімен кешірек танысқандығынан деп біледі. Орыстың географиялық
қоғамы Батыс ... ... ... ... ... кейін Абайдың ой-танымы өзгереді. Абайдың: «Дүниеге көзімді
ашқан кісі – Михаэлис», - деуі де ... ... ... ... туралы мынадай бір дәлел келтіреді. « Осы
Михаэлис жөнінде орыстың географиялық ... ... ... бөлімінің
берген мынадай бағасы бар: «Батыс Сібір және Семей өлкелерінің ірі ...... ... ... ... ірі ... тапты, ол
қазақ ақыны Ибраһим (Абай) Құнанбаев еді, соны Михаэлис ... ... ... ... Осының нәтижесінде қазақ халқы Құнабаевтай
тамаша ақынға ие болды, ол ақынның өзі жазған және ... ... ... ... ... кейбір шығармаларын аударды) талантты
шығармаларын күллі сахара ... ... ... әдебиетімен, философиямен шұғылданғанын, Спенсердің,
Спинозаның, Милльдің, Дрэпердің, Тэннің шығармаларымен ... ... ... әрі саяхатшы Джордж Кеннанның 1906 ... и ... ... орыс ... ... ... қызықты дерек
келтіреді. Бұл деректен әдебиетші қауымның хабары бар. Бұл жерде айтайын
дегеніміз – ... ... ... ... ... атты
кітабын оқып шығуы, осы мәліметте айтылады.
Абай осы оқығандарын ... ... ... Ол ... ... Белинский мен Чернышевскийдің, Салтыков-Щедриннің шығармаларын
толық оқып, Пушкин мен Лермонтовтың, Крыловтың шығармаларын аударып ... Оның ... ... ... ... да ... ... өзі оқыған кітаптарының мазмұнын маңындағыларға кең әңгіме етіп
отырады екен. Александр Дюманың «Үш ... ... ... ... ... Холмсы», Лесаждың «Ақсақ серісі» сахараға сол ... ... ... ... ... француз романдарын Абай бұдан
әлдеқайда көп білгені шексіз. ... ол орыс ... ... ... түгел оқыған» /22.12/.
Жоғарыда жазғанымыздай философия ғылымымен шұғылданғанын атап
өткенбіз. Т.Әлімқұлов Абайдың ... ... ... ... көп сөйлесетінін, сол ... нәр алып ... ... келеңсіздік, бастан өткен қиындық, қасірет, барлығы
да оқырманына түсінікті, шұрайлы тілмен жеткізіліп отырады.
Сыншы-ғалым Хасен Әдібаев ... ... ... ... ұлы
Абайға арналған «Жұмбақ жан» атты зерттеуі автордың ... ... ... ... - деген сөзі ... ... ... ... ... ... ... әже жүрегімен мәпеленген Абай әсершіл
болып ... ... бал ... өнерпаздарға қызықса, қарапайым
жандардың ішкі сұлулығына ... ... ... ... ... іздеуге тиісті болады. Бұған құбылмалы табиғаттың
әсерін қосыңыз. Шыңғыстау атырабы көктемде ... ... ... күзде
қуарып, қыста қылышын сүйретіп щыға келеді. Жайлы мәуіртте желпіндірсе,
жайсыз шақтарда шынықтырады» /22.16/. ... ... ... ... ... да ... ... сыршыл суреткер осылай береді.
Т.Әлімқұлов Абайды исламиятқа қарсы шығады деп көрсетеді. Әрине, діни
сабақтардың мағынасыздарын сынап отырса да, ... ... бір ... ... ... ... өзі де рас, сөзі де ... сөз еш уақытта жалған болмас.
Көп кітап келді алладан, оның ... ... сөз ... * ... мінсіз әуелден, пайғамбар хақ.
* * ... ... ... ... ... қастықпен кінә қойма,
Распенен таласпа мүмин болсаң,
Ойла, айттым, адамдық атын ... ... ... халқын тазалыққа, адамгершілікке, сүйіспеншілікке
шақырады.
«Абай Петербургке барған ба?» деген сауалға Т.Әлімқұлов одан бір ... өмір ... ... ... ... ... ... Абай
заманында қол жетпес болмаған.
Сыншы Абай өмірінің жұмбағы бар десе, ... де ... ... ... ... Абай ... ... некен-саяқ
сақталған.
«Ұзын сөздің қысқасы Абайдың соңғы жылдарында жұмбақ бар. Бұл ... ... тән ... ... және ... ... мәселе абайтану ғылымында ... ... Абай ... ... ... ... ... бостандығын, әділетшілдікті, әлеуметтік прогресті жырлайтын сыршыл
поэзияға құмартты. Ол ... ... ... ... Физулиді,
Фирдоусиді, Шәменді қадір тұтты.
Ел басқару ... ... Абай ... бос ... ... өлеңдерінен сыншы бір-екі үзінді келтірген.
Военный қызмет істеме
Оқалы киім киюге,
Бос мақтанға салынып,
Бекер көкірек керуге
Қызмет қылма оязға
Жанбай жатып сөнуге, -
деп қазақ жастарына ақыл ... жоқ ... пен ... ... я ... ... ... бір ой! -
деп әкім болуды аңсайтын мансапқорларды ... ... ... ... орыс ... ... ... өлеңдер десе, кейбір өлеңдерінде орыс сөздері араласып отырады.
Т.Әлімқұлов Абай ... ... ... күш салады. «Қансонарда бүркітші
шығады аңға» саяси астары өмірде жауыздықты көп ... ... ... жеп ... ақын ... ... аң аулауға шығады.
Көкіректе жамандық еш ниет жоқ,
Аң болады кеңесің құс салғанда.
Ешкімге зияны жоқ өзім көрген,
Бір қызық ісім екен сұм ... ... ... ... де анық ... ма ойлағанда.
Абайдың өлеңді ұлғайған шағында жазғанын айта келіп, орыстың ақыны
Лермонтовпен мұңдас ... ... «Әм ... әм ... ... ... өлеңінің бір шумағын аударумен шектелгенін айтып,
Т.Әлімқұлов қалған шумақтарын өзі ... ... ... ... ... ... еңбек еткені мәлім. Бірақ Абайдың аудармасындағы бірінші
шумақ 7-8 ... ... ал ... ... ... әр ... 15
бунақпен аударған. Қазақ оқырманына түсінікті ... ... ... ... Абай ... және ... аударуында толық беруді жөн
көрдік.
Абай аудармасы:
«Әмжабықтым, әм жалықтым,
Сүйеу болар қай ... ... соң ... ... әм ... ... үміт,
Өткен соң бар жақсы жылым?!» /22.227/
Т.Әлімқұлов аудармасы:
«Зеріктім де, жабықтым да, қол ұшын кім береді
Жан ... ... ... ... ... ... күткен нендей пайда келеді,-
Барады өтіп игі өмірім- жақсы жылдай өзгерме.
Сүйер едім- кімді, ... Тар ... ... жоқ ... ... мәңгілік.
Шаттығың да, шерің де елес- көз ұшында зырлайды,
Аңырап қалған ащы өмірден тартар алыс дәмділік.
Кеш пе, ерте ме, ... ... ... жеңген суық көңілің қайтарары анық қой.
Бейне есалаң мәнсіз өмір жалықтырар,- тап шыным:
Жан- жағыңа назар салып, ... анық ... ... шағын еңбегінде Абай өлеңдерін түгелдей дерлік
талдамаса да, әсіресе, табиғат лирикасына кеңірек тоқталып, бұл ... ... ... ... танып, мәнін ашуға күш салғандығын
байыптадық.
Ол: «Абайдың табиғат ... ... ... өзінде әлеуметтік өмір
асқан зор байқампаздықпен ... ... ... ... пен ... пен ... қарама-қарсы көрініп отырады. Ақынның алғашқы
жарияланған «Жазында» бұл сыр ... ... ... ... толық-ақ ашылады», - деумен қатар өлең шумақтарынан нақты
мысалдар келтіріп, тіршіліктегі кездесіп ... ... ... ... ел ... ... т.б. жайттарды бейнелеудегі
ақын шеберлігін баян етеді /22.24/.
Кітапта Абайдың би-болыстарға арнаған сыни- сықақ өлеңдерін ... ақын ... ... жоғары, ұлтық «колориті»мықты деп
тұжырымдайды.
Еңбекпен танысып отырған оқырманға ... ... ... бөлуге болады. Абайлап оқыған адам мұны аңғарады.
Мәтіндердің арасы ... ... да мұны ... Абай ... әр ... ... еңбектерге татиды. Осы
мұраның ең тереңі, ең бағалысы, ең ... - ... ... ... ... ... ... табиғат толғауы, махаббат жыры жатады. «Жұртым-
ай, ұқсаңшы сен ... ... деп ... ... жолдардан басталатын Абай
сарыны, Абай сазы, Абай лебі адам ... ... ... ... осының баршасының үстінен қарайтын биік парасат тұрады», - деп
келеді де сыншы Абай ... ... жүзі ... ... ... ... лирика» деп бағалайды. Бір өлеңін екінші бір өлеңімен салыстыра
қарап, айырмашылығын, бейнелілігін ... Ал ... ... ... ... тіптен тамаша екенін айтады. Жасы тоқтасқанда өнерге ... ... ... ... ... бар ... пікір – түгелдей ағат.
Абайдың ғашық жастары қандай еді дегенде: «Махаббат ... ақын ... ... ... Оның ... жастары әлдеқайдағы
біреулер емес, белгілі ортада өскен, ... ... ... ... ... ибаға берік жандар», - екенін сөз етеді. ... да ... ... Атап ... «Ғашықтың тілі – тілсіз тіл», «Жарқ етпес
қара көңілім нағылса да», «Білектей арқасында өрген бұрым», т. б. ... ... ... ... ... ... сөзі ... ой түйеді. Онда да
алғашқы шумақтары жауыр өлең жолдары ... ... ... ... ... қолың тисе білегіне,
Лүпілдеп қан соғады жүрегіңе.
Бетіңді таяп ... ... бу ... сүйегіңе.
«Поэзияның ғүмырлы қасиеті – сезім мен ой-пікірдің тұтастығында.
Сана махаббат ... ... ... көрініс береді. Өзара тығыз ұласқан
осы егіз құбылыс Абай ... ... ... - деп ... Абай ... ... бағалайды.
«Жұмбақ жанды» осылайша талдап көрсетуіміз жұмысымыздың мақсаты
екені ... ... қосы ... ... үшін де ... ... қазылық жасап, дұрыс ниетін айтып отыратын кездері ... ... ... ... ақылдылығымен, тапқырлығымен
тоқтатып, ... ... ... Осында Т.Әлімқұлов Абайдың ... ... ... ... береді. Мәтіннен оқып көрсек:
«Абайдың қара қылды қақ жаратын қазылығына екі қазақ жүгіне келеді.
Бірі даукер, ... ... ... ... ... бір ... бермей жүр»
- дейді. Абай шамалы тыңдап: «Сенікі жөн екен. Жауапкер тайыңды ... ... ... деп ... ... тілі мен ... ... даукер: «Сөзімді аяқтап болайын» деп ... Абай ... ... ұзақ ... ... ... көп ... жауапкер ләм-мим демей
билікке көнген күйінде отыра береді. Даукер әбден ... ... ... ... ... Енді сен оны ... - деп билігін оқыс
өзгертеді», - ... ... ... осындай қазақтар /22.37/.
Енді Т.Әлімқұлов ақынның эстетикасы жөнінде аз-маз әңгіме айтады.
Эстетика дегенге жауап береді. ... ... ... ой
өрісінен, философиядан, социологиядан, моральдық-этикалық қағидалардан
құнарланған әсемдік ілім. Бұл ілім көркем творчествоның ... ... жете ... ... етеді» /22.39/. Көркем творчествосы қырық
жастарында туған Абайдың тарихтан, ... ... ... ... ... ... тағы ... өтеді. Әсемдіктің не
екенін Абай өлеңмен түсіндіруге тырысады. Мұнда екі ... ... ... ... ... қуатты да қарапайым өлең
жазған Абай жылтырсыз жаңашыл туындының табиғатын төл тәсілде түсіндіруге
тиісті еді. ... ... ... ... елге ... өлең ... ... өтімді еді.
Эстетиканың бір құдіретін Т.Әлімқұлов былай түсіндіреді: «Салқын
парасаттан туған түсіндірме, ақаусыз ақылгөйлік емес, ... ... ... ... ... ... қағидалар» /22.40/. Жақсы ән
мен тәтті күйді сыршыл өлеңдерімен ... ... ... Абайдың
ұлылығын, үздіктігін Тәкен Әлімқұлов мына сөздері арқылы танытады.
«Абай ұлылығы оның ... ... ... кездейсоқтылығында емес, заңдылығында жатыр. Абайдың
классиктігі – оның білмей жазуында емес, біліп жазуында. Неше ... ... әр ... жан-жақты хабардар болуында» /22.41/.
Сыншы Абай поэзиясының сиқырын сезіну үшін өлеңдеріндегі ... ... ... болатынын айтады. Бұл ақынға, ұлы ... ... ... бас ию деп білеміз. «Желсіз түнде ... ... ... ... әр ... ... ... ауыстырғанда әсемдік,
әсерлік қалпынан айырылғанын көреміз. Демек, теориялық жағынан құр алақан
қалады.
Әр халықтың ... сол ... ... ... ... Бұл ... да ... құбылыс. Т.Әлімқұлов Абайды
нағыз ұлттық ақын деп танып, жылқы туралы сөз қозғайды.
«Перзентін қозыға, құлынға, ... ... ... шаруаның ішінде
өскен, сол шаруалардың ойлау, бейнелеу жүйесіне ... ... Абай ... төрт түлікті, оған қоса шошқа мен есекті, ... де ... ... көбінесе жылқыға ден қояды. Бірнеше мысал келтірейік:
1) Әрі-бері айналса аты арқтап,
Шығынға белшесінен ... ... ... да мал ... біле ... жүр,
Жаз жіберіп, күз атын міне ... ... ат пен тату ... ... ... ... ... жылқың...
5) Ұшқыр атпен зырлатып тастағанда,
Жарқ-жұрқ етіп ілінер көк дауылпаз...
6) Білмеймін тойғаны ма, тоңғаны ... ... бие ... тай
жарысқан” /22.48/
Қазақ баласын еркелетіп, ... төрт ... ... ... емес пе?! ... әжесі Зере немересін «қоңыр ... ... ... ... ... ... ... адамға құра білген классиктің жылқыға көп мән
бергендігін сыншы екі түрлі себеппен түсіндіреді. Бірінші,көшпелі қазақтың
ең ... ... еді. ... бұл түлік сұлулықтың сымбатына жүретін еді.
Сөзімізді сәл доғара тұрып, сыршыл суреткер, сыншы Т.Әлімқұловтың
шығармашылығында ... ... мән ... айтып өтпекшіміз.
Жылқы жануарын жақсы ... ... ... ... ... қызықты, тартымды, терең көрінетін арнаның бірі –
тұлпарлар тағдыры. ... ... ... ... ... ... ... былай дейді: «Қазақ халқының байырғы,
дәстүрлі ... ел ...... ... ... ер ... ... «желден жүйрік », «адамнан есті» жануар ретінде ... ... ... Әлімқұловты күй өнерімен бірге, қатар толғандырған
десек артық емес. Туған халқының ... күй ... ... ... ардақты, қадірлі болса жазушы үшін тұлпарлар ... да ... ... мәнді болады» /8.73/.
Ұлттық қасиетті тану үшін жазушы ... ... ... ... ... туралы шығармаларымен танысып, оны өзінше таразылай
алғашқы «Ақбоз ат» романы, «Қош бол, ... ... ... ... ... лабораториясы жайлы айтқанда мынадай ойларды айтады.
«Ақбоз аттың» жазылу тәсіліне келсем, ... ... ... осы
тақырыпқа жазылған көптеген шығармаларды оқыдым. Бәрін айту қажет емес ... ... ... Сибиряктің «Ақбоз ат» дейтін новелласы, Лев
Толстойдың «Холстомер» әңгімесі, - оны мен ... деп ... ... ... яғни ... ат» ... ... Бұған орыс совет
жазушысы Петр Ширяковтың «Внук Талеони» деген романы ... ... ... ... ... ... ... ипподромның
шырғалаңы мен сыры суреттеледі. Мен, әрине, оларға ... ...... ...... туады» /5.101/.
«Жұмбақ жанда» да жылқы туралы біраз қызықты деректер береді. Қазақ
халқының ғасырлар бойындағы тұрмыс-тіршілігінде ... ... ... ... ... ... шейін, Оралдан Қара теңізге шейін ауытқыған
қалың халық жүрдек көліксіз күн көре алмаған. ... ... ... ... түлік сауса сауыны, сойса соғымы еді. Көшпенді елде ұсақ малдың
бертінде өріс алуында, ... ... ... ХVІІ ғасырда бой
көрсетуінде тарихи себеп бар.
Хайуанат атаулыда құрттамайтын – жылқы ... ... ... ... ... шипалығы түсінікті. Біліктілер ... етін жеп, ... ... адам көкірек ауруға шалдықпайды», - деседі.
Міне, сыншы жылқының осындай қасиеттерін айта ... өзге ... ... ... ... ... ... танымдық
жағынан оқырманын байытатын мәліметтер ретінде беріп отырады.
Өзіміздің ... ең ... ... Лев Толстойдың Башқұрстанға
қымызхана орнатқанын, татардың білімді ақын, жазушылары Ғабдолла Тоқай ... ... ... ... ... ... ... жылқының қасиеттілігімен қатар сүтінің шипалылығын таныту
мақсатында осындай мағлұматтар ... ... ... ... Қаратаулық ақын
Шақалақтың Шәрдарбек төреден ат ... ... ... ол ... ... тұяқ, құлан құйрық» келуін, «кеудесі аяққаптай, танауы
шелектей» болуын, «тартпалы талыс, тірсегі ... өзі ... қара ... ... ... армандаған атына теңейді.
Сонымен, Абай қылмиған, жылмиған, жүзіктің көзінен өтетін сұлу ... ... ... Бұндай жылқының тызетпе ұшқыр келетінін,
бұлтылдақ ... ... ... ... ол ... біледі. Абай
жылқысы мынадай:
Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ,
Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ.
Ауызомыртқа шығыңқы, майда жалды,
Ойдық желке, жіңішке келсе ... ... ... ... ұзын ... жотасы болса күшті.
Ойынды еті бөп-бөлек омыраулы,
Тояттаған бүркіттей салқы төсті /23.105/
Абай неге өлеңін ... ... ... ... ... құрды деген
сұраққа елдегі әр аймақтың тіршілік ерекшелігінен туған мотивтен деп
түсіндіреді.
Ал ... ... есек ... ... ... ... әдебиетінде есек ауызға алынбайды. Шоқанның әжесі Айғаным,
Сарыарқаның ханшасы, Сырымбет поселкін салдырушы ... ... ... есек ... Есек ... Орынбор арқылы жөнелтіледі. Айғаным
осыны неге істеген? Қырға таңсық көрінерін біліп істеген.
Осы есек - өзбек ... ... ... кей ... ... Есек ... поэзиясында да жырланады» /22.52/.
Осы ойын сыншы өзінен бұрын өмір ... ... ... ... ... Дулат Бабатайұлы, Шернияз Жарылғасұлы, Майлықожа Сұлтанқожаұлы
өлеңдерінен және өз тұстастары Шортанбай Қанайұлы, Базар ... ... ... Абай ... ... сөзінің дәлелі үшін
келтіреді.
Бұл да әдебиеттің деталі деп білген ... Абай ... ... Өлеңдерінің өрімі елдік ... ... ... ... жұмырланып, саңлау қалдырмай келеді. Сыншы осылай ... би ... ... ... ... ... жоқ па ... сиқын» өлең
жолдарынан деталь іздейді. Бұл сөзі – қиқым. Қиқым – кәдімгі қураған шөптің
жел ұшырған ... Бұл ... ... ... ... ... ... қалған құнарсыз қиқым. Абай шенеген бишікештердің де тамыры жоқ,
болса – тайыз.
Көңілі қаяу ... ... ... бауыршыл азаматтың ащы
үні осылай шығады.
Қазақтың жазба әдебиеті ... ... ... ... Тәкен
Әлімқұловтың ойы:
«Қазақтың жазба әдебиеті Абайдан ... ... ... – тым ... ... ... бір адамнан басталса, ол адам ... ... ... ... ... ... тәжірибе жоқ. Қазақ тілінде жарық ... ... ... ... ... өзі шенеген кітәби ... ... ... Сыншыл көзқарас, қатаң талғам арқылы көтерілген Абай
тақыр жерде өспеген шығар. Арқалық тарландарды ... ... ... ... ... ақынын алсаңыз, жазба әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... дүние салған батыстық
Махамбеттің даңғыл жолы тіптен ... Оның ... ... жариялануы
Абай шығармаларының кейін басылуы сияқты ... төл ... ... ... ... Абайдың тарихи орнын шендессіз шегерудің жеке жіктеудің
жөні жоқ. Әңгіме Абайдың ... ... өз ... ... һәм қатпарлығында болуы керек», - деп айтады да /22.54/, Абай
тұсында ғұмыр кешкен Майлы ақынның өлеңін ақын ... ... ... ... сырдаң келетіндері бар екенін айтады. ... да ... ... даңқымен боз өтедінің» керіндегі дүниелер кездеседі.
Мысалы, Әбдірахманды ... ... ... ... өлеңдерінің
әсерлілігі шамалы. Мәтінді оқитын болсақ:
Я,құдай, бере көр,
Тілеген тілекті.
Қорқытпай орнықтыр,
Шошыған жүректі.
Осындай тағы да ... орта ... ... Абай ... ... сондықтан Абайдың қаламынан шыққан нәрсенің бәрі алтын
деу - әдеби ... ... обал ... пікір білдіреді. Т.Әлімқұлов.
Мұның төрт түрлі ... ... Бұл ... ... ... сол ... ... таныту. Тәкен Әлімқұловтың ойын сөзіміз нанымды шығу
үшін мәтінді тұтасымен толық бермекшіміз.
« Бірінші, ... өлең ... ... Абай ... да болған. «Кім екен деп келіп ем түйе қуған », «Шәріп», «Қара қатын»
секілді ... ... ... ... жерге қауындап шөп бітеді, кей
жаманға мал мен бас көп бітеді» деп жалғасын ... ... егіз ...... ... Олай болса, ауызша тараған өлеңнің азды-
көпті өзгеріске ұшырауы табиғи. Екінші, Абай өлеңдерін қой беріп қолқалап
көшіріп алушылардың ... қате ... ... ... қате ... ... жоқ. ... атағы жер жарған Абайға теліне
салған өлеңнің ... ... ... ... ССР ... ... күдікті өлеңдер осыны растайды.). Төртінші, Абайдың ұстазы
Пушкин ... ... ... күнелте жүріп, шығармаларын шыңдаудан,
өңдеуден ... күн ... ... ... ... ... ... көптеген өлеңін әлсіз санап өртеп жіберсе, бұл сыр Абайға
танық-ты. Оның тамаша өлеңдеріне таңдансақ, ол оның ... ... ... ... ... таба ... ол автордың ғана емес, ... ... ... ... ... үлкен жанырының бірі - поэма. Поэма жанрында Абай үш дастан
жазған. Т.Әлімқұлов бұл поэмаларды шығыстық дәстүрдің ... ... ... ... ... ... үшін сыншы жауапты Абай дәуірінен,
оның әдеби ортасынан, ол ... ... ... ... ... ... ұйып ... эпос, хисса болды.
Шығыстық желідегі дастандар ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударылып, қазақ даласына тарап жатады. Сыршыл да
шыншыл поэзия әкелген Абай ... ... ... ... ... ... ... оған төрт түлі себеп айтады.
Біріншіден, Абай дәуірінде қазақ топырағында заманның сыйпатын,
қоғамның ішін ... ... ... ... Ал Абай ... ... ... поэмалары: «Руслан-Людмила», «Полтава», «Кавказ
тұтқыны», «Бахша сарай фонтаны», ... «Мыс салт ... ... ... «Мцыри», «Демондар», бөгде жұрт тақырыбына
яки аңыз сарынынада жазылған-ды. Бұндай поэмалардан ойшыл да ... ... ... ... үлгі табуы қиын-ды.
Екінші, Абайға таныс шығыс поэзиясында қоғамдық тұрмыстың, болмыстың,
шындықтың шәркөздігін ашатын, әшкерелейтін әлеуметтік-реалистік поэма жоқ
еді. ... ... ... дастандар проффессионалдық
поэмадай сегіз қырлы емес-ті. Ең озық ... ... ... халық тұрмысының, бұқара күйінің қатпары ашылмаған-ды. Демек, Абайға
басқа үлгі қажет еді. Оған ... ... ... «Онегин» сарындас
шығарма жазарлық шақта ол ғақлиаға отырып қалды.
Үшінші,қазақ даласында ... ... ... ... алмауының себебі - өлеңі төңірегіне тез тарап отырған пенденің ұзақ
еңбекке уақыты да бола бермеуінде еді.
Төртінші, өзінен ... ... сын ... ... Абай ... ... да, жырларға да, хиссаларға да талғампаздық жасады.
Поэма жазу ... Абай үш ... ... ... ... емес,
дастан жазды деп тұжырымдайды. «Әзім әңгімесі» аяқталмай қалған поэмасында
сүрлеуден қайтқан көңілдің, ... ... ... ... «Масғұт»
дейтін фәлсапалық-моралдық дастанында қайырымдылықты, ... ... ... Бұл ... сыншы «Масғұтты» И.С.Тургеневтің
«Восточная легенда» атты шағын әңгімесінің сюжетіне ... да, «Мың ... бір ... ... те, Абай да ... ... ... деген
пікірлерін осы екі шығармадан мысал келтіріп дәлелдейді.
Ал үшінші «Ескендір» ... ... ... ... ... ... келгенін анық көрсетпейді. Абай осы дастанда орысша
деректерді ... ... ... ... ... ... деген кітабымен Абайдың таныс ... ... ... ... ... ... үндес шығады.
Жалпы, Абайдың барлық өлеңдерінде, поэмаларында мейірімділік,
әділеттілік, адамгершілік ... ... ... ... ... екшелген кескін, дәлелденген шындық жатады.
Қазақ әдебиетінің көрнекті салаларының бірі - аударма. Аударманың ... - өзге ... тану және ... елге өз ... ... ... осындай ойда дегенді сеніммен айта аламыз. Қиындығы сол - әдеби
шығарма тұпнұсқадан ауытқымай, жазушының жан-жүрегінен шығуында. ... ... ... ... ... ... ... сезіне білуінде деп білеміз.
Былтыр ғана дүниеден озған ұлағатты ұстаз, сөз шебері Зейнолла ағай
Қабдолов ... ... бір ... жайт ... беріп еді.
«Мұқаң (М.Әуезов), мен, тағы бір кісі бар (есімін ұмытып ... ТМД ... ... ғылыми конференцияға барғанбыз. Біз сәл
кешігіп ... ... ... басталып кетіпті. Мұқаңның орны төрде
(трибуна) ... ... ... көпшіліктің жанына ... ... ... Камерундық қонақ бізге, Мұқаңа қарады да ... ... ... ... әлгі кісі Мұқаңды келіп құшақтай
алмасы бар ма?! Содан әлгі ... ... жасы ... ... ... біз ... ... Сөйтсек, ол «Абай жолын» оқыған
екен. Мұқаңның шеберлігіне бас иіп ... ... ... - деп ... ... әрдайым есіне алып отырушы еді.
Бұл жерде айтпағымыз аударманың құдіреттілігінде. Біздің халқымыздың
қасиеттілігін өзге ұлттың ... ... ... Ал өзге ұлттың
құндылықтарын тану танымымызды кеңейтеді.
Т.Әлімқұлов еңбегінің бір тарауында Абайдың аударма ... ... ... ... ... ... Абайдан
басталады. Аударма мәдениеті де сол Абайдан тарайды»,- дейді де, Абайдың
аудармамен айналысқан кезі орыс ... ... ... кезі деп ... ... аудармаларының тілімізді байытқанын айта келіп, бірақ аударманың
реалистік тұрғысынан алып қарағанда, Абай ... ... ... ... ... ... ... айтады.
«Ең алдымен, Абай тұсында қазақ поэзиясында аударма тәжірибесі жоқ
еді. Сол тәжірибені Абайдың өзі ... Ал, ... істе ... да ... кездеседі. Мұның үстіне, аударманы өзінің ағартушылық ... ... ... ол ... бір ... ... аударды,
арасында өз идеяларын, өз көзқарастарын қосып, соған үндеді. Содан барып ол
аударма қазақ даласының тарихи ... ... ... ... де ... болды» /22.76/.
Осы себептен Абайдың аудармалары еркін түрге кетіп қалып отырды және
кейбір аудармаларында араби ... ... ... Мұны ... ... дәуірінде қазақ тілінде аударма тәжірибесінің болмауын және араб,
парсы тілдерін Абайдың еркін меңгергенін айтады.
Сыншы ... ... ... ... ... ... еркін
аударма болып кеткен десе, енді бірін «тамаша тапқырлық» деп бағалайды.
Арнайы ... ... ... ... ... аударған атақты
«Бесіктегі бөбегі» де («Ребенок в люльке») осындай өлеңдердің ... Бұл ... ... ... дәл аударған. Шиллердің ... ... ... ... өлең ... көңіл сазына
орайласа кеткен еді. Осы өлеңді Абай ... ... алып ... жайлау – жалғыз бесік жас балаға,
Алла асыраған пендесі аш бола ма.
Ержеткен соң сыймайсың кең дүниеге,
Тыныштықпен зар ... ... көз ... ... в ... просторно ему.
Но дай время сделаться мужем,
И тесен покажется мир.
Міне, бұнда «кең жайлау» да жоқ, «алла асыраған пенде» де жоқ, «аш бола ... жоқ, ... пен зар ... ... да жоқ. ... ... ... соң сымайсың кең дүниеге» деген бір-ақ жол жуық.
Ендеше, бұны аудармаға ... ... ... ... бұл ... өзінше аудармасын ұсынады.
Тар бесікте өседі еркін,
Бақытты бөбек іңгәлаған.
Есейіп өсе келгенде бертін,
Етеді тарлық қиырсыз жаһан.
Лермонтовтың екінші бір өлең жолдарын түпнұсқа күйінде ... ... ... ... ... әсте ... ... Оның
аудармалары түпнұсқа қазақ тілінде туғандай әсер ... ... ... ... мой кинжал,
Товарищ светлый и холодный, -
деген жолдарын Абай:
Сүкімді болат қанжар, тұрсың жайнап,
Ыстық, суық майданда шығады ойнап. ... ... ... ... ... аударған бірнеше өлеңдерін талдаған Тәкен сөз
соңына қарай мынадай түйін ... ... ... оның ... төл туындыдан ажырату
қиын. Желінің тұтастығы, ... ... ... ... ... ... Осы ... таңсық та күлкілі бір мысал келтіре кетуге тура
келеді. Абай ... ... ... ... ... дәл
аударғаны ілгерірек айтылды. Сол аударма төл ... ... ... ... одан орыс тіліне ауысады. Сонымен, сайып келгенде,
Лермонтовтың шумақтары орыс тілінде егіз-ұдай ... ... ... ... жоқ ... өмір кешкен Абай қазақ
поэзиясына тың формалар енгізді. ... сөз ... ... Абай
өлеңдеріндегі жаңа форма түрлерін ... ... ... ... ... ... ... жырына
орыстың силлабо-тоникалық өлең өлшемін алып келді дейді Т. Әлімқұлов.
“Сапалы (квалитативті) топтың силлабика мен ... ... ... ... де ... ... ... бірі – силлабо-тоникалық өлең, Бұл
өлеңнің өлшемі – әрі буын, әрі ... ... пен ... ... пен бунақ –
бәрі де буын мен ... ... ... ... ол қалай болса солай қолдана салған жоқ. Өз ... ... ... етіп ... Тәкен Әлімқұлов Абайдың жаңа ... ... ... ... ... ол орыс ... ішкі ырғағын, десте-десте
екпінін қазақтың ежелден келе жатқан халық жырының ... ... ... ... ... ... нәтижесінде қазақ өлеңінде
тың да, келісті де ырғақ, ұйқас туды, бір сөзбен айтқанда, жаңа форма ... мені не ... ... ... ... ... сен кетесің,
Неге әуре етесің” /22. 87/.
Өлеңнің ұйқасы да өзгеше. Қазақ өлеңінде бұрын болмаған ұйқастар ... ... өз ... озық ойлы ... ... ... ... байыта түскені, поэзияның идеясын биіктеткенін сыншы ... 3, 6, 7 ... ... ... ... өтеді. Бір айта
кететін жайт, Т. Әлімқұлов Абай мұрасын зерттегендердің ... жаңа ... ... ... да, бірақ оны нақты атап айтпайды. Абай салған осы
өлең формасын кейінгі ұрпақтарынан көретінің баяндайды.
“Өлеңнің ... ... ... ... ... ... азды-көпті бой көрсетіп жүр. Қасым Аманжоловтың “Дариға, сол
қызы”, “Подполковник ... ... ... ... ... ... тың нәшінде сіңді. ... ... ... ... ... ... ... жаңалығы туған поэзиямыздың табиғатына жат
емес. ... ... ... дарынды жас ақын Төлеген ... ... ... силлабо-тоникалық өлеңнің шырайын келтіре
түскен-ді” /22. 91/.
Әдебиет терминдері мазмұн мен түрге, Т. ... ... ... ... ... екен ... ... боламын демеңдер, аяқты алшаң
басқанға, екі көзің аларып, ... ... ... сыршыл да тәкаппар
Абай мазмұн мен түрді меңзейді. Мазмұн мен түр, ... ... ... мен түрдің тұтастығы өнер иелерінің атамзаманнан бергі арманы.
Мазмұн атаулы байып, не ... ... ... ... ... ... тапқан қырдай” осыған қызмет етеді. ... ... ... ... болса, жасандылыққа, жылтырлыққа бастайды. Мазмұнды шығарма
әдемі әдіптеліп, келісті көмкерілмесе, әсерден айырылады. ... ... ... мазмұн – өмір де, форма – сол өмірді ... ... ... бір ... нұр үстіне нұр”, – деген ойларды тұжырымдайды.
Күй өнері тақырыбына шығарма жазған Тәкен ... ән мен ... ... ... ... кезі ... ... Сейтек, Ықылас, Тәттімбет
күйлерін ұйып тыңдаған. Сыншы бұл ... ... ... ... ... ... әндерін, өзінен бұрынғы композиторларының әндерін
қайталамайды. Бұл оның әндері ... ... асып ... ... ... Біз Абай ... ... сипатын көрсетпекшіміз. Тәкен
Әлімқұлов мынадай бір ой айтады: “Тек поэзияда ... ... ... та, ... бар”. Сыншының бұл пікірімен толықтай ... ... де ... ... өз ... “Гауһар тас”, “Жиырма бес”, “Алтыбасар”, ... тоты ... ... ... басында тәріздес ғажайып халық
әндерін, Біржан сал, Ақан сері сынды ... ... ... ағып ... үздік шығармаларын Абайдың мұрасынан кем қабылдамайды” /22. 92/.
Шындығында бір ғана мысал келтірсек, өз ішіңізден “Гауһар тасты” айтып
немесе әнші Бибігүл ... ... ... көрсеңіз.
Ажарың ашық екен атқан таңдай,
Нұрлы екен екі көзің жаққан шам-дай...
Осылай кете береді. Біз бұл жерде Абай әнінің ... ... ... ... ... салыстырып қарарлық ән бар демекпіз.
“Абай дәуренінде ән-күй ... ... ... ... ... ән
шырқау шықты. Ат арытып, тон тоздырып ... ... ... ... ... көбейді. Осындай ынталы, ықыласты топтың ішінде өмір
сүрген Абайдың композиторлыққа дендеуі ... ...... ... ... әуен-сазға келуін /22. 92/.
Т. Әлімқұлов Абайдың “Құлақтан кіріп, бойды ... Әсем ән мен ... екі ... ... ... пен ... ... тоқталады. “Сегіз
аяқ” пен “Көзімнің қарасы” – бір тектес ән. Тек, сөздің мағынасына, өлеңнің
ырғағына ... ... ... ... ... ... “Көзімнің қарасы”
созымдылау, һәм қазақылау.
Сыншы Абай әндеріне орыс достарының да ... ... ... ... аралас-құраласта оған орыс музыкасы әсер етпей қоймайды. Сөйтіп, Т.
Әлімқұлов Абайдың белгілі әні “Айттым сәлем, ... ... ... деген ежелгі халық әні деп, мынадай дәлел ... ... ... мен ... ... зерттеуші һәм композитор Б.Г.
Ерзаковичке 1954 жылы берген едім. Он екі жылдан кейін, 1966 жылы ... ... ... ... культура казахского народа” атты
кітабында Б.Г. ... осы нота ... ... деп ... ... өте-мөте кең тараған “Айттым сәлем, қаламқас” әні орыстың қалалық
романс лирикасына ерекше жақын. Бұл ән ... ... деп ... ... ... ... әуен жағынан аса жақын. “Карие глазкиді” Абай
өзінің орыс ... ... ... ... мүмкін. Бұл романстың Сібір мен
Қазақстанда ғана емес, Россияда да кең ... ... ... ... қызықты фактысы дәлелдейді” (Аталмыш кітпатың 374-
беті)” /22. 94/. Ары қарай Т. Әлімқұловтың бұл әнді ... қай ... ... ... Бұл қызықты оқиғаны оқырманның еншісінде
қалдырмақпыз.
Орыстың дәл сол әні болмаса да ... бар ... ... тағы ... айтып кетеді.
Осындай ұқсас әндердің бірнешеуі бар екенін ... ... Абай ... ... ... көшірмеген. Бұдан соң Абайдың домбыра тартқанын,
бірақ күй шығармағанын мәлімдейді. Абай әндерінің ... ... ... ... ... сыншы былай сипаттайды:
“Бір кезде жартастан жауап іздеген Абайдың әндері бұл күнде операдан
шырқалады, радиодан саңқылдайды. Абай әні ... ... ... ... ... Өзі ... көңіл құсын шартарапқа ұшырып,
көкейді түрлендіреді, түлетеді” /22. 100/.
Абай әндері бүгінгі ... да ... ... ... Абай әндерін жатқа айтады десек қателеспеспіз.
Желсіз түнде жарық ай,
Сәулесі суда дірілдеп.
Ауылдың жаны терең сай,
Тасыған өзен гүрілдеп.
Дана ... сан ... ... ... ... отырған Тәкен Әлімқұлов
қарасөздері туралы да бірер ауыз ой айтады. Абайдың “Ғақлиясына” барудың
қиындығы бар, неге ... ... ... жаңа ... ... ... бес “сөзден” (бөлімнен) тұрады. Сыншы Абай ...... сыр, ... мұң, жырланған жыр деп таниды.
Осылайша, Т. Әлімқұлов Абайдың қарасөзі мен поэзиясының ымы-жымы ... ... ... де “Халық!” деп ынтығады, оған қызмет етеді. Абайдың
ғақлиясының туған жылы көрсетілмеген. Бірақ ... бес ... ... – “Бірінші сөзге” қарағанда, ғақлия Абай өмірінің соңғы жылдарында
жазылған сияқты. ... ... ... толғаныстың тереңдігі,
торығыстың кейбір түрі осыған куәлік етеді.
“Абайдың ... ... ... ... көзқарасын өлеңдерінен де
тереңірек көрсетеді. Бұл ... Абай ... ... ... ... ... ... үлкен ой айтады. Оның көп сөздерінің
халық аузында ... ... ... нақыл боп қалуында ой-пікірдің терең
тамыры бар”, – деп Абай ғақлиялары туралы тұжырымында. ... ... ... қара ... де, өлеңінде де афоризмдердің көптеп кездесетінін
айтып, афоризмге анықтама береді. “Афоризм – ... де, ... да, ... ... Афоризм – қуатты ойдың жинақы да жанды сөзі. Ол төркінді сөз. ... ... алу ... /22. 102/. ... ... ... ... жоқпен сырлас, досы көппен сыйлас”; “Жікшіл ел ... ... ...... ... адамның баласы – бауырың”; “Ер артық
сұраса да, азға разы болады, ез аз ... ... ... де разы ... жалғыз қалған адам – адамның өлгені”; “Жаман дос – ... ... ... ... ... алмайсың, басыңды бұлт алса, іздеп таба алмайсың”,
“Бақпен асқан патшадан мимен асқан қара артық”; “Дүние үлкен – көл, ... ... жел, ... ... ағалар, артқы толқын інілер, кезекпенен өлінер,
баяғыдай көрінер”. Ал өлеңдегі афоризмін:
Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,
Нәрсе ғой екі ... сыр мен ... ... ... ... Абайдың ұлылығын тануда еңбек еткен ғалымдарды атап,
олар ... мына ... ашты ... ой тұжырымдайды. Мысалы: “Абайдың
“Жүрегіңнің ... ... ... мен бір ... ... оны да ойла!” деген
жолдарының таң-ғажайып сыршыл жолдар екенін бірінші рет Қамал ... ... ... ... ... ... шыққанда өңі қашады”
деген афоризмін алғаш рет ... ... паш ... ... ... ... ... қаңқ етер түкті байқамасын” өзгелерден Мұхтар Әуезов бұрынырақ
таныған. Абайдың: “Ақылдың жетпегені арман ... ... құр ... ... деп ... діни қайшылығын ең әуелі Сәбит Мұқанов ашқан” ... ... Абай ... ... өзге де ... ... ... бағалау деп білеміз. Өйткені бұл еңбекті жазу үшін үлкен
дайындықпен келген. Өзінің де ... ... ... керек, өйткені
Абай өз заманының білімді адамы болды. Онда да сен ... ... ... деп айта ... ... ... енді ... тілі туралы
толғанады. “Мақсатым – тіл ... өнер ... ... ... ... ... ақындардан да, тұстас ақындарынан да жақсы білген. Сол
себепті ол кітаби ... ... сұлу ... сөздерге бармай, ойлы
оралым, жанды сөз жазған.
Тәкен Әлімқұловтың мына ойлары жазушыдан шынайылықты ... ... ... жаны сөз ... ... ... ... бетіне шыққан
шырай жүрек қанының қызуы болмай, ... бояу ... ... сөз ... ... қосылмақ емес” /22. 105/. Сұңғыла суреткердің жанын
шырайы келген әр шығармасынан көруге ... Оның ... ... ... қаршығасы”, т.б. шығармалары осы сөзінің дәлелі бола
алады. ... ... ... осы ... ... келуінде қаншама
жан қиналысы бар. Мұндай азап болмаса, шығарма шеберлік шыңына жетпес те
еді.
Белгілі әдебиет ... ... ... ... былай дейді:
“Жазушының өмір материалдарының мол тобын іздеп тауып, оны ... ... ... ... да қиындығы мол, қияметі көп жұмыс” /24. 60/.
Міне, ... мен ... мол ... ... ... сөз шығып,
жаныңа нұр беретін, ойыңды түрлендіретін, ... ... ... ... ... ... ... келмек. Осыдан кейін, Рахманқұл Бердібаевша
айтқанда, Тәкеннің “Қараой”, ... ... ... ... сазы”,
“Қара жаяу” сияқты классикалық туындылары өмірге келеді.
“Жұмбақ жанға” оралатын болсақ, Абайдың сөзін ... ... ... ... Дегенмен, біздің төл туындымыздан ақау ... ... ... ... ... ... ... жазушының шығармасында қатты соққан
суық жел қырау жамылған ағаштың шырқын бұзбайды. ... ... ... ... ... жазылған беташарда бұралаңдаған өмір жолы ағысы қатты
өзенге теңеледі. Ағысы қатты ... ... ... ... ... арна ... ұмытылады” /22. 105/. Міне, Т. Әлімқұловтың кәсіби
сыншылығын теориялық тұжырымдарынан көре аламыз. Осындай тағы бір ... оқып ... ... ... ... өзара айырмашылығы бар. Бір
түсінікті түйткілсіз жеткізетін екі сөз қаз-қатар өмір сүрмек емес. ... зат есім – ... мен ... ... осы ... өзіне лайықты орын
табылады. “Қариядан” “қарт” шықса, “Кәриядан” “кәрт” жоқ, кейуана деген
атау бар. ... ... ... ... ... қолданған жөн.
Осыған барабар, оңды деген сыпаттаманы жігітке арнау, “өңдіні” әйелге ... ... ... ... деп ... қыздың шырайын айтады. Осы
сияқты, “бейіл” мен “пейілге” де ... орын ... ... ... ... ... яғни мінез-құлықты, пиғылды танытады ... ... ... Ал, ...... категория. Қарапайым қазақ
сараңды, қомағайды “пейілі жаман” деседі” /22. 108/. Негізінен, тек ... ... ... дәл таба білу ... ... ... Тағы бір
айта кетсек, Тәкен Әлімқұлов көркем ... ... ... ... “көз
қарастың” жүзге тарта баламасын тезген екен. Олар: бойлай ... ... ... ... шаншыла қарады, ұрлана қарады, қырлана қарады,
алара қарады, қадала қарады, ... ... ... ... ... ... сыншы басы артық сөздің болмайтынын айтады. Абай тіліндегі
кейбір сөздерге тоқталады. Мысалы, Абайдың “ежеттесің”, “бату”, ... ... ... ... ... ... Абайдың “қулық пенен
құбылдан жалықсаң жақсы жансыңдар” деген өлең жолдары бар. ... ... ... демейді, бірақ “құбылу” бар, “құбыл” бар.
Жалпы, үш ... ... ... ... ... ... атаулар,
тіркестер прозаиктен гөрі ақында көп болады деп ой түйеді сыншы. Мұның сыры
неде ... бұны ... ... мен ... ... ... Ақын ... тұтас сақтамай жаңа сөз жасап жіберуінде ... сыр бар. ... соң ... әр ... сөз ... ... ... өтеді.
Осы жерден қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... Тәкен
Әлімқұлов былай жауап береді.
“Қазақ тілінде диалекті бар ... өз ... ... ... ... ... ... туып-өскен Абайдың сөзін Астрахань
қазақтары түгел түсінеді. Осы шындыққа көзжұмбайлық жасайтын кейбір дүмше
ғалым: “Қазақ ... ... ... диалектология ғылымы не үшін ... деп ... Осы да ... ме? ... бар тіл бар, ... жоқ
тіл бар. Қазақ тілінің тұтастығын Шоқан Уәлиханов дәлелдеген. Ол үш жүздің
баласын жіктемек ... Ұлы ... ... шатастырған И. Георги,
К. Риттер сияқты тарихшыларды шенеп, ... ... ... халқының
ұлылығы сол, Алтайдан Оралға дейін, Арқадан Алатауға ... ... ... ... ... ... сақтай білді” /22.109/.
Міне, Абай ұлттың тапқырлығынан үйренді. ... ... ... ... ... ... ... мақсатында зерттеуші “Ер Қосай”
эпосынан, Қосайдың әкесінің өлімін шешесіне естіртуінен көрсетеді. Абай ... ... ... ... ... бір сөзі бар: ...
әдебиеттің кәрі әжесі”. Абай осы кәрі әженің ертегілерін, жырларын тыңдап,
сүйсініп өскен ақын емес ...... ... ... ... бастан кешкен дәуірлерінің
шежіресі”, – /22.110/ деп Тәкен Әлімқұлов қазақ тілінің ... тым ... Ол ХІ ... ... ... ... “Кодекс Куманикус”, “Оғуз-
нама” ескерткіштерін, ХV ғасырдағы эпостарды ... ... ... ... тели айтуымыз, Абай халық тілінің қордасынан да, нақышынан да,
болмысынан да терең үйренген. Сондықтан Абай ... ...... ... ... зерттеуінде Абайдың тілін қала ... ... ... тануда, бағалауда текстологияның мәні ерекше деп біледі. Бұдан
кезінде ... ... өз ... ... мән ... “Абай шығармалары
мен ақын өмірбаянын арнайы зерттеуді 20-жылдар басында саналы түрде қолға
ала бастаған М. ... ұлы ... ... ... ... ... ... түпнұсқа дерек көздері мен текстологиялық жұмыстар жүргізу
қажеттілігін кімнен болса да ерте сезінді”, – ... ... ... ... /25.43/. М. Әуезов Абай шығармаларының түпнұсқасы
ретінде 1896 ... ... ... қолжазба түрінде таратыла бастаған
Мүрсейіт Бикеұлы ... ... ... ... ... ... жазылған түпнұсқаның жоқ екенін де айтады. Тәкеннің де зерттеуі
осыны баяндайды.
Абайдың халыққа ... ... ... ... және оның күдіктісі,
даулысы бар екенін қынжылыспен ... ... ... ... ... Мұсаұлының некен-саяқ дәлсіздік, қате жіберулері
әбден мүмкін. Сондықтан осындай бұрмалаулар Абай ... күні ... келе ... деп ... ... ... ... Абай өлеңдерінің
бірнешеуін текстологиялық қырынан қарайды.
“Көңілім менің қараңғы, бол, бол, ... дағы ... ... жол ... ... ... тым ... екенін Абай бізден артық біледі. Ол сірә ... ... деп ... ... ... – “бұлбұл ақын”. Абай бұлбұлша
сайраған ақынның алтынды домбырамен ... ... ... менің қараңғы,
бұлбұл ақын, алтынды домбырамен келуін қалаған. “Көңілім менің қараңғы,
бұлбұл ақын, алтынды домбыраңмен ... ... ... Араб графикасында
“бұлбұлдың” үтірінің көшірерде түсіп қалуы, сол себепті сөздің екі ... ... ... ... ... “Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ” өлеңінен де
орын тепкен.
Аяңы тымақты алшы кигізгендей,
Кісіні ... ... ... ... ... жол ... Қай ... баласы “бол-бол
қағып” дейді? Қисынсыз ғой. Бұның дұрысы – ... ... ... ... ... ... ... жүйрік жылқыны “дүл-дүл” деп атайды. Абайдың
армандағаны да сондай ... ... ... ... атқа жеткізбейтін жануар.
Үстіндегі кісісі “бол-бол” деп отырса, бөкен желісті жануардың несі жүйрік?
Абай оны несіне армандайды? Әлде ат ... айта ма, ... Бұл да ... ... Абайдың “бол-бол қағып” емес, “дүл-дүл қағып” деуі ... (1968 жылы ... ... ... ... ... өзгертілген).
Атақты “Өлең – сөздің патшасында” Абай “Мал үшін тілін ... ... ... ... ... мақалдайтын ескі билерді” шенейді. Осы
өлеңнен ортаншы бір шумағы екі түрлі боп басылып жүр. ... бай ... ... ... да, бай болмапты, қанша малды ап.
Қазаққа өлең деген бір ... ... ... ... басылған шумақтың соңғы жолы 1957 жылғы академиялық толық ... ... ... ... – боп ... екеуі де жөнге келмейді. “Қиыннан қиыстыруға” шақырған ақын
Абай бірінші ... ... ... Ал ... ... ... баяндауыш жоқ. Ой ... тұр. ... екі ... ...... болуға керек. “Қазаққа өлең деген
бір қадірсіз, былжырақ көрінеді солар ... деп ... ... ... ... ... ... Арқада “танту”, “даңду” деген сөз бар. ... ... ... ... ... ... сыншылықты көрсеткендей. Осы жерде
оның француз әдебиетімен де ... бар ... ... Мысалы, мынадай
теориялық тұжырымынан: “Бір шумақтан екінші шумаққа ой ... ... ... ...... пікірді сөз арасында айтып өткен.
Белгілі сыншы-ғалым ... ... ... ... баға береді. “Сыншыға бір
ғана көркем әдебиетті біліп, әдебиетші болу аз ... ... ... Ол ... ғылымымен, одан ... ... ... ғылымдардың
жетістіктерімен жан-жақты қаруланған білімдар. Сыншы – әрі философ, ... әрі ... әрі ... әрі ... әрі әлеуметтанушы, әрі
психолог, әрі ұстаз” /26.26/. Демек, қазіргі аударма тілімен ... ... Осы ойға ... ... ... мына сөзі ... ... инабатты досы, қазақ ертегілерін жинаушы һәм
аударушы, профессор В.М. ... ... сыр ... бір ... өзі ақын ... адам болуға керек” деп салды. Ғажап пікір!”
Тәкен Әлімқұлов Абайдың ... ... қара жер, сыз ... ма ... ... назар аударады. Осы өлеңдегі “ғаделет” өзгеріске ұшырап,
“әделет” боп ... Бұл да ... ... пен ... әлбетте,
“ғаделет” үйлеседі. Ескі стиль. Ескі ұғым. Үндестік жарасым. ... ... ... ... сөз ... басы ашылып шыға келеді.
Абайдың әр қырынан келгенде Тәкен ақынның жұмбағы бар деп ... ... ... ... де ... ... жоқ. Оның өлеңдері
Мүрсейіттің қолжазбасы арқылы сандықта сақталғаны мәлім. Мүрсейіттің білім
дәрежесі шамалы-ақ ... және ... ... Абай ... ... ... сынды көзі ашық азаматтар көп болған. Мысалы, “Айқап”
журналының 1913 ... ... ... ... ... ... ... талай,
Қайтсе де елге жақпады.
Кезерген ерін,
Сыпырған терін,
Еңбегін кім ақтады.
Түзелсін десең көп дүрмек,
Ең қызығы жай жүрмек.
Міне, бұл өлеңнен ... ... ... оған ... ықыласының
қаншалықты мол екенін аңғарамыз. “Сегіз аяқтың” үлгісінде жазылған.
Сыр бойында туып-өскен, қартайған шағында, 1924 жылы, қайтыс ... ... Абай ... ... өлең ... ... ... болған маған сезім.
Қазақта ондай ақын қайдан болсын,
Ақылдың аңдап білер алтын-жезін.
Қалайда содан тәлім алам ба деп,
Тежеймін ертелі-кеш ... ... ... ... кезінде Сұлтанмахмұт Торайғыровта Абай өлеңдерін ... ... ... ... Мұның барлығын сыншы Абайдың ... ... ... ие ... ... ... ... айтады. Ал, енді
басқа халықтардың Абай мұрасын танудағы танымдары туралы сыншы былай дейді:
“1903 жылы ... ... ... ... шыққан
“Отанымыздың толық географиялық суреттемесінде” Абай Құнанбаев “Жаңа бағыт
ақыны” аталады. 1908 жылы “Шора” журналына Абайдың ... ... ... Абайдың шығармалары Таһридің тәржімесімен Иранда
жарияланады!”. Мұндай деректерді ары қарай ... ... ... өзімізге
қызықты болу үшін.
“Абайды туыстас татар әдебиетшілерінің өте-мөте ... ... ... “саф қымызын” жырлаған Ғабдолла Тоқай Абайдың өлеңдерін
қолжазба күйінде оқып: “Бұл – ұлы ақын. Бұдан ... ... ... ауыз ... ... ... Шайхы-Зада Бабиш татар тілінде
шыққан “Жалқынды жыршы” атты жинақта: ... ... ... ... һәм ... ... қатар қояр едім” деп жазған. Абайды Ғалымжан
Ибрагимов шексіз сүйген. “Біз ... ... һәм ... ... ... деген. Абай қайтыс болғаннан елу жыл кейін, 1954 жылы,
башқұрдың көрнекті қаламгері Сайф Құдаш жаңа ... ... ... ... ... ... отырмын. Абайды сүйген жүрегім ... ... ... ... ... ... Сайф Құдаштың Абаймен қалай танысқаны
туралы дерек келтіреді.
Жалпы, Абай жайында башқұрдан гөрі татар әдебиетінде ... ... ... ... ... татар әдебиеті де қазақ әдебиеті сияқты
орыс мәдениетімен ерте танысқандығында деп ... ... ... ... атақты ақын-жазушылары Ғалымжан Ибрагимов пен Ғабдолла
Тоқайдың лебізін келтіреді.
Міне, Тәкен аға өмірде, өнерде “жұмбақ жан” деп ... ұлы ... ... ... де жетіп қалыппыз. ... ... ... осы ... ... келу ... ... іспетті. Абайдың “Жаз”
атты өлеңін орыс тіліне аударған қазақ қызы Нәзипа Құлжанова ... ... он ... ... жиында баяндама жасайды, онда Абай
мұраларын жинаудың, абайтанудың ... ... ... ... ... ... жиынға айналып отыр. Т.Әлімқұлов осы кітаптың жазылуына
торқалы ... ... ... ... ... ... екі себебін сыншы
былай түсіндіреді: “Бірінші, осы ... ... бәрі ... ... ... ... растайды. Екінші, “Жұмбақ жанның”
сырын шыжымдап тартып, ... ... ... осынау материалдар
шашыраңқы тартпай топталып, газет бетінен кітап ... ... ... ... ... Бұл ... сол ... беруді жөн көрдік.
“Абай ауылы біздің ауылмен құдандалы еді. Абайдың бәйбішесі – Ділдәдан
туған Райхан деген қызды үлкен әкем ... ... атты ... ... ес біліп қалған кезім. Бірде Абай біздің ... ... ... ұзын ... ... кісі ... Біздің ауылда дойбыны жақсы
ойнайтын Белібай деген адам бар еді. Абай ... ... ... отырды. Көп
адам қарап тұрды. Сонда Абайдың Белібай жеңіп кетсе: ... ... ... қу ... ғой , – деп, өзі ... “ми ... ғой” – деп елді күлдіріп
отырғаны әлі есімде”. (Қабжан Керімтайұлы. 89 жаста, Аякөз ... ... ... ... атшысы кезімде Абай ауылымен қатынаста болдым. Дүтбай
әуелде Абаймен құда болып, інісі Дүйсекеге Абайдың ... ... ... ... ... өлді. Гүлбадан бір ... ... ... Дүтбай
әмеңгерлік жасап, үш әйелінің үстіне ... ... ... бір ... ... қос ат жектіріп, мені атшылыққа алып, жайлауда ... ... ... Кеш ... ... әкеп қойылды. Табақтың үстінде семіз
төс жатыр. Ел айнала отырған соң, Абай сөз ... ел ... ... енді ана ... кесіп же!” – деп дауысы қатқыл
шыға сөйледі. Дүтбайдың кешегі келінін әйелдікке алғанына риза емес ... ... ... ... ... деген болысты әкелген едім. ... ... ... кезде үйге Абайдың Мағауия деген баласының қайын атасы Қамбар
келді. Абай шай ішіп алып ... деп еді, ... ... ...... ... ... саған аш жүрсін деген, қай молда айтты саған?
Сөзді қой да, шай іш, ... ... ... да жетеді” – деп зекіп
Қамбарға шай ішкізді.
Абай қайтыс болғанда да қызы Гүлбаданға атқосшы ... ... ... ... ... Сағындықұлы, 105 жаста. Жарма ауданы, “Кезеңсу”
совхозының тұрғыны).
“Мен келін болып түскен соң, бір ... ... ... ... ... Абай ... көшіп бардық.
Атам Қорамжан бұрын ұрлықты кәсіп ететін. Оған ұрлықты қойғызамын ... бір рет жаза да ... ... ұрлықты қой!” деп шегелеп жіберіпті. Атам
бірақ үйренген ісін қоя ... Бір күні ... тағы ... да, ... ... Ұрлықты қойдым дегенің қайда? – деп ұрсады.
Сонда атам:
– Уа, Абай, мен ұрлықты қоямын деген жоқ едім ғой ол ...... оның ... ... ... еске алып, “бұл сөзіне, сертіне
жауапты қарайтын адам болар” деген ойға ... ... ... ... ... Қорамжан, сенде бір бүйімтайым болып тұр, бересің бе? – депті
Абай. Атам сасып қалып:
– Алыңыз, алыңыз... – ... ... ... ұрлығыңды маған бер!
– Берейін, берейін... бірақ мен қалай күн көрем? – депті атам.
Абай аз ... ... ... ... кел! – ... ауыл Абай ауылына көшіп барғанымыздың себебі сол уағда екен.
Мен төрт жыл бойы Абай қонақтарына шай ... ... ... Абай ... ... ... ... Ол отырған үйге жұрттың
бәрі еркін кіріп жүретін.
Абайдың кітабы өте көп еді. Кісі ... ылғи оқып ... Кеш ... біз ... ... үйді-үйімізге кеткен кезде ол кітап оқуға
кіріседі.
Малшы күтушілерге Абай ауылы жайлы еді. ... жыл ... ... ... мата, киім, қант, шай әкеледі. Одан ... де үлес ... ... ... да Абайлардың мойнында. Абай малшы күтушілеріне
қамқорлық жасап отыратын.
Арада ... жыл ... ... ... ... Ел ... жылады. Абай
қайғыдан шөгіп кетті. Мағауияның жетісінен кейін:
- Сендерді енді өз ауылдарыңа көшірейін деп ... Мен де енді ... ... ... ... тірісінде көшіңдер. Артта қалған балалардың
бірде болмаса, бірде тілі тиіп ...... екі бие, екі ... бір сиыр ... ... Біз ... руы
отырған Сарыкөл деген жерге көшіп бардық. Бірнеше күннен ... ... ... ... ... келді ауылға. Ауыр қайғыға душар болдық. Абайдың
азасына бардық. ... ... ... ... ... да ... Абайдың оған істеген жақсылығы көп еді. Семейде төрт ай жатқызып,
Қатпаның басын емдеткен де Абай ... ... Абай ... ... ... ... Қорамжанкеліні. 89 жаста. “Абай” ауданы,
“Бірлік” совхозының тұрғыны).
“Бала кезімде ауылда Сармолда дегеннен ... ... хат ... ... Семейге келіп, Ғабдулһап дегеннің медресесінде алты жыл ... ұлы ақын ... ... қара сөздерімен ертеден таныс болдым.
Қоныстас Абай ауылына жиі барып ... Ол ... ... ... ... ... қағаз көремін. Олар “бұл – Абай атаңның шығарған
өлеңі” дейді. ... ... ... ... ... ... қағаз
күйінде кездеседі. Кейбіреулердің қағаздарын жалынып ... ... ... ... ... Оларды бөлек дәптерге көшіріп, сақтай бердім.
Кейінде естуімше, Абай шығарған өлеңін бір ... ... ... ... төсеніш көрпенің астына тыға салады екен де, қайсыбірін бала-
шағасы алып, сұрағандарға беріп жүреді ... ... ... ... ... аумалы-төкпелі уақыттардан аман-
сау алып өттім.
Совет өкіметі орнап, Абайдың ... ... ... ... Маған
ақынның немересі Әрхәм Кәкітайтұлы Ысқақов келіп: ... қол ... бер, ... да ... хат ... сұратып жатыр. Еңбегің жоғалмайды.
Ғылым академиясында ... ... соң ... Абайдың қарасөздері,
өлеңдері жинақталып кітап болып басылып шықты. Менің қолжазба еңбектерімді
де ... ... ... 83 ... Абай ... ... тұрғыны).
“Мағзымов Нәби деген ауылдасымыз Семейде Қаладаев ... ... ... Ол тұс Абай мен ... ... кезі. Екеуін Нәби біле
тұрса да, бір күні адвокаттан: “Осы екі қазақ кім, сізге келе ... ... ... ... ... айтысып жүр. Ана соқырда ақша көп, ана бөрік
киген қарада ақыл көп, – депті. Бөрік киген қара дегені Абай еді”.
(Ысқақ ... 90 ... Абай ... ... ... ... әдебиеті” 26 май. 1971 ж. № 22 (1060).
Бұған “Жетісу” газетінің 1971 жылғы 29 майдағы (№ 105/ 6263) ... және бір ... ... тура келеді. Естелік Абай мен
Көкбайдың арасындағы ... ... ... ... тұра, Абайды
көзбен көрген Мұқатай Тоқжігітовтің куәлігімен құнды. Ол былай дейді:
“Менің әжем Тойғын Тобықты, оның ішінде Көкше ... қызы еді. ... ... ... ... Ол ... ... – Көкбаймен туыс болатын. Мен
сол үлкен шешемнің баласы болып бауырында ... ... ... ... ... үйде ... Ол ... келген сайын
шешем:
- Бар, әне, нағашың келді, өлең ... ... ал, – ... ұзын ... ... денелі, ат жақты кесек мұрынды, шоқша сақалды
кісі еді. Мені алдына ... ... ... Ол ... ... сияқты
жаттамалы өлең айтпайды: “Ақылды бол, сабағыңды жақсы оқы” дегендерді
өлеңге айналдырып соғып отырады. ... бір күні ... Мен сені ... ... ... ба, – деді маған. Үйдің
іші ду күлді. Сөйтсем оның мәні бар ... ... ... ... ... ... деп, ... Көкбай десе жылайды екен.
Бір күні Абай мен Көкбай Тойғандікіне келгенде Зағипа Көкбайдың қасына
барып, басындағы тақиясын ... ала ... ... ... ... Абай онан ... баланы еліктіре түсіпті. Көкбай Зағипаға “қой енді”
деп ақша ұстатқан екен, оны ол ... ... ... Сонда
Көкбай:
Мынау кім деп отырған қасымдағы,
Қоймады тақиямды басымдағы.
Бұл өзі әлде менің жиенім бе,
Мінезі мен ... ... ... мен ақша ... ... ... де басым-дағы, –
дегенде, Зағипа үйден ата жөнеліп, Көкбайға қайтып жуымай қойыпты.
Әлгісіне Абай шаттанып “Көке-ай, сені ... ... ... Ұрмай соқпай-ақ баланың тілін дәл таптың-ау” депті.
Көкбай ұзақ ... ... еді. ... ... ... ... ... жиі келтіріп, үнемі Абайды аузынан тастамайтын.
– Қол ... қай ... ... – деп ... бір әңгімесінде Көкең,
– бір жылы ел іші екі жік партия еді, “жетсе малым, жетпесе басым”
деп ... ... Қолы ... ... ... ... қалатын
періште жолдан таяды – деді.
Абаймен екеуіміздің арамыздан қыл өтпейтін доспыз. Бірақ “алтын көрсе
періште жолдан шығар” ... ғой. ... ... жағы ... ... соң, ... толтырғанша алып, солардың батасына кіріп қалғаным.
Сонан Абайдың жүзін көре ... ... ұят ... емес пе, көп
жүрдім. Тіпті, Абайдың маңын баспай, атын естісем алты ... ... ... ... ... бір ... ... кездесіп-ақ қалғаным ғой.
Сасқанымнан:
Жүргем жоқ біреуді алдап, біреуді арбап,
Белгілі ... ... ... ... жіп күрмеуіме келмеген соң,
Ұшына жіберіп ем кендір жалғап, –
деп өлеңдете сәлем бердім.
Абай:
– Әй, әттең кедейшілік-ай, онан да ... ... ... ...... Ұялып едім, – дедім мен.
Абай жылқышысын шақырып алды да:
– Мына ... ат ...... Абай алғашқы кездерде көп өлеңдерін менің атымнан шығарып жүрді, ... ...... ... ... ертті, жақсылығын көп көрдім. Алды
мектеп еді ғой ол кісінің.
Абай жиырма жас ... ... ... да ... тең ... менімен, – деп айтып отыратын. Көкбай Жантаев”.
Осы тәріздес “Абай мен Көкбайдың айтысы” деген ... ... біле ... көзі тірі ... дәйекті болмағасын еңбекке енгізбедім.
“Жақсының артынан сөз ... деп ... ... ... ... телінді
айтыстардың болуы бек мүмкін екенін есте тұттым” /22.124-129/.
“Дидары шымырлаған ойшыл, көзі жасаураған құмаршыл, танауы желбіреген
әсершіл Абай қыртысты, құнарлы ... ... ... ... ... екенін жыға танисыз. Абай ұлық, Абай кішік. Абай сері, Абай шаруақор.
Абай пайғамбар, Абай пенде. Оның ... ... ... ... өлмейтінінде тұңғиық сыр бар. Байдай тәкаппарлан, қайыршыдай
қораштан, салдай шалқы, жаршыдай ... ... ... ... күл, ... ... да мақтан, датта да даттан – соның бәрінде
Абай кешкен өмір, Абай шеккен мехнат, Абай ... ... ... Күллі
халықтың болмысын, табиғатын, тағдырын бойына сіңірген генийдің ішкі ... - деп ... ... ... баласы қара танымайтын шағында
көкейіне қондырып, құлағына ... ... ... жоқ ... ... ... ... қораш дүниесін қарымды қаламгер, сыршыл ... ... ... ... беделді де белгілі тұлғалары сыншы Тәкен Әлімқұловтың
“Жұмбақ жан” зерттеуіне өз ... ... ... ... сөздерін оқып көрсек.
Сафуан Шаймерденов: “Абайдың жұмбақ табиғатынан өзін іздеген. Сол
ретпен “Жұмбақ жан” атты ... ... ... ... келді. “Жұмбақ жанды”
Абай туралы зерттеу ғана ... ... ... ... ... ... ең алдымен өзінің көңіл ... жан ... ... Рас, ... бұл ... ... келмейтіндер де
табылады. Тәкен соқтықпалы, соқпақсыз жерде ... жоқ қой, мына ... ... ... ... алысатындай Тәкенге не көрініп еді – деп
дауласа кететіндер де ... ... мен өз ... әсте ... ... ... ... бұл өмірден жұмбақ кеткен жан” /27.4/.
Рахманқұл Бердібаев: “Оның данышпа ақынымыз Абай ... ... ... атты ...... құды ... ... ол шығарма
тексіне ой көзімен кідіріп, ұлы ақын ... ... ... ... ... ... мен ойлар сырына үңіледі...” /28.4/
Мұхамеджан Қаратаев: “Тәкен - әрі ... әрі ... ... әрі
әдеби сыншы, әрі әдеби ... әрі ... ... Оның ... ... ат” романы мен сан алуан әңгіме новеллалары, абайтану
еңбектері Тәкеннің әрқилы талант ... ... ... ...... соның айғағы болатын. Өзгешелігі дегенде ... ... ... – Абай ... терең тануы еді” /29.15/.
Мархабат Байғұт: “Тәкен Әлімқұлұлы, егер аса көрнекті ... ... ұлы Абай ... турасында жазған “Жұмбақ жан”
атты еңбегімен-ақ айтулы сыншы, ірі ... ... ... еді” /30.3/.
Роза Мұқанова: “Абай әлеміне Тәкен Әлімқұлов ... ... ... осылай барған. Абай тереңдігіне үңілудің, ғұлама
ақынды зерттеудің еш ... ... ... зерттеулері арқылы түсіне
түсесіз” /31.11/.
Бізде осы пікірлерге қосыла отырып, ұлы ақын мен ... ... ... ұлылығында деп білеміз.
Қорытынды
Сырға толы Созақ мекенінде туып-өсіп, қаламын аудандық, облыстық
газеттерде ұштай жүріп, ... ... ары ... еңбек жолын жалғастырған
Тәкен Әлімқұлов сыршыл суреткер, сырбаз сыншы екенінің куәсі болғандаймыз.
Өйткені атақты тарихи тұлғаларды суреттеу үшін ... ... ... ал сыншылығындағы сырбаздығы сынын жандандыра ... ... ... алатын тұлғасы, “бір өзі бүкіл алып” азаматы ... ... ... ... ... деген құрметі, сыйы деп білеміз.
Еңбектің бір ерекшелігі – ... да ... ... ... ... “Жұмбақ жанды” да қызыға оқуға болатындығы. ... ... бой ... ... ... Ал мұнда
ғылымилықпен қоса қызықты жайттарды кездестіруге болады және сол деректер
оқырманына ... ... мол ... ... ... Жай ғана бір-екі
мысал келтіретін болсақ: Ұлы тұлғалардағы ... ... ... ... ... ... ... әңгімелері, т.б.
Негізінен, Тәкен сыншы Абайдың батыс әдебиетімен, орыс ... ... Ол ... ... ... деп ... да осыдан.
Өлең құрылысын талдауда, ұйқасқа мән беруінде, өлеңдердегі түсініксіз
сөздердің мағынасын ашуда, ... ... ... ұғымын түсіндіруде бұл
зерттеудің құндылығымен қатар абайтану мәселелерін шешуде көмегін тигізеді.
Монографиямен танысып отырсаңыз өзіңіз Абай ... әр ... ... ... Абай ... ... жайында әңгіме
қозғалып отырғанын зерттеу желісінен аңғару қиын емес.
Жоғарыда ... ... ... Абай ... ... хикаясына” әдеби-эссе деген атау ұсынып отырмыз. Бұлай дейтініміз
осы “эссе” деген әдеби сынның жанрына жауап ... ... ... эссе ... былай жауап береді:
“Эссе – тұрақталған, қалыптасқан ... жаңа ... ... ... әр ... әдеттен, көне соқпақтардан бөлек, тың болжамдар
мен түйіндеулерге құрылатын философияның, ... ... ... көркем әдебиеттің жанры.
Әдебиеттегі эссе – соны пікірлерге көбірек мән беріліп, оқырманды ой
теңізінде жүздіретін, таңдай қақтыратын, өзінше ... ... ... рухани әлеміңе азық сыйлайтын көркем туынды. Эссе сипатында
туған туындыларға батыл болжамдар мен өткір ... ... ... ... ... ... ... көкейге қонымды, таным көкжиегін
кеңейтуге қозғау саларлық байламдар тән.” Міне, эссе сөзінің ... ... ... ... ... ... үшін келтіріп отырмыз.
Кітаптың өзімен және осы жұмыспен танысып шықсаңыз, осындай ойға келеріңіз
мүмкін. Біз тек қана ... ... ... оқырманның барлығының
мақұлдауы шарт емес екенін түсінеміз.
Жалпы, өмірге болсын, әдебиетке болсын сол кезеңдегі қоғамдық жағдайлар
әсер етпей ... ... ... ... ... ... 70 ... уақыт
ірі держава орыс елінің бодандығында ... Сол ... ... ... ... асып кетпеуі керек еді. Қазіргі уақытта егемен елге,
тәуелсіз ... ... ... елі ... мұраларын, әдеби
құндылықтарын жаңа көзқараспен қарауда. Міне, Тәкен Әлімқұловтың ойшыл
ақынға ... ... ... біз осы ... ... ниет ... деген үлкен ілімнің есігін ашып кіріп, ... ... ... ... ... ... сыншы жүрегінен шыққан еңбекті
қарауға ұсыныс ... ... ... жылдай елден жырақ жүрсе де өз ... ... ... ... өз ... ... ... берген.
Мұның дәлелі барлық шығармалары бола алады.
Көркем әдебиете “Тәкебай” бейнесімен қалған Тәкен ... ... ... ... ... ... Ол өзінің жұмбақ ғұмырын
Абай сөзімен айтқан сияқты:
Жүрегіңнің түбіне терең ... бір ... ... оны да ойла...
Әдебиеттер тізімі
1. 40-50 және 60-жылдардағы қазақ әдебиеті. – ... ... ... ... Қ. ... шығармашылығы және 60-80 ... ...... ... 2001.
3. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: ... ... ... ... ХХ ...... Ана ... 2004.
5. Сөзстан. Үшінші кітап. – Алматы: Жалын, 1982.
6. Тоқбергенов Т. ... ...... ... ... ... Т. Кертолғау. – Алматы: Өнер, 1998,
8. Әбдезұлы Қ. Жазушы және заман шындығы. – Алматы: Қазақ университеті,
2003.
9. ... Т. ... ... жыр // ... 1968, ... ... Х. Көкжиек. – Алматы: Жазушы, 1978.
11. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
12. ... Қ. ... ақын ... ...... Дәуір,
1994.
13. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995.
14. Әуезов М. Абай ...... ... 1995.
15. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы: Жазушы, 1966.
16. ... Т. ... ...... ... ... Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының
тілі. 2-том. – Алматы: Жазушы, 1960.
18. Мырзахметов М. Абайтану тарихы. – ... Ана ... ... ... Т. Тосқауыл бұзған тұлпар // Қазақ әдебиеті, 22ақпан, 2002.
20. Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – Алматы: Жазушы, 1993.
21. Әлімқұлов Т. ... ... // ... ... 19 ... ... ... Т. Жұмбақ жан. – Алматы: Жазушы, 1972.
23. Абай шығармалары. – ... ... ... Дәдебаев Ж. Жазушы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001.
25. Мырзахметұлы М. Әуезов және Абай. – ... ... ... ... Д. Сын шын ... – Алматы: Қазақ университеті, 1993.
27. Шаймерденов С. Өмірден өзін ... ... жан // ... ... ... Р. ... ... // Жетісу, 1988.
29. Қаратаев М. Сөз зергері еді // Қазақ әдебиеті, 1987.
30. Байғұт М. ... ... ... ... ... ... қалай
бәдіздеген? // Жас Алаш, 1 шілде, 2003.
31. Мұқанова Р. Тәкен тағылымы // ... елі, 16 ... ... Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, ... ... Т. Сөз ... кісі // ... ... 10 шілде, 1970.
34. Әлімқұлов Т. Қайталанбас тұлға // Лениншіл жас, 10 ... ... ... Т. ... ... ... // ... №5, 1992.
36. Әлімқұлов Т. Менімен қазақ тілі аяқталды... // ... ... ... ... Т. Жаңа ... // “Жұлдыз”, №7, 1958.
38. Әлімқұлов Т. Абай. – Алматы: ҚазмемКӘБ, ... ... Т. ... ... – Алматы: ҚазмемКӘБ, 1958.
40. Әлімқұлов Т. Жұмбақ жан. – Алматы: Жазушы, 1978.
41. Әбдезұлы Қ. Тарихи тұлғалар және ... ... - ... ... ... ... Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004.
43. Әбдезұлы Қ. Өнер, өнерпаз тағдыры // Алматы ақшамы, 17 ... ... ... А. Сөз ... ... // ... 14 ақпан, 1996.
45. Әшімбаев С. Тұлпардың тегін тұлпар таниды // ... жас, 10 ... ... Р. ... және ... – Алматы., 1967.
47. Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және ... ...... Ғылым, 1991.
48. Дүйсебекова А. Т.Әлімқұлов – сыншы және әдебиет зерттеушісі:
Дисс.ф.ғ.к. ... алу үшін / ... ... ... Н. Сәбит Мұқанов және абайтану: Дисс.ф.ғ.к. ... ... / ... ... Ергөбек Қ. Жұмбақ жан // Жас Алаш, 5, 14, 28 желтоқсан, 2002.
51. Қабдолов З. Сөз өнері. – ... ... ... ... Қабдолов З. Арна. – Алматы: Жазушы, 1988.
53. Қырғызбаев Ө. Тарланбоз Тәкен. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2006.
54. Нұрғали Р. ... ...... ... ... ... С. ... татымы // “Жұлдыз”, №4, 1968.
56. Пәрімбекова П. Өзі де жұмбақ жан еді // Лениншіл жас, 28 ... ... П. ... ... ... // Жас ... 6 ... 1998.
58. Тарази Ә. Өрт. Повесть // Лениншіл жас, 14-16, 19-20 ... ... ... Қ. ... мінезі // Түркістан, 30 желтоқсан, 1998.
60. Ысқақов Д. Сын туралы. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2001.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелері49 бет
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Абай және қазіргі заман, Шоқан және географиялық детерминизм, Фрейд және психоанализ, Ницше және аса кушті адам6 бет
Абай тұлғасы8 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Бернияз Күлеевтің ақындық әлемі35 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь