Қазақстан жерін мекен еткен көне түркі тайпаларының мәдени дамуы

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
I ҚАЗАҚСТАН ЖЕРІН МЕКЕН ЕТКЕН КӨНЕ ТҮРКІ ТАЙПАЛАРЫНЫҢ МӘДЕНИ ДАМУЫ
1. 1 Сақ тайпаларының тарихи . мәдени құндылықтары
1.2 Ғұн мәдениетінің ерекшеліктері
II ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ТҮРКІ ФОЛЬКЛОРЫ ЖӘНЕ ТҮРКІЛЕРДІҢ ӘЛЕМ ӘДЕБИЕТІНЕ ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
2. 2. Түрiк Бiтiктiң қалыптасуы мен дамуының хронологиялық межесi
Түркі әлемі өз алдына ірі мәдениет құра білген кеңістікке иеленді. Тарихтың түбінен бастап қоғамдық өмірде жоғары даму дәрежесіне жетіп, басқа мәдениеттерге өз талаптарын күштеу арқылы да, бейбіт те жүзеге асыра білген, сонымен бірге басқа мәдениеттермен сұхбат орнатып, ұзақ уақыт бойына өмір сүрген, кең кеңістікті бағындырған түркі халықтарының мәдениетін зерртеу бүгінгі күні өте маңызды қоғамымыздың талабы болып отыр.
Түркі халықтарының пайда болып, өз мәдениеттерін қандай етіп қалыптастырғаны бүгінгі күнгі тарихтың қараңғы жақтары болып отыр. Түркі халықтарының мәдениетін зерттеудегі өзекті мәселелердің бірі олардың шығу тегі мен қалай өмір сүргендері бұлыңығыр болуы. Сол тақырыпта көптеген зерттеулер жүргізген түркі халықтарының ішіндегі ғұн (хунну) тайпаларын зерттеуші, тарихшы Қ. Салғараұлының ғұн тайпасының шығу тегі мен қалдырған мәдениетіне қатысты қытай деректеріндегі ғұн тайпасының қандай патшалықтың тұсында қалай аталғандығы жайлы келтірген деректеріне көз жүгіртсек, бір патшалықтың тұсында «жын – шайтандар әлемі» деп атаса, келесі патшалықта оларды «дала жабайылары» деп атаған, соңында келіп «сюнну» өркөкірек құлдар дегенге тоқтаған. Оны орыс тарихшылары хунну деген дыбысталуға жақын болғасын атап кеткен. Ал, ғұн сөзін моңғолдың «ғұн» «адам» деген сөзін пайдаланып атап кеткен. Сол сияқты В. Томсеннің руна жазбаларын дұрысынан аударып шыққанға дейін түріктерді тужиө деп атап келді. Ол да қытай иеороглифтерінің дыбысталуы болатын. Анықталған мағына ғылым айналымына «түрік» деген атаумен кірді. Ал мұндай әр түрлі пікірлердің көп болуы, ғұн халқынан нақты жазба әдебиетінің сақталмағаны болып отыр. Сонымен бірге кез – келген өз қарсыласы жайлы жазатын көрші оны кемсітуге жаны жақын болып тұратынына тарихтан көп көре аламыз. Бұл тек кейбір мысалдар.
Біздің егеменді Қазақстан республикасы түркі халықтарының тығыз қоныстанған даласы болғанын білеміз. Олардан қалған материалды және рухани мұраны игеру біздің міндетіміз. Бұл дала қандай ділге ие болды, дала халықтарының жан – дүниесі дала заңдарына бағынып дамығанаын ескере отырып, сол халықтардың мәдениетінің қадай деңгейде болғанын зерделеп, бүгінгі күнгі қазақ даласының дамуына сол көне мәдениеттердің кейбір жақтарынан үлгі алып қосуымыз өте қажет.
Түркілерді әлем халықтары да зерттеуде. Себебі түркі халықтарының мінген атттарының тұяғы әлемнің бұрыш – бұрышына барып, найзасын қадамаған жері аз болды. Ұлы көштің басталуының қарсаңында және оған дейін көптеген халықтар өз мекендерін тауып, тоқтады. Сол халықтардың бірі индо – еуропеоидтық сақ тайпалары мен Алтай тауларын мекен еткен ғұн тайпалары болды. Екі тайпа екі – үш мыңжылдық бұрынғы көшпелі екі этностан тараған генетикалық айырмашылығы бар екі халық болып
        
        КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі:
Түркі әлемі өз алдына ірі мәдениет құра білген кеңістікке ... ... ... ... ... жоғары даму дәрежесіне жетіп, басқа
мәдениеттерге өз талаптарын күштеу арқылы да, бейбіт те ... ... ... ... ... ... сұхбат орнатып, ұзақ уақыт
бойына өмір сүрген, кең кеңістікті ... ... ... ... ... күні өте маңызды қоғамымыздың талабы болып отыр.
Түркі халықтарының пайда болып, өз ... ... ... ... күнгі тарихтың қараңғы жақтары болып отыр. Түркі
халықтарының мәдениетін зерттеудегі өзекті мәселелердің бірі олардың ... мен ... өмір ... ... ... Сол ... ... жүргізген түркі халықтарының ішіндегі ғұн (хунну) тайпаларын
зерттеуші, тарихшы Қ. ... ғұн ... шығу тегі мен ... ... қытай деректеріндегі ғұн тайпасының қандай патшалықтың
тұсында қалай аталғандығы жайлы ... ... көз ... бір
патшалықтың тұсында «жын – шайтандар әлемі» деп ... ... ... ... ... деп ... соңында келіп «сюнну» өркөкірек құлдар
дегенге ... Оны орыс ... ... ... ... ... атап кеткен. Ал, ғұн сөзін моңғолдың «ғұн» «адам» деген сөзін
пайдаланып атап кеткен. Сол сияқты В. ... руна ... ... ... ... ... ... деп атап келді. Ол да қытай
иеороглифтерінің дыбысталуы болатын. ... ... ... ... ... ... ... Ал мұндай әр түрлі пікірлердің көп болуы, ғұн
халқынан нақты ... ... ... ... ... ... ... кез
– келген өз қарсыласы жайлы жазатын көрші оны кемсітуге жаны ... ... ... көп көре ... Бұл тек кейбір мысалдар.
Біздің егеменді Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Олардан қалған материалды және рухани
мұраны игеру біздің ... Бұл дала ... ... ие ... ... жан – ... дала ... бағынып дамығанаын ескере отырып,
сол халықтардың мәдениетінің ... ... ... ... ... қазақ даласының дамуына сол көне мәдениеттердің кейбір жақтарынан
үлгі алып қосуымыз өте қажет.
Түркілерді әлем халықтары да ... ... ... ... ... ... ... бұрыш – бұрышына барып, найзасын қадамаған
жері аз болды. Ұлы көштің басталуының қарсаңында және оған ... ... өз ... ... ... Сол ... бірі индо –
еуропеоидтық сақ тайпалары мен Алтай тауларын мекен ... ғұн ... Екі ... екі – үш ... бұрынғы көшпелі екі этностан ... ... бар екі ... ... ... Бұл халықтардың
мәдениеті қазақ мәдениетіне көп жақтардан үлгі бола ... ... Ал ғұн ... ... ... ... ... болып
табылады. Сақ халқы шығыста ежелгі ... ... ... ... ... ... болған. Ал ғұндар көршісі ежелгі ... ... ...... ... Сол себептен бұл екі тайпаның
мәдениетінде жалпылай ұқсастықтары болғанымен ... жеке ... ... ... ... мәдени сұхбаты кеңінен
болды. Византия, грекия, парсылар, ислам әлемімен және т.б. ... ... ... болды. Сол себептен көне түркі мәдениеті тек бір кеңістіктегі
немесе ортақ ареалдағы халықтардың бір – біріне ... ... ... ... Ол ... ... басқа мәдени әлемдердің әсерлерінен түрленіп өз
кейпін ғасырдан – ғасырға өзгертіп отырды.
Ортағасырлық түркі халықтарының фольклоры – ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Руна жазуларындағы
қоғам мәдениетінінің көріністері, діни ... ... ...
қатынастардың баяндалуы өз алдына сол уақытқа тән болса. Екі – үш ғасырлық
әдеби шығармалар ... ... ... ... Дәл осы жерлерде
түркі мәдениетіне басқа мәдениеттердің ықпалын көрсетіп отырады. Әдебиет –
халық өмірін ... қор ... ... ... бүгінгі қазақ жастарын
тәрбиелеуде үлкен көмегін тигізеріне ... жоқ. ... ... – ғибраттар
дәл бүгінге керек деген ойдамын. Біздің түбіміздегі нәрсе түркілерге ... ... ... бұл ... ... ... жан – ... жақтары теріс деп түсінуі мүмкін, себебі бізге басқа мәдениеттердің
ықпалы тиіп жатқаны.
Бұл бітіру жұмысымның ... ... ... мәдениетінің даму
ерекшеліктері» деп алуымның басты себебі, көне түркілер ... ... ... тегі болуында. Олардың басқан, бізге мұра етіп ... ... ... ... осы даланы кімдер қадырғанын, олардың
мәдениеті мен тарихын ... ... ... ... ... бірі ... ... Бұл халықтардың мәдени өмірі қандай дамудан
өткенін зерттеу, сол ... ... да ... ... ... өмір сүре алмағанын қарастыру маңызды. Себебі бұл ... ... ... ... ... ... Қалайша тәңірге табынған немесе
анимизм сияқты сеніммен өмір сүрген түркі халықтарының ... ... ... ... ... діни ... алмастырылды. Бұл түркі
халықтарының мәдениетінің бір ... ... және ... ... ... болмағандығын көрсетеді.
Бітіру жұмысымды зерттеу кезінде, сақтардың мәдениетін қарстырғанымда
ежелгі грек тарихшысы, мәдени ... ... ... ... Страбонның, әскери тарихты зерттеген Аммиан Марцеллиннің, парсы
патшасы Дарийдің қалдырған еңбектерін, ... ... мен ... ... ... Сыма ... Бань – ... ... ... ... ... Орхон – Енесей жазбаларын,
басқа да түркі ақын – жазушыларынң ... ... ... ... ... ... ... жаздым.
Зерттеу жұмысымның мақсаты мен міндеті:
Зерттеу жұмысымның негізгі ... - көне ... ... ... ... ... ... тарихи – мәдени құндылықтарын, ... ... ... ... ... ... ... нәтижесіндегі даму ерекшеліктерін көрсету. Түркі әлемінде маңызды
рөл атқарған сақтар, ғұндар, ортағасырлық түркілер ... ... даму ... баса ашып ... ... жету ... зерттеу жұмысымның алдына мынадай міндеттер
қойылды: Ежелгі түркі халықтарының мәдени өміріндегі ерекшеліктерді ашу;
сақ өнерінің ... ... ғұн ... жайында; ортағасырлық
түркілердің фольклорындағы ... ... және ... ескерткішінің
мәні.
Зерттеу жұмысымның жаңалығы.
Зерттеген бітіру жұмыстың ғылыми жаңалығы – көне түркі ... ... оның бсқа ... мәдениеті мен дала заңдарының
әсерінен дамып отырғанын көреміз. Міне, осы негізді пайдалана отырып ... ... ... ... ... ... зерттеліп отырған тақырыптың мазмұнына сай
кіріспеден, тараудан, қорытындыдан және әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттеудің өзектлігі негізделіп, ... ... ... ... ... ... ... көне түркі тайпаларының мәдени дамуы»
атты бірінші тарауда сақ тайпаларының тарихи – ... ... ... орны; аңдық стиль – сақ өнері; ғұн мәдениетінің
ерекшеліктері: ғұндардың ... ... ... ... қалған мұра атты
тақырыптарға тарихи – мәдени талдау жасалынып, мазмұны мен мәні ... ... ... ... ... және түркілердің әлем әдебиетіне қосқан
үлесі» атты екінші тарауда руна жазбаларының ... ... ... ... әдебиетінен ислам элементерінің орын алуы атты екі тақырыпта
көне түркі фольклорының мән – ... ... ... оның ... ... ЖЕРІН МЕКЕН ЕТКЕН КӨНЕ ТҮРКІ ТАЙПАЛАРЫНЫҢ МӘДЕНИ ДАМУЫ
1. 1 Сақ тайпаларының тарихи – мәдени ... з. б. I ... ... ... ... ... және Казақстанның оңтүстігін қамтитын кең-байтақ аумақта жинақтай
алғанда «сақ» деп аталатын көптеген тайпалар мекендеген. Геродот (б. з. ... ғ.) және ... ... ... ... Азия скифтері деп атаған.
Сақ тайпалары Солтүстік Қара теңіз өңірі мен Днепр бойын мекендеген
скифтердің және теменгі Еділ бойы мен ... Орал ... ... Кир мен I Дарий парсыларының және Александр ... ... ... ... Олар ежелгі парсылармен тығыз
қарым-қатынас жасаған, тіпті б. з. б. VI – V ... ... ... ... да кірген. Ахеменидтік сына жазба деректемелерінде сақтар
туралы аз болса да, анық деректер келтірілді. Мәселен, оларда сақ-тардың ... ... ... ... ... сақтар), тиг-рахауда-
сақтар (шошақ бөрік киетін сақтар), тиай-парадарйа-сақтар (теңіздің ... ... ... ... ... екі топ ... ... болды,
бұларды ол амюргия-сақтар және ортокарибантия-сақтар деп атайды.
Ғылымда сақтардың бұл топтарының Орта Азия мен Қазақстан аумағында
шоғырланғаны ... ... ... бар. ... біреуіне сәйкес Шаш
(Ташкент ауданы), Солтүстік ... ... және ... ... ... бұл сақ ... ... кенірек болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен Таулы Алтай да ... ... ... діни ... - ... зор тас және ... — сақ «пирамидалары» зерттелді. Пазырақ (Таулы Алтай), Шілікті
(Шығыс Қазақстан), Бесшатыр және Есік ... ... ... ашылған тамаша жаңалықтар кеңінен мәлім, олар ғылымды ме-талдан,
ағаш пен матадан жасалған көркемдігі жоғары бейнелеу өнерінің ... ... ... ... ... ескерткіштерімен байытты. Бұл
қорғаннан табылған ғажайып олжалар сақ ... ... және көп ... төл ... «олардың патшаларының» ұлылығын және қоғамның
әлеуметтік құрылымының дамығандығын бірінші рет ... ... ... ... ... ... одақтарына катысты мәліметтерін
екі топқа: 1) антик деректемелерінің деректері: Геродот (б. з. б. V ... (б. з. б. VI—V ғғ.), ... (б. з. б- II ғ.); 2) ... ... сына ... топтарына бөлуге болады.
Көне парсы, элам және аккад тілдерінде кұрастырылған Дарий мен Ксеркс
патшалардың жазбалары, сондай-ак көне ... ... ... ... - ... ... коярлық деректемелер болып табылады. I
Дарийдің ... ... ... ... ... «а»
жазуының, Персепольдегі «е» текстінің және Суздегі жазбалардын, Ксеркстік
«дэвтер ... ... деп ... ... ... бар. Бұл ... империясы бірнеше дүркін қақтығы-сқан солтүстік-шығыс елдерінің
(Иранға қатысты) тарихи фактілері мен кейбір ... ... бар. ... ... ... дәл ... ... карағанда, «Авестаны»
зерттеудегі ең басты киындык сол, онда мейлінше әр түрлі дәуірлерге ... ... ... ... ... ... кітабына кіретін жолдары — «Гат-
тар» ... ... ... ... ... ... ... ауызша дәстүрге негізделген «Гаттардьң» ... б. з. ... ... аралығына, не б. з. б. I мыңжылдықтың бас ... ... ал ... б. з. б. VII—VI ғасырдың бас кезіндегі уақыт жайында
сөз болып отыр деп санайды. Бұл жағдайдың ... де ... ... ... кезеңге дейінгі уақытқа жатқызылады3. ... ... ... жағынан оларға жақын басқа бөліктерінің туындаған және
шыққан жері туралы мәселе ... ... да аз ... ... ... ... идеологиясы мен тілі және ... ... ... ... ... зерттеулер Авестаның ежелгі
бөлімдері Орта Азияның және оған солтүстігінде жапсарлас ... ... да ... ... ... ... ... келтіреді4.
Көбіне грек және ішінара латын тілдеріндегі антик деректемелері де
өте кұнды. Олардың ... б. з. б. V ... ... ... — 30-
жылдарының басында жазылған Геродоттың «Тарихы» оқшау тұрады5. ... ... ... ... атасының тоғыз кіта-бынан ертедегі
Қазақстан тарихы үшін төртінші ... ... ... онда ... ... ... ... байланысты Евразия тайпалары туралы
неғұрлым толық деректер жинақталған.
«Тарихтың» негізіне парсы мен гректің ауыз-екі әңгімелері, Геродоттың
өзінің байқаулары мен одан ... ... ... жазбаша хабарлары
алынған. Соңғылардың ... ... ... ... ... Ксенофоит, Ктесий және кейінгі кезең авторлары - Беррос, Арриан,
Полиен, ... ... ... ... ... Птолемей, Страбон бірқатар
құнды деректер калдырды6. Алайда бұларда Қазақстанның ежелгі ... ... ... нақты ақпарат көп емес. Оларда келтірілетін тайпалар ... ... ... мәліметтермен салыстыру өте қиынға ... ... ... ... ... де, ... ... көмекші рөл атқарады.
Қазақстан аумағындағы бақташы тайпалар туралы ең ертедегі ... ... ... ... 13 ... ... Яшт, 143-144) ... Sаіrіmа, Dаjа және басқа ... ... ... ... көне Иран ... отырықшы мал өсірушілерлер мен егіншілердің –
арийлердің коғамына қарсы ... ... мен Орта Азия ... ... ... тайпалардың бәрі «турлар» деген жинақталған атпен
аталады. Кейбір зерттеушілер тур халқын ежелгі грек ... ... ... ... ... тайпалардың нақты тобы мен байланыстырады7.
Неғұрлым кене парсы сына жазуы текстерінде ... ... Иран ... ... ... ... аталған (Персепольдің «е» тексті; Бехистун жазбасы).
Бұл терминнің Авестаның «турлар» ... ... ... сол, ол ... ... ал одан ... ... деректемелерінде де кеңінен таралған.
Біршама кейінгі кезеңдегі сына жазуы тізімдерінде (Накши-Рустемнен
«а», ... «е» ... ... және ... ... ... Да-рийдің
Хамадан және Персеполь текстері; Ксеркстің «антидэвтік жазбасы») Sака
термині неғұрлым нақты ... ... Осы ... ... бірнеше
сақ тайпаларының немесе тайпалар топтарының аттары келтіріледі. Sака tуаіу
раradгауа (теңіздің арғы жағындағы сақтар), Sака ... ... ... Sака ... ... ... ... Sака tуаіу
раrа sugdam («Соғдының ар жағындағы сақтар»). Dаһа ... де ... ... ... байланысты, бұл есім парсы анналдарында ... ... ... туралы жазбасында» келтірілген, бірақ бұдан ертеректе ол
Авестада айтылған.
Жетіс Сына жазуы ... ... ... ... ... аттарымен иланымды ұқсастырылады. Мәселен,
Геродоттың өз айтуы бойынша Ахеменид державасының оныншы әкімшілік округіне
кірген ... III, 92) ... ... ...... ... VIII, 64), ал дайлар —
Авестаның және Ксеркс жазбасының ... ... ... да грек ... ... ... Геродот та кейде «азиялық
скифтер» деген терминді қоса отырып, сақтарды скифтер деп атайды. Бұл атау
грек тарихшыларына ... ... ... Қара ... ... мен Алдыңғы
Азияның көшпелі скиф тайпаларына карап айтылды. Бірақ грек деректемелерінде
ахеменидтік сына ... ... ... ... да бар, ... савроматтар (кейінгі кезде сарматгар), ... ... ... ... ... және ... және антик деректемелеріндегі тайпаларды Қазақстан мен Орта
Азияның осы заманғы картасына орналастыру ... ... әлі ... жоқ. ... арғы жағындағы сақтарды оқшаулап бөлуде таяу уақытқа
дейін екі көзқарас болып келді. Бірінші көзкарас (В.В. Струве) ... Арал ... ... таман және Әмудария мен Сырдария
өзендерінің төменгі бойларына орналастыру ... еді. ... ... ... ... сақтарға қарсы жорығынын жүрген жолы туралы ... ... ... ... ... ... ... құруды ұсыну
негіз болды. Бехистуннан алынған текстің қалпына келтірілген бөлігін, ал
одан ... ... және ... ... ... деректемелерінің
мәліметтерімен салыстыру негізінде — парадрайа-сақтардын және ... ... ...... ... ... ... болжам жасалды8. В. Григорьев басқаша көзқарасын айтады, оған
қарағанда парадрайа-сақтар деп Оңтүстік Ресей және ... ... ... ... ... скифтерді түсіну қажет болады9. Бехистун
жазбасын жаңадан зерттеу және ... ... ... V ... қарап, басқаша түсіндіруге әкеп соқты. Қазіргі уақытта парадрайа-
сақтарды Қара теңіздің солтүстік төңірегіне орналасты деу ... ... Азия мен ... ... ... екі тобы ... ... Таяу Шығыстың халықтарына көбірек мәлім болған. Кир мен Дарий
жорықтар ... ... ... бедерлері мен мөрлерінде
бірнеше рет ... ... ... деп ... ... ... да ... халықтардың патшаларымен бірге Дарийдің бұйрығы
бойынша Ирандағы Бехистун деген жердегі жартасқа қашап салынған.
Ежелгі Шығыстың ең көне және аса ... ... ... бірі - деп
әбден орынды саналатын Бехистун жазбасының сақ көсемін ... ... ... ... V бағанасының 20—30-жолында, былай делінген:
«Дарий патша былай дейді: содан ... мен ... ... ... бөрік киетін сақтар шайқасқа шықты. Мен теңізге жеттім де,
бүкіл ... арғы ... ... ... мен ... бір ... ... да, екінші бөлігін тұтқынға алдым...
Скунха деген көсемін қолға түсіріп, маған ... Сол ... мен ... ... ... ... ... қылып тағайындадым. Бұдан кейін
ел маған қарады».11
Бұл текст шошақ бөрік киетін тиграхауда-сақтар туралы акпарат ... ... ... ... ... болып табылады. Онда тиграхауда-
сақтар жері басталатын бір судың, бар екендігі де айтылады.
Сақтар мен ... ... ... ... ... мен одан ... ... жорықтары тарихи анықталған фактілер қатарына жатады.
Осы оқиғалар туралы егжей-тегжейлі ... ... ... Каспий теңізінен шығысқа таман, «Аракс өзенінің арғы жағындағы күннің
шығу бағыты бойынша орналастырады (Геродот, I, 201, 204). II Кир мен ... ... ... ... ... ... ... із ашарының
жүрген жолын қайталай отырып, сақармен Әмударияның арғы жағында Арал тенізі
маңында кездесті деп ... ... ... II Кир ... ... арғы ... ... бүгінде тартылып қалған батыс саласы)
шайқасты, ал Дарий сақтар жеріне Әмударияның орта тұсынан өтті деп ... ... ... ... ... ... екі ... – сақтар тайпаларына карсы бағытталған; бұлардың жері Геродоттың
ортокарибантийлерінің (Геродот, I, 92) ... ... ... ... ... ... ішінара сәйкес келеді деп
топшылау ... ... ... ... бұл - ... шығыс
төңірегі мен Үзбойдан Сырдария өзеніне дейін қоса алғандағы Арал өңірінің
аймағы12. Массагет одағы, ... ... ... апасиактар сияқты
тайпаларды да біріктірсе керек.
Сондай-ақ тиграхауда-сақтар Шашты, Тянь-Шаньді және Жетісуды ме-
кендеген деген пікір де бар13.
Страбцнның айтуы ... ... ... таман, «Мео-
тидадан жоғары» (Страбон, XI, 9, 2) жерлерде дай ... ... арғы ... олар ... ... ... ... болды (Арриан. Анабасис. III, 28, 8, 10). Антик авторлары оларды,
ұүрынырақта Геродоттың, ... ... ... ... «Дах» атауы неғұрлым ертеректегі деректемелі - «Авеста» мен
Ксеркстің «дэвтер» туралы жазбасында да ... ... бәрі ... ... ... солтүстігіне таман аймақты мекендегенін,
не массагетгердің бірлестігіне кіргенін көрсетеді. Б. з.б III ғасырдың ... ... ... ... массагетгердің орнын алып Каспий ... ... ... ... ... Осы ... бері
«көптеген скифтерКаспий теңізінен бастап, ... деп ... 8, ... сына ... ... ең ірі ... немесе тайпалар
тобы болды, олар грек деректемелерінде амюргай-сақтар деп аталады. ... ... ... Бактрия және Маргиана аймақтарына
(Әмудария мен Мүрғаб ... ... ... ... ... ... алғашкы сақ тайпалары еді Геродот былай деп жазды: «Бұл —
амюргийлік сақтар деп ... ... (ол шын ... ... ... ... ... бәрін сақтар деп атайды» (Геродот, VII, 64)'6.
Бірақ хаумаварга-сақтардың ... ... ... мен ... ... қалмайды. Амюргийлік сақтар бірлестігінің құрамына сына
жазуы ... ... ар ... ... да ... ... ... бар. Олар Сырдарияның арғы бетінде, осы күнгі Ташкент
облысы аудандарында және ... ... ... ... Көне ... жазулары текстерінде сақтардан солтүстікке таман өмір сүрген тайпалар
мен халықтар туралы ештеңе айтылмайды. Тек ... ғана ... ... ... ... бұл ... қай жерді мекендейтіні туралы ешқандай мәлімет
жоқ. Ежелгі грек деректемелеріндегі мәліметтер көбірек, оларда Авестаның
сайримдерімен ... ... ... ... туралы айтылады.
Савроматтар туралы алғашқы деректер Геродотта бар: «Танаис өзенінің
(қазіргі Дон ... арғы жағы енді скиф ... ... ... ... жер ... савроматтардың қолында. Савроматтар Меотия көлі
ойпатынан ... ... ... он бес ... жүріп өтуге болатын жерді
мекендейді...» (Геродот, IV, 21). Мұның өзі Донның ... ... ... ... ... ... ... «скифтер», кейініректегі «түріктер» терминдері
сияқты, «савроматтар» терминін де ... ... екі ... тайпалардың
өз атаулары ретінде және тілі мен мәдениеті жағынан туыстас ... ... ... ... ... ... ... деректемелері
көбіне бұл этнонимді жиынтық мағынада, савромат бірлестігінің әр түрлі
тайпалар кұрамын тікелей көрсете ... ... ... ... ... ... ... осындай тайпаларының бірі аорстар болды,
олардың аты ... б. з. б. II ... ... жазушыларына белгілі
болған. Олар Оңтүстік Жайық өңірінен және Қазақстан жерінің ... ... ... ... ... Мұндай қорытынды Жайық-
Елек өзендері аралығы мен Еділ-Дон арасындағы ескерткіштер тобының ... ... ... археологиялық деректермен сәйкес
келеді.
Геродоттың жазуы бойынша, савроматтардың сыртында жерін ағаштың түр-
түрі бар қалың орман басқан» ... ... IV, 21), ал ... ... ... ... айналысқан фиссагеттер мен иирктер мекендейді
(ІV- 22). Одан әрі «биік таулардыц ... ... ... ... (IV, 23), бұл ... сірә, онтүстік-шығыс Жайық өңірі айтылып
отырса керек.
Геродотқа аты мен ... ... ... ... исседондар тайпалары
аргиппейлерден шығысқа таман орналасқан (IV, 25). ... ... ... одан әрі Геродот, олардан жоғарырақ аңызға айналған
аримаспылар мен «алтын ... ... ... ... ... ... жазушыларына дейін жеткен аримаспылар мен самұрықтар
тайпалары ірі-ірі алтын рудниктері болған Қазақстанның ... ... ... ... тағы бір ... бар.
Кирдің массагеттерге жорыққа әзірленуі туралы әңгімелейтін фрагментте бұл
тайпалардың «Аракс өзенінің арғы бетінде күн ... ... ... ... бағытта» тұратындығы айтылады (Геродот, I, 201). Геродоттың
болжауына ... ... ... ... ... немесе
Оңтүстік Жайық өңірі мен Батыс Қазақстанда тіршілік еткен деп топшылауға
болады22.
Сөйтіп, жазбаша деректемелер б. з. б. VII—IV ... ... ... ... мен ... топтарды орналастыруға мүмкіндік береді:
оңтүстікте бұлар тиграхауда-сақтар, грек деректемелеріндегі ... және ... ... ... — савроматтар (ежелгі аорстар), орталық
аудандарда — исседондар, ...... ... ... ... ... ретінде тілі жағынан туыс және мәдениеті жағынан
жақын сақ және сарматт айпаларының этникалық-мәденибірлігіне кірген.
Сақтардың тұрмысы мен ... ... ... мен Қазақстан аумағындағы сақтар зираттарын ашып – ... ... ... ақсүйек өкілдері үшін өліктерді бальзамдау мен
мумиялау қолданылғанын ... және ... ... ... ... ... зираттар
Қазақстанның көптеген аудандарында (Шілікті, Есік, Бесшатыр, Жуантөбе,
Сыпыра – оба, ... ... яғни ... және ... ... ... ... жерлерде белгілі. Сонымен бірге шөлді ... ірі ... жоқ, онда ... үшін ... жерлерде әрқайсысы
2—4 обадан тұратын аздаған мола зираттар ғана бар. Сірә, халықтың көші-
қонымының көптігіне және ... жиі ... ... ... шаруашылығы аудандарында қыстайтын орындар, ... ... ... ... ... тайпаларының жерлеу ғұрпы алдыңдағы уақыттың ғұрыптарынан едәуір
ерекше болды. Егер қола дәуірі үшін тас коршаулар мен тас ... ... ... ... ... бәрінде обалы корымдар болып,
адамдар көбіне сопақша етіліп қазылған қабірлерге ... ... ... ... жаңа ... ... Жерлеу әдістері де өзгереді: елікті
өртеудің немесе оның аяқ-қолын қусырып, қырынан жатткызып жерлеудің орнына
шалқасынан созылта ... ... ... Жерлеу ғұрыптарының салттарында да
бірсыпыра айырмашылықтар орын алып, олар шағын және уақытша сипатта болған.
Мәселен, Оңтүстік Орал сырты мен ... ... ... ... ... ... ... тар немесе кең тік бұрышты шұнқырларға
көмген. Осы ... ... ... ... және ... түріндегі
кабірлерге жерлейтін болды, ұзын қабырғаларының жақтауынан шығарылған
кертпешелері немесе ойықтары бар қабірлер ... маңы ... ... айнала шамалап орлаған, жерден ойып нар
жасаған және ... ... не оны ... ... орны бар ... бір ... ... кездеседі. Жетісуда және
Алтайда ауқатты адамдар сол кездегі жердің бетіне салынған не ... ... ... ағаш ... ... ... Бұл аудандарға қарапайым
адамдарды бір кабірге бірнешеуін жерлеу немесе аса терең ... ... ... ... жерлеу ғұрпы да тән. ... ... ... ... ... ... казылатын сопақша жерлеу ... ... нақ ... тас ... ... ... мола ... үлгісі де болған. Тайпалардың жерлеу ғұрпындағы айырмашылықтар
оларда ... ... діни ... ... ... мал ... тайпаларының отқа, жылқыға, күнге және аспан
шырақтарына табынумен байланысты ғүрыптары да тарихи тұрғыдан анықталып
отыр. ... ... мен көне ... ... бірқатар сақ
тайпаларының сыйынатын басты күдайы күн болғанын анық көрсетеді, онымен
аспан отының ... ... ... ... ... ... мен
басқа аудандардың сақ қабірлерінде күн құдайға құрбанға жылқы шалу дағдысы
талай рет анықталды, әр түрлі нұсқа ... ... мен оның ... ... басы мен ... ... ... ат әбзелдерін немесе олардың
жекелеген бөлшектерін көму нұскаларыда мәлім.
Бәрінен тазартатын киелі күш деп ... отқа ... ... ... ... Ол Евразияның мал өсіретін көптеген ... ... ... ... ... ... мола ... құрылыстарды
өртеу ғұрыптары зұлым рухтарды жолатпайтын оттың тазартқыш күшіне сенумен
байланысты. Арал маңы ... ... Елек пен ... ... де ... бояу - от пен күннің символы жиі ұшырасады.
Қола (Жетісу) және тас (Арал өңірі, Орталык Қазақстан, Онтүстік ... ... ... көптеп табылуы күнге, отқа және ... ... ... және ... ... діни ... ... адамға екі
түрлі карау айқын аңғарылады: бір жағынан, оны ... оған ... ... жағынан тайпаластарға өлген кісінің жаны қайтып келіп кіреді
деп корқатын болған. Соңғы жағдайда отқа табыну, ... ... бір ... атқарған болса керек142. Нақ осы мақсатпен жерлеу ғұрпы атқарылған
кезде обаларды ... ... ... от ... ... мәселен, Қараоба
(Орталық Қазакстан) және Бесшатыр (Жетісу) қорымдарында осылай істелген.
Сақ заманында түр жағынан барынша өзгерген және ... ... ... анимизм, тотемизм және магия сияқты алғашқы ең ежелгі діни ұғымдар ... ... ... әдейі сындырылған бұйымдардың жиі
кездесетінін ғалымдар ... ... жаны ... ... сенімнен деп
түсіндіреді. Тайпалас адамдар өлген кісінің қаруын, айнасын және басқа ... ... ... ... өлген адамның жанымен бірге өліктер
еліне ... ... ... азат ... ... деп ... және магияның сарқыншақтары әр түрлі тұмарларда, тылсымдар
мен бойтұмарларда сақталған. Рудың немесе тайпаның кайсы бір мифтік хайуан
тегінен ... ... ұғым ... ... ... ... ... желеп-жебейді деп онымен қару, жауға мінетін атты
сақтасын деп жүген безендірілген. Сақтарға жақсы ... ... ... ... хайуандар туралы олардың шапшаңдығын, ептілігін және
көбіне киелі ... ... ... ... ... стиль» - сақ өнері
Сақ заманы тайпаларының мәдени шығармашылығының ең
жарқын көріністері арасында қолданбалы өнер ... орын ... Оның ... б. з. б. VII—VI ... ... Сібірдің, Қазақстанның,
Орта Азияның және оңтүстік Европаның тайпалары арасында тараған аң ... ... өнер ... ... ... ал ... Сібірде де
бастапқы табылған орны бойынша бұл ... ... ... ... аң ... деп аталады. Оның негізгі ... ... және ... ... бейиелеу болды. Мазмұны жағынан
мифологиялык, түрі жағынан реалистік аң стилі ... ... ... Бейнелеу әдістерінің көбі қазандар мен құрбандық ыдыстарын,
семсер, қанжар, ... ... ... айна ... ... ... ... әшекейлеу үшін пайдаланылды.
Ертедегі шеберлер көп жағдайда заттардың пайдалылығын ... ... ... ... ... ... олардың жасаған
көптеген бұйымдары дүние жүзіндегі ең таңдаулы үлгілерден қалысқан жоқ.
Ертедегі суретшілердің ... ... ... жануарлар
дүниесінің нақты бейнелеріне етене жақын болды. Сақ шеберлері арқар мен
таутекенің, жолбарыс пен ... ... мен ... дала қыраны мен
киіктің, қасқыр мен қоянның, жылқы мен ... ... ... ... ... білген. Аңдарды бейнелеуде әр ... ... ... ... ... бұйымдардың көбі қола мен алтыннан жасалған,
сүйектен, мүйізден, темірден, киізден жасалған ... ... ... ... ... ... ... үш кезеңге: көне заманғы кезеңге,
өрлеу мен құлдырау кезеңдеріне бөлуге болады.
Б. з. б. ... ... үшін ... бір ... ... ... ... ішінара бейнелеу тән ... ... ... ... ... ... ... қабанның немесе тұрған жыртқыштың, аяғын
бүккен немесе тұяғының ұшымен тұрған ... ... ... ... ... Қос ... тұғырда тұрған екі текенің құйма кола мүсіні
назар аударарлық: текелер біршама ... ... ... бір ... ... ... тұқырта бейнеленген, ал бедерлі үлкен
мүйіздері ... тиіп тұр ... ... ... екі қола ... ... ... текелердің басы реалистік түрғыда көрсетілген; мүсіндер ... ... ... орнатылған. Алдыңғы кола құю өнерінің тағы бір
үлгісі — ... ... ... ... ... ... ... бірнеше рет бұралған арқардың іші қуыс мүсіні, ол соғыс қаруы —
балғашотқа (Бурабай) салынған. Шілікті обасынан ... ... ... ... ... ... арқасына қайыра жатқан бұғы кейпінде
шебер жасалған алтын бұйымдар, кабандардың ойып жасалған шағын ... ... ... Қола ... жыртқыштардың басын салып немесе тұтас
мүсіндерін салып әдемілеу, ал ... ... ... ... немеде ат
тұяғының хэңбасын салып әшекейлеу сол кездегі кеп тараған әдіс ... ... ... ... ... бол-мауы тән,
олар ең жаксы дегенде, мысалы, Шіліктіден(табылған бүркіттің ... ... басы сәл ... ... ... бір ... ... орала бүктетіліп жатқан ... ... ... ... ... табылады. Бүл кейіптес бейнелердің ең ертедегі үлгілері
Евразия далаларының ... ... ... Тувадан (Аржан),
Қазақстаннан (Майәмір, Шілікті, Үйғарақ) ... ... ... ... ... ... оралған кейіпте қасқыр, қабан мен
киік бейнеленген.
Б. з. б. VI—IV ... ... ... аң ... ... ... ... ұшырады. Бір орында тұрған күйінде
бейнеленген жануарлар бейнелерінің орнына ... ... ... ... ... Мүсіндік бейнелер азайып, козғалыс үстіндегі аңдардың
бедерлі ... ... ... ... ... шабуыл жасап
жатқан көріністері бар композициялар көбірек ... ... ... ... ... ... беріледі, бұл жағдайда аңның
жарты денесі қарама-қарсы жағына ... ... ... қозғалыста
екендігін көрсетудің басқа да техникалық ... ... ... жүйесі,
жануарлардың дене мүшелерін бұрамалар, шырмауық-орамалар, үш бұрыштар,
жақшалар және т. б. ... ... ... беру ... ... мүсінді композициялар арасынан Орталык Қазақстаннан табылған кола ... ... ... ... онда үш ... ... шалқасынан
құлаған киікті жұлмалап жатқан ... ... ... таласының
тақырыбы Батыс Сібірден және оған іргелес жатқан Қазақстанның солтүстік-
шығыс аудандарынан алынған I ... ... ... деп ... ... ... көрінеді. Осы бірегей мұраның көптеген алтын
тоғаларында жыртқыш аңдар мен ... ... ... ... ... ... ... өзара таласы, жырткыштардың жыланмен,
түйемен ... ... ... ... ... басқа да
археологиялық олжаларда да әлгіндей нышандар байқалады. ... ... ... өнерінің оны Еуразияның аң ... ... ... ... ... ... да бар. Мұнда козғалмай тұрған
хайуандар бейнесі біршама ұзақ ... ... ол ... ... ... ... түрінде көрінеді. Мәселен, Жетісудың кейбір құрбандық
ьдыстары мен қазандарындағы аңдар шеруі көріністері осындай.
Есік обасынан ... сақ ... жұқа ... ... күйінде бейнеленген аңдардың ширатылуы орындау шеберлігі ... ... ... ... екі ... алтын қаптырмалар көмкерілген;
олардың бірінде жұқа ... ... ... — тоғыз бейне бар.
Олардың арасында жыланның, түлкінің, қасқырдың, ... ... ... ... мүсіндері кездеседі, олардың барлығы ерте кезең
өнеріне тән кейіпте ... ... ... ... ... з. б. III—II ғасырларда аң стиліндегі өнер біртіндеп құлдырай
бастайды. Аң стилі ою-өрнекке айналады. Оның ... ... ... салып безендіру техникасы және басқа да ... ... ... деп ... ... келеді, қолданбалы өнер
туындылары пайда болып, ... ... ... ... ... полихромдық бай өрнекпен араласып кетеді.
Бұл өнер дайын күйінде сырттан, бір жақтан әкелінген жок, ол ... ... ... ... ... ... әдістері б. з.
б. VII—VI ғасырларда-ақ жетіле бастады. Мәселен, түрлі-түсті тастан көз
салу, бедерлеу ... ... ... ... тоспа эмаль
(жекелеген ұяларды арнайы құрамдағы заттармен толтырып құю) ... ... ... (Орталық Қазақстан), Арасан (Жетісу) ескерткіштері ... да ... ... ... Б. з. б. V—IV ... өнер туындыларының Қазақстанның, Орта Азия мен ... ... ... ... табылды. Бәлкім, нақ, осы үш аймақта б. з. б. ... ... ... ... аң стилін ығыстырған полихромдық
өнердің куатты ошағының негізі қалыптасқан да ... ... ... ... ... із-түзсіз жоғалып кеткен жоқ.
Аң стилінің шығуы жөнінде тарихи әдебиетте екі негізгі көзқарас бар.
Бірінші болжамды жақтаушылар скиф-сақ тайпалары бұл ... ... ... деп ... ... оның пайда болу мерзімін б. з. ... ... ... ... патшалығы мен Мидияның солтүстігіне таман
орналасқан аймаққа скиф тайпаларының басып кіруімен ... ... ... ... ... жақындық скиф-сақтар
арасында көне шығыс өнерінің кейбір үлгілерінің тез тарауына себепші ... бұл ... ... мен сақтар өздерінің талғамдары мен қажеттеріне
бейімдеп ... Одан әрі, ... б. з. б. V ... бастап европалық және
азиялық өнердің даму жолдары түбегейлі ажырайды, ... ... ... өзі Қара ... жағалауындағы скифтерге көне Грекия ықпалының
күшеюінен болған, ал ... ... мен ... Алдыңғы Азияның
Ахеменид өнері тікелей ықпал жасады.
Екінші пікірді жақтаушылар аң стилі өнерінің қалыптасуына Алдыңғы Азия
мәдениетінің ... ... ... шығармайды. Бұл ықпал б. з. б. VI
ғасырдың соңынан бастап, Ахеменид уақытында ерекше ... ... ... осы кезеңде сақ өнерінде оған бұрын тән болмаған арыстанның, жарты
денелі ... ... ... ... ... қасиетті ағаш не
құдайдың мүсіні болып табылатын геральдикалық композициялар, ... ... ... лотос түйнегі түріндегі өсімдік тектес ою-ернектер ... ... аң ... ... ... бұл зерттеушілер жергілікті
ортамен байланыстырады да, оның ... ... қола ... ... сөйтіп
оның шыкқан негізі карасук мәдениеті деп аталатын мәдениеттің ... және ... арғы ... ... ... деп санайды)45.
Аң стилі өнерінің мазмұнын анықтаумен байланысты ... әлі ... ... ... Оның діни ... сипатында болуы ықтимал. ... ... ... ... бейнелері нақты этникалық және
тайпалық топтардың, тотемдік арғы ... ... Әр ... бүйымдарға
салынған бұл мүсіндер өзінше бір үлгідегі бойтұмарлар ... ... ... Сонымен бірге аң стилі өнері мазмұны жағынан ... ... Бұл өнер ... ... ... ... ... шиеленіскен тартысқа толы рулық және тайпа аралық күресті,
ерлік даңқы мен жаулап ... ... ... Сақ ... ... ... ... кезеңінде дала тайпаларында батырлар
жыры пайда болады. Ертедегі эпостың кейбір бейнелері мен сюжеттері барынша
өзгерген және ... ... ... ... ... ... ... кейбір тақырыптары, мәселен, аңшылық ерліктерінің, батырдың қайта
тірілуінің ... ... ... ... ... I Петрдің Сібір
коллекциясындағы сақтардың алтын тоғаларында бейнеленген14].
Сақтардың қолданбалы ... ... түрі ... ... ол аң ... ... онымен өзара байланыста дамыды. Көркемдік металға қарағанда
ою-өрнек өнерінің ескерткіштері аз сақталатыны мәлім, ... ... ... негіз (тері, киіз, ағаш, жүн маталар) тез шіриді.
Сондықтан да ... ... ... ... тек ... қолайлы
жағдайларда ғана, мәселен, обатоңында сақталған, оның ішінде бұл ... ... ... ... ... ою-өрнектің бірнеше түрін: геометриялык, өсімдік
зооморфтық, символдық түрлерін бөліп керсетуге болады.
Сақтардың ... ... ... ... ... ... ... геометриялық ою-өрнек өзінің бастамасын ... ... ... Ол сақ ... үш ... ... ... шыршалы, меандрлық және шеңбер бөліктері тектес ою-
өрнек түрінде болып келеді. Өсімдік тектес ою - ... ... ... ... жоқ. Оның ... – басты әуендері лотостың түйіндері
мен гүлдері, гүл тізбе, шырмауық өсімдіктерінің ... үш ... ... ... ... ою-өрнек әуендері, мәселен, лотос Ежелгі
Шығыс өнерінің ықпалынан туған.
Символдық ... ... ... ... мен ... ... туды. Шеңбер, бұрама, айқыш-үйқыш сызық үлгісіндегі сарын
күннің эмблемасы болды; бұйра толқындар сарыны бұрама ирек түріндегі ... ... S ... ... ... ... аң стилінің, көптеген сюжеттеріне негізделді.
Мұнда хайуандардың, дала қыранының бастарын, ... ... ... ... схемалық түрде бейнелеу көп тараған әдіс болды. Қайсы бір затта
бірнеше ою-өрнек сарындарының араласып келуі де жиі ... ... ... ... ... — жартастардағы суреттер де сақтардың
бейнелеу өнерінің ескерткіші болып табылады. Әдетте олар күнге күйіп, ... тат ... ... ... ... құралдармен кашап салынған.
Жартастағы гравюралар түрлі әдістермен: бейненің бүкіл көлемін тескілеп ою,
сызық нобайы, ойып түсірген сызықтар, қырып ... ... ... Кейде
бір бейненің өзі әр түрлі екі-үш әдіспен салынатын болған.
Жалпы алғанда жартастағы суреттер әр ... ... ... ... ... ... ең көбі — сақтар салған петроглифтер. Оларды аң
стиліндегі қолданбалы өнерде ... ... ... мен ... ... болады.
Мәселен, талай ғасырлар бойы тайпалардың киелі орны, алуан түрлі
ғүрыптық мейрамдар өткізілетін орын ... ... ... ... ... Арпа өзен атыраптарының (Шымкент облысы) жартастарында
сақтардың ондаған бейнелері бар. ... ... ... суретшілеріне
ұнаған (тұяқтарының ұшымен тұрған және ... ... ... ... ... ... археологиялық қазбалардан табылған қола
мүсіндерге ұқсас жабайы қабандардың суреттері, ... ... аю мен ... да жыртқыштардың бедерлері бар, ... ... ... құйылған түрлеріне үқсас. Сонымен ... ... ... ... өнер ... аз ... мүлде
ұшыраспайтын сюжеттер бар. Бұлар - ... аң ... ... ... ... келе жатқан түйелердің бейнелері, ... және ... ... адам ... ... және басқалары.
Жартастардағы суреттер сақ тайпаларының ... де сан ... ... көрінісін едәуір толықтыра түседі.
1.2 Ғұн мәдениетінің ерекшеліктері
Хұндардың ата-бабалары. б. з. дейінгі XVIII ғ. Солтүстік ... ... зор ... жеткізген екі оқиға болды. 1797 ж. Қытай бекзаты Гунлю,
патшаның ... ... да, ... ... ... ... Тегі, оның
соңына қыруар жақтастары ерген болуға ... ... ол ана ... ... қала ... ... Ся ... бөлініп, дербес билік
жүргізеді. Бастаухаттардың хабарына қарағанда, Гун-лю „батыс ... ... (11, 40 б.). ... 300 жыл ... өмір ... де, эмигрант-
қытайлар бәрі бір жүндарұғ біржолата ... кете ... ... 1327 ... ... Шань-фу бастаған ұрпақтары, жұндардың қудалауымен, Отанына
қайтып ... де, ... ... ... ... ... ... етегі)
(12, 67 б.). Осы бір жаңа құрылған тайпадан Чжоу әулеті шығады (11, 41 ... ... ... ... өзінде, Чжоу жұндарға қарсы ұдайы күрес
жүргізіп ... ... б. з. ... 1140-1 130 жж. ... Чан ... Гин және Ло өзендерінен" (Ганьсу уәлаятьнда) теріскейге қуьш
тастайды (11, 41 ... ... ... ... ... төле-ушілері болып тұрады, бірақ
б. з. дейінгі X ғ. шамасында „дала борыш төлеуін тоқтатады да, ... ... ... Жүндар айырылып қалған жерлерін қайтарып алуға
ұмтылады; Қытайдың ... ... ... олардың ілгері жылжуына
себеп болады.
Дәп со кездері Гобидің түскей ... ... ... иен ... мен ... ... жамырап көшіп жүретін. Бұлардың екеуі де
хұндар еместі (24, 80 б.), ... ол ... ... әлі атымен жоқтұғын.
Бірақ Ся ... ... ... ... ... көз жұмған соңғы патша
Цзе-күйдің ұлы Шун Вэй үй ішімен, қол астындағы ... ... ... ... ('11, 40 б.). Қытайдың тарихи дәстүрі бойынша Шун Вэй
хундардың арғы ... ... ... Бұл ... ... хұндар қытай
келімсектері болып есептеледі. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ... сүйек жаңғыртып араласуынан
пайда болған. Осынау аңыз ... ... ... тек ... ... ғана жақ ... ... оның қажетті дәні бар екенін жоққа шығару дүұыс болмас еді. ... ... ... ... ... еске ... дегенді тиек
етіп, Ся кезеңінің ... ... ... ... ... әрекет
жасалғанымен, тіпті ежелгі Қытай дәуірін күмәндана зерттеуші ... де, Ся ... ... аңыз ... ... отырып, сол әулет болған
(102, р. 286), бағы заманда „Ся" сөзі ... ... ... (102, р.
300), оның шекарасы қара керамиканың неолиттік мәдениеті ... ... 302) ... ... деп ... Бұл — бұлма. Латтимор сол еңбегінде Ся
мен 1Щ мәдениеттерінің арасындағы орасан зор ... атап ... ... ... бір ... өмір ... деп те ... жасайды. Ендеше
екі тайпа өзара соқтығысып, солардың біреуі жеңіп ... деп ... ... гөрі, жеңілген жақтың бір бөлегі жау басып алған туған елін
тастай қашып, ... ... ... ... деген дүрыс тәрізді.
Ал, Шун Вэйдің қарулас серіктері араласып ... сол бір ... ... мен хуньюйлар кімдер болған? Қадым заманда қытайлар
Гобидің шет ... ... құм елі" деп ... (24, 11 б.) және ... ... деп ... ... деректеріне
сүйенсек, бұл арада ол кезде еуропеоидті талпақ бас тұрпаттылар моңғолоидті
сопақ бет тұрпаттылармен яғни ... (32, 82 б.) ... ... ... тұрпаттылар Гобидің теріскей
жағында таралған еді.
Хяньюнь мен ... ... ... ... арғы ... б. з. дейінгі III мыңжылдықта далаға тықсырып ... ... ... жұртының ұрпақтары деп қорытыңды жасауға хақымыз бар.
Осынау ... Шун ... еріп ... қытайлар араласып кетті де,
хундардың ежелгі дуниедегі ең бірінші этникалық субстраты құрылады, ... арғы ... ... шөлдерді басып өтетін дәуірден кейін
барып, ... ... Тап со ... ... иен ... халықтар қайта
тоғысады да, соның нәтижесінде тарихи хұндар пайда болады. Соған дейін олар
XV яғни дала көшпелілері деп ... ... ... ... ... ең ... халық болған. Ал бұл үшгін ол қайсар да ... ... ... арғы ... ... ... тым ежелгі кезеңін оқып
зерттегенде Сібірді мекендейтін ... мен ... ... ... ... болады. Жоғарыда көрсетілгендей-ақ, ежелгі хұндар қытай тарихында б. з.
дейінгі ХҮШ ғ. туңғыш рет аталады. ... ... жолы ... б. ... 882 және 304 жж. ... Демек, хұндардың арғы аталарының бір жарым
мың жылға жуық ... ... ... ... ... Осы бір ... жерден жарық түсіру үшін біз Сібір археологиясына көңіл бөлуіміз
керек.
Б. з. дейінгі II ... ... ... ... синхронды
дербес екі мәдениет: шығыста — глазков және батыста — андронов мәдениеттері
болғанын айырады. „Байқал өңіріндегі аумақты бір-бірімен туыс тайпалар ... олар ... ... ... ... ... эвендер мен
кжагирлердің арғы аталары болуға тиіс. Олардың мәдениеті... Амурдың ... мен ... ... сол ... Моңголияны, тіпті Ұлы Қытай
қорғаны мен ... ... ... мекендеушілер мәдениетіне мейлінше жақын
болған. Демек, осы бір аса кең облысты неолит пен ерте ... ... ... туыс ... мен ... ... ... емес... олар, әсілі, бір-біріне туыс тайпалар тілінде сөйлескен
тәрізді» (53, 8 ... ... ... ... ...... мәдениетінің
иелерімен хұңдардың кейбір аталары соқтығысып қальп, араласып кетеді (53, 9-
10 б.). Б. з. дейінгі 1700 ... 1200 ж. қоса ... ... ... жартысы мен Қазақстаннан Оралға дейінгі жерді андронов
мәдениеті алып ... Ақ ... ... со ... иелері б. з.
дейініі ХҮШ ғ. Минусин ... ... ... алып, Енисейдегі
глазков ... ... кете ... (43). Андроновшылар егіншілер мен
отырықшы малшылар болды, металдардан ... ғана ... ... ... әсем ... қыш құмыралар қалды. Андронов ... ... ... ... ... ... Дон мен дон
даласының қима ескерткіштеріне өте ұқсас ... сан рет ... (43, ... ... б. з. ... П мыңжылдықта Оңтүстік Сібірді бірінші рөлді
андроновшылар да, глазковшылар да ойнаған жоқ.
Жоғарыда біз ... құм ... яғни ... ... мекендеген
динлиннің ата-бабалары туралы айтқанбыз (24, 11 б.). Саян-Алтай таулы
өлкесін де, Минусин ... ... мен ... да ... ... еткен болатын.
Олардың тұрпаты „төмендегіше сипатталады: орта бойлы, ұзын бойлылары да жиі
кездеседі, дене ... ... ... ... тәні ақ, беті ... шырайлы,
ақсары шашты, дөңес тік мүрынды, ... құс ... ... та ... ... (24, 34-35 бб.). Бастау-хаттар негізінде жасалған осынау
қорытындылар археология деректерімен де дәлелденді. Б. з. ... 2000 ... ... ... ... ... отаны Саян-Алтай
қыраттары болған. Антропологиялық жағынан афанасьевшылар айрықша ... ... ... ... бет, ... көз, жазық маңдайлы келеді, осы
белгілерінің бәрі олардың еуропалық діңге жататын хабар ... ... ... ... бір ... ... беті ... едәуір
жалпағырақ болған. Бүл тұрғыдан келген олар Батыс Еуропаның ... ... ... ... ұқсайды, яғни оның ... ... — мұны ... терминнің кең мағнасында қарау керек" (32,
65 б.).
Афанасьевшілердің мұрагерлері б. з. бұрынғы Ш ғ. ... өмір ... ... ... ... (43, 301 б.). Бұл жәйт — ... ... ... ... өз ... ... бөгетінен алып өтті деп ойлауға мәжбүр етеді.
1200 ж. шамасында ... ... ... ... ... ... (43, ... Сары өзен бойынан ... ... ... ... ... ... Батыс Сібірге
бірінші рет қытай стилі келеді. Бұл жәй ғана ауысып келе салған ... ... ... ... зираттар да жаңа нәсілдік тұрпат — моңғолоидтер мен
еуропеоидтердің ... ... ... ал ... еуропеоидтер брахикранды
(талпақбас), ал моңғолоидтері қушықбет болып келеді, өздері ... ... ... ... ... (32, 83 б.). ... нәсіл Терісгік Қытайда
Янщао дәуірінде қурылған еді. Оның өкілдері сырттай қарағанда, ... ... ал ... өзі ... ... ... ... қой. Әлгілер сол арада өзара тағы да араласып-
құраласьш кетеді, ... біз үшін ... атап ... маңызды бір нәрсе,
„Оңтүстік Сібірге әбден мидай ... ... ... ... ... ... моңғолоидтарға еуропеоидті брахикрандық ... ... ... оның ... тегі, сол сияқты жүйелік тегі (систематика) орны да анық
емес" (32, 83 б.). Осынау Қытайдан келген еуропеоидті ... ... ... ... мәселесі сұраньш тұрғандай болады. Бірақ Сібір
менен Қытайда әр түрлі ... ... ... болуы бізді
мәселені төмендегіше шешуге лаждың жоғынан көндіреді: дилер мен динлиндер —
еуропалық ... ... ... ... ... ... ... ұқсас
болғанымен бірдей емес (28).
Дилер мен динлиндерді бір ... Г. Е. ... ... ... Сібірді мекендеген атжақты нәсілдің, біздің білуімізше,
есте ... ерте ... бері Сары өзен ... ... өмір ... ... яғни динлиндермен (—Л. Г.) әйтеуір бір генетикалық байланысы
бола қойды ма ... ... ... одан ... осы уақытқа дейін
Азияның Қиыр шығысында ... ... ... ... — Л. Г.) ... 43 б.). ... қытайлар тек сол ат-нәсілді динлиндер деп атаған, ал
Саян тауын "Дин-лин" дейді екен (П, 107 б.). ... ... ... ... орта ... жоқ болып кеткен, ал динлиндер — дилердің даладағы тобы —
оған IV ғ. келіп аяқ ... ... ... ... ... келген
дилермен емес, ^ВД со Сібір аборигендері (байырғы ... ... ... Саян ... ... ... ... – қонып жүрген
динлиндердің оңтүстік бұтағы хүндардың арғы аталарымен араласып ... ... ... айырма белгісі дөң мұрындары екенін бекерден-
бекер айтпаған. Шин Минь хұндардың ... ... ... тастау жөнінде
бұйрық берген кезде, 350 ж. „көптеген дөң мұрынды ... қаза ... ... ... оңтүстіктен келген арғы аталары араласып
кететін халық — со динлиндер болған.
Қытай тарихы хұндардың арғы аталары ху (11, 40 б.), ... ... ... сақтап қалған. Оның қызық болатын бір жері,
осынау сипаттамада хулар тарихи хұндарға әлеуметтік ... ... ... бірақ тұрмыстық тәлім-тәртіп машықтары оларға жақын келеді.
Көне замандарда, тегі, хұндардың арғы аталарында ешбір мемлекеттік
құрылымдар болмаған. Жеке-жеке ... ... ірі қара мен ... ... ... айдап, көшіп-қонып жүрген, түйелері мен ... ... ... иен ... ... жөн-жосықсыз көше беру ... ... ... ... ... адам мен ... „кел мұңдалап"
шақыратьш тау ішіне, жайлауға қарай қозғалатын, ал күзде қар аз жауатын
жазық ... ... онда мал қыс бойы ... ... ... Көшпелі халықтың жайлауы мен қыстауларының жері ... ру ... ... ... және ... ... болып табылатын.
Хұндардың арғы аталарында да жағдай тап осындай болатын.
Алайда атап ... бір ... Сыма ... ... ... өз
тұрмысының бұдан басқаша болуы мүмкін емес деп білетін кейбір белгілерін
тым ... ... ... шығар, ... ол ... ху ... ... ... ... деп ... неолит дәуіріндегі Ішкі Моңғолия дат ла түрғындарында малшаруашылығы
болмады деп кесіп айтуға негіз жоқ. Гәп тек со ... ... ... ... ... ... ... тарихының осы бір кезеңін сипаттау жолындағы ... мына ... ... ... ... ... ата ... сауытты (?!—Л. Г.) атты әскер қатарьгаа кіреді... Шапқыншылық жасау
үпгін әркім әскери ... ... ... тәуірін, майлысын жейді, кәрі-к.үртаңдар солардан
қалған сарқытты талшық етеді. Жас-тар мен тегеурінділерді жүрт ... ... ... мен ... ... ... Әдетте бірімен
бірі аттарын атап сөйлеседі; қосымша ат қойып, айдар таіып (рулық — Л. ... ... ... бәрі рульіқ байланыстардың белгілі турғыда
әлсірегенін, әдет-ғурьпггар мен дәстурлерге қара күпггің ... ... ... ... ... бір ... осы-нау рулық қарым-
қатынастар дәуірінде бастаухат ... ... ... атап ... ... ... дәуірлерде ол өзара ... ... ... ... анық ... ... ... жәйттар, хүндардың арғы
аталарының шыққан тегінің ор-тақтығы емес, тарихи ... ... ... ... хун ... ... ... деп болжауға болады.
Бірақ рулық қарым-қатынастардың әлсірей түскенінің өз себептері болуға
тиіс еді, бүлай ... ... ... ... біз ... басыңқы болғанын айдан анық көрсететін институттар мен әдет-
ғурьштарды да ... ... ... түрі ... ... ... ... болғанын және әйелдер басқа да дүние-мүлікпен бірге ... ... ... өгей ... ... ... аға-інісіне ауысып
отырған. Мүны тек әйелдер ақуальшың мүшкіл болғаны деп қарау дүрыстыққа
жатпайды; көбінесе ... түрі әйел ... ... ... оның ... кет-пеуінің кепілі болган, өйткені жаңа ... оған ... орын ... асырауды міндетіне алған және оны „тас түссе —
талайыңнан" деп, тағдыр тәлкегіне ... ... ... бәрі ... ... процесінде әлде бір үзіліс болғанына мегзейді, ол тегі бәрінен
де бұрын ... арғы ... ... ... ... турған кездері болған
тәрізді.
Жазылған жәйларды археологияның мәліметтерімен тексеріп шығайық.
1927—1937 жж. швед экспедициясы Ішкі ... ... ... еді, ... оның ... ке-зеңі „егер кейінірек демесек, 2000 ж.
шамасы" деп дата-ланады (54, 173 б.). Бүл ... ... ... ... ... ... (54, 172 б.), ... Қытайдың неолитінен мүлде
өзгеше.
Қорытынды өзінен-өзі сүраньш түр. ... ... иесі со ... ... аңшы ... болатьп оларга Қытайдан
ең әуелі талқандалган дилер, сосы олардың тақтан қүлатылган жеңімпаздары —
Ся әулетіні ... ... ... Барлық жерден де терістіі ... ... ... тара ... ... ... Неолитті
мекендеупгілер тұрмысы қалпына келтіріп көруден шығатын ... олар ... мен ... бойын жағалап, турақты мекенжайларыі да өмір сүрген аңшылар,
балықшылар мен терімпгіле ... ... өз ... ... қуылғандардь. қос толқьюын
қабылдаған ежелгі ... ... және ... ... ... ... ... ұйымдары жоқ және олардың қажеттігін
де білмейтін өте жабайы халық болган. ... ... ... ... сол, ... мал ... игергенмен кейін, қүлазыған шөлді ... қүм ... ... өте ... яши, ... ...... теңізбен жүзуді үйренісімен, Еуропаны ашқаны секілді, бүлар ... ... Осы бір екі ... ... да ... тағдыры үшін маңызы
бол-ды, олардың қайсысының елеулірек екенін кесіп айту ... ... ... ... әлі де жете ме, ... ме — оны ... ... біз олардың өзінің табигаты жағынан археологиялық
дәлелдемені таба алмайтын жағына да ягни ... ... ... жасы үлкендерді қадырлемеу жағьша да жіті көңіл ... ... ... ... дәстүрдің болмағанын айтады, ал бүған
әлсіз-дәрменсіздің бәрі өлуге тиісті кез — өмір сүру ... ... ... ... Хүндардың арғы аталары үшыраған кедейліктің
сүмдықтьиы сондай, олардың күллі күш-қайраты тек ... ... ... ғана ... ... ... к,арттармен бірге өліп бітеді.
қосқан тұңғыш пассионарлы сілкішс болады.І
„Плиталық мола" мәдениеті. Қытайлар мен жұндар ... ... ... ... ... кезде, Орталык. Моңғолия мен Байқалдың оңтүетік сыртьшда
өзіндік бір мәдениет қүрылып жетіледі, оның болашағы молтұғын. Бүл — ... мола ... ... ... шын ... ол — жаңа ... бастапқы кезін білдіретін төлтума хүн мәдениетінің әуелгі
кезеңі болатьш. Оның ... ... А. П. ... жасаған (51, сол
сияқты 14, 63 қар.). Түскейден ... ... ... созылатын осынау
молаларда қоладан жасалған ғажайып бүйымдар бар. Олардың сипаттамасын
келтірмеймін, ... ол ... ... ... бар, ... ... ... мәдениетіне А. П. Окладников бер-ген сипаттамаға сүйене
отырып, соны тусіндіруге көшемін, Бізге жеткен ... ... ... ... адамдардың негізгі іс-әрекеті мал шаруа-шылығы
болған; бүған қоса олар метал қорыту техникасын жете меңгереді. Молалардан
Үнді ... ... ... ... ... ... қытай үлгісіндегі кеме-триподтардың сы-нықтары табылды. Бүл ... ... ... ... ... шүңқыры мен Орта ... ... ... кең ... байланысы болганының куәсі. Бірақ әлі де
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... беріктігін көрсетеді" (51). Әрине, бүл бай немесе
кедей отбастары болмады деген сөз емес, бірақ ... ... де ... ... ... Елге ... ... сарбаздар, рубасылар мен көсемдер игі
жақсылар ... ... сол ... де ... ... ... ... өзгеше болуы керекті: „Бүғылы тас" дегендері, ... яғни ... күн ... ... бейнелерімен бедерленген
тақтатастар. Оларды дайындауға ... көп ... ... оған марқүм
болған кісінің бір отбасының күпгі жетпеген. Тегі, ол қоғами іс ... Б. з. ... ... I мың ... ... антропологиялық тұрпат
мүлде өзгерме-ген. Хүндар деп саналып келген, палеосібірлік танымал түрпат
тап осы дәуірде қалыптасқан (32, 121 ... П. ... ... ... ... біз жаңа ... көтерілу фа-засьшың бастапқы
кезін бақылай отырып, сословиелік топ ретінде көрінетін субэтностың қүрылуы
үшін жаңа консорциялардың әлі де тым әлсіз ... ... ... ... және оның ізін ала ... оған тікелей
қосылатьш хүн мәдениеттерінің өзара айыр-машыльны да бар. Біріннгіден,
хүндар тақтатас ... ... ... ... ... пайдаланған.
Бүл факті Ііпті қарапайым түрде түсіндіріледі. Әуелгі кезде да-лалықтар
темірді ... ... альш ... Б. з. дейінгі 205 ж.
маңайында олар ... ... ... тек ... ... ғана ... далаға
кеңінен ағындап келе бастайды. Екіншіден, біз хүндардан патша молаларын
табамыз. Бүл ... де, ... б. з. ... 209 ж. ... тізе ... ... кейін барып тәртібі қатал орталық өкімет орнатылған, оған
дейін хұндарда рулардың тек жәй ғана одағы болған. Демек, хан ... ... — бір ... ... ... бір кезеңі ғана — басқа ештеңе де
емес. Олардың қалған белгілері де ... ... ... ... дәйектеме ең әуелгі хүн қауымдастығына, дәлірек айтсақ, оның б.
з. дейінгі IX—IV ғғ. қалыптасуына келеді. IV ғ. хүндардың ... ... ... ... ... жағына шығады (72, 235 б.), ал бэйдилерді
жаңада ғана жеңген қытайлар, өзге амалы ... ... ... мен
әдеттен тыс тактикасы барі, со-ны жаудан қөр&інуға мәжбүр болады.~Бүл
"соқтъіғысудаң жәдігерлері — Үлы ... ... мен Ішкі ... ... (54, ... тілі ... Хүндардың қай тілде сөйле-гені туралы мәселеге
қыруар әдебиет арналған, қазір олар ... ... өз ... ... ... ... ... хүн сөздері — түркілік, ал бізге келіп ... хүн сөзі — ... ... деп (119) ... ... ол ... тілінен де ежелгі қатпарлар эле-ментін енгізеді(4 10) деп атап ... ... ... пСа дақ" деп ... ... ... ... білдіретін хүн сөзі не түрік, не моңғол тілдеріндегі ешбір сөзбен
үқсас емес деп, хүн тілі ... ... ашық ... Бүл ... ... ... сөзімен салы-стырғанына оның өзінің де көңілі толмаған
(105).
Алайда бүл ... ... яғни жақ пен ... ... деген көне
орыс сөзіне тікелей қатысы бар. Олх турік-моңғолдан шыққан және ... ... Оның „са дақ" ... хұн ... ... ... айдан анық,
өйткені хундар қорамсағына сыймаған жебелерді қоньшшна қыстырған, ... ... тек 30 оқ қана ... (39). ... ... ... ... орыстар да тап осылай ететін болған. Хош,
сонымен ... сөзі ... ... тіл ... сонау б. з.
дейінгі I ... ... әлі ... ... ... ... ... осы тәрізді бізге белгілі хүн, ... ... ... тағдырлары тьныз байла-ныстырып келген халықтардың
өзара мәдени алмасуымен түсіндірілетін ... ... ... ... ... ... ... болғандарына шүбә келтіру
мүлде дәйексіз нәрсе, өйткені хұн мен теле тілдерінің (II, 214 б.), ... ... ... ... ... ... бар, ал ... те-ле тіліне жататыньша ешбір қарсы пікір болмауға тиіс. Хүндардың
түркі тілді екеніне шүбалану арнайы ... ... ... талдауға
негізделгенін, ал со сөздер көбінесе көршілерден алынып туратын ... ... өзі атап ... ал ... таң ... ... де жоқ,
өйткені хұндар көршілерімен үзақ уақыт бойы қызу ... ... ... ... ... ... ... Хұндарды өздерінің, турақты әскерге емес,
халық жасақтарына арқа сүйейтін Рубасылары басқарып отырган. ... ... ... басты тулға саналған және өзінің абырой-бе-Делінен өзге
ешқандай нақты күші болмаған. Егер оның жеке басы руластарының арасында ... ... ... ... ... ... әлбетте, Шаньюй
кең көлемде соғыс жүргізе алады деу ... ... еді. ... ... жеке ... Р°лі әр ... ... бола бермейді, бірақ өкімет
аппа-Раты болмаған жағдайда, көсемнің ... ... ... ... ... тәуелді болатьш т^рихи оқиғалардың нәтижелі болу-
болмауын тікелей ше-ЩеДі. Далалық Азиядағы жетекші тайпа юэчжилер де, ... ... ... тап осы
81
жәйтпен түсіндіріледі, ал хундар жеңіліп қалған күнні ... ... ... ... ... ... үстіне әбден қалыптасьш кеткен Ігікірлерг қарамастан б. з.
дейінгі 1 мың жылдықта ... ... ... ... отырықшы
көршілеріні шаруашылығына қарағанда, ... ... ... еді. Алайда өзіміз мүдделі болы отырған ... ... үшін ...... болып табылатьш бір нәрсе,
Мүде мен оның мүр< герлері дәуіріндегі хүндардың саяси ... ... мен ... яғни со ... ... ... машығының
күллі қосындысы олардың сода бүрышы өмір ... ... ... өзгеріп
кеткен-^ Сол себепті де біз пассионарлы серпін нәтижесіңа ... ... со ... ... бір секіріс жасад деп болжауға хақымыз ... ... пр( ... содан былайғы барысы хұндар этносына оның
т< рих білетін тұрпатьш, түр-түсін береді. ... бірі ... ... ... ... хұн мемлекеті қүруы — пассионарлық өрлеу фазасының анык,
кезеңіні ең бастапқы шағы болып табылады. Мүденің өзіне дейі ... ... ... тек қаі ... ... ... қана ... нәрсе емес. Десек те жүрттың бүрьшнан келе жатқан ... ... ... Мүде ... ... ... ... уағыз бен Шыңғысхан реформаларының көлемінен әсте кем емес.
Әдетте көшпелі мемлекеттерді тайпалар ... ... ... ... орда-адамдар нөпірі ретіңг қарайды. Хүндар жәйіне келсек, бүл екі
түсінік те дүрь емес. ... ... ... бірден-бір тайпа болға
тайпалар одағынан оның айырмашылығы осы. Олардьщ ... ... ... ... ... ... (ор-да) деп есептек агаттық. Хүндардың саяси
жүйесі күрделі. Осы мәселені талдап түсіну үшін бастаухатқа ... ... ... ... сосын оны жіліктеп қарап, хүндардың саяси
тәртіп-таглымының ... ... ... көрелік.
Хүн мемлекетінің басында шаньюй түрған, оның аудар-масы „үлылар үлығы"
(II, 46 б.). Оның ... ... ... хан ... ... ... ол ... да тең хүқылы жиырма төрт рубасы арасындағы біріншісі.
Шаньюйдің билігі — ... мол ... ... ... ... Оның ... ақсүйектері — рубасылары шек-
я?
^еп отырған, олардың әрқайсысының қол астында ... саяы 2 ... ... ... ... ... сарбазда-рьі болған (әрине сипыры шартты).
Әуелде шаньюй сайла-цатьш сияқты көрінеді (бәлкім, қытайлар сол себегггі де
ІҮІүдеге ... ... ... ... ... қиналған шығар),
кейішрек жүре-келе, сайлау іздері тақкд отыргызу рәсімдерінде ... сол ... ... те ... (102 ж. ... үлы тым ... ла ... оның кіші ағасын шаньюй етіп қойды..." (II, 71 б.),
сайлану ... ... ... ... лсәйттар жаңа
шаньюйді сайлау үшін, 85 және 60 жж. кінәздар жиналысы шақырылған кезде ... (II, 84 б.). ... ... ... ... ғана мәні бар
еді. Тақты мұра етіп қалдыру мүлде кейін ... ... ... ... ... жиі-жиі тапсырып отырса да, ... ... ... ... ... болған. Меніңше, біз бүл арада бүрыніы әдет-ғурыптың бірте-
бірте өзгеріп кеткенін байқаймыз, ... ...... ... ... ... болған шаньюйдің ... жәй ... салу ... ... ... сөз еді. ... және
дипломатиялық қызметтеріне қоса, ... ... де ... ... ... ... шалынатын ғимарат шаньюй ... еді, және оның өз басы күн ... екі ... Күн мен Айға ... түрде
табынатын. Мүденің дәуірінде хүндардың текті үш руы ... ... Лань ... (II, 49 б.). ... ... сөзі екені бесенеден белгілі; Садйбу
да—"өлке" деген түрік ... Лань — ... ... „орхидеяны" білдіреді,
ежелгі за-манда ол қытайлардың үлттық гүлі болған (76, 29—40 66.). Осынау
үш рудың үйлесуінен ... ... ... ізін ... ... болады: Шун
Вэйден — Ланьдар шыққан, ал Қоян мен ... бағы ... ... ... ... ... қоян ... бас-таушысын кінәз (гун)
демей, хан (ван) деп ... бүл осы ... ... ... ... ... Шаньюйлер шыққан ру Си Люань-ди деп
аталган (94, 5. 57; 112, 5. 53). ... ... ... ... билеген, ... ... ... тек аталған
рулардан алған, ал мемлекеттегі Жоғары шендер мұра етіліп қалдырылған яғни
тек атақты кі ... ... ... ... сот ... ғана ... (П, 49 б ... ). Осьшау атақты
рулармен бірге жәй-қатардағы ру-
83
лар көп ... ... өз ... ... Ола] ... ... болмайды, өйткені олар сай баған, билікті мұра ретінде алып ... олар ... ... рөл ... да ... бі басқарушы топ әманда
жікпгілдік ағым мен бейбасты басып тастайтын болған. Осы ... олар ... ... де ... ... ... ... ру, әрбір мүшесінің
қорғаушыларының көп болғандьпы ндай, іс жүзінде олар орталық өкіметтің
қаһарьша ү ... деп ... сол ... де ол өз руьі ... ... ... нәрсенің бәрін істей береді екен.
Хүндардың шен-шекпендік жүйесі мен ... а раты өте ... ... ... ... ... және ... больш бөлінетін шенеуніктердің
дәлірегі бекзаттардың бірнеше дәреже-деңгейін б көрсетуге де ... ... пен ... ... ... және „кіші" дегенді білдірген. Бір
басқыш — чжуки — кінәз ("чжуки" сөзінің мағынасы на"). ... ... ... ... бо ... ... бірақ бүл ереже жиі-жиі бүзыла беі
Екіннгі басқыш— лули — кінәз; үшінпгісі — үлы жетс төртінпгісі — ұлы ... — үлы ... ОсІ ... ... бәрі ... ... руының мүшс
болған. Олардың бәрінің рулық әулеті енпгіліктері маған, бірақ оны қызмет
орнымен бірге алып оты ... ... ... шаньюймен туьк
дәрежесіне сәйкес, оның еншілігі де ... Хан: лар ... ... ... ... қарай тын болған.
Бүл белгі көбіне оның таланты мен іске жарамдь рамсыздығьша сәйкес
келмеген. Сол ... де ... ... қоса ... ... ... ... көтерілген тектілер (шаньюйдің І қандары емес) ... ... деп ... жоғары мәртебелі бекзаттардың „көмекпгілері"
бс басқару ... ... ... Бүл ежелгі хұнда ... ... ... ... туган шьш мәніндегі нағыз жаңа
адамдар еді. Соңғы олардың этностағы өзгеше қызметтерімен ... ... ... секілді. -.Іудухэу" жек лармен емес, басқарудың орталық
жүйесімен байлан болған, бүл барлық уақыттар мен халықтардың пасс рилеріне
ортақ сипат ... Және ... ... тұрғандайьш, олар ежелгі хұн этносының уйреншікті адамдары
емес, дүрысын айтсақ, төтенше турпатты ... еді. ... да ... дуы" ... ... „құт"-"бақыт" деген сөзі. Демек, „гу-духэу"
дәлме-дәл „бақыт-қүт ... Мүны ... ...... деп көзсіз
ерлікке баратын пассионарлы мәрттердің — ержүрек ... ... ... деп ... ... ... Үлы Дала-ның келесі бір
моңғолдық кезеңінде — Шыңғысхан дәуірінің осы ... ... да ... ... аты ... Арада бір жарым мың жыл
өткеннен кейін дала батырларын „Үзын арқан-кен түсау" адамдары деп ... ... жеке ... ... ... ... — 10
мыңнан, ал төменгілерінде — бірнеше мыңнан. 24 ... ... ... текті
жай-саңдары, әулеттердің өзіндік бастықтары — рулармен байланысты ... ... ... ... ... ... ... — Хучжой мен
Хуныпе, шығыс шекарадагы — Сижу мен Гуси және ... ... ... ... ... олардың рөлі болмашы ғана еді, бірақ ... ... ... ... олар ... ... алда ... біз олармен талай рет кездесеміз.
Сонымен біз хүн ... үш ... ... ханзадалар, қызметімен көтерілген
тектілер және ру ... ... аса ... ... ... ... есептесіп отырған, өйткені
і олардың көмегінсіз ештеңе де істей ... ... мен ... тек дәстүрге ғана емес, өздерінің жауын-
\ гер жасақтарьша да арқа ... сол ... де ... лер өздерінің тоңтеріс кінәздар алдында дәрменсіз
көрінетін. Бүл ... ... ... ... ... ... ... билігін шектеп, олардың тежеусіз
Деспотқа айналып кетуіне бөгет жасап отырған.
Сол сияқты, хүндардың өзіндік әдеттегі (азаматтық) К ... ... ... ал қытайлар: „олардың заңы \ «еңіл және орьшдауға қолайлы" деп
атап ... (II, 58 б.). Ауыр ... ... оның шгінде қару-жарақты жа-
лақтату өлім жазасына кесілген; үрлық ... ... ?ана ... ... да ... арқылы жаза-^^нган; үсақ қылмыс жасағандардың беті
тілінетін ... ... ... 10 ... аспаған, ал ... ... ... адам ғана ... екен.
85
Алайда пассионарлық сілкініс хұндардың хүқты даг ына әсер ... ... ... Мүде ... < стап, әскери тәртіпті бүзғандары
және жауынгер міндетінен жалтарғаны үшін өліммен ... мем ... ... ... ... ... зеңіне тән осы бір ... ... ... ... ... ... ханның Ясась ұқсайды, бүл заң
хұндардың басын қосып біріктір және ... ... ... аса қуатты
этносьша айн дыруга себебін тигізеді.
Азаматтық хүқтан біз көптеген көшпелілерге орг ...... ... ... — р ... бір ... жері болган,
оты мен суьшың мо \-дығына қарай, бір жерден екінпгі жерге ...... (II, 49 б.). Біз ... ... — мәті ... ... кім ие болғанын — кі ... ру ма, әлде жеке ... — бүл жөні ... ... ... ... ... болжаш дүрыстығын
VI—VII ғғ. түріктеріне қолданылған < сияқты тұжырымдама (П, ... және оны ... ... ... ... елде ... жер — Л. Г.) ... кең, ... ... ... неге ... екен" (II, 262 б.). Алайда хүндар
заманында 24 рудың әрқайсысы өз ... ... ... бүл ... ... де бар. Б. з. I ғ. ... ... ... ... де рулар түтас күйінде қатысады, жайылымдық жер-
суларды ... ... ... бүл ... ... ... ... Тау
ормандарын тсгі, бірлесіп иеленген ... ... ... ... ... ... ісіне шаньюйдің өзі ... ал ... ... ... яғни ... ... (II, ... Қүлазыған қүнарсыз жерлерді иемдену күллі хүн ... ... ...... негізі" (П, 47 б.),— ... ... осы ... ... ... ... қатаң сақталған. Хүндар
қүлшылықты білген, ... ... Таяу ... тән ... ... ... ... Көбінесе тұтқындар мен тұтқын ... ... олар ... ... жүмыстарьша жетілген секілді
(43, 224 б.). Хүндардың ... ... біз ... ... ... ізін таба алмадық, ал хүндар ... ... ... ... ... ... әрдайым адамдарды қүла түзге айдап цетумен тьшьш
отырған.
Мүдешң реформалары жан тәсілімге ... ... хүн ... ... көз ... мем-лекетіне айналдырады, этникалық жастық
оның ... қуш ... ... „Сен кім болуға тиісті болсаң, со бол!"
деген ... де ... ... ... ... байланысты. Шынында
да сол заманда әрбір хүн лсауынгерге айналады, оның өзі ... ... ... ... ... ескі рулық жүйе бүзылмайды, әскери жасақтар
бабында, кейінірек моңғолдарда Шыңғысхан ... ... ... ... ... мен рубасылары түрады. Шанькмй мен
текті кісілердің өкіметті ... ... екі ... да ... шектеп тастайды. Жалпы көпке ... ... ... ... ... ... мен ... жүйесін жасауын, ең бастысы —
аумаққа мемлекеттің негізі деп ... ... ... ... жаңа ... негізінде мүлде жаңа этносты жасау деп қабылдауымыз
керек.
Жауынгер болып ... ... хүн, өмір бойы ... ... ... ... тиіс. Бірақ, бүл оньщ ар-намысына тиіп жатса да, ол ... ... ... ... ... ... оны өз руы
ешқашанда тағдырға тәлкек еткізіп тастап кетпейді. Ол ... ... ... ... — олжа оның бөлінбес меншігі. Қарапайым хүн өмірі тыныштык,
кезінде жылына 2—4 рет ... ... ... ... ... ... ... түсында рахатта-нып тынығудан қүралған. Қытай
министрлерінің шекара қүлдарының:— ... ... ... ... ... ... ... айтпаса керек. Сол се-бепті де қытайлар жиі-
жиі солардың арасына қашып кету-ге тырысқан.
Қытайлар хүн әскерінің жалпы ... 300 мың адам деп ... ... ... ... сипыр секілді, өй^кені барша еркектің бәрі әскер
қатарында бол-АЫ ... те ... 20% ... ... ерлер болғаны
белгілі), онда Моңғолия аумағында ... 1,5 млн. адам ... ... ... қазіргіден екі есе көп. Бүл көне қытай жылнамаларының ... ... бірі ... ... ... хүн ... негізгі қаруы садақ болған. ... ... ... жаяу ... ауыр ... салтаттымен де айқасып қала ... ... ... ... гөрі ... ... ... шалт келеді.
Хундардың тактикасы жауын әбден титықтатып қүла-ту болатын Пинчән
қаласының түбінде хұндар ... ... ... шоғырын қоршап алады.
Қытайлықта оңтүстік тұрғындарьшың бойы үйренбеген аяздан жәі аштықтан қатты
әлсірейді, өйткені олар арттағы азыі ... ... ... ... ... ... ... шабуыл жасаудан жүрексінеді. Бірақ бүл арада п
олардың қорқақтығында немесе тым сақтығында еме Қол ... ... ... ... жауьш қажымай-талмай мазалап, тыныштығын кетірі
оны әбден шаршатуға тырысады, шаршатқанда сарбаздь ... ... ... ол ... көрсепи түгіл, еңсесі түсіп, көзін жұмып үйықтап
кететіндей еті титықтатады.
Табанды тайталаста тұрақсыздау келетін ... б ... ... толтыратьш. Жор шегінген болып, олар кеудемсоқ дүшпаньт ... ылға ... ... ... Егер жау лап ... ... шықса, хүн
салтаттылары „дүр етіп үшқан Қ шогырындай" ... ... де, енді ... кеі ... ... қайтадан үрысқа кірісетін. Олар/ қуалап тастау —
оңай, талқандау — қиындағы, қүрп жіберу — мүмкін емес-ті.
Әскери ... ... ... ... ... да, ол үпгін оған ешбір
сый-сияпат, тарту-таралғы жас; майтын. ... ... ... ... толы
шарап п тартып алған олжасын алуға хұқы" берілетін. Ал, т« ... ... ... үлесін айыр қойғанда, өзара ... ... ... әлгі/ келтірілген ситатты түсіну ... ... аз табь ... және өзге ... ... І онша
қауыпты да болмаган, ... хұн ... ... жауды едәуір
жерден атьш тастау немесе оі әбден әлсіретіп, ... ... ... мата үйге әкеліп қүл етіп қою.
Хүндар — көшпелі халық; оларда мал өнімдері м< ... ал ... ... мүқтаждь бір азайьш көрмеген. Айырбас саудасьшда
қытай мі соғды көпестері анайы көшпелілерді алдап кетеді екс ... ... ... ... ... кдйтарь „әділдікті" асырып отырған. Өзіміз
көріп отырғандайь
88
хұндардың үрыс-тартыстағы табыстары олардың әл-ауқатьш арттырған, ал
ынтымақтасыИ бас ... Ішкі ... мен ... ... ... оларды үдайы талап-тонау әрекетін азайтуға себебін тигізген.
Шаньюй — ойсеңгір мен бекзаттар*ы асырау үпгін де ... ... ... ... ай алмайсың. Алым-салық түз ... ... ... өз ... ешкімге ештеңе де төлемейУг өйткені төлеу фактісінің
өзімен ол еркіндігіне ... ... ... Ал ... ... ... яғни бағынышты тайпалардан— алым-салық түрінде, Ікаулардан — соғыс
олжасы түрінде түскен. Кіріптар дүнхулф алым-салық ор-нына өгіз, жылқы, қой
терілерін бергеН № 144 б.). Ауыр ... ... ... ... бай ... аудандары төлеген. Хүндар, әсілі. темір қаруды да со
жак.тан алған тәрізді, өйткені ... ... ... ... ... ... кінәздік-терінде түратьш танғуттардың сондай царақты
жасаумен даңқы жайылған еді. Үлпан терілері, теЛ ... ... ... ... мен ... ... түрған. Бірақ бағьгадырылған
тайпаларяен бірге шаньюй-лер табысының елеулі бір көзі Қытаіі болған.
Қытайлар ... ... ... ... тікелей төлеуден үзілді-
кесілді бас тартқан. Алайда олархүндарға тарту-та-ралғы ... ... ... ... түрі ... ... 176 ж. Мүде ешіілікпен
Қытайға жүпьгаы тарту етіп, бір атан мен екі мініс атын, төрт-төрттен ... ... ... ... ол ... ... ... астарлы
шапан, үзин қамқа шекпен, шашбастырғьпп алтын мүйіз ... ... ... ... пен он бума кесіеленген қырмызы және жасыл түсті жібек
мата жібереді(Н> 55 56 б.).
Ру мен ... ... ... ... саян-алтай көркем өнері кереметтей жақсы.
Хұвдардың діні Дін туралы әңгіме бола қалса, не нәрсеге сенесің ... ... екі ... ... ... жыл сайын көктемде
„өздерінің ата-ба-баларына, аспан мен жерге, аруақтарға қүрбандық бер-
105
ген. Күн ... ... екі рег. ... — шығар күнге кешқурым — айга
тағзым еткен. Бір іске "айлар ме жұлдыздардың тууына қарап" (П, 49—50 ... ... қоса ... ... мен Жерден туғаь Күн мен Ай қойған
лауазымын ескерсек, табьшатын обт ектілерінің ... ... ... түсед хұндардың оны бейнелейтін идолы ... ... ... бір құдыретке айналған. Мүндай ғарыпггы-қүдайлар грек
мифологиясында (Уран, Сатурнның ... ... ... ... ... ежел ... мифологиясында (Один) белгілі болган.
Осын ескере отырып, құдыретті ғарышқа табыну рәсімін ... ... ... мен ... ... де айту бәрінен де оңай, өйткені
шығысазиялық моңголои, тердің ... ... ... ... ... ... ... болған. Шығыстағы балшылы әрқашанда ата-
бабалар ... ... ... ... ... ... отырган.
Бұл екі аруақть екеуін де дүғамен шақырып ... да, ... ... ... немесе мейірімдендіріп қоюға да бола^ деп есептелген. Қытай мен
Тибеттіктің көзімен ... ос нау ... ... де ... ... ... бірақ олардың табишты адамдардан бөлек; олар те: ... ... ... ... ... да, жауыз емес, бірақ көбінесе залалды, кейде
пайдалы да бола ды. Қысқаша айтсақ, аруақпен үшырасуды тіпті дін ... ... Сол ... ... да ... се Олар ... ... о дүниедегі
тірпгілікке де сенген, с нда көшпелінің жабайы ... оны ... деп ... ... екі ... ... салып ағыл-те жерлеу осыдан
шыққан; марқүм жаурап қалмас үшін о қамқа мен үлпандарға ораған; о ... ... е ... онымен ... ... ... ... қойылған. Шаньюймен немесе бекзатпен дүниге „еріп баратын"
қатыгез салт-санамен адам ... ... ... ... ... ... қүрбандық" (П, 76 б.), әсілі, арғы а ларға болса
керекл ержүрек ... ... ... қүрбандық беруді әулиелер
аузы арк.ылы та^ еткен. Адамдарды қүрбан ету хүн ... ... ... тым ... ... ... бәлкім, тіпті тибет бон дінімен
байланыста болганы осыдан көрінеді. Бүл жүйесі қүдай ... ғана ... ... тек тар ... ... ... жын-шайтандарға ғана
т

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде168 бет
Ілияс Жансүгіров өмірі1 бет
Абай өнегесі6 бет
Абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы7 бет
Ахмет байтұрсынов (1872—1937)5 бет
Ахмет байтұрсынұлы- білікті психолог7 бет
Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар13 бет
Емдік балшықтар және емдеу әдістері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь