Түркі тілдері туралы

Ұрым тілі
ФУЮЙ ҚЫРҒЫЗДАРЫНЫҢ ТІЛІ
ХАКАС ТІЛІ
ЧУВАШ ТІЛІ
Шұлым.түркі тілі
Шор тілі
1.0 Түркі тілдес ұрыдар мен грек тілдес румеилер бірлесе отырып, христиандықты уағыздайтын және Қырымнан Солтүстік Азов маңына 1778-1779 жылдары қоныс аударған, ғылымда «мариупольдік гректер» атымен белгілі этникалық топ құрайды. Ұрымдар мен румеи атауларының өзі, біріншіден грек ұлтына тән фактісіне, екіншіден, Шығыс Рим империясы қол астындағыларының ресми атына байланысты, ол империя мұсылман дүниесінде «Румдер елі» (түр. Rum diyari), ал қол астындағылар – «рум тұрғындары, румдықтар» (Rumi) деп аталды. Ұрымдар тілі атауларының нұсқалары: түркі тілдерінің мариупольдік тіл ерекшелігі, татар, қырым-татар, грек-татар; аға буын өз тілін урим дили – урум тили деп атайды.
2.0 Ұрым тілі (Ұ.т.) Украинаның оңтүстігінде, Солтүстік Азов маңында, Донецк обылысының Великоновоселковск, Першотравнев, Старобешевск, Тельман аудандарындағы отыз ауыл мен Запорож обылысының Куйбышев ауданы және Мариуполь қаласы жергілікті тұрғындарының ауызекі-тұрмыстық тілі түрінде тараған. 1980 жылы ұрымдар саны 60 мың адамнан асты. Ұрым тілі этникалық топ ішінде және отбасындағы адамдардың қарым-қатынасы кезінде қоладнылады. Барлық ұрымдар өз тілінен басқа орыс тілін де меңгреген. Жас ұрпақ арасында өз тілін білу әлсіздігі байқалады. Жалпы әдеби Ұрым тілі жоқ. Тек ауызекі-тұрмыстық тілмен салыстырғанда, лексикасы мен морфологиясында оғыз элементтері басым болатын және барлық адамға түсінікті, ұрым фольклорының диалект үстілік тілі ғана бар.
3.0 Ұрым тілі түркі тілдері семьясына жатады.
4.0 жазба ескерткіштер грек әліпбиімен жазылған кітаптар түрінде сақталған. Бірақ бұл ескерткіштер зерттелмеген. Бұдан басқа ХІХ ғасырдың аяғында жарыққа шыққан. Мариуполь сөйленісінде жазылған кішігірім ұрым мәтіндері бар, сондай-ақ ескі қырым, мангуш, бешев, қаран, игнатьев, янисоль сөйленісінде жазылған ұрым фольклоры жазбаларының ішінара ғана жарық көрген мәтіндері бар. Жұртшылық күнделікті тұрмыста орыс графикасының негізінде жүйесі жасалған жазуды сирек қолданады. Үстіміздегі ғасырдың 30- жылдарындағы мектептерде сабақ өткізуге қолданылған латын әліпбиінің негізіндегі жазу ұрым тілін оқытуды тоқтатқан кезде қолданыстан шықты.
5.0.0 Лингвистикалық сипаттама.
5.1.0 Фонологиялық мәліметтер.
Ұрым тілінде ықшам (қалыпты) және созылыңқы а, , э, э, и, ы, о, о, у, у, (э фонемасы тек қана қыпшақ диалектісінде бар) 10 дауысты фонемасы тек қана қыпшақ диалектісінде бар) 10 дауысты фонемасы бар.
Дауыстылар жасалу жолына қарай былай бөлінеді.
1) еріннің еріндіктерге қатысы /қатыспауы бойынша – 0, о, у, у, езуліктер – а, , э, э, ы, и, 2) тіл арты дыбыстарында тілдің
Амзоров М.П. Грамматика шорского языка. Новокузнецк, 1992
Бабушкин Г.Ф. О шорской диалектологии //Вопросы диалектологии тюркских языков. Фрунзе, 1968
Бабушкин Г.Ф., Дониндзе Г.И. Шорский язык //Языка народов СССР. Т.ІІ. Тюркские языки. М., 1966.
Вербицкий В.И. Словарь алтайского и аладагского наречий тюркского языка. Казань, 1884.
Донидзе Г.И. Шорский алфавит//Вопросы совершенствования алфавитов тюркских языков СССР. М., 1972.
Дыренкова Н.П. Грамматика шорского языка. М.: Л., 1941.
Курпешко –таннаташева Н.Н., Апонькин Ф.Я. Шорско-русский и русско-шорский словарь. Кемерово, 1993.
Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзюнграской степи. СПб. 1866. Т.І.
Чиспияков Э.Ф. Шорские причастные обороты в функции дополнительных придаточных предложений//Происхождение аборигенов Сибири и их языков. Томск, 1963.
        
        Ұрым тілі
1.0 Түркі тілдес ұрыдар мен грек тілдес румеилер бірлесе отырып,
христиандықты уағыздайтын және ... ... Азов ... 1778-1779
жылдары қоныс аударған, ғылымда «мариупольдік гректер» атымен белгілі
этникалық топ құрайды. Ұрымдар мен румеи ... өзі, ... ... тән ... ... ... Рим империясы қол астындағыларының
ресми атына байланысты, ол ... ... ... ... елі» (түр.
Rum diyari), ал қол астындағылар – «рум тұрғындары, румдықтар» (Rumi) деп
аталды. ... тілі ... ... түркі тілдерінің мариупольдік
тіл ерекшелігі, татар, қырым-татар, грек-татар; аға буын өз ... ... – урум тили деп ... Ұрым тілі (Ұ.т.) ... ... ... Азов ... обылысының Великоновоселковск, Першотравнев, Старобешевск, Тельман
аудандарындағы отыз ауыл мен Запорож обылысының Куйбышев ... ... ... ... тұрғындарының ауызекі-тұрмыстық тілі түрінде
тараған. 1980 жылы ұрымдар саны 60 мың ... ... Ұрым тілі ... ... және отбасындағы адамдардың қарым-қатынасы кезінде қоладнылады.
Барлық ұрымдар өз тілінен басқа орыс ... де ... Жас ... өз ... білу ... ... Жалпы әдеби Ұрым тілі жоқ.
Тек ауызекі-тұрмыстық тілмен салыстырғанда, лексикасы мен морфологиясында
оғыз элементтері басым ... және ... ... ... ... ... ... тілі ғана бар.
3.0 Ұрым тілі түркі тілдері семьясына жатады.
4.0 жазба ескерткіштер грек әліпбиімен ... ... ... Бірақ бұл ескерткіштер зерттелмеген. Бұдан басқа ХІХ ғасырдың
аяғында жарыққа шыққан. Мариуполь сөйленісінде ... ... ... бар, ... ескі қырым, мангуш, бешев, қаран, игнатьев,
янисоль сөйленісінде жазылған ұрым ... ... ... ғана
жарық көрген мәтіндері бар. Жұртшылық ... ... ... негізінде жүйесі жасалған жазуды сирек қолданады.
Үстіміздегі ғасырдың 30- ... ... ... ... ... ... негізіндегі жазу ұрым тілін оқытуды
тоқтатқан кезде қолданыстан шықты.
5.0.0 Лингвистикалық сипаттама.
5.1.0 Фонологиялық ... ... ... ... және ... а, , э, э, и, ... о, у, у, (э ... тек қана қыпшақ диалектісінде бар) 10 дауысты
фонемасы тек қана ... ... бар) 10 ... ... бар.
Дауыстылар жасалу жолына қарай былай бөлінеді.
1) еріннің еріндіктерге қатысы /қатыспауы бойынша – 0, о, у, ... – а, , э, э, ы, и, 2) тіл арты ... ... ... – а, ы, о, у, тіл алды - а,э, э, и, о, у; ... ... қарай ашық - а, , жартылай ашық- э,о,о, жартылай
қысаң – ы, э; ... – и, у, у. ... ... көп ... олар ... өз ... ... араб, парсы тілдерінен
енген: уз (< уғыз «уыз сүт», маале – мале (< араб. махалла) ... ... ... VCV ... ... кірігуі нәтижесінде
пайда болған.
Дауыссыз фонемалар 30. Дауыссыз фонемалардың ... ... ... ... бойынша |Жасалу орны бойынша |
| ... ... ... | | |к | |
| ... |Тіл | Тіл | | |
| ... |тіс ... |ор- |ар- | | ... ... |
| ... ... |
| ... емес ... ... емес ... |
|Қысаң ықшам |і, и |у |ы |у ... |и и |у у |ы ы |у у ... ... |э (е) |ц |а |о ... |э э (ее) |ц ц |а а |о о ... и» ... і дауыстысы артқа итерілген и-мен салыстырғанда кеңірек,
ашық айтылады.
Барлық созылыңқы дауыстылар, сондай-ақ ықшам і, о, у тек қана ... төл ... ... ... ... ... де, басқа
тілдерден енген лексикада да қолданылады.
И, ии ... ... ... ... төл сөздерінде негізінен
бірінші ... ... (ир ... киме ... иир ... ... және т.б. Сөз ... түбір сөздегі дауысты мен қосымшадағы
дауысты қатар келгенде и дыбысы жасалады (пастирға < ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
М.Қашкаридің түркі тілдерін топтастыру классификациясы5 бет
Түркі тілдері60 бет
Түркі тілдері жайында12 бет
Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеу6 бет
Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеу. 2.Салыстырмалы-тарихи зерттеу (XYIII-XIX ғғ.) Европа, Ресей ғалымдарының зерттеулері5 бет
Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеу. салыстырмалы-тарихи зерттеу (xyiii-xix ғғ.) Европа, Ресей ғалымдарының зерттеулері5 бет
Түркі тілдерін топтастырудың теориялық және практикалық мәселелері68 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері22 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері жайлы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь