Каспий теңізінің құқықтық жағдайы.

Кіріспе 3
1. Каспий теңізі мәртебесінің тарихи қырлары
1.1 Каспий теңізі ХVІ.ХІХ ғғ 7
1.2 1921 ж. және 1940 ж. шарттар бойынша Каспий
теңізі мәртебесінің құқықтық реттелуі 12
1.3 1921 — 1940 жж. тандау: кондоминиум әлде
секторға бөлу 18
2. Каспий теңізі мәртебесінің қазіргі жағдайы
2.1 Каспий мәртебесінің негізгі дауы: шекаралық көл әлде
оңашаланған теңіз 25
2.2 Каспий жағалауындағы мемлекеттердің
халықаралық.қүқықгық көзқарастары 34
2.3 Каспий теңізі мәртебесін кұқықгық реттеу болашағы 43
3. Каспий теңізіндегі қоршаған ортаны халықаралық
арқылы қорғау 45
Қорытынды 52
Библиография 57
Қазіріг кезде Каспий теңізінің экологиялық жүйесінің өмір сүру қабілеті мен оның экологиялық қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуі, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, теңіз деңгейінің өзгеріп түруына байланысты теңіз жағасын қорғау шаралары және Каспий теңізі түбінің қойнауларын игеру Каспийге қатысты келтірілген проблемалардың бір шеті ғана.
90-шы жылдардың басында қабылданған Рио-де-Жанейро декларациясында "Бейбітшілік, даму және қоршаған ортаны қорғау өзара байланысты және бір-бірінен бөлінбейді", -делінген. Бүл қазіргі жалпы әлемдік тенденциялар мен процестерді білдіретін ереже Каспий өңіріне толығымен сәйкес келеді. Шынымен де, Каспий мәселесін шешу үшін ең алдымен қауіпсіздік (яғни, бейбітшілік), содан кейін даму (яғни, экономикалық мәселелердің шешілуі) және қоршаған ортаны қорғау мәселелері шешілуі тиіс.
Бірақ бүгінгі күннің негізгі проблемасы — жағалаудағы мемлекеттердің Каспий теңізін өздерінің экономикалық даму көзі ретінде ғана қарауына тіреліп отыр. Қауіпсіздік мәселесін мойындаса да, экологиялық проблемаларды Каспий елдері екінші, тіпті үшінші қатарға да ысырып тастап отыр.
Каспий теңізінің сезімтал және қорғаусыз биологиялық және экологиялық жүйесі су өндірістерінде мүнайды көлемді түрде игере бастаса бүрыңғысынан да әлсіз болып қалайын деп отыр. Ал мүнай өндірістерінде ірі апат болса Каспий теңізінің қоршаған ортасы жоғалу қатеріне тіреледі. Сондықтан да, Каспийдің бірегей экологиялық жүйесін қорғаудың ең тиімді тәсілі теңіздегі мүнай өндеуге толық тыйым салу болар еді. Бірақ, түрақсыз экономикасына түсау сала алмай отырған Каспий елдерінің бірде бірі экономикалық дағдарыстан шығудың ең жеңіл жолын Каспийдегі мүнай және газ ресурстарынан көріп келе жатқандықган бүл байлықгардан бас тартпайтыны түсінікті.
Каспий тақырыбы ТМД елдерінің арасындағы ең даулы проблемаларының бірі шығар. Каспий ынтымақгастық теңізі болудың орнына, әзірше дау теңізі болып келе жатыр.
1. Назарбаев Н.А. Критическое десятилетие. — Алматы:
Атамүра, 2003.
2. Гумилев Л.Н. Тысячелетие вокруг Каспия. М.: ТОО
"Мишель и К", 1993.
3. Васильев Л.С. История Востока: В 2 т. Т.1. М.: Высшая
школа, 1998.
4. Васильев Л.С. История Востока: В 2 т. Т.2. М.: Высшая
школа, 1998.
5. Кудрявцев А.А. Древний Дербент. М.: Наука, 1982.
6. Дипломатический словарь. В 3-х т. Т.З. 4-е изд., перераб. и
доп. М.: Наука, 1986.
7. Дабири М.Р. Правовой режим Каспийского моря:
экономическое развитие региона на основах добрососедства в
новых условиях //Казахстан и мировое сообщество. 1995. N1.
8. Хан Г.Б., Суворов Л.В., Рахманова Г.Б. Внешняя политика
Республики Казахстан. Алматы, 2001.
9. Лукашук И.И. Международное право. Общая часть. М., 1996.
10. Айдарбаев С.Ж. Советско-иранские договоры по Каспию:
проблемы применимости в современных условиях
//Казахстанский журнал международного права. 2003. N4(12).
11. Международное право. Словарь-справочник. Под ред.
В.Н.Трофимова. М., 1997.
12. Гиззатов В.Х. Правовой статус Каспийского моря:
кондоминиум или делимитация //Казахстан и мировое
сообщество. 1996. N1.
13. Шестопалов В.Я. Персидский залив: проблема
континентального шельфа. М., 1982.
14. Касенов У. Каспийское море: правовой статус, нефть и
международная безопасность /Деловая неделя. 8 тамыз 1997 ж.
15. Мамедов Р.Ф. Международно-правовой режим Каспийского моря. Баку, 1988.
16 Мартенс Ф.Ф. Совеременное международное право
цивилизованных народов /Под ред. Л.Н.Шестакова. Т.1. М.:
Издательство "Юридический колледж МГУ", 1996.
17.Молодцов С.В. Международное морское право. М., 1987.
18.Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А. Морское право и внутри континентальные государства. Алматы, 2000.
19. Салимгерей А.А. Правовой статус Каспийского моря
(проблемы теории и практики). Монография. — Алматы:
КазГЮУ, 2003. - 208 с.
20. Ерджанов Т.К. "Международно-правовой статус
внутриконтинентальных государств". Алматы: Данекер, 2003.- 314 6.
21. Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. Геополитика
Каспийского региона. — М.: Международные отношения,
2003.
22.Аманжолов Ж.М. Некоторые аспекты вопроса о демилитаризации Каспия //Казхстанский журнал международного права. 2003. N2 (10).
23. Кагирова З.Х. Некоторые аспекты правового регулирования
охраны окружающей среды при освоении ресурсов
Каспийского моря /Актуальные проблемы участия
Республики Казахстан в межгосударственном сотрудничестве:
материалы научно-теоретической конференции. Отв.ред.
С.Ж.Айдарбаев. — Алматы, 2003.
24. Абишев А.Е. Каспий: нефть и политика. — Центр внешней
политики и дипломатии. — Алматы, 2002.
25.Федоров Ю.Е. Правовой статус Каспийского моря. М.: Центр
международных исследований МГИМО, 1996.
26. Каспийское море — центр притяжения интересов
//Казахстанская правда. 29 сәуір 1997 ж.
27.Россия и Казахстан обсудили возможность раздела дна
Каспия /Панорама. 13 акдан 1998 ж.
28. Позиция Ирана /Деловая неделы. 26 қыркүйек 1999 ж. 29.Туркмения создала экспертную группу по Каспию
/Панорама. 16 қаңтар 1999 ж.
30. Абишев А.Е. МИД Республики Казахстан.
Внешнеполитические приоритеты //Экспресс. — 24 қыркүйек
2002 ж.
31. Постановление Совета Министров Казахской ССР N252 от
30 апреля 1974 года "Об объявлении заповедной зоны в
Северной части Каспийского моря".
32. Сборник документов по международному праву. В 4-х т.
Алматы, САК, 1998-2001.
ЗЗ.Действующее международное право. В 3-х томах. Составители Ю.М.Колосов, Э.С.Кривчикова. М.: Издательство Московского независимого института международного права, 1996.
34. Конституция Союза Советских Социалистических Республик
1977 года.
35. Конституция Казахской Советской Социалистической
Республики 1978 года.
36. Конституция Республики Казахстан 1995 года.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Халықаралық қатынастар факультеті
Халықаралық құқық кафедрасы
Бітіру жұмысы
Каспий теңізінің
құқықтық
жағдайы
Орындаған:
ХҚ-23 топ
студенті
Әділ
Б.Қ.
Ғылыми
жетекші:
аға
оқытушы
Нысанбекова Л.Б.
«Қорғауға жіберілді»
Кафедра меңгерушісі, з.ғ.к.,доцент
Досымбекова М.С.
______________________________
«__»__________________ 2005 г.
Алматы
2006
Мазмүны
Кіріспе 3
1. ... ... ... ... ... ... теңізі ХVІ-ХІХ ғғ 7
2. 1921 ж. және 1940 ж. ... ... ... ... ... ... ... 1921 — 1940 жж. тандау: кондоминиум әлде
секторға бөлу ... ... ... ... қазіргі жағдайы
1. Каспий мәртебесінің негізгі дауы: шекаралық көл әлде
оңашаланған теңіз 25
2. Каспий жағалауындағы мемлекеттердің
халықаралық-қүқықгық ... ... ... ... ... ... ... болашағы 43
3. Каспий теңізіндегі қоршаған ортаны халықаралық
арқылы қорғау 45
Қорытынды 52
Библиография ... ... ... теңізінің экологиялық жүйесінің өмір сүру
қабілеті мен оның экологиялық қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуі,
ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, ... ... ... түруына
байланысты теңіз жағасын қорғау шаралары және Каспий теңізі түбінің
қойнауларын игеру Каспийге ... ... ... ... ғана.
90-шы жылдардың ... ... ... "Бейбітшілік, даму және қоршаған ортаны қорғау өзара
байланысты және бір-бірінен бөлінбейді", -делінген. Бүл қазіргі жалпы
әлемдік тенденциялар мен ... ... ... Каспий өңіріне
толығымен сәйкес келеді. Шынымен де, Каспий мәселесін шешу үшін ... ... ... ... ... ... даму (яғни,
экономикалық мәселелердің шешілуі) және ... ... ... ... тиіс.
Бірақ бүгінгі күннің негізгі ...... ... ... өздерінің экономикалық даму көзі
ретінде ғана қарауына тіреліп отыр. Қауіпсіздік ... ... ... ... ... елдері екінші, тіпті үшінші
қатарға да ысырып тастап отыр.
Каспий ... ... және ... биологиялық және
экологиялық жүйесі су ... ... ... ... ... ... да ... болып қалайын деп отыр. Ал мүнай
өндірістерінде ірі апат ... ... ... ... ... ... тіреледі. Сондықтан да, Каспийдің бірегей экологиялық
жүйесін қорғаудың ең тиімді ... ... ... ... ... салу ... еді. Бірақ, түрақсыз экономикасына түсау сала алмай
отырған Каспий елдерінің бірде бірі экономикалық дағдарыстан шығудың
ең жеңіл жолын Каспийдегі ... және газ ... ... ... бүл байлықгардан бас тартпайтыны түсінікті.
Каспий тақырыбы ТМД елдерінің арасындағы ең ... бірі ... ... ... ... ... ... дау теңізі болып келе жатыр.
Каспий мәптебесінің анық болмауы жаңа геосаяси ... ... да ... және ... ... тек ... елдері
арасында ғана емес, басқа елдердің қатысуымен де болуы мүмкін.
КСРО ... ... ... ... ... ... ... кейбір мемлекеттерге, мысалы Әзірбайжанға және
Қазақстанға, осы ... ... ... ... үшін ... ... қолдануға мүмкіндік беріп отыр.
Сол сияқгы жағалауында мүнай мен газ ... ... ... ... өз ерекшеліктері бар. Олар басқа Каспий
елдерінің ... ... және газ ... қол ... Осы ... ... ... көзқарастары көптеген
қайшылықтарға үшырап жататынына өзіміз де куә болып отырмыз.
Осы мәселелерге ... ... ... ... ... ... де ... еңбектерін арнаған.
Каспий мәселесі мерзімді басылымдарда да өз орнын тауып ... ... ... ... ... және ... мен ... де өткізіліп жатады.
Бірақ осының барлығына қарамастан проблема әлі күнге дейін өз
шешімін тапқан жоқ. Бүгінгі күні бүл ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Саяси факторлар басынан бастап-
ақ қүқықтық факторларды екінші орынға ысырып тастады.
Осының барлығы тандалған тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Таңдалған ... ... ... ... бүл ... бойынша
көптеген еңбектердің бар екенін айтып кетуіміз керек. Олардың ішінде
қазақстандық — ... ... А.К. ... ... ... С.Ж. ... Г.Б. Хан, Л.С.Суворов, Г.Б. Рахманова жөне ... мен ... ... атап ... ... Әсіресе
ерекше айта кететін ... ... А.А. ... ... моря (проблемы теории и практики)". Алматы: КазГЮУ, 2003.
және Ерджанов Т.К. ... ... ... ... Данекер, 2003.
Шетелдік авторлардың ішінен Р.Ф.Мамедов, Ю.Е.Федоров, М.Р.Дабири
және т.с.с. ғалымдардың ... атап ... ... ... негізгі мақсаты - Каспий теңізіне қатысты
қалыптасқан жағдайды талдау, осы ... ... ... Каспий мәртебесі түрғысынан көңіл бөлу. Көрсетілген
мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... ... мәртебесі мәселесіне тарихи шолу жасау;
1921 жылғы және 1940 жылғы КСРО мен Иран арасындағы
шарттар бойынша Каспий теңізі ... ... ... ... ... ... мәртебесін анықгауға
талпыну;
Каспий теңізі мәртебесін шешудің екі баламасын, яғни
кондоминиум мен делимитацияны талдау;
Каспий жағалауындағы мемлекеттердің халықаралық ... ... ... Каспий теңізі мәртебесін ... ... ... ... ... ... ... ортаны халықаралық құқық
арқылы қорғау жағдайын айқындау.
Диплом жүмысының объектісі — ... ... ... қатысты қоғамдық қарым-қатынастар болып табылса, оның
пәні ретінде Каспийдің ... ... ... негізгі
проблемалар белгіленді.
Диплом жүмысын орындау барысында салыстырмалы, ... ... ... ... зерттеу әдістері қолданылды.
Диплом жүмысының теориялық маңыздылығын, ең алдымен авторға
қатысты көрсету керек, ... осы ... ... ... ... ... ... көтеріп, ғылыми сипаты бар жазбаша жұмыс
орындау ... ... ... ... жетілдірді. Диплом
жүмысының тәжірибелік маңыздылығын автордың болашақга бүл ... ... ... дайындығы болатынынан өзінің негізгі
көрінісін ... ... ... ... бірқатар қорытындылар мен
түжырымдар ... ... ... ... келесілерін автор
қорғауға шығарады:
1) жаңа егеменді мемлекеттер үшін (Қазақстан, Түркменістан,
Әзірбайжан) кеңестік-ирандық шарттардың құқықтық күші
жоқ. ... бұл ... ... ... ... ... Каспий жағалауындағы мемлекеттер үшін
міндетті болып табылады.
2) жаңа егеменді мемлекеттер үшін ... ... ... шарттардың күқықтық күші
жоқ. Бірақ бүл шарттардың негізінде қалыптасқан ... ... ... ... мемлекеттер үшін
міндетті болып табылады.
3) Каспий теңізін пайдалануға қатысты даулар, ең алдымен,
жабық теңіз концепциясына ... ... ... ... Каспий мемлекеттері көзқарастарының
жақындасу мүмкіндіктері бар екенін көруге болады және бүл
позициялар ... келе ... ... де болады.
1. Каспий теңізі мәртебесінің тарихи қырлары
1.1 Каспий теңізі ХVІ-ХІХ ғғ.
Каспий теңізі адамзат тарихында ... ... бері ... ... ... ... мен ... үлы империялар мен
кіші-герім елдер ғүмыр кешкен. Кәрі Каспийдің арғы тарихының шеткі
ғана көрінісін Л.Гумилевтің шығармаларынан байқауға ... ... ... Каспий теңізінің арғы тарихын
орыс тарихымен байланыстырып келді. Ол түсінікті де, өйткені кеңестік
империя ең алдымен осы халықгың империясы еді. ... ... ... ... ... ... оның оңтүстік жағалауына
қарағанда ежелгі заманнан-ақ геосаяси түрғыдан маңыздырақ ... ... хүн ... тарихын зерттей отырып былай деп ... ... үшін — ... ... ... хүндардың этногенезіне шолу жасау үшін — бейтарап
географиялық ... де ... ... ... дүрыс... Континент үшін
мүндай нүкте болып Каспий теңізінің жағалауы табылады, бірақ ... тек ... ... ... Мүның себебі Каспийдің оңтүстік,
оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағалаулары ішкі ... ... және ... ... ... ... (224-651 жж.) мен ... (632-1258 жж.) патшалықгарына
тығызырақ байланысты. Бүлар үшін болса Каспий өңірі осы державалардың
тағдырына көп әсерін тигізе ... алыс ... қиыр шет ... ... ... болсақ Каспий теңізі мен оның өңірі бүл
үлт үшін ежелгі заманнан ... ... ... ... ... Имам Абу Хасан Али Масудидің (IX ғ.) алташқы ... ... ... 880 жылы пайда болған, олар сол кезде Абескун
атты аралды басып алған екен.
_________________
2 Гумилев Л. Н. ... ... ... М.: Тоо « ... и К»,
1993. – 63 – 64 беттер
Сонымен қатар, орыс ... ... ... ... ... 913 жылы ... ... басшылығымен жүзеге асрылған екен.
Онымен бірге сол жылы 500 кемеге міңген 50 мың ... ... Еділ ... ... дейді тарихи мағлүматтар.Алайда
XIIIғ.басындағы моңғол-татар басқыншылығымен олардың ... ... ... ғана ... ... ... ... жағалауы
түсті. Осы уақыттан бастап орыстардың бүл аймаққа деген жорықгары
үзақ мерзімге ... ... 300 жыл өте, он ... ... ... кейбір орыс
князьдіктері Мәскеу мемлекетінің төңірегінде шоғырлана бастаған
кезден кейін, орыстар Еділ мен ... ... ... ... орнатуға талпына бастады.
1552 жылы Қазан қандығын, ал төрт жыл өте Астархан қандығын басып алу
арқылы ... ... ... ... ... бөлігінде
бекінгеннен кейін Мәскеу мемлекеті алып су жолының ... ... ... төменгі жағында әскери қамалдар салынып, орыстар
Каспий теңізінде еркін кеме жүргізуге мүмкіндік алды.
XVI ғ. 60-шы ... ... ... Степан Разинның казактар
флотиялиясы орнығып алып, Парсының ... ... ... ... Бүл ... Решт, Ферахабад, Астрабад сияқгы Каспийдің
оңтүстік ... ... ... ... ... ... ғ. ... 1-ші Петрдің парсы жорығының нәтижесінде Каспий
теңізі орыстардың еншілігіне өтті. Бүл кезде Каспий теңізінің саяси
және экономикалық ... ... ... ... ... Азия мен ... ... жеткізетін маңызды су жолы
ретінде бағаланды. Үзбой өзенінің ескі арнасының бар ... ... ... Петр ... ... бүрынғы арнасына түсіріп ... су ... ... ... ... ... ... иелік ету үшін Ресей империясының күресі
әскери-
саяси және экономикалық түрғыдан басып ... ... және ... ... ... ... бақылау орнату мақсатында
маңызды болып табылды.
Ресей бүл ... ... ... ... ... бастады. Осы
мақсатта 1722 жылы орыс флотилиясы Каспий теңізін одан ары игеру үшін
маңызды база болып табылатын Дербент қамалын басып алды.
Тарихшы Л.С.Васильевтің ... ... XVI ғ. ... ... ... ... ... орталығына айналған Иран өзінің
ішкі істеріне сырттан араласуын, ... бүл елді ... ... ... Ресей мен Англияның қолсүғушылығын,
жақтыртпай келді3.
1723-ші жылдың қыркүйек айында Ресей мен ... ... ... және осы шарт ... ... ... ... Баку
қалаларын және осыларға жататын барлық аумақгарды, сондай-ақ Гилям,
Мазандеран және Астрабат (қазіргі ... ... ... ... бүл ... Персия бекітпей тастады.
Сонымен, 1723-1725 жылдары Каспий теңізі мен оны қоршап ... ... ... ... аумағына қарайтын еді.
1-ші Петр дүниеден өткеннен кейін 1723 жылы 23 қыркүйектегі
Персия мен ... ... ... ... ... Ресей Каспийге
жанасып жатқан провинцияларды Персияға қайтарып беруге келісті. Решет
шартының ережелері кейінгі 1735 жылғы Гянджі шартында тағы да ... ... ... ... ... бүл ... мүмкіндігі болмады және ол Ресейдің Кавказдағы мүдделеріне
сәйкес келмеді4.
Каспий теңізіндегі әскери кеме жүргізуте қатысты алғашқы халықаралық-
қүқыкдық норма тек XIX ғ. ... ғана ... еді, ... ... 12-ші ... ... трактатында бекітілді. Бүл
шарттың
қабылдану және оның ... ... ... ... кеме жүргізу
туралы норманың енгізілу себебі сол кездегі Ресей, Үлыбритания және
Франция арасындағы күрделі экономикалық және ... ... ... ... ... ... отырып Үлыбритания мен
Франция Персияны
________________
3 Васильев Л.С. История Востока : В 2 т.Т.2. М., ... ... ... 154 ... ... А.А. Древний Дербент. М .: Наука , 1982. – 9 бет
Ресеймен ... үшін ... ... ... ... ... флоты бар мемлекет ретінде көргісі ... да ... Осы ... ол Персияға кез-келген көмек
көрсетуте, оның ... осы ... ... ... офицерлерін,
матростарын, кеме қүрушыларын және басқа да қажетті мамандарын
жіберуте, дайын ... ғ. ... ... ... мен ... ... қарым-
қатынастардың шиеленісу нәтижесінде пайда болған 1804-1813 жж. және
1826-1828 жж. орыстар мен ... ... ... ... ... соғысы 1813 жылғы 5-ші қарашадағы Гюлистан
бітімінің жасалуымен аяқталды. Бүл ... ... ... ... ... ... Дербент қандығының, Баку
қандығының және басқа да бір қатар ... ... ... Осы шарт ... Персия Каспий теңізіне ... ... ... ... оның ... ... теңізінде әскери флот
үстау құқығынан да айырылды. Гюлистан шартының 5-ші ... ... ... үстемдік толығымен Ресей империясына өтті.
Персия мен Ресейдің ортақ еншілігінде Каспийдегі сауда флотын
үстау және екі ... де ... ... ... ... ... жылы 22 ... екінші орыс-парсы соғысын тоқтатқан
Түркманчай бітіміне қол ... ... ... ... ... аумақтарын өзіне бекітіп қана қоймай саудада маңызды
артықшылықгарға қол жеткізді, ... ... ... ... ... ... әскери кеме жүргізу қүқығын өзіне ғана тағы да
бір қаратып алды. Айтарлық бітімнің тап осы ... ... ... ... қатты толқуларға алып келді және Тегерандағы ... ... ... 1829 жылы ... ... болды"5.
Сүйтіп Каспий теңізінде әскери флот үстауға ... ... ... еншісінде ғана болуы тиіс деген Гюлистан ... ... да ... ... ... Л.С. ... Востока : В 2 т.Т.2. М., Высшая школа, 1998.
– 308 бет
XIX ғ. екінші жартысында Ресей Астрабад шығанағының ... ... ... ... қүру арқылы өзінің Каспий
теңізіндегі күшін одан ары үлғайтты.
Сонымен, Каспий теңізінің ... ... іс ... 80 жыл ... ... негізінде реттеліп келді. Бүл шарттың ... ... 1907 ... Ресей мен Англия арасындағы Персияны солтүстік
және
оңтүстік облыстарына бөлу туралы ... ... ... ... ... Келісім оңтүстік Персияны Британ империясының еншісіне
берсе, солтүстік ... ... ... ... екі ... ... ... қалдырды. Демек, солтүстік Персиямен бірге
Ресейдің Каспий теңізівдегі үстемдігі құқық түрғысынан бекітілді.
1813 және 1828 ... ... ... ... ... ... ... Ресей мен Персия елдерінің еркін сауда
кеме жүргізілуін, теңіз үстівде жіне ... ... ... ... тек ... әскери-теңіз флотының болуын
қамтыған еді. Персияның қүқықгары шектелгені сөзсіз.
Тағы да бір ескерілетін жағдай - аталған ... ... ... ... ... ... ... туралы бірде бір ереже бекітілген
жоқ, ал ... ... ... 1881 ... ... ... еді.
Трихи әдебиеттерде көрсетілетіндей XIX ғ. 30-40 ... ... ... ... ... оның ... — бүл ... әлем саудасындағы орны ерекше еді — Парсы шығанағы
арқылы ежелден халықаралық сауда долдары өтетін. ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізді. Олардың
ішінде — Англия, Франция, басқа де еуропалық елдер және АҚПІ6.
________________
6. Васильев Л.С. Аталған еңбек. 1- ші том. – 308 ... Хан Г. Б., ... Л.В., ... Г.Б. ... ... ... Алматы, 2001.- 267 бет
1.2 1921 ж. және 1940 ж. шарттар бойынша
Каспий теңізі ... ... күні ... ... ... ... ... кезде
Ресей Кеңестік Социалистік Федеративтік Республикасы (РКФСР) ... ... 26 ... 1921 жылғы және 25 наурыз 1940 жылғы КСРО
мен Иран арасындағы сауда мен теңізде жүзу туралы Шартқа көп ... Осы ... ... ... ... ... көптеген
саяси және қүқықгық жарыс-сөз туғызуда. Аталған ... ... ... ... ... құжаттар ретінде
қарастырылады.
Халықаралық аренада жаңа да жас мемлекеттің - ... ... ... ... өзгерістер орын алды. Пайда болған ... ... ... ... изоляцияда қалған болатын және ... ... ... ... және ... ... ... көптеген талпынастар жасап жатты. Жаңадан пайда
болған мемлекеттің негізгі қағидалары ретінде бейбіт ... ... ... және ... егеменді тендігі орнықты. 1921 және 1940 жж.
шарттармен ... ... ... ... қағидалары
бекітілді7.
Мәскеуде қол қойылған 1921 жылғы ресейлік-парсы шарты патшалық
үкіметтің қанаушылық саясатынан, капитуляциялар мен контрибуциялардан
бас ... және ... ... ... ... көздеген
болатын.
Сонымен қатар, бүл шартта 1881 жылғы Шекаралық ... ... ... ... ... Ресейдің Ашурадэ
аралынан және Истарададаның басқа да аралдарынан бас тартуын, сондай-
ақ
жанасып ... ... ... мен ... қоса ... ... Иранға берілетіні мәлімделді. Каспий теңізінің мәртебесіне
қатысты 1921 жылғы шарт ... ... ... ... ... ... Кеңес Үкіметі Персия халқының қүқықтарын
бүзатын бүрыңғы патшалық Үкімет пен Персия арасында
жасалған барлық шарттар, келісімдер... жоққа шығарылады
және күшін ... деп ... (1-ші бап). ... арқылы Ресей мен Персия ... ... ... 11-ші бабы ... ... мен ... 10 ақпан 1828 жылы қол қойылған шарттың
күші жойылды деп ... және "екі ... ... ... өз туы ... кеме ... ие ... - делінген. Кеме жүргізудің түрлері
жөнінде — коммерциялық па әлде әскери ма — ешқандай
ескертпелер жасалмаған.
Сонымен қатар, осы Шартқа сәйкес Персия ... ... ... ... ... ... өндірістерін игеру қүқығын
беру, сондай-ақ РКСФСР үкіметімен қайтарылып ... ... ... не оның ... бермеу жөнінде келісім
жасауға" міндеттелді. Демек, Шарт Ресей ... ... ету үшін ... ... аулаудың маңыздылығын көрсетіп,
балық аулау жөніндегі келісімділікті Иран ... ... ... 1921 ж. Шарт ... теңізінің құқықгық режимі
мәселесін шешуге арнайы бағытталған жоқ9.
КСРО мен Иран арасындағы халықаралық ... ... ... жаңа ... ... алып ... 27 ... 1935 жылы елді
мекендер, сауда және теңізде жүру туралы Конвенцияға қол ... ... ... ... екі жақгық қарым-қатынастардағы кеме
жүргізу, балық аулау және басқа да мәселелерді ... үшін ... ... ... болып табылады. Осы қатынастардың күқықтық
ресімделуі 25 наурыз 1940 жылы ... ... ... мен ... туралы кеңестік-ирандық Шартпен аяқталды10.
_________________
8. Дипломатический словарь7 В 3-х т. Т.3 4-е ... и ... ... ... ... ... М.Р. ... режим Каспийского моря: экономическое
развитие региона на основах
Добрососедства в ... ... / / ... и мировое
сообщество. 1995.№1.
10 Дипломатический словарь. Т.3. – 175 бет.
Осы ... ... ... 26 ... 1921 ... ... ... негізделе отырып... Каспий теңізінің кез-келген
аймағында Иранның не Кеңес Одағының кемелерінен басқа не Иранның әлде
Кеңес Одағының туын ... ... ... коммерциялық
әлде көлік кәсіпорындарының кемелерінен басқа бірде бір кеме ... деп ... (13-ші бап). Осы ... ... Иран мен ... кеме ... ... қүқығы бекітілді.
Шарттың 12-ші бабы бойынша "бір мемлекеттің туын көтерген кемелер
екінші елдің порттарында осы порттарға кірген ... ... не ... ... ... ... ... Сол сияқгы "әрбір тарап
жағалаудағы сызықтан 10 ... миль ... ... ... ... аулау қүқығын белгілейді", - делінген. Яғни бұл бап бойынша
(Шарттың 16-шы бабы) тиісті мемлекеттің үлттық юрисдикциясындағы ... ... ... ... ... ... яғни бұл жағалаудағы
мемлекеттің қажеттіліктері үшін ғана белгіленген аймақ.
Сонымен, аталған ... ... ... ... ... ... шарттың қосымшаларында (өзінде емес) Каспий
"кеңестік-ирандықтеңіз", - деп ... ... ... ... ... ... негізгі
мақсаты Каспий теңізінде ағылшын әскери флотының пайда болуына жол
бермеу болғаны құпия ... Бүл ... ... тек жағалаулы
мемлекеттердің ғана әскери флотының болу мүмкіндігі жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... ресурстарды игеру туралы
ержелер жоқ, өйткені үзақ уақыт бойы ... тек ... ... ғана ... болып келді.
КСРО ыдырағаннан кейін аталған шарттарға қатысты тағы ... ... ... ... Бүл ... ... ... анықтау және барлық бүрыңғы КСРО елдері үшін ... ... ... ... ... егеменді
Әзірбайжан, Түркменістан, Қазақстан бүл ... ... ... ... міндеттелегінен бас тартуда. Мәселен,
"ғасыр келісім-шарты" жасалар кезде Әзірбайжан Ресейдің Сыртқы ... ... "1921 ж. және 1940 ж. ... ... ... ... үшін жарамсыз", - деп жауап берді.
Демек, Кеңес ... ... ... ... бойынша
міндеттемелерге қатысты ТМД-ң 12 ... үшін ... ... пайда болып отыр.
Жалпы теорияға сүйенсек "халықаралық қүқықга мемлекет үш элементтің -
халық, аумақ, ...... ... ... ... қүқықгық
мирасқорлық тек бір ... ғана — ... - ... ... оның орнына басқа бірнеше мирасқор-
мемлекеттер
пайда болғанда, бүрынғы мемлекеттің кез-келген шарты ... ... ... ... ... Бүл мәселені шешкен кезде
ТМД мемлекеттері халықаралық қүідық нормаларына, олардың ішінде 1978
жылғы ... ... ... ... ... Вена ... ... болатын.
ТМД-ң күрылтай актілерінде (Минск келісімі, Алматы Декларациясы
мен Хаттамасы) ТМД мемлекеттері ... ... ... ... ... ... ... болатын,
ал 6-шы шілде 1992 жылы қабылданған Өзара қызығушылыққа ие бүрыңғы
Одақтың шарттарына ... ... ... ... ... ... ... тәсіл орнатылу ниеті білдірілген. Алайда бүл ниеттің
толығымен жүзеге ... іс ... ... емес ... ... да, мәселенің шешімі ... ... ... мирасқоры
ретінде танылған Ресейдің континуитетін жариялау арқылы табылды. Бүл
концепция ... ... ... ... ... және
халықаралық актілерде бекітідді. Осы концепцияға сәйкес КСРО-ң барлық
қүқықгық мирасқорлары оның көп
______________________
11 Лукашук И.И. международное право. ... ... М., 1996 – 322 ... ... ... ... ... табылады. Екі жақгы
шарттар Ресейдің еншісіне өтетін ... ... ... халықаралық
шарт мирасқор-мемлекеттің аумағына қатысты болған жағдайда ғана
белгіленді. Ең алдымен ... үшін ... ... ... толық күшін сақтады.
Сонымен, құқықгық мирасқорлық мәселесін шешудің екі жолы ... ... ... ... бойынша ТМД мемлекеттері 1921 ж. және
1940 ж. КСРО мен Иран арасындағы шарттар ... ... ... ... Мүны 22-ші ... 1991 жылғы ТМД мемлекеттері
басшыларының Кеңесінің шешіміне сүйеніп те айтуға болар еді. ... ... "БҮҮ ... ... Кеңесі мен өзге де
халықаралық үйымдарды қоса алғанда, жалғастыруға" қолдау білдірілген.
КСРО-ң халықаралық-күқықтық міндеттемелері бойынша Ресей континуитеті
кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... барлық
бөліктері емес, тек қана бір мемлекеттің ... ... ... ... бойынша Иранмен жасалған шарт мұндай ... ... ... Ол аз болса бүл ... ... ... ... және осы ... ... ... тікелей қатысуын талап етеді. Екінші
жағынан халықаралық қүқықга мирасқорлықгың барлық жағдайлары ... ... ... ... ... жоқ. Бүл мәселенің
шешімі мемлекеттердің еркін келісіміне, адалдығына және "расіа ... ... ... ... 1992 жылғы ТМД мемлекеттері ... ... ... ... ие" ... ... ... 6 шілде
1992 жылғы Меморандумда белгіленгендей, КСРО-ң ... көп ... ... үшін ... ... ... Мүндай шарттар оларға
қатысушылардан біріккен шешімдер не әрекеттерді талап етпейді,
сондықган да ... ... ... мүндай шарттарға қатысу мәселесін
дербес түрде шешеді.
________________
12 Хан Г. Б., Суворов Л.В., ... Г.Б. ... ... ... Алматы, 2001.- 270 бет
Алайда, қарстырып отырған мәтінде "ТМД мемлекеттерінің барлығының
мүдделерін қозғайтын" екі жақгық шарттар туралы да ... ... және ... ... ... ... айтылған. Мүндай шарттар
күшін сақтауы тиіс және оларға ТМД-ға мүше болып табылмайтын елдермен
шекаралары бар мемлекеттер ғана қатыса алады делінген.
Бүл ережеге ... 1921 ж. және 1940 ж. Иран мен ... ... ... ... жағалауының елдері Кеңес Одағының
мирасқорлары болып табылады, олар кем ... ... ... ... қатысты бөліктер бойынша мирасқор болуы тиіс, - дейді
тарихшы-ғалымдар Хан Г.Б., Суворов Л.С., Рахманова Г.Б.13
Бірақ қазақстандық халықаралық ... ... ... көзқарас та
бар. С.Ж.Айдарбаевтің ... ... ... шарттық актілермен
белгіленген Каспий режимі... бүл мәселені реттемейді және бүл факті
Каспий теңізінің түбін бөлу туралы Қазақстанның 1998 ж. ... ... ж. ... ... расталды. Мәселен, Ресеймен
жасалған ... ... ... 4-ші ... және
Әзірбайжанмен жасалған Келісімнің кіріспе бөліміндегі 2-ші ... ... ... келетін ережені белгілеп отыр және бүл ереже бойынша
Каспий теңізінің қазіргі режимі бүгінгі ... ... ... және ... ... ... өзара қарым-
қатынастарын толығымен реттемейді"14.
Жаңа егеменді ... КСРО мен Иран ... ... ... мирасқорлығына қатысты (олар -Қазақстан,
Түркменістан, ... ... 1978 ж. Вена ... ... аталған мемлекеттер мирасқорлығын растау үшін
Иран мен Ресейге осы ... ... ... ... ... ... еді ... Ал мүндай факт орын алмағаннан
кейін халықаралық қүқық түрғысынан кеңестік-ирандық шарттар жоғарыда
көрсетілген ... ... ... ... С.Ж. ... договоры по Каспию: проблемы
применимости в современных
условиях / / Казахстанский журнал международного ... 2003. ... . -12 ... күші ... ... ... бір жағдайды ескеру керек деп
айтады. Ол - қүқықтық күші жоқ шарттың да ... ... ... ... ... егер тараптар ол нормаларды ... ... Бүл ... ... ... ... ... деуге
болады. Осыған қатысты, С.Ж.Айдарбаевтің пікірі бойынша, кеңестік-
ирандық шарттардың кейбір ережелері қалыптасып үлгерген әдет-ғүрып
негізінде ... ... ... ... ... тек жағалаудағы
мемлекеттердің туын көтерген кемелер ғана ... ... ... ... әдебиетте айтылған екі пікірдің соңғысы дүрыс
болып көрінеді. Яғни, жаңа ... ... үшін ... ... ... шарттардың құқықгық күші
жоқ. Бірақ бұл
шарттардың негізівде қалыптасқан әдет-ғұрыптар барлық ... ... үшін ... ... ... 1921 — 1940 жж. ... кондоминиум әлде секторға бөлу
Каспий теңізінің мәртебесіне катысгы жалғыз халыкдралық-күқықгық
күжатгар больш табылатын 1921 ж. және 1940 ж. ... ... ... ... ... мүмкін болмағаңцықган халыкаралық
әдет-ғүрьш сияқгы кайнар көзді ескеру кажет.
БҮҮ Халыкаралық сот Статутьшың 38-ші бабы осы сопың қолданатын кайнар
көздері ... ... Осы ... ... халыкаралық әдет-
ғүрьш бір гана жағдайда халыкаралық күқықгың ... көзі ... егер ол ... норма ретінде танылған жалпы
тәжірибенің ... ... ... ... ... ... әдет-
іүрыпты кайталанып отыратьш біртектес ... ... ... ... ... ... анықгауға
болады. Мүңдай тәжірибені кұқық кайнар көзі реііңце тану үшін ... ... ... ... ... ... ... коңцоминиум ретінде,
яғни ортақ
__________________________
15 Сонда
иеліктегі объект ретінде тану керек деген пікір бар. ... ... ... ... кұідықгағы белгілі бір
аумақгы бірнеше мемлекетгің иеленуі және осы ... ... ... ... теңізінің қуқықгық режимін коңдоминиум ретіңце тану үшін
келесі дәлелдемелер келгіріледі:
1) 1921 ж. және 1940 ж. ... ... ... ... ... КСРО мен Иран ... дипломатиялық хатгамаларда
"кеңестік-ираңдық" теңіз ұіымының қодданылуы. Сонымен катар, 1921
ж. Шартгың 6-шы бабы бойынша РКФСР-га шабуыл жасау үшін
Персия аумағьш ... ... не ... ... ... шараларды қолдану үшін Ресей Кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... кіргізу
кұқығы
бекітілген.
3) 1940 ж. Шарт тараптардың әскери және сауда флоты арасыңда
арнайы айырмашылық өткізген жоқ және КСРО мен Иранның ... ... ... кіру ... ... еді.
Бірақ, мүндай акциялар аддьш-ала рұқсатпен жүзеге асырылатъш.
Жоғарьща ... ... ... ... ... ... ... және сенімділеу больш
көрінеді. Олар:
1) Кеңес Одағы Каспий теңізіңдегі ... ... 1949 ... ... ... Мұнай балық аулау үшін орнатыпған 10-мильдік
аймақган тыс орналаскан теңіз бағаналарьшан алыңды, япш 10-мильдік
аймақ екі ... ... ... ал ... ... ... юрисдикцияда бодды деген пікір келтірілген ... ... ... орьш ... ... мұнайды игеру алдыңда
Каспийдің екінші иесі — Иранмен кеңесулер өтшзілуі керек еді. ... ... ... ... ... ... ... справочник. Под. Ред.
В.Н.Тимофеева.М.: 1997 – 102 ... да ... ... ... көздерін кұрылық шельфіңде
игеруге КСРО-мен кеңесулер жүргізбестен кірісіп кетгі.
Екі тараптың осыңцай әрекетгері ... ... ... ... ... пікір жөніңде күдік туғызады. Иранның ... ... ... дос ... табыла қоймайтъш көршімен
кдрым-катъшастарды күрделеңдіргісі келмегендіктен бодцы деп
түсіңдіреді. ... ... ... ... ... ... Балық аулау мен кеме жұріізуге катысты екі ... ... ... ... ... ... ... сектораларьша
кдтысты қызмет өзгеше жүргізілген. Бұп ... ... ... болмайды, өйткені теңіздің іс жүзіндегі кұқықгық
режимі екі жақгың "үнсіздікке" негізінде калыптаскан тәжірибесімен ... ... ... ... ... кұқыіын бір жақгы тәрііпте дербес беріп
отырғаны жөніңде кұқықгық тұрғьщан ресімделген фактілер бар. Бұл
болса коңдоминиум кащдасына кайшы келеді. Мысалы, 1867 ж. ... ... ... ... ... ... ... берген болатьш және бүн концессия мерзімі 1879,
1886, 1896, 1906 ... ... ... ... ... бөлігіңдегі балық аулау ... 27 ... 1927 ... ... ... жасалған N3 Хатгама
бойынша концессиялық кұқьщгар кеңес үкіметіне берілген еді17.
1953 жылы концессия мерзімі аяқгалғаннан кейін 2-ші ... ... ... КСРО ... ... ... ... үшін өзінің
заңды күқығын жұзеге асырды және, тиісті түрде, Иран өзінің балық
ресурстарын дербес игеруге ... ие ... - деп ... ... ... теңізіңдегі өз бөлігінің ресурстарьш ... бере ... ... бір ... ... шешкен және Персияның
өзі де, патшалық ... де, ... мен КСРО да бүл ... ... меншііі деп есептегені сөзсіз.
3) Иранның ішкі заңнамасы ... ... түбі мен су ... ... режимін ретгейтін жалғыз кұжат 19-шы
маусым 1955 жылты ... ... ... табу және ... туралы" Заңы болып табылады. Бұл
заң 5 баптан түрады және оның мазмүныңда құрылықгық шельф "фелат
гарре" терминімен түсіндіріледі, ягаи француздық "континештік үстірт
(шіато)" ... және ... ... шельф" баламасына
тең деп жарияланған жарияланған парсы баламасы18. Осы заңның 2-ші
бабына сәйкес " Иран жағалауьша және оның ... мен ... ... ... ... су асты ... ... түбі мен қойнаударының табиғи ресурстары, кұрылықгық
шельфтің шегіне дейін ... ... ... ... және ... ... ... жасалған ескершеде Касішй теңізінің бассейніне жабық
теңіз жөніндегі халыкаралық ... ... ... ... кететін жайт — ол кезде, ягаи 1955 жылы, жабық теңіз мәртебесін
ретгейтін хальікаральіқ-кұқьіқгьіқ акіілер болмаған еді. Бұл ... ... ... 1-ші ... ... дайыңдық еңді
жүргізіле бастаган. Ал жабық теңіздің ресми анықгамасы 1982 жылғы
теңіз кұқығының ... ... 3-ші ... ... ... ... шельф туралы" ираңдық заңның ережесі Каспий
теңізінің кұқықгық мәртебесі жөніңдегі аймақгық Келісім жасу ... ... ... ... ... БҮҮ ... қолдануға мүмкіндік
береді.
4) КСРО ІПІХК-ң (НКВД) N3 ... ... ... шекара шекарадағы Астара (Әзірбайжан) — ... елді ... ... ... сызық бойынша күзеіідді.
Ираңдық кемелер үшін осы сызықгы солтүстік жақка кдрай кесіп өту
_________________
17 Дипломатический словарь. Т.3. – 176 ... ... В.Х. ... ... Каспийского моря: кондоминимум или
делимитация / / Казахстан и мировое ... ... ... В.Я. ... залив: проблема континентального
шельфа. М., 1982.-42 бет.
үшін арнайы рұқсат болуы тиіс еді. Астара — ... ... ... сызығы әуеде де сақгалатьш. Сонымен катар, Астара — Гасан-кули
сызығьшан жоғары орналаскан кеңістік Каспий жағалауындағы төрт
кеңестік республика арасыңца бөлінген болатьш.
Екі ... ... ... ... ... ... ... тану үшін негіз калайды, демек, Каспий
тещзінің мәртебесін анықгау мәселесі бойынша кұқық кайнар көзі болып
табыла ... КСРО ... ... Президиумының 1968 жылғы Жарлығы
Каспий теңізінің ласталуының аддьш алатьш ... ... ... мен ... ... ... экономикалық қызметі үшін бұл Жарлықгың ешбір
салдары болмағаны сөзсіз.
1970 жылғы "Су кеңістііі туралы" КСРО Заңының 4-ші ... су ... ... көлдер, су қоймалары, өзге де жер
бегіңдегі сулар мен су ... ... ... - дер ... ... ... үшін кондоминиум мәртебесіндегі бірегей су
кеңісгігі ... ... ... ... ... ... 1982 ... "Мемлекетгік шекара туралы" КСРО Заңыңда
"КСРО-ң ішкі сулары ретіңде ...жағалауы Кеңес ... ... мен өзге де су ... ... сыныптау керек", -
делінген. Ягаи, бұп ... да ... үшін ... ... ережелер
карастырылмаған.
6) Қүқық түрғысынан КСРО унитарлық мемлекет емес еді. Ол ... ... ... "өз ... ... билікті дербес жүзеге
асыратьш" одақгас кеңестік республикалардың федерациясы болатьш. ... КСРО ... ... ... (5-ші ... сәйкес одақ
оргаңдарының кұзыретінде табиғи рестурстарды тиімді пайдалану және
қорғау бойышпа ... ... ... ... ... 78-ші бабы ... ... республиканың аумағы оның
келісімісіз өзгертіле алмайтьш.
___________________________
20 Гиззатов В.Х. Аталған еңбек. – 44 бет.
20 сәуір 1978 ... ... КСР ... 11-ші ... ... ... тармак) республика өзінің жеріне, жер қойнауларьша, ... ... ... мешпік күқьнъша ие болатьш.
Казақ КСР Конституііиясьшьщ 75-ші бабьша сәйкес (5-ші тармақ)
республиканың, яғни оның ... ... пен ... органдарының
кұзыреііне табиш ресурстарды тиімді пайдалану және қорғау бойынша
шараларды жүзеге ... ... ... ... 72-ші ... КСР ... оның ... өзгертіле алмайды, ал баска одақгас
республикалармен шекаралар тиісті республикалардың өзара келісімдері
негізівде КСРО-ң бекітуі арқылы өзгергілуі мүмкін ... ... ... өз бөлігін одақгас республикалар арасыңда
бөдді. Каспийдені ... ... ... ... ... КСРО-ң мұнай игеру өнеркәсібі Министрлігі 1970 жылы арнайы
каулы кабылдады және бүл кұжат ... ... ... кеңестік
бөлігі Ресей, Казақстан, Түркменістан және Әзірбайжан ... ... ... ... ... ... мұнай көздері осы секторлық
бөлу негізівде үиесгіршіп, республикалар өз секторларыңда мұнайды
дербес түрде ... ... ие ... 1995 жылы Алматыда откен
халыкңралық ғыпыми-тәжірибелік конференцияның ... ... ... — 78 мың ... ... ... — 64 мың,
казақстаңдық сектор — 113 мың шаршы километрді кұрады21.
Су шекарасы ретіңдегі орта сызық бір катар ... ... ... ... де беьатілген болатъш. Ол кұжаттардың
кдтарьша 23 ... 1968 ... КСРО ... ... ... ... 1972 жылғы КСРО Жоғары Кеңесінің Каулысьш, 30 сәуір 1974
жылғы Казақ КСР Мивмстрлер Кеңесінің ІСдулысьш, соңдай-ақ ... ... ... өкілетгі өкілдерімен қол қойылған картаны жатқызуға болады.
Осы құжатгарда Кдзақ КСР мен ... ... су ... ... Ол аз ... ... ... арнайы белгілер арідылы
белгіленеді делшген.
________________
21 Касенов У.Каспийскре ... ... ... нефть и
международная безопастность / / Деловая неделя. 8 тамыз 1997 ... ... 1991 ... Әзірбайжан КСР Министрлер Кеңесі мен ... және газ ... ... біріккен каулысына сәйкес
Әзірбайжан орта сызық ... ... ... ... ... ... ... арк^ілы барлау және игеру
кұқыгьша ие жалғыз субъект және
осы секторда алынған мұнайдың иесі больш ... ... ... арасыңдағы әкімшілік-аумақгьіқ
шекаралар мемлекетгік шекара ретіңде танылды және осы шара ... ... ... ... ... ... кедергі жасады. 21-ші
желтоқсан 1991 жылгы ... ... ... 11 ... үшін ... ... 8-ші желтоқсан 1991 жылғы ТМД құру туралы Келісімнің
5-ші ... ... ... ... ... және ТМД
шеңберіңдегі калыптаскан шекараларға қол сұкцайпіылықгы таниды және
кұрметгейді деген ереже бар. ... 1975 ... ОБСЕ ... ... ... ... мен шекаралардың
мызғымастығы кағидалары таіы да бір растадды.
21-ші ... 1991 ... ... ... ТМД катысупш-
мемлекетгер аумақгарының тұтастығы мен шекараларының мызғымастығьш
таіы да бір қосымша ... ... ... ... теңізінің кеңестік кезден
бастап-ақ толығымен делимитацияланғаньш көруге болады.
Жалпы қорьггыңды шығаратьш болсақ коңдоминиум концепциясы Каспий
теңізіңде кэлыптаскэн ... ... ... сөзсіз.
Дәледдемелердің талдауы Каспийдің деклимитациялану кэжепілііше әкеліп
тірейді.
_________________
22 Хан Г. Б., Суворов Л.В., ... Г.Б. ... ... – 276 ... ... ... мәртебесінің қазіргі жағдайы
2.1 Каспий мәртебесінің негізгі дауы: шекаралық көл әлде
оңашаланған теңіз
Каспий теңізі ... ... ... ... су қоймасы болып есептеледі. ... ...... ... ... ... ... мемлекеттер арасыңда, әртүрлі ғалымдар арасында көп
жыддар бойы шешілмей келе ... ... бір ... ... ... бойы ... кұқықгың кеңестік доктринасыңда
Каспий - кеңесгік-ираңдық теңіз, оңашаланган теңіз, көл-теңіз ретіңде
карастырылды, ал 80-ші жыддардан ... ... ... көл ... ... ... ... күқыкхың батыс доктринасында да бұл проблемага деген
көзкдрастар бір ... ... ... ... ... анық ... ... тәжірибеге де, КСРО мен Иран ... ... мен ... де ... ... іс жүзіңце Каспий теңізінің халыкаралық-кұқықгық мәртебесі
кдңдай болмақ?
Тарихи мағлүматгарға сүйенсек Каспий теңізін ... ... ... ... ... ... ... авторлар Гомердің
кейіпкерлері — аргонавттар — Маныч бұғазы ... Кдра ... ... ... деп ... ... ғалымдар — Геродот, Аристотель,
Эратосфен — ... ... ... ... не ... шығанағы
ретіңде карастырған. Алайда тарихшылар мен географтардың көзкарастары
Каспий теңізінің халыкдралық-кұқықгық мәртебесінің калыптасуьша
маңызды ықпал ... ... ... ... мәселесіңде оның бассейнін
оңашаланған теңіз не ... ... ... ... көл
концепциялары арасыңдағы
__________________
23 Мамедов Р. Ф. Международно- правовой ... ... ... Баку,
1988. – 45 бет.
концепция көптеген пікір-талас туғызуда. Халыкаралық кұқықга Касішй
сияқгы су резервуарларының ... ... ... ... екі ... ... ... теңіз теориясы және
шекаралық көл теориясы. Су қоймасьш осы екі тигпің біреуіне жаткьізу
оньщ мәртебесі мен пайдалану ... ... ... ... ғ. ... ... дейін Каспий теңізінің халыкаралық-
кұқықгық жағдайы ғылыми зертгеу ... ... ... Тек XIX ғ.
аяғына карай 1813 ж. және 1828 ж. ... ... ... ... ... ... бола бастады.
Каспий теңізін халыкаралық кұқық тұрғысынан сипаттаған алғашқы
ғалымдардың бірі — ... орыс ... ... халыкаралық кұқық кафедрасының меңгерушісі, проф.
Ф.Ф.Мартенс болған еді. Бұп жөнінде ол ... деп ... ... ... бір ... ... қоршалған және мұкщпен
ешбір байланысы жоқ теңіздердің жағдайы ... ... Бұл ... олар кай мемлекетгің шегіңде жатса, сол мемлекетгің
билігіне жатқызьшады. Осы негіз бойынша ... ... ... ... ... ол ... мен ... жағалаупарыңда жатса да
орысгікі деп саналуы тиіс, өйткені Ресеймен жасалған ... (1828 ж.) ... шахы орыс ... ... ... оған ... ... әскери кемелер жұргізу ... ... ... ... ... (8-ші бап)" және ... бұп жерде әскери кемелер жүргізуге кұіфі жоқ". "Осыған сәйкес
Каспий теңізі тек орыс зандары мен билігіне бағынады", - дейді ... мен ... ... 1-ші ... 1927 ... ... порты
жөніңдегі алгапщ>і ресми ноталардың мазмүнында Касішй теңізі кеңестік-
ирандық теңіз деп ... ... ... ... оның ... да көрінісін тауып отырды. Мысалы, 16-шы іпідде 1995
жылғы "Құрыльщгық шельф
________________
24 ... Ф.Ф. ... ... ... ... / под. Ред. Л.Н.Шестакова.
Т.1. М.: Издательство « Юридический ... ... 1996. – 256 ... ... 2-ші ... жасалған ескершеде былай делінген: "Каспий
теңізіне жабық теңіздерге катысты халыкаралық ... ... еңді ... теңіз бе әдде көл ме ... ... ... ... бір ... ... БҮҮ-ң теңіз кұқығы бойышпа
ІІІ-ші конференциясында ... не ... ... ... ... ... ... ежелгі заманнан
зертгелгенін көруге болады. Мысалы, кейбір ежелгі авторлар Гомердің
кейіпкерлері — аргонавттар — ... ... ... Кдра ... Каспий
тещзіне өткен деп айтады. Кейінгі ғалымдар — ... ...... ... ... теңіз не мүқипың шығанағы
ретіңде карастырған. Алайда тарихшылар мен географтардың көзкарастары
Каспий теңізінің ... ... ... ... ... алмады.
Клсішйдің мәртебесін анықгау мәселесіңде оның бассейнін
оңашаланған теңіз не ... ... ... ... көл
концепциялары арасыңдағы концепция көптеген пікір-талас туғызуда.
Халыкаралық ... ... ... су ... ... ... ... үшін екі ... ... ... ... және шекаралық көл теориясы. Су қоймасьш
осы екі тигпің біреуіне жаткьізу оньщ ... мен ... ... ... ... ғ. екініііі жартысына дейін Каспий теңізінің халыкаралық-
кұқықгық жағдайы ғылыми зертгеу объектісі болған емес. Тек XIX ... ... 1813 ж. және 1828 ж. ... ... ... ... ... пайда бола бастады.
Каспий теңізін халыкаралық кұқық тұрғысынан сипаттаған алғашқы
ғалымдардың бірі — ... орыс ... ... ... ... кафедрасының меңгерушісі, проф.
Ф.Ф.Мартенс болған еді. Бұп ... ол ... деп ... ... карағаңца бір мемлекетгің аумағымен қоршалған және мұкщпен
ешбір байланысы жоқ ... ... ... ... Бұл оңашаланған
теңіздер: олар кай мемлекетгің шегіңде ... сол ... ... Осы негіз бойынша Каспий теңізі оңашаланған
теңіз болып табылады, ол ... мен ... ... жатса да
орысгікі деп саналуы тиіс, өйткені ... ... ... (1828 ж.) парсының шахы орыс императорьша деген ерекше
құрметтен оған ... ... ... ... ... ... айрықша кұқық беруге келісті (8-ші бап)" және "ешбір
держава бұп ... ... ... ... ... жоқ". "Осыған сәйкес
Каспий теңізі тек орыс зандары мен билігіне бағынады", - дейді Ф.Ф.
Мартенс24.
КСРО мен ... ... 1-ші ... 1927 жылғы Пехлеви порты
жөніңдегі алгапщ>і ... ... ... ... ... ... теңіз деп аталган. Иранның ресми көзкдрасы оның ұлтгық
заңнамасыңда да ... ... ... ... 16-шы іпідде 1995
жылғы "Құрыльщгық шельф туралы" Заңның 2-ші бабьша жасалған ескершеде
былай делінген: ... ... ... ... катысты халыкаралық
кұқықгың ережелері қолданылады".
Ал еңді ... ... бе әдде көл ме ... сауал бойынша
ғалымдардың пікірлері бір жерден шыкдайды. ... ... ... ... конференциясында "оңашаланған не ... ... ... ... ... жуық ... ... делінген. Белгілі загер Д. Коломбоның пікірі ... ... " ... ... категориясьша жатьдызу керек.
КСРО Каспий теңізін ... ... ... ... ... Оны 1956 ... ... халыкаралық-кұьдықгық
анықгамадан" көруге болады. Осы анқгаманың "Оңашаланған теңіздердің
хальгкаральіқ-кұқьііфьіқ ... деп ... ... ... теңіз үғымының түсінігін береді. Оңашаланған теңіздер
келесі ... ... ... ... ... ... ... ашық теңізге шығуға мүмкіңцік беретін және режимі ... ... ... ... бар ... теңіз;
________________
24 Мартенс Ф.Ф. Современное международное ... ... / под. Ред. ... М.: Издательство « Юридический колледж МГУ», 1996. – 256 бет
3) ашық ... ... ... ... ... ретгелмеген оңашаланған теңіз.
Оңашаланган жабық теңіз екі ... ... ... ... және ... ... шығатьш жолы жоқ теңіз.
Каспий теңізі осы категорияға жатады.
Екінпіі түрдегі оңашаланған теңіз — бірнеше мемлекелің аумағымен
қоршалған және баска ... бір не ... тар ... арқылы
байланысы бар теңіз. Бұл бүғаздардың режимі халыкдралық келісімдермен
ретгелуі тиіс. Бұл түрдегі оңашаланган теңізге Кдра теңіз және Балтық
теңізі ... ... ... ... ... болып — екі не бірнеше
мемлекепің аумағымен қоршалган, баска теңіздермен ... ... бар, ... ... ... ... келісімдермен
ретгелмеген теңіздер табылады. Мұндай теңіздердің катарына Жапон
теңізі не ... ... ... ... теңізі оңашаланған жабық теңіздер катарына жататыны
сөзсіз. "Оңашаланған жабық теңіз" және " ... не ... ... ... үқсастығы жөніңдегі мәселе даулы болып
табьшады. С.В.Молодцовтың ойы ... ... не ... ... ... ... ... концепциясьша
өз көмегін тигізеді. Ғалымның айтуы ... 1982 жыжы ... ... не ... ... ... ... емес, оның орнына "жабық не жартылай жабық теңіздер" терминін
қодданған ... ... еді. ... тағы бір ғалымньщ, яши
А.Ф.Высоцкийдің пікірін келгіреді, бұл пікір бойынша жоғарыда аталған
үғымдардың ... ... ... ... ... және
кұқықгық ретгеу мақсаты бойынша айырмашыпықгары бар. Мәселен, ... ... ... ... ... кеме жүргізуін шектеу аріфілы
жағалаудағы мемлекетгердің әскери каушсіздігін камтамасыз етуге
бағытгалған ... ... не ... ... ... орнату осьшдай теңіздерге ... ... ... ... ... ... ... екі үғым да қолданылуы мүмкін. Бұл дегеніміз
"жабық теңіз" үғымы Каспийге ... ... ... ... ... теңіз" үғымы — оның
географиялық орналасуына катысты деген сөз.
Біздің ойымызша Каспий теңізін пайдалануға ... ... ... ... ... ... ... тіреледі.
Каспий теңізін жағалауцағы мемлекетгер мен ғалымдар ... ... деп тану үшін ... ... бар, ... ... казіргі жағдайымен шектелмей бүрынуы кездердің де
көзкарастарын ескеріп отырған география ғыпымының нақгы
позициясы мен қорьггындысының болмауы. Мысалы, географ
ғалымдар тарихи факторларды ескеріп, ... ... ... алып ... бірі және ... өлшемі мен судың
түзды болуына карай ол ежелгі заманнан-ақ теңіз деп атальш
кеткен, - деиді .
2) XX ғ. 30-40 жылдары, яғни Каспийге ... ... ... қодданьБіған кезде, басымдыкқд ие ... ... бұп ... ... ойы
бойынша белгілі бір су бассейңдері мен теңіздерде аталған
концепцияны орнату ұлпық кауіпсіздік мүдделеріне катысты
болды.
3) Кдаж, ... ... ... ... дамымауы
және баска көл ... ... ... тәжірибесін алшаң білу фактісі.
Жабық теңіздің халыкаралық-қрфіқгық концепциясы алғашыңда ХҮІП-ші
ғ. соңында — XIX ғ. бірінші жаргысында ... ... ... ... ... ... оның баска теңіздерден
оңашаланганьша неіізделіп, ең алдымен жағалаудағы мемлекетгердің
кауіпсіздігін көздей отырьш жабық ... ... ... ... кеме жүргізу еркіңдііш кұрметгеу
________________
25 Молодцов С.В. Международное морское право .М., 1987 – 78 бет
кащдасын белгіледі. Ерекше ... ... ... келсек, оның
өзінің ерекшеліктері бар, яши жағалаудағы мемлекет бұп аймақ шегіңде
судағы, теңіз ... ... ... (тірі және тірі емес
ресурстар) барлау, игеру және сақгау үшін өзінің ... ... ... табиғи ортасьш қоргау және сақгау ... ... ... ... мен ... юрисдикциясьш жүзеге
асырады.
Мемлекетгер, олардың ішіңде теңізге шығатьш жолы жоқ ... ... ... аймақга кеме жүргізу, үшьш өту және кұбырлар мен
кабельдер откізу еркщдікгеріне ие болады.
Ерекше экономикалық аймақгағы ... ... мен ... ... ... жағалаудағы мемлекетгің мүдделерін ескеруге, обың
заңдарьш кұрметтеуге және ... ... ... ... ... ... елдердің мүдделерін ескеруге тиісті. Ерекше
экономикалық аймақгың ені 200 теңіз милін кұрайды және ... ... ... ... ... ... ... теңіз кещстіктеріне тән крцықгық режимнің орнатылуы
мемлекетгердің экономшсалық мүдделерін қорғауға, соңцай-ақ аймақгағы
жан-жақгы ынтымақгастықгы дамьггуға ... ... ... ... ... ... ... режиміне ие болса, келесі
кұқықгық салдар пайда болар еді. ... ... ... ... аумақгық сулар, ерекше экономикалық аймак^
кұрьтықгық шельф, жанаскан аймақ сияқгы кеңістіктерге бөлінуі тиіс
болар еді. ... мен газ ... ... ... қоргәу, балық
аулау, кеме жүргізу мәселелері бойынша тиісіі келесімдер жасалар еді.
Бүл ... ... ... байлықгарын иегруге толық мүмкшшілік берер
еді. Каспий өңіріне қомақгы шетеддік инвестициялар келер еді, ал
жағлаудағы ... ... ... ... ... алар еді.
Егер де Каспий көл деп танылса, оның мәртебесіне халыкаралық
теңіз кұкщқ ... ... ... Бұп ... Каспийдің
мәртебесі халыкаралық өзевдерді ретгейтін нормаларға ұқсас болады.
Бірақ өзеңдерге де, көлдерге де ... ... ... жоқ ... ескеру керек. Бұл обьектілер аймақгық не
субаймакзық нормалар арқылы ретгеледі және ... су ... ... ... ... ... ... кұқыіъша сүйенсек, Каспийді халыкдралық
шекаралық көлдер категориясьша жатқызуға тура ... және ... ... ... белгіленуі екі талай. Ягаи Каспийдің
мәртебесі мүңдай ... ... ... ... ... тым
алшақгап кетеді.
Жер бетіңде бірнеше мемлекепің аумағымен қоршалған ... ... ... мен ... ... ... ... Канада мен АКДІ
арасыңдағы Эри, Гурон және Онтарио көддері. Муңдай жағдайларда
мемлекетгер ... ... ... ... ... және ... кеме жүргізу жөніңде келісімдер жасалады. Егер мүвдай
келісімдер болмаса, шекара ... ... ... ... ... ж. және 1814 ж. ... бойынша АКДІ пен Канада арасьшдағы
шекара "Онтарио, Эри және Гурон көлдерінің ортасынан" және ... ... ... ... ... ... көл арқылы"
өткізілетін сызық ретіңде анқгалған еді.
Калай ... да ... ... теңіз не көл ретіңде анықгау
жағалаудағы ... кңй ... ... ... ... көл мәртебесін беру кондоминиум
режиміне жақыңцатады. ... ... ... ... ... ... ... делимитация өткізілмейді. Ягаи Каспийдің
ортадағы бөлігі мемлекетгер арасыңца бөлінбестен ... және ... ... баскарылатьш болады. Мемлекетаралық ... өте ... ... ... бір аумақка көз тіккен екі не ... ... мен ... ... ... шеіпуге мүмкшдік
болмаған жағдайда ғана кондоминиум ... Ол тек ... ... болған. Мемлекетгердің ... олар ... шарт ... ... ... халыкаралық кұқықга халыкаралық ... тек ... ... гана ... ... ... ... жоқ.
Кондоминиумға кдтысты екі терминды анықгап алу ... ... ... және "бірігіп баскару". ... ... ... ... ... бір ... кай елге
карайтыньш анықгай алмаған жағдайда халыкаралық шарт негізіңде дау
туғызған аумақ бөлікгерін бірігіп иеленуге ... ... ... болады28.
Каспий теңізіңде бірігіп баскаруды енгізу арнайы шарт негізінде
оның су ресурстарьш жағлаудағы мемлекетгермен біріііп баскару деген
сөз. Бүл ... ... ... әр мемлекетгің өзінің учаскесі болуы
тиіс және осы ... ғана ... ... ... бассейівдерін (көдцерді) хальікаральщ-кұк^іқгьіқ игеру
режимі жалпы алғаңца оңашаланған не жартыпай оңашаланған теңіздергі
катысты ... ... ... ... Бұл ... ... ... қоргәу, соңдай-ақ кеме жүргізу және өңдірістік
кңзмет орнатудан көрініс табады. Негізгі айырмашылық - ... ... ... ... ... ... жөніндегі БҮҮ Конвенциясьша
сәйкес пайдалану және ... ... ... ... барлық
мемлекетгерге ашық болуы тиіс, ал халыкаралық көлдерде баска елдердің
мұңдай ... жоқ және ... ... ... ... ғана орнатады.
Каспий теңізіне катысты қодцанылатьш белгілердің екі ... атам ... Кдра ... және ... ... ... байланысы болғаңдьпъша да байланысты. Бірақ казіргі жағдайда
Каспийдің бірде бір мұқитпен не ашық ... ... ... ... ... ... ... толығымен
ретгелмеген және делимитациялау, демаркациялау ... ... ... оңашаланған не жартылай оңашаланған теңіз мәртебесі
берілсе оның ... ... ... ... теңіз күкңғы жөніндегі
Конвенциясы бойынша мүвдай бөлу орта сызық аркі>ілы жүргізіледі. Егер
Каспийге көл ... ... ... ... ... ... аркз>шы шешілуі тиіс, өйткені халыкаралық
кұьфіқга бүл мәселе бойынша оргақ ... ... ... ... мемлекеттердің халыкдралық-
құқықғық көзқарастары
Каспий мәртебесі жөнінде жағалаудағы мемлекеттердің екі негізгі
көзқарасы бар. Бірінші ... ... КСРО ... ... ... ... ... негізінде
жүзеге асырылған. Бірақ ... да, ... да ... ... ... іс жүзінде КСРО мен Иран ... ... ... да бұл ... жаңа ... да жалғастыруға болады деп есептейді. Кондоминиум көзқарасын
жақтаушылар бүл режимді бес Каспий мемлекетінің қатысуымен Каспийдің
минералды ресурстарын ... ... ... тарату керек деп
санайды.
Кондоминиум теориясының жақгаушылары өз көзқарасын ... ... ... ... арқылы дәлелдеуге тырысады. Олар
келесі дәлелдемелерге сүйенеді. Белгілі ... бойы ... ... ... ... сондықган да кез-келген басқа
мемлекеттердің кез-келген ... ... ... ... ... ... XX ғ. бірқатар шарттары Каспийді "кеңестік-ирандық
теңіз" деп ... бүл ... ... екі ... ... иелену және басқару объектісі ... ... ... ... жөнінде бірде-бір ереженің болмауы
теңіз екі мемлекеттің біріккен иелігінде болғанын көрсетеді.
Каспийдің минералды ресурстарын игеру ... ... ... тәжірибесі жиналып калғанын да айтып кету
керек. Каспийдегі мүнай ... 1949 ... ... ... ... ... ... Каспийдің екінші иегері Иранмен
кеңесулердің өткізілуін талап
ететін, бірақ ондай кеңесулер жүргізілген емес. Сол ... Иран ... ... өткізбестен Каспийдің өз ... ... ... ... Бүл ... КСРО мен Иран ... минералды
ресурстарын бірігіп иелену объектісі ... ... ... ... ... құрылықгық шельф ресурстары әр
тараптың теңіздегі өз бөлігінің шегінде иелігіне ... ... ... 16 ... 1955 ... ... ... минералды
ресурстарын барлау және игеру туралы" Заң нормаларында көрініс тапты.
Каспийге ... 2-ші ... ... ... "су асты ... ... ... түбі мен оның қойнауларының табиғи ... ... ... жатқан күрылықтық шельф шегінде Иранға ... ... да, және оның ... ... Бүл ... Каспий теңізінде жабық теңіздерге қатысты халықаралық
қүқық нормалары қолданылады делінген.
Жоғарыда ... ... ... ... кондоминиум
режимі болған деп айтуға болатын сияқты.
Ал енді нақгы қүжаттарды қарасақ, оларда ... ... ... ... ... мен Иран ... ресми күжаттарда ештеңе айтылмаса да, іс
жүзінде екі мемлекет Каспийді бөліп алған. Астара — Гасан-кули сызығы
екі ... ... ... ... ... ... шекара
болғаны сөзсіз. Иранның кемелері бүл сызықты рүқсатсыз кесіп өтуге
күқығы болмаған. Жалпы ... ... ... ... ... ... ... дау туғызбайды.
КСРО Конституциясының 76-шы және 80-ші ... ... ... мемлекет екенін, әр республиканың жерге,
оның ... ... су және ... ... айрықша меншік
күқығын бекіткен еді. Осы баптарға сүйенсек Каспий теңізінің ... оның ... ... ... меншігі
болғаны сөзсіз. Сондықган да КСРО ... ... ... 1970 жылы Каспий теңізін халықаралық-қүқықгық тәжірибеде
қалыптасқан орта сызық бойынша Әзірбайжан, ... ... ... ... секторларға бөлді30.
халықаралық шарттарды талдау арқылы дәлелдеуге тырысады. Олар
келесі дәлелдемелерге сүйенеді. Белгілі уақыт бойы ... ... ... ... ... да ... басқа
мемлекеттердің кез-келген қүқықтары Ресей тарапынан берілген қүқықтар
деуге болады. XX ғ. ... ... ... ... деп ... бүл болса жағалаудағы екі мемлекеттің теңізді
бірігіп иелену және ... ... ... ... ... шекаралар жөнінде бірде-бір ереженің болмауы
теңіз екі мемлекеттің біріккен иелігінде болғанын көрсетеді.
Каспийдің минералды ... ... ... ... ... тәжірибесі жиналып калғанын да айтып кету
керек. Каспийдегі мүнай көздері 1949 ... ... ... ... ... болса Каспийдің екінші ... ... ... талап
ететін, бірақ ондай кеңесулер жүргізілген емес. Сол сияқты Иран да
КСРО-мен кеңесулер өткізбестен Каспийдің өз ... ... ... ... Бүл ... КСРО мен Иран ... минералды
ресурстарын бірігіп иелену объектісі ... ... ... көзқарасы бойынша құрылықгық шельф ресурстары әр
тараптың теңіздегі өз бөлігінің шегінде иелігіне ... ... ... 16 ... 1955 ... ... ... минералды
ресурстарын барлау және игеру туралы" Заң нормаларында көрініс тапты.
Каспийге қатысты 2-ші бапта былай ... "су асты ... ... ... түбі мен оның қойнауларының табиғи ресурстары Иран
жағалауына жанасып жатқан күрылықтық ... ... ... ... ... да, және оның егемендігінде қалады". Бүл ... ... ... ... ... ... халықаралық
қүқық нормалары қолданылады делінген.
Жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... болған деп айтуға болатын сияқты.
Ал енді нақгы қүжаттарды қарасақ, оларда Каспийдің ... ... ... ... мен Иран ... ... ... ештеңе айтылмаса да, іс
жүзінде екі мемлекет Каспийді бөліп алған. Астара — Гасан-кули сызығы
екі мемлекеттің аумағын бөліп ... ... ... ... сөзсіз. Иранның кемелері бүл сызықты рүқсатсыз кесіп өтуге
күқығы болмаған. Жалпы Каспий ... ... ... Кеңес
Одағының юрисдикциясында болғаны дау туғызбайды.
КСРО Конституциясының 76-шы және 80-ші ... ... ... ... ... әр ... жерге,
оның пайдалы қазбаларына, су және орман кеңістіктеріне айрықша меншік
күқығын бекіткен еді. Осы ... ... ... ... пайдалы
қазбалары оның жағалауында ... ... ... ... ... да КСРО ... ... өнеркәсібінің
министрлігі 1970 жылы Каспий теңізін халықаралық-қүқықгық ... орта ... ... ... ... ... ... арасында секторларға бөлді30.
Бүл бөлі әкімшілік актінің негізінде жасалғандықтан халықаралық-
қүқықгық салдарға алып келмейді. Бүрыңғы ... ... ... ... ... құқықгық тұрғыдан
қарағанда мемлекеттік шекаралар болған емес. ... ... ... ... ... ... КСРО ыдыраған
кезде осы шекаралар мемлекетаралық шекара болып танылды. Осы түрғыдан
қарасақ Каспийдің ... ... жоқ. ... ... ... оған ... ... одақтас республикалар арасында үлттық
секторларға бөлінген еді.
Каспий теңізінде басқа елдер үшін ... ... ... болмауы жағалаудағы елдердің ьштымақгастығындағы негізгі
мәселелердің бірі десе болады. Каспийде ғылыми ... ... ... келген елдердің ғалымдарының ... және ... ... ... анық. Сондықган да ғылыми
зерттеулерге қолайлы жағдай туғызатын қүқықгық режимді орнату ... ... ... ... ... ... ... (оған мысал, бірнеше жыл бүрын Каспий ... ... ... қырылуы) теңіздегі қоршаған
ортаны қорғау мәселесі және ... ... ... зерттеулер
жүргізу мәселесі бір-біріне тәуедді.
Каспий теңізін экологиялық қорғау ... ... ... ... ... 1974 жылғы Балтық теңізі аймағындағы теңіз
ортасын қорғау туралы Хельсинки Конвенциясын негізге алатыны ... ... ... ... ... улы және зиянды заттар
тізімі болуы тиіс. Сол ... ... ... арнайы кеңес не
комиссияның қүрылуы ... ... Бүл ... ... орындалуын бақылайды, конвенция мақсаттарына жету үшін
қажетті шараларды үсынады, ластанумен күресу белгілерін орнықгырады,
теңіз ... ... ... ... және ... қызметтерді
іске асырады.
Каспий теңізінің мәртебесіне ... ... ... ... шолу ... ... жөн ... отырмыз32.
Осыған байланысты ең алдымен Қазақстанның ресми көзқарасы ... ... ... ... ... 1982 жылғы БҮҮ
Конвенциясындағы мағынада "оңашаланған теңіз" деп есептейді. Мүны ... ... ... ... ... ... ... деп түсіну қате болар еді. Яғни, Каспий теңізіне қатысты
1982 жылғы ... ... ... ... ... ... ... бойынша жағлаудағы мемлекеттер арасында
теңіз түбін бөлу келесі нәтижелерге алып келуі мүмкін. Әр мемлекеттің
теңіздегі өз ... ... ... үшін ... ... ... заңнама негізінде аталған ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке сырттан
инвестициялар тартуға, қазіргі күннің қауіпсіз технологияларын ... ... ... еді. ... ... теңіз қойнауларын игеру
бойынша қызметінің үзақ мерзімдік қүқықгық негізін қалар еді: ... ... ... ... ... ... туындауы мүмкін
даулардың алдын алар еді.
Каспий теңізінің күқықтық мәртебесі ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің мәртебесі жабық теңіздерге ... ... ... ... ... Бүл ... беті ... сауда мақсатында еркін кеме жүргізу үшін
ашық болады.
2) Балық аулау және биоресурстарды игеру ... ... ... ... ... ... ... асырылуы
керек; сонымен қатар, осы қызметке қатысты өндіріс квоталануы
және лицензиялануы мүмкін.
3) ... ... ... ... және игерілуін дербес түрде өз аймағы шегінде ғана
жүзеге асырар еді.
4) Аталған аймақгардың шекаралары теңіз түбін және ... орта ... ... ... арқылы
белгіленер еді.
5) Егер мүнай көздері жағалаудағы бірнеше
мемлекеттің
аймағында ... ... ... ... келісім негізінде
жасалуы мүмкін.
Ресей Федерациясының позициясы. Каспий мәртебесін ... ... ... ... ... белгілі бір
өзгерістерге үшырады.
Ресей позициясының қалыптасуы үш сатыдан түрады. Бірінші сатыда
Ресей КСРО мен Иран ... 1921 ж. және 1940 ж. ... ... сақгалуын талап етті. Ресейдің ойы бойынша бүл
шарттардың негізінде Каспий теңізі КСРО мен Иранның бірігіп ... ... ... ... КСРО мен ... ... болды. Осыған негізделіп
Ресей Каспий бойындағы жаңа ... ... ... ... тиіс ... пікірде болды.
Екінші сатыда Ресей ... ... ... ... аймақ белгілеп, мемлекеттердің егемендігін осы аймақгағы
ресурстарға ғана таратылуын ұсынды. Каспий теңізінің қалған бөлігін
барлық Каспий ... ... ... тиіс ... ой ... сатыда Ресей теңіз түбін орта сызық бойынша бөліп, әр
мемлекетке өз ... ... ... ... ... ... беру қажет деп өз позициясын тағы да өзгертті. Бүл жағдайда су
беті барлық Каспий мемлекеттерінің ортақ пайдалануында ... ... ... ... ... ... ... үстінде Ресей
жағалаудағы мемлекеттердің мүнай компанияларын үлттық секторлардағы
мүнай ... ... үшін ... ... ... жасай бастады. Каспий
мемлекеттері осы үсынысқа келісімін білдіргеннен кейін, Ресей Каспий
мәртебесі мәселесіне қатысты ымыраға келе ... ... ... өзінің келіссөздер жүргізу процесін белсендетіп, оны көпжақты
келіссөздерден екі жақгы келіссөздер аясына ауыстырды.
Бүгінгі күні Ресей теңіздің су ... ... ... ... ... делимитациялау мүмкіндігін мойындап отыр. Каспий
теңізінің түбі делимитацияланғаннан кейін, Ресейдің ... ... ... мүнай компаниялары шельфтегі мүнай көздерін
игеруге кірісе алады.
Делимитация мәселелері шешілгеннен кейін ... ... ... ... ... ... мәртебесі жөніндегі Конвенцияға қол
қоюды үсынбақ.
Иран позициясы. Соңғы жылдардың ішінде Иран Каспийді ... ... ... ... Яғни бүл ... Каспий мемлекеті өзінің
шаруашылық қызметін басқа Каспий елдерімен келісімге келтіруі тиіс
деген ... өз ... 1997 жылы БҮҮ Бас ... ... ... ... Осы ... және оның қосымшасында барлық жағалаудағы
мемлекеттер Каспийдегі қоршаған ортаны ... және оның ... ... үшін ... ... ... Каспий
мәртебесінің негізіне КСРО мен Иран арасындағы ... ... және ... ... ... ... ... ережелерін орындау барлық бүрыңғы КСРО республикалары
үшін міндетті деп айтылады. Мәселен, хатта көрсетілгендей Иран ... ... ... ... ... ... ... қабылдана алмайтын әрекет деп есептейді делінген.
Демек, Иран Каспий аймағына үшінші ... ... ... яғни ол ... концепциясына сүйенеді және Каспий
мәселесін ... ... ... ... ... қатысуысыз
шешкенді жөн көреді.
Иранның позициясы Каспий теңізінде кондоминиум режимін орнатуға
бағытталған. Мүндай жағдай Батыс елдерін ... ... ... Иран үшін ... Батыс елдері болса, әсіресе АКДІ,
керісінше бүл аймақта өз ықпалын күшейтуге тырысады.
Иранның айрықша позициясы оның ... да ... ... көзқарасын түжырымдасақ оны қысқаша былай жеткізуге болады.
Каспий мәртебесінің мәселесі — аймақгық мәселе. Каспий ... ал ... ... ... ... ... қүрылған
халықаралық аймақтық үйым жүзеге асыруы тиіс. Мүндай мәртебені
кондоминиум деп ... ... ... көл ... табылады.
Сонымен қатар, Иранның көзқарасы бойынша Каспийдің қүқықтық ... ... ... ... ... тиіс34.
Әзірбайжан позициясы. Каспий ... көл ... ол ... бөлу тәжірибесіне сәйкес үлттық
секторларға бөлінуі тиіс. Мүндай ... ... ... ... ... секторы оның мемлекеттік аумағы қүрамына кіруі тиіс.
Әзірбайжанның ойы бойынша теңіздегі мемлекеттік шекара 1970 ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Каспийдің мәртебесін анықгамастан ... ... ... ... ... ... Бүл мемлекет ... мен ... ... ... Каспийді ортақ көл ретінде қарастыра
отыра, оның ... ... ... ... ... түркмендік секторында (79 мың шаршы км) барланған
мүнай көлемі 2,5 ... ... ал газ ... — 4,5 ... ... жылдың 7-10 қазанында Түркменістан алғашқы рет өз көзқарасын
ашық жариялады:
Каспий ... су ... ... оның ... ... дайындаған кезде дәстүрден тыс тәсілдерді
қодданып 1982 ж. БҮҮ ... ... ... жаңа қағидалар мен нормаларды да ескеру қажет.
Конвенция негізгі қүжат болғандықган, ол жасалғаннан
кейін ғана басқа мәселелерді талқылауға өту керек.
3) ... ... ... ... ... тиіс: шекаралық, кеден, санитарлық, ... ... ... ... ... ... секторлар мен иеліктегі орта бөлігі бар көл
ретінде қарастыратын Түркменістанның ресми саясаты ... ... ... ... келмейді. Мәселен, 1997 жылы Түркменістанның
Сыртқы істер министрлігі Әзірбайжанға Каспийдің орта бөлігінде
орналасқан Әзіри және ... ... ... ... ... ... ... пайда болу себебі Әзірбайжанның ... ... ... ... компаниялардың қатысуымен консорциум күру
жөніндегі шешімі еді. Түркменістанның Президенті Сапармүрат ... ... ... ... ... жатқанын және
Түркменістанның меншігі болып табылатынын мәлімдеді. Әзіри және Чираг
мүнай көздерінің аты ауыстырылып, олар — ... және ... ... ... ... ... жеткізбес үшін бүл жобаны
тоқгатуға мәжбүр болды.
Осы жағдай Каспийге ... ... ... ... ... ... бөлу қажетілігін танығанын көрсетеді.
Бірақ 8-ші шілде 1998 жылы Түркменістан Президенті С. Ниязов пен
Иран Президенті Хаттами бірігіп мәлімдеме жасады және бүл ... ... жаңа ... ... тараптар 1921 ж. және
1940 ж. кеңестік-ирандық шарттарды басшылыққа алып отырады.
Каспий теңізінің мәртебесін ... үшін ... ... ... ... ... ... Каспий елдеріне ортақ
бөлік қалдырылып, қалған бөліктер үлттық сектораларды қүрауы керек35.
Егер Каспийдегі барлық ... ... ... секторларға
бөлінуіне келіссе мүндай бөлудің негізінде су беті
мен оның бойын тендік және әділ пайдалану қағидалары жатуы тиіс36.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... жак^індасу мүмкіндіктері бар екенін
көруге болады және бұл ... ... келе ... ... ... ... ... мәртебесін құқықгық реттеу
болашағы
Каспий теңізінің құқықгық мәртебесін анықгау бойынша ... баға ... ... ... ... қатысты кез-келген
келіссөздер процесі сияқгы өте ұзақ және ... ... ... ... ... ... мүнай ресурстарын бөлісу
мәселесі болып түр. Каспий ... ... ... бойынша осы аймақтағы мемлекеттердің өзара түсінушілік
деңгейін өте жоғары бағалауға болады.
Каспий бойынша келіссөздер көп жақгы ... де, екі ... ... ... жатыр.
Каспий мемлекеттері бір-бірімен халықаралық қүқықгың ... ... ... ... ... ... ... сияқгы Каспий теңізі бойынша күқықгық қүжаттарды ... ... ... ... ... мен Қара теңіз және Азов теңізі
бассейіндерінің мәртебесін құқықгық реттеу тәжірибесін ескеруге ... ... және Қара ... ... өз ... ... ... халықаралық-қүқықтық актілер
дайындау барысында
_______________
35 Туркмения создала экспертную группу по Каспию / ... ... ... ... С.С, Зонн И.С., ... А.М. Геополитика Каспийского
региона.- М.: Международные ... 2003 ... ... ... ... ... мен ... өз
аймақтарының ерекшеліктеріне бейімдеген.
Каспий елдері Каспий теңізінде сауда мақсатында кеме жүргізу
мәселелері бойынша Конвенция дайындауға келісті. ... ... ... елдерінің сауда кемелеріне ғана емес, шетелдік кемелерге
де сауда мақсатында еркін кеме жүргізу қағидасы бекітілмек, бүл ... ж. және 1940 ж. ... ... ... шара екенін
үмытпайық.
Каспий теңізінде сауда мақсатында еркін кеме ... ... ... үшін ... мемлекеттер Еділ-Дон каналдарының
жүйесін пайдалану тәртібі жөніндегі мәселені шешуге талпынуда. Бүл
мәселе Каспийдегі ... ... кеме ... ... Конвенцияны
дайындаған кезде талқыланбақ. Бүл ... ... ... ... жүйесін бір келкіге келтіру мәселесі ... олар ... ... ... ... құру ... шешуі
тиіс; апаттар мен кемелердің қирауын және осылардың салдарын жою
мақсатында шараларды бірігіп үйымдастырылуын қамтамасыз ету ... ... ... ... кеме ... қауіпсіздігін қамтамасыз
етуге бағытталған басқа да келісілген шаралар қабылдануы ... ... ... балық аулау мәселелері бойынша жаңа
келісімге қол қоятыны күмән ... ... ... мәтінін
даярлау кезінде жобаның авторлары КСРО, Болгария және Румыниямен ... 7-ші ... 1959 ... Қара ... ... аулау туралы
Келісімді дайындау және оған қол қою кезінде жиналған халықаралық
тәжірибені қолданғаны жөн, ... оның ... ... сипатқа ие.
Мысалы, тараптар Қара теңіздегі үлттық балық аулауды жүзеге
асыруда, балық аулау ... ... ... ... ... ... Қара теңізідегі балық ресурстарын сақгау
және көбейтуге бағытталған ... мен ... ... ... ... және өзара көмек көрсетуге
келіседі деген ереже, Каспий теңізіндегі балық аулау туралы Конвенция
мәтінінде де өзінің орнын табуы тиіс деп ... ... ... ... ... ... ... қорғау
Осы диплом жұмысында Каспий теңізінінің құқықгық мәртебесіне
қатысты шешілімін таппай ... ... тек ... өзара пайдалы және көршілік қарым-қатынас негізінде ғана
шешілуі мүмкін. Каспий теңізінің ... үшін ... ... ... құрылыстан туындайтын
айырмашылықтардан шығатын ырымдарының ... ... ... ... ... ісінде қазіргі ... ... ... ... жөніндегі шарттық ережелер мен жағалаудағы
мемлекеттер тарапынан оларды қолдану тәжірибесінің ... ... ... бүгінгі таңда тиімді халықаралық-қүқықгық режимі жоқ
екенін білдіреді.
Саяси түрғыдан да, ... ... да ... нормалардың болмауы Каспий теңізіндегі кеме
жүргізу қызметін жүзеге асыру кезінде, ... ... ... ... ... және ... бойынша біріккен шараларды
қолдану үшін, Каспийдің одан ары ластануының алдын-алу үшін үлкен
кедергі болып отырғаны ... Осы ... ... ... ... ... ... де айтып өтуіміз
керек.
Бүл мәселе ең ... ... ... қарусыздандыру
(демилитаризация) проблемасына келіи тіреледі. ... күні ... ... сыртқы істер министрлігімен кеме жүргізу
еркіндігін ... ету, ... ... ... ... ... ... қорғау проблемаларынан кейін үшінші орынға қойылып
отыр37.
________________
37 ... А. МИД ... ... . ... / / ... – 24 ... 2002 ... ғалым Ж.М.Аманжоловтың көрсетуі бойынша ... бес ... ... режимін су кеңістігіне де, теңіз
түбіне де
қатысты орнату ... ... ... ... ... ... ... қашдасының жақгаушылары болып отыр деп айтуға әлі
ерте, өйткені жыл сайын Каспий мемлекеттері ... ... ... үшін Каспий акваториясында әскери сынақгар өткізіп
түрады. Тіпті бейтарап мемлекетінің мәртебесіне
ин Түркменістан да ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік мәселесіне қатысты Ж.М. Аманжоловтың
үсыныстарын келтіру өзіміз үшін міндет деп санадық. Сонымен, ... ... ... мәселесін шешу үшін келесі ... ... ... аймағына халықаралық-қүқықгық тәжірибеде өзін
ақгаған әскери саладағы сенімділікті нығайту ... ... ... ... ... ... ... қызмет
жүргізілетін жерлерде байқаушылар мен инспекциялар алмасып
жіберіп отыру және т.с.с).
2) ... ... ... ... ... ... қаруы жоқ Каспий мемлекеттерінің аумағында
осындай қаруды орналастырудан бас тарту, сол сияқты ... ... жою қару ... ... ... жаңа ... де)
орналастырмау, оларға бақылау жасап отыру;
4) әскери шиеленістер пайда болған жағдайда ... ... қару ... ... тыс ... аймақ ретінде Ресей
және басқа да ядролық державалар тарапынан нақгы күқықтық
кепілдіктер беру39.
________________
39 Аманжолов Ж.М. Некоторые аспекты вопроса о ... ... / ... ... №3 ... ... ... көзқарасқа сүйенсек Каспий теңізінің
экономикалық мәселелерінің алдывда бейбітшілік пен қауіпсіздікті
кдмтамасыз ету ... ... алу ... ... де, егер ... ... ішінен кем дегевде екеуінің арасында жанжал
пайда болып, ... ... ... ... аренасына айналса, бірде
бір Каспий ... ... ... ... проблемаларын
оңашаланып, басқа елдерге қарамастан шеше алмайды.
Балық аулауды дамыту және ... ... ... ... ... келтіру проблемасы — Каспий мемлекеттерінің ... ... ... ... Бүл ... шешілуіне кедергі
жасап отырған факторлар: Каспий теңізінің деңгейі жиі ... ... ... ... ... азайып, олардың
сапасы төмендеуде, сондай-ақ бассейннің ... ... ... ... ... саны ... Сол сияқгы қүнды
балықгарды ... ... ... ... 3,5 млн. тонна жылдық ауланатын балықтың 2,7 млн. тоннасы
арзан бағалы май ... ... да бір ... ... ... ... ... деңгейінің жиі өзгеріп отыруы. Бүл тек ... ... ... ... ... Каспий бассейніне қүятын
өзендердегі судың ірі су қоймаларын құру және ... ... ... ... ... Экономика үшін Каспий теңізінің белгілі
бір түрақгы деңгейде болуы тиімді. ... ... ... ... ең ... ... — судың 28,5 метрден төмен болмауы.
Сонымен қатар, тірі ресурстарды сақгау және көбейту мақсатында
әртүрлі ластаушы заттардан Каспий ... суын ... ... ... Бүл ... ... ... бірігіп зерттеу
және халықаралық шарт негізінде қорғау ең тиімді шаралардың ... Оны ... ... ... ... революцияның дамуымен адамның табиғатқа деген
ықпалы күшейе түседі. ... ... ... ... ... ... бірі — тиімді ... ... ... мен ... ... ғана ... ... араласуының болашақтағы жағымсыз салдарының алдын-алу болып
табылады.
Осыған байланысты ғылыми-техникалық өрлеу заманында табиғатты
өндірістік қалдықгармен ластау нәтижесінде қоршаған орта ... ... ... экологиялық тепе-тендіктің бүзылуы
айрыкдіа мәселеге айналып отыр.
Каспий мәселесіне ... ... ... ... ... технологияларының төмендігі, табиғи ресурстарды ... ... көп ... ... ... ... проблемаларға алып келді. Бүл мәселелер теңіз деңгейінің
көтерілуіне және жағадағы мүнай өндірістерін су алып кету ... ... ... түсті.
Каспийдің ең өзекті экологиялық проблемаларына келесі
мәселелерді жатқызуға болады:
1. ... ... ... ... ... ... ... болуы;
1. теңіздегі және күрылықтағы көздерден теңіздің ластануы
және қоқымдануы;
2. айрықша ... ... ... төмендеуі
және күрделенуі;
3. балық ресурстарының азаюы;
-және т.с.с.
Каспий аймағындағы ... ... ... құқықтық реттеудің
негізгі ерекшелігі — бүл мәселе бойынша ... ... ... КСРО ... кейін Каспийдегі бес
мемлекет бірде-бір ... ... ... ... ... Каспий елдерінде Каспийдегі қоршаған ортаны қорғау мәселесі
табиғатты қорғау ... ... ... нормативтік қүқықгық актілер
мен жекелеген табиғи объектілерді қорғау ... ... ... ... КСРО ... ... ... барлық акваториясында барлық
жарылыс жүмыстарына, тіпті шайқалуды (тербелуді) туындататын кез-
келген ... ... ... ... Оған ... 1968 жылы ... ... шешімімен Каспий теңізінде кез-келген жүмыс
жүргізу кезінде жарылыс жасауға толық тыйым ... ... ... салу ... — олардың салдарынан су
бетіндегі планктон мен балықтардың қырылуы, сондай-ақ балықгардың
көші-қон ... ... ... ... жылы ... КСР ... Кеңесі Каспий теңізінің солтүстік
бөлігін қорық аймағы деп жариялады және осы қорықтың шегі тек Каспий
акваториясымен ғана шектелмей Қазақ КСР ... Еділ мен ... ... да ... ... Бүл ... тек балық
шаруашылығы мен су көлігінің дамуына ғана рүқсат берілген болатын.
КСРО ыдырағаннан кейін қорық ... ... мен ... ... және екі мемлекет те ерекше қорғау режимін сақгауға міндеттеме
қабылдады. Кеін екі ... те ... ... ... әлсіретті.
Қазіргі кезде балық аулау саласында ынтымақтасу бойынша Каспий
мемлекеттері бірқатар жетістіктерге қол жеткізді. 1992 жылы ... ... ... ... ... ... бар су ... жөнінде Комиссия қүрылды.
1996 жылы ... мен ... ... ... ... ынтымақтастық жөнінде екіжақгы
келісім жасалды44. Бірақ осыдан басқа Каспий мемлекеттері арасында
қомақты күжаттарға қол ... ... ... ... ... шаралар
жеткіліксіз екені барлығымызға да түсінікті.
Қазіргі кезде экологиялық мәселелер ... ... ... ... ... З.Х. ... аспекты правового регулирования охраны
окружающей среды при освоении ресурсов Каспийского моря / ... ... ... ... В ... : ... научно- теоретической конференции. Отв.
Ред. С.Ж.Айдарбаев. –Алматы , 2003. -27-28 ... ... А.Е. ... : ... и ... .- Центр внешней политики и
дипломатии. – Алматы , 2002, -235 ... ... ... Министров Казахской ССР №252 от 30 ... г. « Об ... ... зоны в ... части Каспийского
моря».
44 Кагирова З.Х. Аталған еңбек.
Каспий мемлекетінің арнайы халықаралық келісім-шарты әлі де жасалған
емес, соңцықган да ... ... ... ... орынға осы
мемлекеттердің ұлттық заңнамасы шығып отыр. Осыны ескеретін болсақ
Каспий елдерінің экология ... оның ... ... ... ... ... ... заңнамасын бір-біріне жақывдату
бағытывда жақывдастыру, сондай-ақ осы заңнамадағы қайшылықгар ... ... ... ... ... ... туывдап
отыр.Статистикалық және басқа да тәжірибедегі мәліметтерге сүйенсек
Каспий теңізі экологиялық тұрғыдан ластану ... ... ... су ... екеніне көз жетіп отыр. Жоғары деңгейдегі ластану
проценті Каспий теңізінің өсімдіктер және су ... ... ... осы ... ... өз әсерін жасап отыр.Экология саласындағы
мамандар не мүнай не балық деген ... ... ... ... келетін болсақ Қазақстан халқы үшін мүнай да керек, ... ... ... басым деп бағалайтын мамандар мүнайды игеретін және
өңцейтін, сондай-ақ мүнайлы химия кәсіпорындарының барлығы ... ... және олар ... ... қүрал-жабдықгармен
жабдықгалған, - дейді.Мүндай сөздермен келісу әрине қиындау.
Экономиканың аталған екі саласының (мүнай игеру және балық аулау)
бір жүруі қолайсыз ... ... ... ... ... ... отыр, өйткені Каспийдегі қай мемлекетті алсақ та, оған
минералды ресурстар да, тірі ресурстар да аса ... ... ... ... процесінің ендігі жерде күшейн
түсетінін ескерсек, табиғатты, теңіздегі қоршаған ... ... ... ... осы ... жеке және ... ... шаралардың қажеттілігі түсінікті болады.
Каспий теңізінің жағалауында орналасқан мемлекеттер мен ... тірі және ... ... ... ... алып ... таба алады. Сондықган да осы мемлекеттер мен
халықтар экологиялық апатқа жол ... үшін және ... ... ... үшін ... ... экологиясына ерекше көңіл
бөлуі тиіс.
Қорытынды
Сонымен, диплом жұмысын ... ... біз, ... үшін,
бірқатар жаңалықгар ашып отырмыз. ... ... ... үшін ... не ... оңашаланған теңіздер"
институтының проблемасы өзекті мәселеге айналып отыр, өйткені Каспий
теңізінің мәселесі әлі ... ... ... ... жоқ. ... бүл ... ... арада шешілмейді, өйткені Каспий теңізі
бүл аймақгың ерекше бір ... ... ... отыр және ... ... ... ... өзінің бақылауын орнатқысы
келеді. Бүл мәселе тек Каспий теңізінің мәселесіне ғана ... Оның ... бірі ... ... және оның ... жаңа
егеменді мемлекеттердің пайда болуы, өйткені жаңа ... ... ... бөлу ... ... ... КСРО ыдырамағаннан
өзінде, біздің ойымызша, Каспий теңізінің күқықгық ... ... ... өту ... ... ... кезде Қазақстан барлық Каспий өңіріндегі мемлекеттермен
кеңесулер өткізуде. Мүның негізгі нәтижесі — Каспийдің түбін ... ... ... ... қарсылығын білдірмеуден
көрінісін табады.
Сонымен диплом жүмысы Каспий теңізінің күқықтық мәртебесін шешу
кезінде мемлекеттер алдында түрған негізгі мәселелерді ашып ... және ... ... ... де ... ... ... кезде біз оның екі баламасын
таддауға талпындық: теңіз ... мен көл ... ... 1982 ... ... ... күқығы жөніндегі Конвенцияға көңіл
бөлінді.
Мемлекеттердің көзқарастарын қарастырған ... олар үшін ... жолы — ... ... не ... оңашаланған теңіз
ретінде белгілеу деген қорытынды жасалды. Егер ... ... IX ... 122-ші баптағы оңашаланған теңіз
ретінде белгіленсе әрбір мемлекеттің өзінің үлттық секторы болар еді.
Жалпы алғанда ... ... ... ... ... — бүл ... Каспийге қатысты үсынылған баламалардың бірі
екенін есте ... - ... ... ... ... ... ... кезде біз оның екі баламасын
таддауға талпындық: теңіз мәртебесі мен көл ... ... 1982 ... ... ... күқығы жөніндегі Конвенцияға көңіл
бөлінді.
Егер Каспий 1982 ж. Конвенция бойынша оңашаланған теңіз ретінде
белгіленсе, ... ... ... ... үшш ... құндылығы емес, саяси менмендіктің
бірінші орынға шығуы болып отыр.
Ресейдің ... ... ... ... мен газын өз аумағы
арқылы ғана ... ... ... ... және Түркменістан әлемдік ашық теңізге
тікелей шығатын жолы жоқ құрылық ішіндегі мемлекеттер ретінде Ресей
аумағын ... ... ... және газ ... ... ... асыруда.
Парсы шығанағындағы порттары бар Иран - ... ... ... үшін оларға қол жеткізу үшін мүмкіндік жасауда.
Түркия Каспий ... алыс ... да ... ... мүнайын өз
аумағы арқылы өткізуге және өзінің Жер орта ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктен Ресейді ығыстыруға және Иранға
жариялаған экономикалық эмбаргосын жүзеге асыруға талпыныс білдіруде.
Тағы бір маңызды мәселе. 1982 ... ... ... қүқығы бойынша
Конвенцияның IX бөлімі қүрылық ішіндегі Қазақстан, Әзірбайжан және
Түркменістанға ресейлік Еділ-Дон және ... ... су ... ретінде қарастыруға және осы каналдарға рүқсат
арқылы емес ... ... қол ... ... ... ... ғалым Ю.Е.Федоровтың айтуы бойынша ашық теңізге тікелей
шығатын жолы жоқ ... ... ... ... ... ... және Түркменістанға — ресейлік каналдар мен
өзендер арқылы транзит еркіндігін қамтамасыз еткісі келмеуі ресейлік
дипломатия үшін БҮҮ-ң теңіз қүқығы жөніндегі ... ... ... жоқкд шығару себебі болып отыр. Ғалымның сөздерін
келтірсек: «Кейбір зерттеушілердің пікірінше, ... ... ... Каспий өңірінде өзінің басымдығы мен күшін
бекітуге неоимпериялық талпынысы жатыр» .
Каспий ... ... ... және оған ... ... де ... халықаралық қақтығысқа алып келуі мүмкін.
Жоғарыда көрсетілген сауалдар мен мәселелердің күрделілігі
соншалықгы, Каспий ... ... ... ... жалғыз өзі
шеше алмайды және бүл проблемаларды ... ... ... ... ... ... зиян
шегетіні сөзсіз. Ең алдымен бүл қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне
қатысты.
Бір фактіні басқа фактілер арқылы ... ... ... ... ал одан ... жеке мүдделерге де, зиян келтіреді. Каспий
мәселесінің жан-жақгы болғандығынан барлық Каспий мемлекеттерінің
ынтымақгастығы ерекше маңызды ... ... ... ... ... ... осы ... барлық мемлекеттердің теңіздегі
проблемаларын шешу үшін үлкен фактор болар еді және осы ... ... ... одан ары бекітуге жол салары ешбір күдік
туғызбайды.
Соңғы ... ... ... ... ... ... өткізуде. Мүның негізгі нәтижесі — Каспийдің түбін үлттық
секторларға бөлуге ... ... ... ... ... ... ... орындау барысында, біздің ойымызша,
келесі маңызды қорытындыларға қол жеткізілді:
1. 1723-1725 жылдары Каспий теңізі мен оны ... ... ... ... империясының аумағына қарайтын
еді.
2. Каспий теңізінің қүқықгық режимі іс жүзінде 80 жыл ... ... ... реттеліп келді. Бүл шарттың
ережелері 31 тамыз 1907 жылғы Ресей мен ... ... ... және ... ... бөлу туралы
Келісім жасалғанша күшін ... ... ... ... оңтүстік Персияны Британ империясының еншісіне
берсе, солтүстік Персия ... ... ... ... бейтарап бөлік қалдырды. Демек, солтүстік
Персиямен бірге Ресейдің Каспий теңізіндегі үстемдігі қүқық
түрғысынан бекітілді.
3. 1813 және 1828 ... ... ... Каспий
теңізінің құқықгық мәртебесі бойынша Ресей мен ... ... ... кеме ... ... ... ... көмектесу міндетін, сондай-ақ
тек
Ресейдің ... ... ... ... ... қүқықгары шектелгені сөзсіз.
4. тағы да бір ескерілетін жағдай - аталған шарттар бойынша
Ресей мен Персия арасында теңіз ... ... ... бір
ереже бекітілген жоқ, ал күрылықтағы шекара болса 1881
жылғы ... ... ... ... 1921 ж. Шарт Каспий теңізінің күқықтық режимі мәселесін
шешуге арнайы бағытталған ... жаңа ... ... үшін (Қазақстан,
Түркменістан,Әзірбайжан) кеңестік-ирандық шарттардың ... ... бүл ... ... ... барлық Каспий жағалауындағы мемлекеттер үшін
міндетті болып табылады.
7. Коңдоминиум концепциясы Каспий тещзінде калыптаскан тәжірибе
бойынша келмейтіні сөзсіз. Дәлелдемелердің ... ... ... ... іірейді.
8. Біздің ойымызша Каспий тещзін пайдалануға катысты даулар, ең
аддымен, жабық теңіз ... ... ... Ираннан басқа барлық Каспий мемлекеттері көзқарастарының
жақындасу мүмкіндіктері бар екенін ... ... және ... ... келе ... ... де ... Каспий теңізінің ... ... ... пен ... ... ету проблемасын
шешіп алу қажет. ... де, егер ... ... кем ... ... ... ... болып, Каспий өңірі қарулы ... ... ... бір ... ... ... ... проблемаларын оңашаланып, басқа елдерге
қарамастан шеше алмайды.
11. Қазіргі ... ... ... ... Каспий теңізі
аймағында бес Каспий мемлекетінің ... ... әлі де ... емес, сондықтан да экология
қорғау саласында бірінші орынға осы мемлекеттердің ұлттық
заңнамасы шығып отыр. ... ... ... ... экология саласындағы, оның ішінде шекаралардан
тыс шығатын экология мәселелері бойынша, ... ... ... ... ... сондай-ақ осы
заңнамадағы қайшылықтар мен реттелмей қалған ... ... ... туындап отыр.
12. Библиография
1. Назарбаев Н.А. Критическое десятилетие. — Алматы:
Атамүра, 2003.
2. Гумилев Л.Н. Тысячелетие вокруг Каспия. М.: ТОО
"Мишель и К", 1993.
3. ... Л.С. ... ... В 2 т. Т.1. М.: ... ... ... Л.С. История Востока: В 2 т. Т.2. М.: Высшая
школа, 1998.
5. Кудрявцев А.А. ... ... М.: ... 1982.
6. Дипломатический словарь. В 3-х т. Т.З. 4-е изд., перераб. и
доп. М.: ... ... ... М.Р. Правовой режим Каспийского моря:
экономическое развитие региона на основах добрососедства ... ... ... и ... сообщество. 1995. N1.
8. Хан Г.Б., Суворов Л.В., Рахманова Г.Б. Внешняя политика
Республики ... ... ... Лукашук И.И. Международное право. Общая часть. М., 1996.
10. Айдарбаев С.Ж. Советско-иранские договоры по Каспию:
проблемы применимости в современных условиях
//Казахстанский журнал ... ... 2003. ... ... ... ... Под ... М., 1997.
12. Гиззатов В.Х. Правовой статус Каспийского моря:
кондоминиум или делимитация //Казахстан и мировое
сообщество. 1996. N1.
13. Шестопалов В.Я. ... ... ... ... М., ... ... У. ... море: правовой статус, нефть и
международная безопасность /Деловая неделя. 8 тамыз 1997 ж.
15. Мамедов Р.Ф. ... ... ... ... ... Мартенс Ф.Ф. Совеременное международное право
цивилизованных народов /Под ред. ... Т.1. ... ... ... МГУ", ... С.В. Международное морское право. М., 1987.
18.Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А. ... ... ... ... государства. Алматы, 2000.
19. Салимгерей А.А. Правовой статус Каспийского моря
(проблемы теории и практики). Монография. — Алматы:
КазГЮУ, 2003. - 208 с.
Ерджанов Т.К. ... ... ... ... Данекер, 2003.- 314 6.
Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. Геополитика
Каспийского региона. — М.: Международные отношения,
2003.
22.Аманжолов Ж.М. ... ... ... о ... Каспия
//Казхстанский журнал международного права. 2003. N2 (10).
Кагирова З.Х. Некоторые аспекты правового регулирования
охраны окружающей среды при ... ... моря ... ... ... ... в межгосударственном сотрудничестве:
материалы научно-теоретической конференции. Отв.ред.
С.Ж.Айдарбаев. — Алматы, 2003.
Абишев А.Е. Каспий: нефть и ...... ... и ... — Алматы, 2002.
25.Федоров Ю.Е. Правовой статус Каспийского моря. М.: Центр
международных исследований МГИМО, 1996.
26. Каспийское море — центр притяжения ... ... 29 ... 1997 ... и ... ... возможность раздела дна
Каспия /Панорама. 13 акдан 1998 ж.
28. Позиция Ирана /Деловая неделы. 26 қыркүйек 1999 ж. 29.Туркмения
создала ... ... по ... 16 ... 1999 ... А.Е. МИД ... Казахстан.
Внешнеполитические приоритеты //Экспресс. — 24 қыркүйек
2002 ж.
Постановление Совета ... ... ССР N252 ... ... 1974 года "Об ... заповедной зоны в
Северной части Каспийского моря".
Сборник документов по ... ... В 4-х ... САК, ... международное право. В 3-х томах. Составители
Ю.М.Колосов, Э.С.Кривчикова. М.: Издательство Московского
независимого института международного ... ... ... ... ... ... года.
Конституция Казахской Советской Социалистической
Республики 1978 года.
Конституция Республики Казахстан 1995 года.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспиий теңізінің экологиялық мәселесі3 бет
Каспий теңізінің аймағы11 бет
Каспий теңізінің негізгі ахуалы5 бет
Каспий теңізінің пайда болуы6 бет
Каспий теңізінің табиғи ресурстарын тиімді пайдалануды жақсарту жолдары және болашағы19 бет
Каспий теңізінің шельфі21 бет
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы27 бет
Каспий теңізінің экологиялық проблеммалары20 бет
Каспий теңізінің экологиялық құқықтық мәселелері11 бет
Каспий теңізінің экологиясы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь