Каспий теңізінің құқықтық жағдайы.


Кіріспе 3
1. Каспий теңізі мәртебесінің тарихи қырлары
1.1 Каспий теңізі ХVІ.ХІХ ғғ 7
1.2 1921 ж. және 1940 ж. шарттар бойынша Каспий
теңізі мәртебесінің құқықтық реттелуі 12
1.3 1921 — 1940 жж. тандау: кондоминиум әлде
секторға бөлу 18
2. Каспий теңізі мәртебесінің қазіргі жағдайы
2.1 Каспий мәртебесінің негізгі дауы: шекаралық көл әлде
оңашаланған теңіз 25
2.2 Каспий жағалауындағы мемлекеттердің
халықаралық.қүқықгық көзқарастары 34
2.3 Каспий теңізі мәртебесін кұқықгық реттеу болашағы 43
3. Каспий теңізіндегі қоршаған ортаны халықаралық
арқылы қорғау 45
Қорытынды 52
Библиография 57
Қазіріг кезде Каспий теңізінің экологиялық жүйесінің өмір сүру қабілеті мен оның экологиялық қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуі, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, теңіз деңгейінің өзгеріп түруына байланысты теңіз жағасын қорғау шаралары және Каспий теңізі түбінің қойнауларын игеру Каспийге қатысты келтірілген проблемалардың бір шеті ғана.
90-шы жылдардың басында қабылданған Рио-де-Жанейро декларациясында "Бейбітшілік, даму және қоршаған ортаны қорғау өзара байланысты және бір-бірінен бөлінбейді", -делінген. Бүл қазіргі жалпы әлемдік тенденциялар мен процестерді білдіретін ереже Каспий өңіріне толығымен сәйкес келеді. Шынымен де, Каспий мәселесін шешу үшін ең алдымен қауіпсіздік (яғни, бейбітшілік), содан кейін даму (яғни, экономикалық мәселелердің шешілуі) және қоршаған ортаны қорғау мәселелері шешілуі тиіс.
Бірақ бүгінгі күннің негізгі проблемасы — жағалаудағы мемлекеттердің Каспий теңізін өздерінің экономикалық даму көзі ретінде ғана қарауына тіреліп отыр. Қауіпсіздік мәселесін мойындаса да, экологиялық проблемаларды Каспий елдері екінші, тіпті үшінші қатарға да ысырып тастап отыр.
Каспий теңізінің сезімтал және қорғаусыз биологиялық және экологиялық жүйесі су өндірістерінде мүнайды көлемді түрде игере бастаса бүрыңғысынан да әлсіз болып қалайын деп отыр. Ал мүнай өндірістерінде ірі апат болса Каспий теңізінің қоршаған ортасы жоғалу қатеріне тіреледі. Сондықтан да, Каспийдің бірегей экологиялық жүйесін қорғаудың ең тиімді тәсілі теңіздегі мүнай өндеуге толық тыйым салу болар еді. Бірақ, түрақсыз экономикасына түсау сала алмай отырған Каспий елдерінің бірде бірі экономикалық дағдарыстан шығудың ең жеңіл жолын Каспийдегі мүнай және газ ресурстарынан көріп келе жатқандықган бүл байлықгардан бас тартпайтыны түсінікті.
Каспий тақырыбы ТМД елдерінің арасындағы ең даулы проблемаларының бірі шығар. Каспий ынтымақгастық теңізі болудың орнына, әзірше дау теңізі болып келе жатыр.
1. Назарбаев Н.А. Критическое десятилетие. — Алматы:
Атамүра, 2003.
2. Гумилев Л.Н. Тысячелетие вокруг Каспия. М.: ТОО
"Мишель и К", 1993.
3. Васильев Л.С. История Востока: В 2 т. Т.1. М.: Высшая
школа, 1998.
4. Васильев Л.С. История Востока: В 2 т. Т.2. М.: Высшая
школа, 1998.
5. Кудрявцев А.А. Древний Дербент. М.: Наука, 1982.
6. Дипломатический словарь. В 3-х т. Т.З. 4-е изд., перераб. и
доп. М.: Наука, 1986.
7. Дабири М.Р. Правовой режим Каспийского моря:
экономическое развитие региона на основах добрососедства в
новых условиях //Казахстан и мировое сообщество. 1995. N1.
8. Хан Г.Б., Суворов Л.В., Рахманова Г.Б. Внешняя политика
Республики Казахстан. Алматы, 2001.
9. Лукашук И.И. Международное право. Общая часть. М., 1996.
10. Айдарбаев С.Ж. Советско-иранские договоры по Каспию:
проблемы применимости в современных условиях
//Казахстанский журнал международного права. 2003. N4(12).
11. Международное право. Словарь-справочник. Под ред.
В.Н.Трофимова. М., 1997.
12. Гиззатов В.Х. Правовой статус Каспийского моря:
кондоминиум или делимитация //Казахстан и мировое
сообщество. 1996. N1.
13. Шестопалов В.Я. Персидский залив: проблема
континентального шельфа. М., 1982.
14. Касенов У. Каспийское море: правовой статус, нефть и
международная безопасность /Деловая неделя. 8 тамыз 1997 ж.
15. Мамедов Р.Ф. Международно-правовой режим Каспийского моря. Баку, 1988.
16 Мартенс Ф.Ф. Совеременное международное право
цивилизованных народов /Под ред. Л.Н.Шестакова. Т.1. М.:
Издательство "Юридический колледж МГУ", 1996.
17.Молодцов С.В. Международное морское право. М., 1987.
18.Салимгерей А.А., Ерджанов Т.К., Сарсембаев М.А. Морское право и внутри континентальные государства. Алматы, 2000.
19. Салимгерей А.А. Правовой статус Каспийского моря
(проблемы теории и практики). Монография. — Алматы:
КазГЮУ, 2003. - 208 с.
20. Ерджанов Т.К. "Международно-правовой статус
внутриконтинентальных государств". Алматы: Данекер, 2003.- 314 6.
21. Жильцов С.С., Зонн И.С., Ушков А.М. Геополитика
Каспийского региона. — М.: Международные отношения,
2003.
22.Аманжолов Ж.М. Некоторые аспекты вопроса о демилитаризации Каспия //Казхстанский журнал международного права. 2003. N2 (10).
23. Кагирова З.Х. Некоторые аспекты правового регулирования
охраны окружающей среды при освоении ресурсов
Каспийского моря /Актуальные проблемы участия
Республики Казахстан в межгосударственном сотрудничестве:
материалы научно-теоретической конференции. Отв.ред.
С.Ж.Айдарбаев. — Алматы, 2003.
24. Абишев А.Е. Каспий: нефть и политика. — Центр внешней
политики и дипломатии. — Алматы, 2002.
25.Федоров Ю.Е. Правовой статус Каспийского моря. М.: Центр
международных исследований МГИМО, 1996.
26. Каспийское море — центр притяжения интересов
//Казахстанская правда. 29 сәуір 1997 ж.
27.Россия и Казахстан обсудили возможность раздела дна
Каспия /Панорама. 13 акдан 1998 ж.
28. Позиция Ирана /Деловая неделы. 26 қыркүйек 1999 ж. 29.Туркмения создала экспертную группу по Каспию
/Панорама. 16 қаңтар 1999 ж.
30. Абишев А.Е. МИД Республики Казахстан.
Внешнеполитические приоритеты //Экспресс. — 24 қыркүйек
2002 ж.
31. Постановление Совета Министров Казахской ССР N252 от
30 апреля 1974 года "Об объявлении заповедной зоны в
Северной части Каспийского моря".
32. Сборник документов по международному праву. В 4-х т.
Алматы, САК, 1998-2001.
ЗЗ.Действующее международное право. В 3-х томах. Составители Ю.М.Колосов, Э.С.Кривчикова. М.: Издательство Московского независимого института международного права, 1996.
34. Конституция Союза Советских Социалистических Республик
1977 года.
35. Конституция Казахской Советской Социалистической
Республики 1978 года.
36. Конституция Республики Казахстан 1995 года.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Халықаралық қатынастар факультеті
Халықаралық құқық кафедрасы

Бітіру жұмысы
Каспий теңізінің
құқықтық
жағдайы

Орындаған:
ХҚ-23 топ
студенті
Әділ
Б.Қ.

Ғылыми
жетекші:
аға
оқытушы

Нысанбекова Л.Б.

Қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі, з.ғ.к.,доцент
Досымбекова М.С.
______________________________
____________________ 2005 г.

Алматы
2006
Мазмүны

Кіріспе 3
1. Каспий теңізі мәртебесінің тарихи қырлары
1. Каспий теңізі ХVІ-ХІХ ғғ 7
2. 1921 ж. және 1940 ж. шарттар бойынша Каспий
теңізі мәртебесінің құқықтық реттелуі 12
1.3 1921 — 1940 жж. тандау: кондоминиум әлде
секторға бөлу 18
2. Каспий теңізі мәртебесінің қазіргі жағдайы
1. Каспий мәртебесінің негізгі дауы: шекаралық көл әлде
оңашаланған теңіз 25
2. Каспий жағалауындағы мемлекеттердің
халықаралық-қүқықгық көзқарастары 34
3. Каспий теңізі мәртебесін кұқықгық реттеу болашағы 43
3. Каспий теңізіндегі қоршаған ортаны халықаралық
арқылы қорғау 45
Қорытынды 52
Библиография 57

Кіріспе

Қазіріг кезде Каспий теңізінің экологиялық жүйесінің өмір сүру
қабілеті мен оның экологиялық қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуі,
ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, теңіз деңгейінің өзгеріп түруына
байланысты теңіз жағасын қорғау шаралары және Каспий теңізі түбінің
қойнауларын игеру Каспийге қатысты келтірілген проблемалардың бір
шеті ғана.
90-шы жылдардың басында қабылданған Рио-де-Жанейро
декларациясында "Бейбітшілік, даму және қоршаған ортаны қорғау өзара
байланысты және бір-бірінен бөлінбейді", -делінген. Бүл қазіргі жалпы
әлемдік тенденциялар мен процестерді білдіретін ереже Каспий өңіріне
толығымен сәйкес келеді. Шынымен де, Каспий мәселесін шешу үшін ең
алдымен қауіпсіздік (яғни, бейбітшілік), содан кейін даму (яғни,
экономикалық мәселелердің шешілуі) және қоршаған ортаны қорғау
мәселелері шешілуі тиіс.
Бірақ бүгінгі күннің негізгі проблемасы — жағалаудағы
мемлекеттердің Каспий теңізін өздерінің экономикалық даму көзі
ретінде ғана қарауына тіреліп отыр. Қауіпсіздік мәселесін мойындаса
да, экологиялық проблемаларды Каспий елдері екінші, тіпті үшінші
қатарға да ысырып тастап отыр.
Каспий теңізінің сезімтал және қорғаусыз биологиялық және
экологиялық жүйесі су өндірістерінде мүнайды көлемді түрде игере
бастаса бүрыңғысынан да әлсіз болып қалайын деп отыр. Ал мүнай
өндірістерінде ірі апат болса Каспий теңізінің қоршаған ортасы жоғалу
қатеріне тіреледі. Сондықтан да, Каспийдің бірегей экологиялық
жүйесін қорғаудың ең тиімді тәсілі теңіздегі мүнай өндеуге толық
тыйым салу болар еді. Бірақ, түрақсыз экономикасына түсау сала алмай
отырған Каспий елдерінің бірде бірі экономикалық дағдарыстан шығудың
ең жеңіл жолын Каспийдегі мүнай және газ ресурстарынан көріп келе
жатқандықган бүл байлықгардан бас тартпайтыны түсінікті.
Каспий тақырыбы ТМД елдерінің арасындағы ең даулы
проблемаларының бірі шығар. Каспий ынтымақгастық теңізі болудың
орнына, әзірше дау теңізі болып келе жатыр.
Каспий мәптебесінің анық болмауы жаңа геосаяси жағдайда
қақтығысқа айналуы да мүмкін және мүндай қақтығыс тек Каспий елдері
арасында ғана емес, басқа елдердің қатысуымен де болуы мүмкін.
КСРО кезінде Каспийдің одақтас республикалар арасында үлттық
секторларға бөлінуі кейбір мемлекеттерге, мысалы Әзірбайжанға және
Қазақстанға, осы бөлуді сақгап теңіз мәртебесін
анықгау үшін негіз ретінде қолдануға мүмкіндік беріп отыр.
Сол сияқгы жағалауында мүнай мен газ көздері азырақ кездесетін
мемлекеттер позициясының өз ерекшеліктері бар. Олар басқа Каспий
елдерінің секторларындағы мұнай және газ көздеріне қол жеткізгісі
келеді. Осы себептерден Каспий елдерінің көзқарастары көптеген
қайшылықтарға үшырап жататынына өзіміз де куә болып отырмыз.
Осы мәселелерге өзіміздің отандық, қазақстандық ғалымдар да,
шетелдік зерттеушілер де көптеген еңбектерін арнаған.
Каспий мәселесі мерзімді басылымдарда да өз орнын тауып жатады,
бүл мәселеге қатысты көптеген халықаралық және республикалық
конференциялар мен семинарлар де өткізіліп жатады.
Бірақ осының барлығына қарамастан проблема әлі күнге дейін өз
шешімін тапқан жоқ. Бүгінгі күні бүл проблеманың құқықгық сипаттан
көрі, саяси сипаты басым екені сөзсіз. Саяси факторлар басынан бастап-
ақ қүқықтық факторларды екінші орынға ысырып тастады.
Осының барлығы тандалған тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Таңдалған тақырыптың зерттелу деңгейіне келсек бүл мәселе бойынша
көптеген еңбектердің бар екенін айтып кетуіміз керек. Олардың ішінде
қазақстандық — В.Х.Гиззатов, У.К.Касенов, А.К. Абишев,
А.А.Салимгерей, Ж.М.Аманжолов, Т.К.Ерджанов, С.Ж. Айдарбаев,
З.Х.Кагирова, Г.Б. Хан, Л.С.Суворов, Г.Б. Рахманова жөне т.с.с.
ғалымдар мен авторлардың еңбектерін атап өтуіміз керек. Әсіресе
ерекше айта кететін еңбектер: Салимгерей А.А. "Правовой статус
Каспийского моря (проблемы теории и практики)". Алматы: КазГЮУ, 2003.
және Ерджанов Т.К. "Международно-правовой статус
внутриконтинентальных государств". Алматы: Данекер, 2003.
Шетелдік авторлардың ішінен Р.Ф.Мамедов, Ю.Е.Федоров, М.Р.Дабири
және т.с.с. ғалымдардың еңбектерін атап кеткен жөн.
Диплом жүмысының негізгі мақсаты - Каспий теңізіне қатысты
қалыптасқан жағдайды талдау, осы өңірдегі мемлекет-аралық қарым-
қатынастарға Каспий мәртебесі түрғысынан көңіл бөлу. Көрсетілген
мақсатқа жету үшін диплом жүмысында келесі міндеттер белгіленді:
- Каспий теңізі мәртебесі мәселесіне тарихи шолу жасау;
1921 жылғы және 1940 жылғы КСРО мен Иран арасындағы
шарттар бойынша Каспий теңізі мәртебесінің қүқыктық реттелуін
талдау;
аталған шарттар бойынша Каспий мәртебесін анықгауға
талпыну;
Каспий теңізі мәртебесін шешудің екі баламасын, яғни
кондоминиум мен делимитацияны талдау;
Каспий жағалауындағы мемлекеттердің халықаралық құқық
бойынша көзқарастарын айқындау;
1. Каспий теңізі мәртебесін құқықтық реттеу болашағын
болжауға талпыну.
2. Каспий теңізіндегі қоршаған ортаны халықаралық құқық
арқылы қорғау жағдайын айқындау.
Диплом жүмысының объектісі — Каспий теңізінің құқықгық
мәртебесіне қатысты қоғамдық қарым-қатынастар болып табылса, оның
пәні ретінде Каспийдің құқықтық мәртебесіне қатысты негізгі
проблемалар белгіленді.
Диплом жүмысын орындау барысында салыстырмалы, тарихи, талдау
және жалпы диалектикалық зерттеу әдістері қолданылды.
Диплом жүмысының теориялық маңыздылығын, ең алдымен авторға
қатысты көрсету керек, өйткені осы тақырыпты зерттеу арқылы автор
өзінің кәсіби деңгейін көтеріп, ғылыми сипаты бар жазбаша жұмыс
орындау жолымен өзінің кәсіптік дағдыларын жетілдірді. Диплом
жүмысының тәжірибелік маңыздылығын автордың болашақга бүл мәселе
бойынша нақты теориялық дайындығы болатынынан өзінің негізгі
көрінісін табады.
Диплом жұмысын орындау нәтижесінде бірқатар қорытындылар мен
түжырымдар жасалған болатын. Солардың ішінен келесілерін автор
қорғауға шығарады:
1) жаңа егеменді мемлекеттер үшін (Қазақстан, Түркменістан,
Әзірбайжан) кеңестік-ирандық шарттардың құқықтық күші
жоқ. Бірақ бұл шарттардың негізінде қалыптасқан әдет-
ғұрыптар барлық Каспий жағалауындағы мемлекеттер үшін
міндетті болып табылады.
2) жаңа егеменді мемлекеттер үшін (Қазақстан, Түркменістан,
Әзірбайжан) кеңестік-ирандық шарттардың күқықтық күші
жоқ. Бірақ бүл шарттардың негізінде қалыптасқан әдет-
ғүрыптар барлық Каспий жағалауындағы мемлекеттер үшін
міндетті болып табылады.
3) Каспий теңізін пайдалануға қатысты даулар, ең алдымен,
жабық теңіз концепциясына келіп тіреледі.
4)Ираннан басқа барлық Каспий мемлекеттері көзқарастарының
жақындасу мүмкіндіктері бар екенін көруге болады және бүл
позициялар жақындап келе жатыр деуге де болады.

1. Каспий теңізі мәртебесінің тарихи қырлары
1.1 Каспий теңізі ХVІ-ХІХ ғғ.
Каспий теңізі адамзат тарихында ежелгі заманнан бері белгілі.
Мүның жағалауыңда көптеген халықгар мен тайпалар, үлы империялар мен
кіші-герім елдер ғүмыр кешкен. Кәрі Каспийдің арғы тарихының шеткі
ғана көрінісін Л.Гумилевтің шығармаларынан байқауға болады.
Қазақстандағы тарихи мағлүматтар Каспий теңізінің арғы тарихын
орыс тарихымен байланыстырып келді. Ол түсінікті де, өйткені кеңестік
империя ең алдымен осы халықгың империясы еді. Бірақ Л.Н.Гумилевтің
айтуы бойынша Каспийдің солтүстік жағалауы оның оңтүстік жағалауына
қарағанда ежелгі заманнан-ақ геосаяси түрғыдан маңыздырақ болған. Бүл
ғалым хүн тайпаларының тарихын зерттей отырып былай деп айтады:
"Біздің мақсатымыз үшін — Еуразиялық континенттің этникалық
тарихындағы хүндардың этногенезіне шолу жасау үшін — бейтарап
географиялық нүкте де емес, аймақты алған дүрыс... Континент үшін
мүндай нүкте болып Каспий теңізінің жағалауы табылады, бірақ барлығы
емес, тек солтүстік жағалауы ғана. Мүның себебі Каспийдің оңтүстік,
оңтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс жағалаулары ішкі аймақтарға:
Иранға, Әзірбайжанға және Согдианаға, немесе, қысқаша айтсақ,...
Сасанидтар (224-651 жж.) мен халифаттар (632-1258 жж.) патшалықгарына
тығызырақ байланысты. Бүлар үшін болса Каспий өңірі осы державалардың
тағдырына көп әсерін тигізе алмайтын алыс орналасқан қиыр шет болып
көрінетін"2.
Орыс тарихына үңілетін болсақ Каспий теңізі мен оның өңірі бүл
үлт үшін ежелгі заманнан белгілі екен. Мәселен, Шығыстың белгілі
тарихшысы Имам Абу Хасан Али Масудидің (IX ғ.) алташқы орыстар Каспий
жағалауында шамамен 880 жылы пайда болған, олар сол кезде Абескун
атты аралды басып алған екен.
_________________
2 Гумилев Л. Н. Тысячилетие вокруг Каспия. М.: Тоо Мишель и К,
1993. – 63 – 64 беттер

Сонымен қатар, орыс князьдарының Каспий теңізіне жасаған белгілі
жорығы 913 жылы князь Игорьдің басшылығымен жүзеге асрылған екен.
Онымен бірге сол жылы 500 кемеге міңген 50 мың жауынгер Каспий
теңізіне Еділ арқылы өткен дейді тарихи мағлүматтар.Алайда
XIIIғ.басындағы моңғол-татар басқыншылығымен олардың қолына тек
Каспий теңізі ғана емес, бүкіл Еділдің төменгі жағалауы
түсті. Осы уақыттан бастап орыстардың бүл аймаққа деген жорықгары
үзақ мерзімге дейін тоқтатылады.
Тек 300 жыл өте, он алтыншы ғасырдың ортасында, кейбір орыс
князьдіктері Мәскеу мемлекетінің төңірегінде шоғырлана бастаған
кезден кейін, орыстар Еділ мен Каспий теңізінің бассейніне өз
үстемділігін орнатуға талпына бастады.
1552 жылы Қазан қандығын, ал төрт жыл өте Астархан қандығын басып алу

арқылы Терек өзеніне дейін Кавказдың солтүстік-шығыс бөлігінде
бекінгеннен кейін Мәскеу мемлекеті алып су жолының иесіне айналды.
Еділ өзенінің төменгі жағында әскери қамалдар салынып, орыстар
Каспий теңізінде еркін кеме жүргізуге мүмкіндік алды.
XVI ғ. 60-шы жылдарында Каспий теңізінде Степан Разинның казактар
флотиялиясы орнығып алып, Парсының жағалауына дейін жүзіп баратын
болды. Бүл флотилия Решт, Ферахабад, Астрабад сияқгы Каспийдің
оңтүстік жағалауында орналасқан парсы қалаларына жорыққа шығып
отырған.
XVIII ғ. басында 1-ші Петрдің парсы жорығының нәтижесінде Каспий
теңізі орыстардың еншілігіне өтті. Бүл кезде Каспий теңізінің саяси
және экономикалық маңыздылығы кеңейтіліп түсіндіріле бастады: ол
Солтүстік Азия мен Үндістан еддеріне жеткізетін маңызды су жолы
ретінде бағаланды. Үзбой өзенінің ескі арнасының бар екенін білген 1-
ші Петр Аму-Дарья өзенін бүрынғы арнасына түсіріп Үндістанға
жеткізетін су жолын қолға түсіруді жоспарлады.
Демек, Каспий теңізіне иелік ету үшін Ресей империясының күресі
әскери-
саяси және экономикалық түрғыдан басып алынған елдерге және Каспий
теңізінің бүкіл солтүстік жағалауына бақылау орнату мақсатында
маңызды болып табылды.
Ресей бүл өңірде түрақгы әскери флотилия орналастыра бастады. Осы
мақсатта 1722 жылы орыс флотилиясы Каспий теңізін одан ары игеру үшін
маңызды база болып табылатын Дербент қамалын басып алды.
Тарихшы Л.С.Васильевтің айтуы бойынша XVI ғ. басынан бастап ислам
әлеміндегі шейіттер оппозициясының орталығына айналған Иран өзінің
ішкі істеріне сырттан араласуын, әсіресе бүл елді отарлыққа
айналдыруды мақсат еткен Ресей мен Англияның қолсүғушылығын,
жақтыртпай келді3.
1723-ші жылдың қыркүйек айында Ресей мен Персия арасында шарт
жасалды және осы шарт бойынша "Персия Ресейге Дербент, Баку
қалаларын және осыларға жататын барлық аумақгарды, сондай-ақ Гилям,
Мазандеран және Астрабат (қазіргі Горган) провинцияларын" беретін
болды. Алайда бүл шартты Персия бекітпей тастады.
Сонымен, 1723-1725 жылдары Каспий теңізі мен оны қоршап тұрған
жағалау толығымен Ресей империясының аумағына қарайтын еді.
1-ші Петр дүниеден өткеннен кейін 1723 жылы 23 қыркүйектегі
Персия мен Ресей арасындағы Решет шарты бойынша Ресей Каспийге
жанасып жатқан провинцияларды Персияға қайтарып беруге келісті. Решет
шартының ережелері кейінгі 1735 жылғы Гянджі шартында тағы да бір
расталды. Ресей құқықгық негіздері болмағандықтан бүл провинцияларды
бақылауға мүмкіндігі болмады және ол Ресейдің Кавказдағы мүдделеріне
сәйкес келмеді4.
Каспий теңізіндегі әскери кеме жүргізуте қатысты алғашқы халықаралық-
қүқыкдық норма тек XIX ғ. басында ғана қабылданған еді, нақгырақ
айтсақ
1813 жылғы 12-ші қазандағы Гюлистан трактатында бекітілді. Бүл
шарттың
қабылдану және оның қүрамына Каспий теңізінде әскери кеме жүргізу
туралы норманың енгізілу себебі сол кездегі Ресей, Үлыбритания және
Франция арасындағы күрделі экономикалық және саяси келіспеушіліктер
болды. Өзара дипломатиялық күрес жүргізе отырып Үлыбритания мен
Франция Персияны
________________
3 Васильев Л.С. История Востока : В 2 т.Т.2. М., Высшая школа, 1998.
– 154 беттер
4 Кудрывцев А.А. Древний Дербент. М .: Наука , 1982. – 9 бет
Ресеймен күресу үшін белменді қолданды.Англия Персияны Каспий
теңізінде әскери флоты бар мемлекет ретінде көргісі келетінін
жасырған да емес. Осы мақсатта ол Персияға кез-келген көмек
көрсетуте, оның ішінде осы өңірге өзінің теңіз офицерлерін,
матростарын, кеме қүрушыларын және басқа да қажетті мамандарын
жіберуте, дайын еді.
XIX ғ. бірінші жартысы Ресей мен Персия арасындағы қарым-
қатынастардың шиеленісу нәтижесінде пайда болған 1804-1813 жж. және
1826-1828 жж. орыстар мен парыстар арасындағы соғысқа әкеліп
соқгырды.
Бірінші орыс-парыс соғысы 1813 жылғы 5-ші қарашадағы Гюлистан
бітімінің жасалуымен аяқталды. Бүл бітім бойынша Персия Ресей
империясының қүрамына Дағыстанның, Дербент қандығының, Баку
қандығының және басқа да бір қатар кавказдық аумақтарының кіруін
мойындады. Осы шарт негізінде Персия Каспий теңізіне қатысты бір
қатар қүқықтарын жоғалтты, оның ішінде Каспий теңізінде әскери флот
үстау құқығынан да айырылды. Гюлистан шартының 5-ші бөлімі бойынша
Каспий теңізіндегі үстемдік толығымен Ресей империясына өтті.
Персия мен Ресейдің ортақ еншілігінде Каспийдегі сауда флотын
үстау және екі мемлекеттің де аумағында еркін сауда жүргізу қүқығы
бекітілді.
1828 жылы 22 акданда екінші орыс-парсы соғысын тоқтатқан
Түркманчай бітіміне қол қойылды. Л.С.Васильев көрсететіндей "Ресей
басып алған аумақтарын өзіне бекітіп қана қоймай саудада маңызды
артықшылықгарға қол жеткізді, сондай-ақ үлкен көлемде контрибуция
алып Каспий теңізінде әскери кеме жүргізу қүқығын өзіне ғана тағы да
бір қаратып алды. Айтарлық бітімнің тап осы қатал ережелері Иранда
орыстарға қарсы қатты толқуларға алып келді және Тегерандағы Ресей
елшісі жазушы А.С.Грибоедов 1829 жылы осылардың күрбаны болды"5.
Сүйтіп Каспий теңізінде әскери флот үстауға айрықша қүқық тек
Ресейдің еншісінде ғана болуы тиіс деген Гюлистан шартының ережесі
тағы да расталып бекітілді.
________________
5 Васильев Л.С. История Востока : В 2 т.Т.2. М., Высшая школа, 1998.
– 308 бет
XIX ғ. екінші жартысында Ресей Астрабад шығанағының жағалауындағы
Ашурад өңірінде әскери-теңіз базасын қүру арқылы өзінің Каспий
теңізіндегі күшін одан ары үлғайтты.
Сонымен, Каспий теңізінің қүқықгық режимі іс жүзівде 80 жыл бойы
Түркманчай шартының негізінде реттеліп келді. Бүл шарттың ережелері
31 тамыз 1907 жылғы Ресей мен Англия арасындағы Персияны солтүстік
және
оңтүстік облыстарына бөлу туралы Келісім жасалғанша күшін сақгап
келді.
Аталып отырған Келісім оңтүстік Персияны Британ империясының еншісіне

берсе, солтүстік Персия Ресейдің еншісінде кдлып, екі областың
арасывда бейтарап бөлік қалдырды. Демек, солтүстік Персиямен бірге
Ресейдің Каспий теңізівдегі үстемдігі құқық түрғысынан бекітілді.
1813 және 1828 жылдардағы шарттар бойынша Каспий теңізінің
қүідыідгық мәртебесі бойынша Ресей мен Персия елдерінің еркін сауда
кеме жүргізілуін, теңіз үстівде жіне порттарда бір-біріне көмектесу
мівдетін, сондай-ақ тек Ресейдің әскери-теңіз флотының болуын
қамтыған еді. Персияның қүқықгары шектелгені сөзсіз.
Тағы да бір ескерілетін жағдай - аталған шарттар бойынша Ресей
мен Персия арасында теңіз шекарасы туралы бірде бір ереже бекітілген
жоқ, ал құрылықгағы шекара болса 1881 жылғы Шекара комиссиясымен
анықгалған еді.
Трихи әдебиеттерде көрсетілетіндей XIX ғ. 30-40 жыддары отарлық
державалардың Иранға кіруімен сипатталады, оның негізгі
себебі — бүл елдің әлем саудасындағы орны ерекше еді — Парсы шығанағы
арқылы ежелден халықаралық сауда долдары өтетін. Ресейден кейін бір
қатар артықшылықгарға басқа отарлық державалар қол жеткізді. Олардың
ішінде — Англия, Франция, басқа де еуропалық елдер және АҚПІ6.
________________
6. Васильев Л.С. Аталған еңбек. 1- ші том. – 308 бет
7. Хан Г. Б., Суворов Л.В., РАхманова Г.Б. Внешняя политика
Республики Казахстан. Алматы, 2001.- 267 бет

1.2 1921 ж. және 1940 ж. шарттар бойынша
Каспий теңізі мәртебесінің
құқықгық реттелуі
Бүгінгі күні Каспий теңізінің қүқықгық мәртебесін анықгаған кезде
Ресей Кеңестік Социалистік Федеративтік Республикасы (РКФСР) мен
Персия арасындағы 26 ақпан 1921 жылғы және 25 наурыз 1940 жылғы КСРО
мен Иран арасындағы сауда мен теңізде жүзу туралы Шартқа көп көңіл
бөлінеді. Осы шарттар Каспий өңіріндегі елдердің арасында көптеген
саяси және қүқықгық жарыс-сөз туғызуда. Аталған актілер Каспий
теңізіне қатысты соңғы халықаралық-құқықтық құжаттар ретінде
қарастырылады.
Халықаралық аренада жаңа да жас мемлекеттің - РКСФСР-ң пайда
болуымен бірге маңызды өзгерістер орын алды. Пайда болған кезден
бастап РКСФСР толық халықаралық изоляцияда қалған болатын және ол
халықаралық қатынастар субъектілерімен саяси және экономикалық қарым-
қатынастар құруға көптеген талпынастар жасап жатты. Жаңадан пайда
болған мемлекеттің негізгі қағидалары ретінде бейбіт түрде қатар өмір
сүру және мемлекеттердің егеменді тендігі орнықты. 1921 және 1940 жж.
шарттармен көршілік қарым-қатынастардың негіз қалаушы қағидалары
бекітілді7.
Мәскеуде қол қойылған 1921 жылғы ресейлік-парсы шарты патшалық
үкіметтің қанаушылық саясатынан, капитуляциялар мен контрибуциялардан
бас тартуды және бүрыңғы мемлекеттік шекаралардың сақгалуын көздеген
болатын.
Сонымен қатар, бүл шартта 1881 жылғы Шекаралық комиссиямен
бекіткен күрылықгағы шекараны сақгау міндеттемесі, Ресейдің Ашурадэ
аралынан және Истарададаның басқа да аралдарынан бас тартуын, сондай-
ақ
жанасып жатқан Заргандэ жерлері мен ауылдарын қоса алғанда ежелгі
Фирузэны Иранға берілетіні мәлімделді. Каспий теңізінің мәртебесіне
қатысты 1921 жылғы шарт бойынша келесі ережелер бекітілген болатын:
1) "...Ресейдің Кеңес Үкіметі Персия халқының қүқықтарын
бүзатын бүрыңғы патшалық Үкімет пен Персия арасында
жасалған барлық шарттар, келісімдер... жоққа шығарылады
және күшін жояды деп жариялайды" (1-ші бап). Осы
ереже арқылы Ресей мен Персия арасындағы теңдік
танылды.
2) Шарттың 11-ші бабы бойынша "Ресей мен Персия
арасында 10 ақпан 1828 жылы қол қойылған шарттың
күші жойылды деп жарияланады..." және "екі мемлекет те
Каспий теңізінде өз туы астында кеме жүргізуге
тең
қүқыққа ие болады", - делінген. Кеме жүргізудің түрлері
жөнінде — коммерциялық па әлде әскери ма — ешқандай
ескертпелер жасалмаған.
Сонымен қатар, осы Шартқа сәйкес Персия "Кеңестік Ресейге Каспий
теңізінің оңтүстік жағалауындағы балық өндірістерін игеру қүқығын
беру, сондай-ақ РКСФСР үкіметімен қайтарылып берген концессияларды
үшінші мемлекетке не оның азаматтарына бермеу жөнінде келісім
жасауға" міндеттелді. Демек, Шарт Ресей халқын азық-түлікпен
қамтамасыз ету үшін Каспийдегі балық аулаудың маңыздылығын көрсетіп,
балық аулау жөніндегі келісімділікті Иран тарапынан танылғанын
бекітті8.
Осыған қарамастан 1921 ж. Шарт Каспий теңізінің құқықгық режимі
мәселесін шешуге арнайы бағытталған жоқ9.
КСРО мен Иран арасындағы халықаралық қатынастардың дамуы екі
жақтық жаңа шарттардың жасалуына алып келді. 27 тамыз 1935 жылы елді
мекендер, сауда және теңізде жүру туралы Конвенцияға қол қойылды. Бүл
күжаттың негізгі мақсаты екі жақгық қарым-қатынастардағы кеме
жүргізу, балық аулау және басқа да мәселелерді реттеу үшін берік
қүқықгық негіз қалау болып табылады. Осы қатынастардың күқықтық
ресімделуі 25 наурыз 1940 жылы Тегеранда жасалған Сауда мен теңізде
жүру туралы кеңестік-ирандық Шартпен аяқталды10.
_________________
8. Дипломатический словарь7 В 3-х т. Т.3 4-е изд.,перераб. и доп.
М.: Наука, 1986.-174 бет
9. Дабири М.Р. Правовой режим Каспийского моря: экономическое
развитие региона на основах
Добрососедства в новых условиях Казахстан и мировое
сообщество. 1995.№1.
10 Дипломатический словарь. Т.3. – 175 бет.

Осы Шартқа сәйкес "қатысушы-мемлекеттер 26 ақпан 1921 жылғы Келісімде

бекітілген ережелерге негізделе отырып... Каспий теңізінің кез-келген
аймағында Иранның не Кеңес Одағының кемелерінен басқа не Иранның әлде
Кеңес Одағының туын көтерген тараптар субъектілерінің, коммерциялық
әлде көлік кәсіпорындарының кемелерінен басқа бірде бір кеме жүруге
құқығы
жоқ деп келіседі" (13-ші бап). Осы ереже арқылы Иран мен КСРО-ң
Каспийде кеме жүргізуге айрықша қүқығы бекітілді.
Шарттың 12-ші бабы бойынша "бір мемлекеттің туын көтерген кемелер
екінші елдің порттарында осы порттарға кірген кезде, тұрған не шыққан
кезде азаматтық кемелер болып есептеледі". Сол сияқгы "әрбір тарап
жағалаудағы сызықтан 10 теңіз миль қашықгығына дейін өзінің
жағалаудағы суларында
балық аулау қүқығын белгілейді", - делінген. Яғни бұл бап бойынша
(Шарттың 16-шы бабы) тиісті мемлекеттің үлттық юрисдикциясындағы 10-
мильдік айрықша балық аулау аймағын белгілейді, яғни бұл жағалаудағы
мемлекеттің қажеттіліктері үшін ғана белгіленген аймақ.
Сонымен, аталған Шарттардың ережелері теңіздің нақгы мәртебесін
анықтамаған. Соңғы шарттың қосымшаларында (өзінде емес) Каспий
"кеңестік-ирандықтеңіз", - деп аталған.
Аталған шарттарды жасасқан кезде кеңестік басшылықтың негізгі
мақсаты Каспий теңізінде ағылшын әскери флотының пайда болуына жол
бермеу болғаны құпия емес. Бүл мақсат теңізде тек жағалаулы
мемлекеттердің ғана әскери флотының болу мүмкіндігі жөніндегі ереже
арқылы орындалып отыр.
Бүған қоса, аталған шарттарда минералды ресурстарды игеру туралы
ержелер жоқ, өйткені үзақ уақыт бойы Каспий тек өзінің бекре
рестурстарымен ғана қызықгы болып келді.
КСРО ыдырағаннан кейін аталған шарттарға қатысты тағы бір
қызықгы жағдай пайда болды. Бүл Шарттар бойынша қүқықгық
мирасқорлықты анықтау және барлық бүрыңғы КСРО елдері үшін олардың
жарамдылығы проблемаға айналды. Ресейді есептемегенде егеменді
Әзірбайжан, Түркменістан, Қазақстан бүл шарттардың қүқықгық
мирасқорлық негізінде орындалу міндеттелегінен бас тартуда. Мәселен,
"ғасыр келісім-шарты" жасалар кезде Әзірбайжан Ресейдің Сыртқы істер
министрлігінің наразылығына "1921 ж. және 1940 ж. шарттар оларға қол
қоймаған мемлекеттер үшін жарамсыз", - деп жауап берді.
Демек, Кеңес Одағымен жасалған халықаралық шарттар бойынша
міндеттемелерге қатысты ТМД-ң 12 мүше-мемлекеті үшін қүқықгық
мирасқорлық мәселесі пайда болып отыр.
Жалпы теорияға сүйенсек "халықаралық қүқықга мемлекет үш элементтің -
халық, аумақ, билік — бірлігі болып табылады. Бірақ қүқықгық
мирасқорлық тек бір элементтің ғана — аумақгың - өзгеруіне
байланысты"11.
Мемлекеттің бөлініп, оның орнына басқа бірнеше мирасқор-
мемлекеттер
пайда болғанда, бүрынғы мемлекеттің кез-келген шарты мирасқорлар үшін
өздігінен міндеттілігін сақгай бермейді. Бүл мәселені шешкен кезде
ТМД мемлекеттері халықаралық қүідық нормаларына, олардың ішінде 1978
жылғы Халықаралық шарггарға қатысты мемлекеттердің мирасқорлығы
туралы Вена Конвенциясына, сүйенген болатын.
ТМД-ң күрылтай актілерінде (Минск келісімі, Алматы Декларациясы
мен Хаттамасы) ТМД мемлекеттері бүрыңғы КСРО-ң халықаралық
міндеттемелерінің орындалуына кеплідік беретінін белгілеген болатын,
ал 6-шы шілде 1992 жылы қабылданған Өзара қызығушылыққа ие бүрыңғы
Одақтың шарттарына қатысты өзара түсінушілік туралы Меморандумда бүл
салада ортақ тәсіл орнатылу ниеті білдірілген. Алайда бүл ниеттің
толығымен жүзеге асырылуы іс жүзінде мүмкін емес болып шықты.
Сондықган да, мәселенің шешімі КСРО-і басты қүқықгық мирасқоры
ретінде танылған Ресейдің континуитетін жариялау арқылы табылды. Бүл
концепция халықаралық қаумдастықпен бірден қабыл алынды және
халықаралық актілерде бекітідді. Осы концепцияға сәйкес КСРО-ң барлық
қүқықгық мирасқорлары оның көп
______________________
11 Лукашук И.И. международное право. Общяя ччасть. М., 1996 – 322 бет
жақты халықаралық шарттарына қатысушы болып табылады. Екі жақгы
шарттар Ресейдің еншісіне өтетін болды. Жалғыз ерекшелік халықаралық
шарт мирасқор-мемлекеттің аумағына қатысты болған жағдайда ғана
белгіленді. Ең алдымен мирасқор-мемлекеттер үшін мемлекеттік
шекаралар туралы шарттар толық күшін сақтады.
Сонымен, құқықгық мирасқорлық мәселесін шешудің екі жолы бар.
1991 жылғы Алматы Декларациясы бойынша ТМД мемлекеттері 1921 ж. және
1940 ж. КСРО мен Иран арасындағы шарттар бойынша қүқықтық мирасқор
болып табылады. Мүны 22-ші желтоқсан 1991 жылғы ТМД мемлекеттері
басшыларының Кеңесінің шешіміне сүйеніп те айтуға болар еді. Бүл
шешімде Ресейге "БҮҮ мүшелікті, Қауіпсіздік Кеңесі мен өзге де
халықаралық үйымдарды қоса алғанда, жалғастыруға" қолдау білдірілген.
КСРО-ң халықаралық-күқықтық міндеттемелері бойынша Ресей континуитеті
кейбір жағдайларда КСРО-ң мирасқоры ретінде ыдыраған Одақгың барлық
бөліктері емес, тек қана бір мемлекеттің болуынам көрініс табады.
Каспий теңізі бойынша Иранмен жасалған шарт мұндай халықаралық
міндеттемелер кдтарына жатпайды. Ол аз болса бүл шарттар бірнеше
мирасқор-мемлекеттердің мүдделерін қозғайды және осы шарттардың
қолданылуына қатысты олардың тікелей қатысуын талап етеді. Екінші
жағынан халықаралық қүқықга мирасқорлықгың барлық жағдайлары мен
мәртебесін нақгы айқындайтын міндетті нормалар жоқ. Бүл мәселенің
шешімі мемлекеттердің еркін келісіміне, адалдығына және "расіа 8іті
зегұапсіа" қағидасына негізделген.
12-ші наурыз 1992 жылғы ТМД мемлекеттері басшылары Кеңесінің
шешімінде "өзара қызығушылыққа ие" шарттар туралы айтылған12. 6 шілде
1992 жылғы Меморандумда белгіленгендей, КСРО-ң барлық көп жақгық
шарттары ТМД
мемлекеттері үшін өзара қызығушылық туғызады. Мүндай шарттар оларға
қатысушылардан біріккен шешімдер не әрекеттерді талап етпейді,
сондықган да ТМД-ң әрбір мемлекеті мүндай шарттарға қатысу мәселесін
дербес түрде шешеді.
________________
12 Хан Г. Б., Суворов Л.В., РАхманова Г.Б. Внешняя политика
Республики Казахстан. Алматы, 2001.- 270 бет
Алайда, қарстырып отырған мәтінде "ТМД мемлекеттерінің барлығының
мүдделерін қозғайтын" екі жақгық шарттар туралы да айтылған. Мысал
ретінде
шекаралар және олардың режимі туралы шарттар айтылған. Мүндай шарттар

күшін сақтауы тиіс және оларға ТМД-ға мүше болып табылмайтын елдермен
шекаралары бар мемлекеттер ғана қатыса алады делінген.
Бүл ережеге сүйенсек 1921 ж. және 1940 ж. Иран мен КСРО
арасындағы Шарттар бойынша Каспий жағалауының елдері Кеңес Одағының
мирасқорлары болып табылады, олар кем дегенде Иранмен мемлекеттік
шекара режиміне қатысты бөліктер бойынша мирасқор болуы тиіс, - дейді
тарихшы-ғалымдар Хан Г.Б., Суворов Л.С., Рахманова Г.Б.13
Бірақ қазақстандық халықаралық қүқық ғылымында екінші көзқарас та
бар. С.Ж.Айдарбаевтің айтуы бойынша "аталған шарттық актілермен
белгіленген Каспий режимі... бүл мәселені реттемейді және бүл факті
Каспий теңізінің түбін бөлу туралы Қазақстанның 1998 ж. Ресеймен және
2001 ж. Әзірбайжанмен шарттарында расталды. Мәселен, Ресеймен
жасалған Келісімнің кіріспе бөліміндегі 4-ші тармақ және
Әзірбайжанмен жасалған Келісімнің кіріспе бөліміндегі 2-ші тармақ бір-
біріне пара-пар келетін ережені белгілеп отыр және бүл ереже бойынша
Каспий теңізінің қазіргі режимі бүгінгі күннің талабына сай
келмейді және Каспий жағалауындағы мемлекеттердің өзара қарым-
қатынастарын толығымен реттемейді"14.
Жаңа егеменді мемлекеттердің КСРО мен Иран арасындағы шарттар
бойынша құқықгық мирасқорлығына қатысты (олар -Қазақстан,
Түркменістан, Әзірбайжан) С.Ж.Айдарбаев, 1978 ж. Вена Конвенциясының
нормаларына сүйеніп, аталған мемлекеттер мирасқорлығын растау үшін
Иран мен Ресейге осы шарттарға байланысты өздерінің мирасқорлығы
туралы хабарлауы керек еді дейді. Ал мүндай факт орын алмағаннан
кейін халықаралық қүқық түрғысынан кеңестік-ирандық шарттар жоғарыда
көрсетілген мемлекеттер үшін
__________________________
13 Сонда
14 Айдарбаев С.Ж. Советско-иранские договоры по Каспию: проблемы
применимости в современных
условиях Казахстанский журнал международного права. 2003. №
4(12) . -12 бет
қүқықтық күші болмайды. Бірақ, автор бір жағдайды ескеру керек деп
айтады. Ол - қүқықтық күші жоқ шарттың да кейбір нормалары әрекет
етуін жалғастыруы мүмкін, егер тараптар ол нормаларды орындауын
жалғастыра берсе. Бүл жағдайда әдет-ғүрып нормасы пайда болды деуге
болады. Осыған қатысты, С.Ж.Айдарбаевтің пікірі бойынша, кеңестік-
ирандық шарттардың кейбір ережелері қалыптасып үлгерген әдет-ғүрып
негізінде әрекет етуін жалғастыруда (мысалы, Каспийде тек жағалаудағы
мемлекеттердің туын көтерген кемелер ғана жүруі мүмкін деген
ереже)15.
Біздің ойымызша, әдебиетте айтылған екі пікірдің соңғысы дүрыс
болып көрінеді. Яғни, жаңа егеменді мемлекеттер үшін (Қазақстан,
Түркменістан, Әзірбайжан) кеңестік-иравдық шарттардың құқықгық күші
жоқ. Бірақ бұл
шарттардың негізівде қалыптасқан әдет-ғұрыптар барлық Каспий
жағалауындағы мемлекеттер үшін міндетті болып табылады.

1.3 1921 — 1940 жж. таңдау: кондоминиум әлде секторға бөлу
Каспий теңізінің мәртебесіне катысгы жалғыз халыкдралық-күқықгық
күжатгар больш табылатын 1921 ж. және 1940 ж. Шартгардың негізіңде
оньщ күқықгық мәртебесін анықгау мүмкін болмағаңцықган халыкаралық
әдет-ғүрьш сияқгы кайнар көзді ескеру кажет.
БҮҮ Халыкаралық сот Статутьшың 38-ші бабы осы сопың қолданатын кайнар
көздері тізімін белгілейді. Осы іізімнің ішінде халыкаралық әдет-
ғүрьш бір гана жағдайда халыкаралық күқықгың кайнар көзі болып
есептеледі, егер ол "күқықгық норма ретінде танылған жалпы
тәжірибенің дәледцемесі" больш табылса. Осыған сүйене отырып әдет-
іүрыпты кайталанып отыратьш біртектес әрекетгер нәтижесівде
мемлекетгермен белгіленген жүріс-түрыс ережесі ретіңде анықгауға
болады. Мүңдай тәжірибені кұқық кайнар көзі реііңце тану үшін ол
мемлекетгермен танылуы тиіс.
Крзіргі кезде Каспий теңізінің мәртебесін коңцоминиум ретінде,
яғни ортақ
__________________________
15 Сонда
иеліктегі объект ретінде тану керек деген пікір бар. Әдебиетгерге
сүйенсек ковдоминиум дегеніміз "халыкңралық кұідықгағы белгілі бір
аумақгы бірнеше мемлекетгің иеленуі және осы аумақка өздерінің
егемеңдігін бірігіп таратуы"16.
Каспий теңізінің қуқықгық режимін коңдоминиум ретіңце тану үшін
келесі дәлелдемелер келгіріледі:
1) 1921 ж. және 1940 ж. Шарттарда Каспий теңізіңдегі шекара
мәселесінің шешілмегені.
2) КСРО мен Иран арасьшдағы дипломатиялық хатгамаларда
"кеңестік-ираңдық" теңіз ұіымының қодданылуы. Сонымен катар, 1921
ж. Шартгың 6-шы бабы бойынша РКФСР-га шабуыл жасау үшін
Персия аумағьш қодданатъш мемлекетгерге не трғаларға карсы кажепі
әскери шараларды қолдану үшін Ресей Кеңес үкіметінің Персия
аумағына өзін-өзі қоргау мақсатында әскерлерін кіргізу
кұқығы
бекітілген.
3) 1940 ж. Шарт тараптардың әскери және сауда флоты арасыңда
арнайы айырмашылық өткізген жоқ және КСРО мен Иранның әскери
кемелерінің бір-бірінің портгарына кіру тәжірибесі калыптаскан еді.
Бірақ, мүндай акциялар аддьш-ала рұқсатпен жүзеге асырылатъш.
Жоғарьща келтірілген дәлелдемелерге карамастан екініііі
көзкарасты дәледдейтш айғақгар нақгырақ және сенімділеу больш
көрінеді. Олар:
1) Кеңес Одағы Каспий теңізіңдегі мүнай көздерін 1949 жылдан
бастап игеруге кірісті. Мұнай балық аулау үшін орнатыпған 10-мильдік
аймақган тыс орналаскан теңіз бағаналарьшан алыңды, япш 10-мильдік
аймақ екі мемлекет юрисдикциясыньщ шекарасы, ал Касішйдің кэлган
бөлііі ортақ юрисдикцияда бодды деген пікір келтірілген тәжірибе
жоқкң шыгарады.
Коңдоминиум режимі орьш алған жағдайда мұнайды игеру алдыңда
Каспийдің екінші иесі — Иранмен кеңесулер өтшзілуі керек еді. Ал
мұвдай кеңесулер өткізілген жоқ.
_________________
16 Международное право. Словарь- справочник. Под. Ред.
В.Н.Тимофеева.М.: 1997 – 102 бет
Иран да Анзали өңіріңдегі мұнай көздерін кұрылық шельфіңде
игеруге КСРО-мен кеңесулер жүргізбестен кірісіп кетгі.
Екі тараптың осыңцай әрекетгері теңізді ортақ пайдалану тәжірибесі
болды деген пікір жөніңде күдік туғызады. Иранның сараішгьшары
мұвдай жағдайды солтүстіктегі дос больш табыла қоймайтъш көршімен
кдрым-катъшастарды күрделеңдіргісі келмегендіктен бодцы деп
түсіңдіреді. Бірақ жағадайды таддасақ қызықгы концепцшшың шеті
көрінеді. Балық аулау мен кеме жұріізуге катысты екі тарап Каспий
акваториясын біріііп пайдаланса, теңіз түбінің үитық сектораларьша
кдтысты қызмет өзгеше жүргізілген. Бұп жағдайда мемлекетаралық
шарттармен шектелуге болмайды, өйткені теңіздің іс жүзіндегі кұқықгық
режимі екі жақгың "үнсіздікке" негізінде калыптаскан тәжірибесімен де
ретгелгені сөзсіз.
2) Персия балық аулау кұқыіын бір жақгы тәрііпте дербес беріп
отырғаны жөніңде кұқықгық тұрғьщан ресімделген фактілер бар. Бұл
болса коңдоминиум кащдасына кайшы келеді. Мысалы, 1867 ж. Персия
ағайыңды Лианозовтарга "Каспийдің ощүсгік жагалауыңдағы бекре
өңдірісіне" концессия берген болатьш және бүн концессия мерзімі 1879,
1886, 1896, 1906 жылдары үзартылып отырган.
Каспий теңізінің онтүстік бөлігіңдегі балық аулау туралы
Келісімге 27 тамыз 1927 жылғы қосымша регіңде жасалған N3 Хатгама
бойынша концессиялық кұқьщгар кеңес үкіметіне берілген еді17.
1953 жылы концессия мерзімі аяқгалғаннан кейін 2-ші ақпан 1953
жылғы нотасында КСРО үкімеіі Ираңды "концессияны тоқгату үшін өзінің
заңды күқығын жұзеге асырды және, тиісті түрде, Иран өзінің балық
ресурстарын дербес игеруге кұқығьша ие болды", - деп жавриялады.
Осыдан Персия Каспий теңізіңдегі өз бөлігінің ресурстарьш игеру
кұқығын бере отырып мәселене бір жақгы тәрііпте шешкен және Персияның
өзі де, патшалық Ресей де, РКФСР мен КСРО да бүл ресурстарды
Персияның айрықша меншііі деп есептегені сөзсіз.
3) Иранның ішкі заңнамасы бойынша теңіз түбі мен су асты
аймақгарьшьщ қойнауларының режимін ретгейтін жалғыз кұжат 19-шы
маусым 1955 жылты "Иранньщ кұрылық шельфшдегітабиғи
ресурстарды табу және пайдалану туралы" Заңы болып табылады. Бұл
заң 5 баптан түрады және оның мазмүныңда құрылықгық шельф "фелат
гарре" терминімен түсіндіріледі, ягаи француздық "континештік үстірт
(шіато)" баламасына және ағылшын "коншненпік шельф" баламасына
тең деп жарияланған жарияланған парсы баламасы18. Осы заңның 2-ші
бабына сәйкес " Иран жағалауьша және оның Парсы мен Оман
шығанақгарыңдағы жағалауына жанасып жаткан су асты аймақгары,
олардың теңіз түбі мен қойнаударының табиғи ресурстары, кұрылықгық
шельфтің шегіне дейін ираңдық мемлекетгікі болып саналады және оның
егемеңцігіне жатқызылады"19.
Осы бапка жасалған ескершеде Касішй теңізінің бассейніне жабық
теңіз жөніндегі халыкаралық кұқық нормалары қолданылады делінген.
Айта кететін жайт — ол кезде, ягаи 1955 жылы, жабық теңіз мәртебесін
ретгейтін хальікаральіқ-кұқьіқгьіқ акіілер болмаған еді. Бұл кезде
теңіз кұьфпы бойынша 1-ші конференцияны өткізуге дайыңдық еңді
жүргізіле бастаган. Ал жабық теңіздің ресми анықгамасы 1982 жылғы
теңіз кұқығының мәселелері бойынша 3-ші Конференцияда берілген еді.
Демек, "Құрылықгық шельф туралы" ираңдық заңның ережесі Каспий
теңізінің кұқықгық мәртебесі жөніңдегі аймақгық Келісім жасу үшін
1982 жылғы теңіз кұқығы бойынша БҮҮ Конвенциясьш қолдануға мүмкіндік
береді.
4) КСРО ІПІХК-ң (НКВД) N3 бүйрьпы бойынша кеңестік-
ираңдық шекара шекарадағы Астара (Әзірбайжан) — Гасан-
кули
(Түркменістан) елді мекендер үсіімен өтетін сызық бойынша күзеіідді.
Ираңдық кемелер үшін осы сызықгы солтүстік жақка кдрай кесіп өту
_________________
17 Дипломатический словарь. Т.3. – 176 бет.
18 Гиззатов В.Х. Правовой статус Каспийского моря: кондоминимум или
делимитация Казахстан и мировое сообщество. 1996.№1-43
бет.
19 Шестопалов В.Я. Персидиский залив: проблема континентального
шельфа. М., 1982.-42 бет.

үшін арнайы рұқсат болуы тиіс еді. Астара — Гасан-кули бойынша өтетін
шекара сызығы әуеде де сақгалатьш. Сонымен катар, Астара — Гасан-кули
сызығьшан жоғары орналаскан кеңістік Каспий жағалауындағы төрт
кеңестік республика арасыңца бөлінген болатьш.
Екі елдің келтірілген заңнамасының ережелері кэлыптаскан
тәжірибені әдет-ғұрып реііңце тану үшін негіз калайды, демек, Каспий
тещзінің мәртебесін анықгау мәселесі бойынша кұқық кайнар көзі болып
табыла алады.
5) КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының 1968 жылғы Жарлығы
Каспий теңізінің ласталуының аддьш алатьш шараларды
көздеп,
"кеңестік министірліктерге, кәсіпорыңдар мен кемелерге" міңдетгемелер
жүкгеді20. Иранның экономикалық қызметі үшін бұл Жарлықгың ешбір
салдары болмағаны сөзсіз.
1970 жылғы "Су кеңістііі туралы" КСРО Заңының 4-ші бабы
бірікгірілген су қорьш "өзевдер, көлдер, су қоймалары, өзге де жер
бегіңдегі сулар мен су ресурстары ...ішкі теңіздер", - дер белгілеген
еді. Демек, Касшш үшін кондоминиум мәртебесіндегі бірегей су
кеңісгігі ретінде ешбір айрыкща жағдай карастырылмаган
еді.Сол сияқгы 1982 жылғы "Мемлекетгік шекара туралы" КСРО Заңыңда
"КСРО-ң ішкі сулары ретіңде ...жағалауы Кеңес Одағының иелігшдегі
өзеңдердің,
көлдер мен өзге де су кеңістжтерінің суларьш сыныптау керек", -
делінген. Ягаи, бұп жағдайда да Каспий үшін ешбір айрыкдіа ережелер
карастырылмаған.
6) Қүқық түрғысынан КСРО унитарлық мемлекет емес еді. Ол беліілі
бір мәселелер бойынша "өз аумағьщца мемлекепж билікті дербес жүзеге
асыратьш" одақгас кеңестік республикалардың федерациясы болатьш. 1977
жылғы КСРО Конституциясыньщ 73-пгі бабьша (5-ші тармақ) сәйкес одақ
оргаңдарының кұзыретінде табиғи рестурстарды тиімді пайдалану және
қорғау бойышпа жалпы шараларды белгілеу жатқызьілды. Осы
Констшуцияның 78-ші бабы бойынша одақгас республиканың аумағы оның
келісімісіз өзгертіле алмайтьш.
___________________________
20 Гиззатов В.Х. Аталған еңбек. – 44 бет.

20 сәуір 1978 жылғы Казақ КСР Конституциясының 11-ші бабьша сәйкес (2-
ші тармак) республика өзінің жеріне, жер қойнауларьша, сулары мен
ормаңдарьша айрықша мешпік күқьнъша ие болатьш.
Казақ КСР Конституііиясьшьщ 75-ші бабьша сәйкес (5-ші тармақ)
республиканың, яғни оның жогары билік пен баскару органдарының
кұзыреііне табиш ресурстарды тиімді пайдалану және қорғау бойынша
шараларды жүзеге асыру жатк^ізьілды. Сонымен катар, 72-ші баггга
Казақ КСР аумағы оның келісімісіз өзгертіле алмайды, ал баска одақгас
республикалармен шекаралар тиісті республикалардың өзара келісімдері
негізівде КСРО-ң бекітуі арқылы өзгергілуі мүмкін делінген.
КСРО Каспий теңізінің өз бөлігін одақгас республикалар арасыңда
бөдді. Каспийдені игеріліп жагкан мұнайдың көлемі ұлғайганьша
байланысты КСРО-ң мұнай игеру өнеркәсібі Министрлігі 1970 жылы арнайы
каулы кабылдады және бүл кұжат бойынша Каспий тещзінің кеңестік
бөлігі Ресей, Казақстан, Түркменістан және Әзірбайжан арасыңда орта
сызық бойынша бөліңці. Барлық барланған мұнай көздері осы секторлық
бөлу негізівде үиесгіршіп, республикалар өз секторларыңда мұнайды
дербес түрде игеру кұқьпына ие болды. 1995 жылы Алматыда откен
халыкңралық ғыпыми-тәжірибелік конференцияның мәліметгері бойышпа
әзірбайжаңдық сектор — 78 мың шаршы километр, ресейлік — 64 мың,
казақстаңдық сектор — 113 мың шаршы километрді кұрады21.
Су шекарасы ретіңдегі орта сызық бір катар актілерде әкімшілік-
аумақгық шекара ретіңце де беьатілген болатъш. Ол кұжаттардың
кдтарьша 23 қыркүйек 1968 жылғы КСРО Министрлер Кеңесінің Кдулысьш,
20 кңркүйек 1972 жылғы КСРО Жоғары Кеңесінің Каулысьш, 30 сәуір 1974
жылғы Казақ КСР Мивмстрлер Кеңесінің ІСдулысьш, соңдай-ақ ЬСазақ КСР
мен РКФСР өкілетгі өкілдерімен қол қойылған картаны жатқызуға болады.
Осы құжатгарда Кдзақ КСР мен РКФСР арасыңцағы су шекарасы белііленеді
делінген. Ол аз болса, аталған шекара арнайы белгілер арідылы
белгіленеді делшген.
________________
21 Касенов У.Каспийскре море: правовой статус, нефть и
международная безопастность Деловая неделя. 8 тамыз 1997 ж.

18 каңгар 1991 жылғы Әзірбайжан КСР Министрлер Кеңесі мен КСРО-ң
мұнай және газ өнеркәсібі Министрлігінің біріккен каулысына сәйкес
Әзірбайжан орта сызық бойынша белгіленген секторыңда минерадды
ресурстарды шетелдік компанияларды тарту арк^ілы барлау және игеру
кұқыгьша ие жалғыз субъект және
осы секторда алынған мұнайдың иесі больш табылады.
7) Кеңестік республикалар арасыңдағы әкімшілік-аумақгьіқ
шекаралар мемлекетгік шекара ретіңде танылды және осы шара бүкіл КСРО
аумағыңда жағымсыз саддардың пайда болуына кедергі жасады. 21-ші
желтоқсан 1991 жылгы Хатгама бойынша ТМД-ң 11 мемлекетгі үшін міңдепі
больш табылагын 8-ші желтоқсан 1991 жылғы ТМД құру туралы Келісімнің
5-ші бабыңда тараптар бір-бірінің аумақгық тұгастығьш және ТМД
шеңберіңдегі калыптаскан шекараларға қол сұкцайпіылықгы таниды және
кұрметгейді деген ереже бар. Ягаи, 1975 жылғы ОБСЕ Қорытыңды
актісіңдеіі мемлекетгердің аумақгық түгастығы мен шекаралардың
мызғымастығы кағидалары таіы да бір растадды.
21-ші желтоқсан 1991 жылғы Алматы Декларациясында ТМД катысупш-
мемлекетгер аумақгарының тұтастығы мен шекараларының мызғымастығьш
таіы да бір қосымша беютгі22.
Көрсеіілген факіілерге сүйенсек Каспий теңізінің кеңестік кезден
бастап-ақ толығымен делимитацияланғаньш көруге болады.
Жалпы қорьггыңды шығаратьш болсақ коңдоминиум концепциясы Каспий
теңізіңде кэлыптаскэн тәжірибе бойынша келмейтіш сөзсіз.
Дәледдемелердің талдауы Каспийдің деклимитациялану кэжепілііше әкеліп
тірейді.

_________________
22 Хан Г. Б., Суворов Л.В., РАхманова Г.Б. Аталған еңбек. – 276 бет.
2. Каспий теңізі мәртебесінің қазіргі жағдайы
2.1 Каспий мәртебесінің негізгі дауы: шекаралық көл әлде
оңашаланған теңіз
Каспий теңізі халыкаралық-кұқықгық мәртебесі анықгалмаган,
күрделенген, бірегей су қоймасы болып есептеледі. Мұньщ негізгі
себебі — Каспийдің халыкңралық-қүқықгық жағдайьш анықгау жөнінде
жағалаудағы мемлекеттер арасыңда, әртүрлі ғалымдар арасында көп
жыддар бойы шешілмей келе жаткан көзкарастарыньщ бір жерден шыкцауы.
Үзақ уақыт бойы халыкаралық кұқықгың кеңестік доктринасыңда
Каспий - кеңесгік-ираңдық теңіз, оңашаланган теңіз, көл-теңіз ретіңде
карастырылды, ал 80-ші жыддардан бастап Каспийді шекаралық көл деп
тану тенденциясы пайда болды23.
Халыкаралық күқыкхың батыс доктринасында да бұл проблемага деген
көзкдрастар бір жерден шыкцайды.
Каспий теңізінің халыкдралық-кұқыьдъгқ жағдайыньщ анық болмауы
кеңестік-ирандық шартгық тәжірибеге де, КСРО мен Иран арасыңдағы
жасалған шартгар мен келісімдерге де байланысты бодды.
Ал іс жүзіңце Каспий теңізінің халыкаралық-кұқықгық мәртебесі
кдңдай болмақ?
Тарихи мағлүматгарға сүйенсек Каспий теңізін ежелгі заманнан
зертгелгенін көруге болады. Мысалы, кейбір ежелгі авторлар Гомердің
кейіпкерлері — аргонавттар — Маныч бұғазы арқылы Кдра теңізден Каспий
тещзіне өткен деп айтады. Кейінгі ғалымдар — Геродот, Аристотель,
Эратосфен — Каспий теңізін оңашаланған теңіз не мүқипың шығанағы
ретіңде карастырған. Алайда тарихшылар мен географтардың көзкарастары
Каспий теңізінің халыкдралық-кұқықгық мәртебесінің калыптасуьша
маңызды ықпал жасай алмады.
Клсішйдің мәртебесін анықгау мәселесіңде оның бассейнін
оңашаланған теңіз не жағалауы бірнеше мемлекетке карайтьш көл
концепциялары арасыңдағы
__________________
23 Мамедов Р. Ф. Международно- правовой режим Каспийского моря. Баку,
1988. – 45 бет.

концепция көптеген пікір-талас туғызуда. Халыкаралық кұқықга Касішй
сияқгы су резервуарларының мәртебесін анықгау мақсатында сыныптау
үшін екі концегщия қолданьшады: оңашаланған теңіз теориясы және
шекаралық көл теориясы. Су қоймасьш осы екі тигпің біреуіне жаткьізу
оньщ мәртебесі мен пайдалану режиміне тікелей әсерін тигізеді.
XIX ғ. екініііі жартысына дейін Каспий теңізінің халыкаралық-
кұқықгық жағдайы ғылыми зертгеу объектісі болған емес. Тек XIX ғ.
аяғына карай 1813 ж. және 1828 ж. орыс-парсы
трактатгарьш түсіңдіретін алғашқы ғылыми еңбектер пайда бола бастады.
Каспий теңізін халыкаралық кұқық тұрғысынан сипаттаған алғашқы
ғалымдардың бірі — белгілі орыс заңгері, Санкт-Петербург
университетшің халыкаралық кұқық кафедрасының меңгерушісі, проф.
Ф.Ф.Мартенс болған еді. Бұп жөнінде ол былай деп жазған: "Ашық
теңіздерге карағаңца бір мемлекетгің аумағымен қоршалған және мұкщпен
ешбір байланысы жоқ теңіздердің жағдайы мүддем баска. Бұл оңашаланған
теңіздер: олар кай мемлекетгің шегіңде жатса, сол мемлекетгің
билігіне жатқызьшады. Осы негіз бойынша Каспий теңізі оңашаланған
теңіз болып табылады, ол Ресей мен Персия жағалаупарыңда ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Каспий теңізінің экологиялық жағдайы
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі
Каспий теңізінің экологиялық құқықтық мәселелері
Каспий теңізінің экологиясы мен құқықтық мәртебесі
Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін анықтаудағы халықаралық келісімдер
Каспий теңізінің экологиясы туралы
Каспий теңізінің экологиялық мәселелесі
Каспий теңізінің аймағы
Каспий теңізінің экологиялық проблемасы
Каспий теңізінің экологиялық проблеммалары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь