От пен судың ертегі жанрындағы қызметі

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.тарау От пен судың ертегі жанрындағы қызметі
2.тарау Ертегіден өзге жанрлардағы су мен оттың көрінісі
Қорытынды
Жұмыстың жалпы сипаты. Адамзаттың рухани дамуында фольклор мен әдебиеттің алатын орны үлкен. Өзара күрделі ұқсатықтары да, елеулі айырмашылықтары да бар құбылыстардың мәні мен өзгешілігін нақтылап отыру – адамзаттың рухани даму жолдарын түсіну үшін ғана емес, мәдени ілгерілеуіміздің болашағы үшін де аса қажет. Фольклор ғылымын жете тануға ғылыми фактілер, түрлі әдіснамалық сенімді тіректер керек. Сөз өнері болуы – фольклордың негізгі сипаты бола тұрса да, оның көп қырлы табиғатын ашу үшін біз басқа да ғылыми пәндермен ұштастыра отырып жұмыс жасайыз. Ауыз әдебиетіндегі қызғылықты жайттарды зерттеу үшін этнографияның, тарихтың, тілдің, философияның, мәдениеттің т.б. ғылымдардың тиісті деректерін салыстыру шарт болады. Жұмыс барысымызда детальды зерттеу басым болатындықтан, от пен су культінің әлем халықтары мен қазақ түсінігінде қалай сақталғаны, халық психологиясына қалай әсер беріп, біздің әлеуметтік өмірде қандай образбен көрініс беретінін анықтаймыз.
Тақырыптың зәрулігі. Уақыт озған сайын ауыз әдебиетінің жекелеген туындылары ғана емес, тұтас жанрлары да эволюцияны бастан кешіреді, бірі жаңаланса, екіншісі ескіріп, үшіншісі тыңнан пайда болады. Елдің дүниетанымындағы, наным – сеніміндегі, мінез – құлқынындағы соны серпілістер фолкьлор туындыларының құрылымына, оқиғалық өріліміне тосын өрнектер қосады. XIX – ғасырдың I –жартысында қазақ даласында болған зерттеушілер мен ғалымдардың атқарған тыңғылықты істерінің үлкен саласы – халықтың ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, жарыққа шығару жұмыстары. Әсіресе қазақтың ескі жазбалары жинақталып, эпостық жырларды, аңыз әңгімелер қағаз бетіне түсірілді. Қазақ фольклорын зерттеуде өз зерттеушілеріміз де айтарлықтай еңбектер атқарды. Ш.Уәлиханов[1], Ә.Диваев [2] тардан бастау алған іргелі зерттеулерді ХХ ғасырда Ә.Қоңыратбаев[3], М.Әуезов [4], Е.Ыcмайылов [5], Р.Бердібаев[6], С.Қасқабасов[7], Ш.Ыбыраев [8] т.б. жүйелі түрде жалғастырды.
Жалпы фольклорлық шығармалар, олардың жанрлары біршама дәрежеде зерттелгіндігін айта келе, халықтардың ауыз әдебиетінде детальды образдардың түрліше көрініске ие болатынын айтқымыз келеді. Жалпы деталь мағынасы, мәні бар ұсақ ерекшелік. Қандай да бір жекелеген қасиеттердің сонау әлем әдебиетінен қазақ әдебиетіне ұқсас кейіпте немесе реконструкцияланып келуі бізді бей-жай қалдырмады. Белгілі бір дәрежеде құбылыстардың символы болып келетін от пен су детальдарының халық танымынан, халық философиясынан, халық тарихы мен мәдениетінен хабардар ететінін ескерсек, қызғылықты әрі айтыла жүретін мәселенің бірі деген ойға келдік. Фольклорлық шығармалар ішіндегі детальдар от пен су арқылы жалқылай зерттеудің арқасында ашылмай жатқан дүниелердің жете тануға мүмкіндік бар екенін ескеріп, тақырып ауқымын қалыптастырды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті.
ертегі, аңыз-әңгімелер мен мифологияда от пен судың атқаратын қызметтері;
фольклор жанрларында көрініс тапқан от пен судың жалпы табиғаты мен образдылығын көрсету;
типологиялық салыстыру арқылы от пен судың әр халықтың танымында қалыптасқан ұқсастықтары мен ерекшеліктерін айқындау;
Осы мақсаттарды негізге ала отырып мынадай міндетті қоямыз:
от пен судың әлеуметтік мәнін таныту;
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаты. Адамзаттың рухани дамуында фольклор мен
әдебиеттің ... орны ... ... ... ... да, елеулі
айырмашылықтары да бар құбылыстардың мәні мен өзгешілігін нақтылап отыру –
адамзаттың рухани даму ... ... үшін ғана ... мәдени
ілгерілеуіміздің болашағы үшін де аса қажет. Фольклор ғылымын жете ... ... ... ... ... ... керек. Сөз өнері болуы
– фольклордың негізгі ... бола ... да, оның көп ... табиғатын ашу
үшін біз басқа да ғылыми пәндермен ұштастыра ... ... ... ... ... ... ... үшін этнографияның, тарихтың,
тілдің, философияның, мәдениеттің т.б. ... ... ... шарт болады. Жұмыс барысымызда детальды зерттеу басым
болатындықтан, от пен су ... әлем ... мен ... ... ... халық психологиясына қалай әсер беріп, біздің әлеуметтік
өмірде қандай образбен көрініс ... ... ... ... ... ... ауыз ... жекелеген
туындылары ғана емес, тұтас жанрлары да эволюцияны бастан кешіреді, бірі
жаңаланса, екіншісі ескіріп, ... ... ... ... ... ...... мінез – құлқынындағы ... ... ... құрылымына, оқиғалық өріліміне тосын
өрнектер қосады. XIX – ғасырдың I ... ... ... ... мен ғалымдардың атқарған тыңғылықты істерінің үлкен саласы –
халықтың ауыз әдебиеті үлгілерін жинау, жарыққа ... ... ... ескі ... ... эпостық жырларды, аңыз әңгімелер қағаз
бетіне түсірілді. Қазақ ... ... өз ... де
айтарлықтай еңбектер атқарды. Ш.Уәлиханов[1], Ә.Диваев [2] тардан бастау
алған ... ... ХХ ... Ә.Қоңыратбаев[3], М.Әуезов [4],
Е.Ыcмайылов [5], Р.Бердібаев[6], ... ... [8] т.б. ... жалғастырды.
Жалпы фольклорлық шығармалар, олардың жанрлары біршама дәрежеде
зерттелгіндігін айта ... ... ауыз ... ... түрліше көрініске ие болатынын айтқымыз келеді. Жалпы деталь
мағынасы, мәні бар ұсақ ерекшелік. Қандай да бір ... ... әлем ... ... ... ... кейіпте немесе
реконструкцияланып келуі бізді бей-жай ... ... бір ... ... болып келетін от пен су ... ... ... ... ... ... мен ... хабардар
ететінін ескерсек, қызғылықты әрі айтыла жүретін мәселенің бірі деген ойға
келдік. Фольклорлық шығармалар ішіндегі ... от пен су ... ... арқасында ашылмай жатқан дүниелердің жете тануға мүмкіндік бар
екенін ... ... ... қалыптастырды.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті.
– ертегі, аңыз-әңгімелер мен мифологияда от пен ... ... ... ... ... ... от пен ... жалпы табиғаты
мен образдылығын көрсету;
– типологиялық салыстыру арқылы от пен судың әр халықтың танымында
қалыптасқан ұқсастықтары мен ... ... ... ... ала отырып мынадай міндетті қоямыз:
– от пен судың әлеуметтік мәнін таныту;
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– от ... ... өмір ... ... от ... символы бола алады;
– ауыз әдебиетінде от кейіпкерге берілетін сынақ;
– фольклорлық шығармаларда су өмірдің символы;
– су табыстырудың, қайғы-қасіреттің образдылығы бола ... ... ... ... ... ... мен ... ертегілері» Т.1. [10], Т.2. [11], Т.3.[12], ... ... жыр ... [14], ... «Құс бегі» [15], Ө.Қабатайұлы
«Мұса мерген»[16], «Алтын ... ... ... Қытай халық ертегілері [19], «Батырлық жырлар» Т.1.[20],
Т.2[21], Т.3.[22], Т.4.[23], «Қазақтың ... ... ... ...... негіздері: Дж.Дж.Фрэзер [25],
Л.Я.Штернберг [26], Юлиус [27], С.А.Токаров [28], С.Каташ [29], С.Суразаков
[30], А.Ф.Лосев [31], ... [32] ... ... ... ... [33], ... ... [8], С.Қоңдыбаев [34] т.б
еңбектері басшылыққа алынды.
Жұмыстың зерттеу әдісі. Жұмыс барысында баяндау, ... ... ... ... ... ... ... маңызы: Жұмыстың негізгі тұжырымдары мен нәтижелері
этнография саласында, ... ... ... ашық ... ... ... оқу ... пайдалануға болады.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, «От пен ... ... ... және ... өзге ... су мен ... көрінісі»
атты 2 тараудан тұратын негізгі бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
От пен судың ертегі жанрындағы қызметі
Қай ... ... ... ... ... та, барлығында ертегі халықтық
шығармалардың мол саласы екенін көреміз. Сол барлық елдер фольклорында
«ертегі» деген атау әрі саны мол, әрі ... ... ... ... ... атау ... ... барлық ертегілерге ортақ ерекшелік;
бұлар кара сөзбен айтылатын уақиғалы, көркем әңгіме. Ғажайып хал, ... ... ... орасан оқиғалы қызғылықты ... ... ... бәрі де ... ... ... қоғамдық құрылыс
тартыстармен, тарихпен байланысты болып келеді. Осы ... ... бәрі де ... ... ... ... тақырыптардан құрылатын ертегілік қор- ... ... ... ... ... ... халық шығармасынан
тарихтық жайды аңдау керек екендігін, халық поэзиясында қоғамдық ... ... онан соң, ... ... ... және ... ... өзі екенін айтқан болатын [35].
Добролюбов та ертегілер жайын сөз ... ең ... сол ... ортасында сақталу, айтылу жағдайларын сипаттау керек,- дейді. Сонымен
қатар, ... ... ... ... ... ... ... шарт етеді.
Добролюбов: «Ертегі бізге ең алдымен халықты мінездейтін материал есебінде
қажет»,- деген [36].
Адамзат тарихында от пен ... ... ... ... зор ... фольклорында бұл екеуінің рөлдеріне тоқталмас бұрын от пен судың
әлем әдебиетінде қалай ... ... ... ... ... бұл
екеуінің қалайша образ тапқанын сөз еткенді жөн көріп отырмыз.
Гестия- ежелгі гректердің отбасы құдайы есебінде ... ... ... ... Ал ... ... Ұмай ... отбасының берекесін
сақтайтын, қасиетті ана тұрғысында қараса, элладалықтар да әр ... ... ... Гестияны шаңырақтың қамқоршысы деп, құрбандық
шалатын болған.
Сонымен қатар, бейбітшілік пен тыныштықтың иесі ... ... ... бір ... ... ... қабылданып, өкімет орындарының ғимаратында,
қалалық басқару орталығының үйлерінде Гестияға арнап сыйынатын бөлме, ... ... Сол ... орындарда халық Гестияға тәу етіп, бас
иетіндіктен, Грекияда Гестияға ... ... ... мен ... Бұл ... ошақ азаматтық бейбітшілік пен берекенің
белгісі,символы болған.
Егер грек алыс сапарға ... ... елге ... ... ... шет ... ... құдайы желеп-жебеп жүреді деген ниетпен Гестияға ... ... от ... ... ... ... ... отбасына аман-
есен және ешкімге көз тастамай, ақ-пәк күйінде өз үйіне оралуы қажет деген
ой әрдайым ойында болуы керек. ... от ... ең таза ... ... ... Отқа табыну әр халықта бар десек, гректердің
басым бөлігі отты отбасының иесі ... ... От ... ... ... ... деп ... Көне грек аңызында
Зевстің қатал әмірі бойынша, құдайларды місе ... ... ... ... ... ... ... қарамастан Гефестің көрігінен
от ұрлаған Прометей туралы сөз етіліп жүргенін білеміз. ... ... ... ең ... от ... ... ... адамзатты
мәдениет бастауына апарды.
Элладалық қаһарман Мелеагр туралы мифінде, оның ... ... ... күн ... соң, тағдыр құдайлары мойралар отбасындағы жарық сәуле
шашып, ... ... ... ... бітуімен Мелеагрдің өмірі де өшетінін
болжап береді. Бұны білген шешесі отты сөндіріп, ... ... ... ... ... ... ... жалғыз баласы Мелеагр себепкер
болғандықтан, ... ... ... ... ... алып, тұтатады. Шырақ
жанып біткен сала, Мелеагрдің өмірі де ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтырады.
Әлем халықтарының ертегілерінде оттың қалай пайда болғанын,бір елден бір
елге ... ... ... ... ... тапқан. Европа халықтарының
ертегілерінің көбісінде ... ... ... сөз ... Мысалы, «От қалай
шықты» ертегісінде адамзат алғаш өмір ... жер ... от жоқ ... ... ... ... жей ... екен. Бір күні адам ... ... ... отыр еді, оның ... от ұшқыны шығып, кеуіп тұрған
шөпке барып түседі.Сол жерде қатты қарқынмен от ... Адам ... ... ... ... отты ... деп отқа ... береді.
Бірақ жанған от жанған үстіне жана түседі. Сол жанған ағаштың бұтағында
жылан қалып ... ... ... ... етін жеп көруі мұң еді, піскен
нәрсенің еті ... ... ... ... ... Сол сәттен бастап
адамзат оттың не екенін білетін болды [37].
Торресова аралының тұрғын халықтарының ертегілерінен мынадай қызғылықты
оқиғаларды ... ... «От ... ... ертегісінде хайуан
атаулының барлығы адамзаттың досы болған екен. Олар адам кейпіне еніп ... ... Бір ... ... ... көп ... ... екен. Бұл жере
айта кететін ... от пен ... бір ... ... бар. Түрлі
философиялық, символдық сөздіктерді қарасақ, әйгілі тоғыз ... ... ... ... ... Грекия халықтарында темірден үлкен щеңбер
жасап, оны қыздырып, «әлемге өмір беріп ... күн ... деп ... ... қайта оралсақ, кесірткелер басшысы Валек Масингару
аралындағы Убу деген туысқан апасынан от ұрлауға ... Убу ... ... өшпейтін от шоқтары бар екен. Валекке әпкесі жанып
тұрған оттың қалдығын бермекші болады. Ал ... ... ... ... ... отты ... ... Торресова тұрғындарына
от осылай тараған екен. Кезінде бір ғана Масингару аралында болған от енді
Торресова аралының барлық жеріне араған екен ... Бұл ... ... екі көрінісін көруге болады; біріншісі-адамзат отты
кездейсоқ табады, ... ... отты ... басқа бір
аралдан ұрлап әкеледі. Яғни, адамзат жанып жатқан нәрсенің от екенін біліп,
оған піскен ... ... ... от бар ... ... ... де, енді сол ... нәрсе мәңгі өз қолымызда болса екен деген
ниетпен оны ... Рим ... ... ... от ... ... сол түсінікке жақын келеді. Яғни, бұл ... от ... ... әрі ... ... ... ... мен от» ертегісінде кішкене ғана су тышқаны от жағуды
білетін болады. Күндердің күнінде ... су ... ... ... ... ... деп жалынады. Бірақ су тышқаны оларға қарамайтын ... ... ... ... ... ... біліп, бүркітке жағдай
айтып барады. Бүркіт аңдарға көмектеспекші ... да, ... ... оған ... ... ... ... бөліс. Егер бөліссең оларға да,
маған да көп ... ... ... ... ... ... талай жыл өтсе де адамзат оттың алғашқы шығарушысы ... ... ... сол ... ... ... ... ешкімнің мейірімі
түспеген екен дейді[37,238].
Атақты Прометей аңызына ұқсас ... ... бұл ... ... мәні –
өмірдің баламасы. Біздің ойымызша, оттың тарихы, онымен қоса оттың қызметі
де жыл өткен сайын жаңарып отырады. Адамзат ... өмір ... ... от
туралы түсінігі өздеріне деген қажеттіліктен туып, оттың жаны бар деп
табынатын болған. Бертін келе от пәле ... ... т.б ... ... ... ие болып келеді.
Жоғарыдағы талдап кеткен Мелеагр туралы мифке қайта оралсақ, ондағы
шырақтың ... біте ... ... ... ... ... дедік. Қазақ
халқында «түтін түтету» деген «отбасын құру» мағынасында қолданса, «түтіні
құрыды» ... ... жоқ ... ... құруы» мағынасында
қолданған. Жоғарыдағы Мелеагрдың өлуі-шырақтың, яғни оттың өшуі бүкіл бір
отбасының ... ... ... ... екі ... ... ... екенін
аңғару қиын емес. Оттың ертедегі халықтың ... ... ... жанының сақтаушысы ретінде де әдебиеттерде жиі көрініс табады.
С.Қондыбаев өзінің «Арғы қазақ мифологиясы» ... «От ана» ... ... ... ... ... ... үйінде ошақтағы оты өшіп қалады.Бұл сюжеті «Майлықараша»
ертегісінен кездестіруге болады. От іздеп шыққан қыз алыстан ... ... ... тік (қисық) көтерілген түтінді көреді де, соған қарай
жүреді. Барса, ол бір ... ... ... ... ... есігінен
көрінген от кемпірдің көзі екен. Қыз үйіндегі ошақ ... өшіп ... ... от ... Ал ... ... өз ... қызға отты тек
саусағынан немесе тізесінен (балтырынан) қан сорғызса ғана ... Қыз ... ... қанын сорады.
Бұл ертегілік бейнеден ежелгі «От ана» немесе «Рулық оттың иесі» ... ... ... ... ... және Солтүстік белдеу халықтарының түсінігінде от әйел кейпіндегі
«от қожалары» (саха- якуттар мен буряттарда –еркек кіндікті «от қожасы»)
түрінде ... Бұл тек жеке ... ... ... ... ... ... ғана кейіптелуі болып табылады.
Монғол халықтарының мифолгиясында Эл-Галахан эхе («Эл ... ... От эхе (Од эхе, Ут эхе «От ... ... от ... ... ... текті (кейде еркек текті) отбасының және рулық от рухтары ... ... ... Яғни арғы ... мифологиясында да
осындай бастапқы келтірімнің болғандығын сенімді ... ... ... ... ... бастаудан мифтегі «От хан- Галахан», «Эл-Галахан
эхе» ... мен ... ... монғолдық бастаудан басқа түркілік
те бастаудың жатқандығын ескере отырып, шартты түрде «От анасы» деп отырған
мифтік ... ... «Ал ... ... әже» деп ... болады»,-дейді
[34].
Л.Я.Штернберг те өзінің «Первобытная религия» еңбегінде де туысқандық
қауымның оты ... атап ... ... жасаған жанұяның жылуын, отын
сақтаған қария адам, бөлек жеке ... ... жас ... от ... Бұл ... ... мирас болып келе жатқан дәстүр болса, екіншіден
туысқандық қауымның бірлігін, ... ... ... [26].
Ежелгі римдік мифологиядағы мәңгі сөнбейтін культтік от пен үй ... ... ... ... ... ... ... келбеттеген, қазақ
фольклорындағы кездесетін «қан сорғыш, әрі ... әрі ... ... от ана-мыстан кемпірдің де функцияоналдық ... ... ... мен Гестияға ұқсас болатынын болжауға болатын сияқты. Қазақ
халқының «Қараүйрек» деген ертегісінен де осыны байқауға болады.
... Қараүйрек Сарқыт қарындасына ... ... деп оған ... ... Аңға ... бара ... ... қант пен тоқаш тастап кетеді
екен. Оны Сарқыт пен мысық екеуі бөліп жейді ... Бір күні қант ... ... ... Қыз бөлісіп жейін деп мысықты шақырса мысық
келмепті. ... өзі жеп ... соң ... келіп: «Тәте, неге шақырдың?»-деп
сұрайды. «Жаңа мен үй жинап жүріп, қант пен ... ... алып ... соң, өзім жеп ... ... ... Оған ... мысық: «онда
мен сенің отыңды өшіремін»,-деп, құйрығын шелектегі суға малып-малып алады
да, суға ... ... От ... қалған соң, Сарқыт от іздеп далаға
шығады. Алыстан ... от ... ... ... қарай жүреді.
Жарқыраған жерге жетсе ол жеті ... ... ... жылтылдаған соның көзі
екен.
- Е, қарағым, жақсы келдің, ... ... ... ... от алайын деп келдім,-дейді қыз.
- Бармағыңнан бір сорғызсаң от беремін, болмаса от ... ... ... ... ... ... қорыққанынан есі
шығып кетеді.
- Жарайды, шешеке!-деп,Сарқыт бармағын сорғызады. Қыздың етегіне
кемпір тұз бен күл ... ... ... ... ... ... ... деп бар, артыңа қарама, Қараүйрекке айтпасаң от ... ... ... ... жағасы ит өтпес шеңгел болып, күлі от
болыпты. Отты ... қыз ... ... ... ... ... ... көретініміздей әлем халықтарының ертегілерінде бір
елден бір елге отты ... ... ... ... ... жататын қоян, тышқан,
бүркіт т.б хайуанаттар болады. Көп ертегілерде отты ... ...... көне ... ... ... қыран құсты пір тұту оттың
культіне байланысты шыққан. Бүркіт адамдарға күннен от ... ... ... ... ... ... ... өзінің
шыққан тегін бүркітпен байланыстыру ғұрпы да орын алған. Мысалы, ... ... ақ киім ... боз атқа ... «Мен ... деп ... ... Осылайша өзінің бүркіт руынан екенін білдірсе, найзағай мен
күн күркүреуі тоқтайды деп сенген. Найзағай аспанның, я ... ... деп ... елшісі Земарх қытайлық тақуа Сюань-Цзиннің мәліметтерін одан
әрі нақтылай түсіп, түріктердің отпен аластау, тазалау ғұрпы бар ... ... ... ... тарихшысы Гардизи: «Қырғыздар үндістер
секілді өлген адамды өртейді және былай дейді: «От ең таза ... ... бәрі ... ... адам да от ... ... және тірі
кезінде жасаған ... ... ... ... тас, қола ... тайпалары кезінен бастау алатын отқа табыну
көне түріктердің де өмірінен нық орыналғандығын байқау қиын емес.
Көп ертегілерде ханың қызының немесе қарындасының, ... бір тал ... ағып ... ... сюжеттер кездесіп жатады. Нақтырақ мысалмен
қарастырайық.
Құламерген деген батыр болады. Құламергеннің әйелі бір күні ... ... ... жуып ... бір буда алтын шашы суға ағып кетеді.
Бұл шашты мыстан кемпір тауып алып, ... ... ... ... уақытта ерлігі жаннан асқан Аламан деген мерген болыпты. Оның
сұлулығы хор қызындай Қарашаш атты ... ... ... ... шашы
алтындай жалтырап, беліне дейін түседі екен. Бір күні Аламан аңға кетсе,
әйелі мен қызы суға ... ... бір тал шашы ... суға ... Шашын аламын дейді да ала алмай үйіне қайтып келеді. ... ... ... ... деген батыр болады. Күндердің бір күнінде батыр бір ... ... ... ... атып ... кім күресіп балуанымды
жықса, соған қызымды беремін» деген жарлығын естиді. Осы шарттың ... да ... ... қызды әйелдікке алады. Екеуі келе жатса, ақ
отаудың қасында сарқырап аққан өзен бар ... Бір күні ... ... ... ... қыз ... жағасына басын жууға барса, Еділдің ар
жағынан бір кісі келіп, ол да ... ... ... бір тал шашы ... ... барады («Көкжан батыр» ертегісі)
Осындай мотивтер жайлы С.Қондыбаев былай дейді: «Суға басын жуғанда
немесе су ... ... ... бір тал ... ... ағып кетуі сол
шашқа ие Алтыншаш бейнесін басқа бір бейне – ... ... ... да өзен ... ... ... ... осы бір іс-әрекет
күнделікті тұрмыста қарапайым деталь болғанымен, «албасты» ... ... ... ... ... вблизи рек или других водных
источников и обычно является людям на берегу» [34].
Қытай халықтарының даосизм философиясы ... су – ... ... ... ... ... ... жеңіп, табысуы су
символының бірі болған. Қазақ халқында да су ... ... ... ... ... аз ... Мәселен, «Шамшит» атты ертегіде Шамшит
деген патша өз тағын Қалқанбай атты бір ... ... екі ... ... ... кете ... Жолда әйелінің сұлулығына көзі түскен керуенбасы
зорлықпен әйелді алып кетеді. Шамшит қайғырып келе жатса жанындағы ... ... ... «шөлдедім» деп су сұрайды. Шамшит ... ... ... кіші баласын судың жиегіне апарып су береді. Сонда жардың
басында тұрған үлкен ... бір ... ... ... ... салып ала
жөнелді. Қасқырды шамшит қуамын деп тұра ұмтылғанда, ... ... ... деп, ағып жатқан бұлаққа күп беріп түсіп кетіп,суға
кете барады. Шамшит балаларынан айырылып, есінен ... ... ауып ... заман өзеннің маңайынада жүріп, өз күнін көрейін деп, ел аралап
кетеді.
Арада біраз жыл ... ... ... ... болады. Кезінде әйелін
тартып әкеткен Құсниден патша екен. Сол әйелді екі бала ... ... ... ... ... ... ... Шамшит деген кісінің баласы екенмін. Ағамды қасқыр алып ... суға ... ... ... мен ... ағып бара ... ... басына ілініп қалған екенмін де, тиірменші мені тірілтіп, адам
қылған екен ... ... ... екі түрлі қызметін көреміз. Біріншісі – қайғыға
душар ету, екіншісі – ... Әлем ... ... көре ... өзін немесе балаларымен қоса үлкен бөшкеге салып, суға ағызып
жіберетін мотивтер көптеп кездеседі. ... ... ... ... ... бір ... ... қызметі судың еншісіне тиіп тұр.
Әлем халықтарының мифтік әңгімелерін саралап қарап отырсақ, ... ... ... ... ... жаратылған дегенге саяды. Яғни, ең
алғашқы адамдар ... ... ... пішінде елестетіп, осы өтіп
жатқан тіршіліктің барлығы сол ... ... өмір ... ... ... Ол жайтты Е.Мелетинский былайша түсіндіреді:
«Из яйца боги создают ... ... ... ... из ... ... а из ... – небо. Очень яркая поэтическая картина создания мира
из яйца дана в карело-финских эпических ... ... в ... ... ... қаздан туатын құмай, алып өгіз туралы мифтерін алып
қарайтын болсақ, Е.Мелетинский ... ... ... ... туралы
тұжырымына бір табан жақын тұрғанын, қазақта да дүниенің ... ... бар ... көреміз. Бұл мифтер ең көне, архаикалық
мифтер болғандықтан, олардың жұмыртқадан жаратылғандығы ... ... ... ... ... ... Ал дүниені су кейпінде
елестету кейінгі миф болса керек. Қазақ ертегілерінің бір сарынды болып
келетін ... ... ... ... ... ... ... атты Кендебай батыр өзінің атының ақылын тыңдап,
таудың арғы жағында өзеннің ... сиыр ... ... ... көресің.
Оның жолына пұл беріп, өзінің киім-кешегін беріп босатады ... ... киіп сиыр ... ... ... ... ... сиырларды өткізейін
десе, сиырлар суға түспейді. Кендебай ашуланып, сирақтарынан ұстап ... ... Сол ... сол ... ... қызы Кендебайға
«Айрылғырдың суы айрыл» десең ортадан жол ашылады дейді.
Екінші ... ... ... атқа ... ... бір ... сиыр бағып жүрген Тазшаға жолығады. Ол «Сиырлы ... ... жүр ... ... ... ... сиыр бағады. Өзеннен өту үшін, үлкен
қызыл қасқа сиырға мініп алып, «Бастағыштың ... ... деу ... ... «Сауылғырдың сиыры, сауыл», ... ... үшін ... ... деу керек екен.
Үшінші мысал. Құйын батыр бір ағынды судың арғы ... мың ... ... таз ... ... ... Ақбар деген хандыкі екен.Бұл
жерде де «Байланғырдың бұзауы байлан» деген сөз айту керек екен.
Төртінші ... Бір ... ... ғайыптан пайда болған көпір арқылы
өтсе, арғы жағында бір шал түйе бағып жүр екен.
Осы төрт ... ... ... ... ... сюжеттік схемасын
көрсетеміз.
1. Төрт қаһарман өзен жағасына келеді. Оның жағасында сиыршы ... сиыр ... ... Қаһарман сиыршының орнына, соның киімін киіп сиыр бағады.
3. Сиырларды арғы бетке ... үшін ... бір сөз айту ... ... ... бір ... ... соң сиыр иесінің қызына
үйленеді.
Біздіңше, Керқұла атты Кендебай ертегісінде Кендебай кішкене баланың әке-
шешесін жаудан босатып алып ... уәде ... Сол ... ... ... алдынан бакташы шығып, Кендебай оның киімін киіп жүре ... ... суы ... ... сөз табыстыру қызметін атқарып
тұрған сияқты. Батырға тән ... ... ... ... ... жету.
«Алтын сақа» ертегісіндегі мыстан кемпірдің өкпе болып суда жүзіп жүруі.
Ол өкпе бір байдың ... ... ... Осы мотив жайлы С.Қондыбаев
мынадай тұжырым айтады.
«Ертегілік эпостық ... ... ... екі ... ... ... «қалыңдық әперу») төңірегінде өрбиді. Сондай-ақ, бұл кемпір-сумен
байланысты: суда өкпе болып жүзіп жүреді, ... суға ... ... кетеді, ереннің жанқоймасы-семсерді суға салып жібереді, қалыңдықты
қайыққа мінгізеді. Осыларға қарап-ақ, біздер ... ... ... аламыз. Ол- су стихиясымен байланысқан (су немесе су ... о ... бала беру мен ... беру ... ... отыратын
ежелгі қатын – тәңірие. Біз оны «Қал әже» дейміз. Ол-су ана. Су ана мен от
ана, яғни Хал әже мен Ал әже ... тегі ... ... ... ... екеуі о бастағы бір бейнеден-(шығып
дамыған мифтің дербес) рудың туп ... ұлы ... ... ... дамыған
мифтің дербес бейнелеріне айналған. Сондықтан екеуінің де ... ... ... тұсы аз ... ... дәстүрдің сақталған
дәуірінде-ақ олардың бейнесі бір-біріне сәйкестендіріп те немесе керісінше,
тек екі ғана ... ... ... ... ... ... ... бейнелер түрінде көрсетілген де шығар. «Ұзақ уақыт үлкен
территория, қаптаған тайпалардың араласуы, ... ... ... ... ... күні дәл ... ... емес жағдайда
олардың қай ортада, қай уақытта, қай тайпада нақты қандай есімді, қандай
кескінді, қандай ... ... ... ... ие ... ... айта ... анық. Сондықтан тек негізгі мифтік бейне қаңқасын
көрсетумен шектелеміз»[34,71].
«Вода-один из ... ... из ... ... мир»,-деп
көрсетеді символдар сөздігінде. Атақты грек философы Фалес б.з.д 6ғ барлық
тіршіліктің бастауы-су, ал жер ... ... ... ... деген еді.
Көптеген халықтың мифтік әңгімелерінде әлем жаратылғанға дейін жер бетін су
басып жатқан ... ... жиі ... ... ... ... ... топан су, әлемді топан су жайлады т.б деп ... ... ... бір ... ... ... шумер халықтарының әңгімелерінде құдай аспан мен жерді суда ... ... ... құбыжықтан жаратты деп айтады.
Австралия халықтарының мынадай әңгімесі бар: ... ... ... ... кезде жер бетінде үлкен сілкініс болып, жер бетін топан
су басады. Өте ... жел ... ... шаң ... ... ұзақ ... ... Бір заматта адамдарға ауа жетпей, олар өле ... ... ... ... жерді су басады.
Таудың ең биік шыңына шыққан адамдар ғана тірі қалады. Жер бетіндегі су
тараған соң, бұрын-соңды еш адам ... ... ... ... жүр ... ... бар ... жазық далаға, жазық жерлер таулы жерлерге ауысқан
екен дейді.
Күннің шығу бағыты да ... ... ... су ... ... ... шығып, оңтүстікке бататын болса, топан судан соң шығыстан
шығып, батысқа бататын болыпты дейді ... ... ... әлі ... ... ... ... өз алдына
зерттелмей келе жатқан саланың біріне мифтік әңгімелер жатады.Тек соңғцы
кезде С.Қасқабасов, ... ... ... бар ... ... ... ... жазып жүр. Әлемнің жаратылысы туралы қазақ мифтері ... ... ... ... ... ... сияқты. С.Қасқабасов мифология үш
сипатта болатындығы ... айта ... ... топан су туралы мифтер
жататындығы турасында былай ... ... ... су туралы мифтер. Мұнда
дүниенің қирауы мен ақырзаман жайында баяндалады. Түптеп келгенде, ... ... ... қарапайым үлгілері сонау алғашқы ... ... және ... ... ... ... ... Жалпы,
заманақыр туралы мифтердің бізге жеткен классикалық үлгісі- ... ... Бұл ... алғашқы қауым тұсындағы эсхатологиялық мифтердің
негізінде ... ... ... діни ... ... өзінің алғашқы
«танымдық» сипатын діниге ... ... ... құлиеленуші
мемлекеттегі көпқұдайлық діннің негізгі ... ... миф ... дін ... ... ... ... үшін жазалағаны
жайындағы мифке айналған» [7].
Көптеген аңыз әңгімелерімізде кездесетін бұндай ... ... ... ... ... ... тағы да бір ... мағынасы ол адамдар мен өсімдіктерге өмір
сүру үшін қажеттілігі. Әлем халықтарының ертегілерінде өлейін деп жатқан
адамның аузына тірі су ... ... ... ... ... ... «Жэхэ бұлағы» немесе «Ыстық көл қайнары» деген ертегісінде Цзи Жун-
Син деген тәуіп өліп, оның ... Шан Туң ... ... ... иелік етеді. Ауруларды емдейтін шөбі таусылғандықтан шөп іздеуге
шығады. Сонда оның түсіне қария кіріп, былай ... Шан Туң, ел ... ... үшін оған елің де, ... да ... тек ... тау-тастағы шөптермен жалғыз өзің қалың елді емдеп,
апаттан сақтап қалуың қиын. Енді сен ... су» ... суды ... оны
шөпке қосуың керек. Әйтпесе еңбегің еш кетеді,-дейді.
-Ата «тамырсыз су» ... ... ... су? Оны ... ... су» ... әлем жаратылысындағы осы жарық дүниені ашқан
ұлығымыз ... ай мен ... ... жер мен ... нұрын араластырып
99 тәулік қайнатып алған ем суы. Бұл су 99 түрлі ауруға ем. ... ... Оны табу үшін ... қауып-қатер болса да именбейтін, қиындықтан
тайсалмайтын ер азамат керек!-дейді [19].
Аман-есен тамырсыз суын алып, қайтып келе ... ... ... Шан
Туңға арамдық ойлайды. Шан Туң «тамырсыз ... ... ... алып қашу үшін ... ... ... ал ... нөкерлері
болса ол үңгірді топырақпен жапқызып тастайды. Шан Туң ... ... соң, ... ... ... ... арқылы сыртқа шығарады. Құбырдан
бұлақтай атқылаған су жинала келіп, шағын ... ... ... ... ... ... ... оны Жэ-Хэ деп атап кеткен екен. Ал оның
қайнар қөзін ... Чуан ... көл ... дап атап ... Қытайдағы
қазіргі Жэхэ өзенінің төркіні сол бұлақ деген болжам ... ... ... ... ... де өлім ... ... тірі су әкелу керек болады. Сонда кіші ұлы тұрып «егерде
мен осы тірі суды ... ... ... әкем ... ... ... ... деп ойлайды.
Ағайынды үш жігіт үш жаққа тарап кетеді. Екі ағасына жол ... ... ... кішкене адам) кездеседі. Екі ағасы оған мән де
бермейді. ... ... ... ... жай ... ... ... таяғын беріп, былай дейді:
-Бұл таяқша сен іздеген тірі суыңа апарады. Діттеген жеріңе ... ... рет ... ... Есік ... соң қарсы алдыңнан екі құбыжық шығады.
Ауыздарын аша бергенде қолыңдағы тамақты бер. ... соң ... ... ... ... ал да есік жабылмай тұрып тезірек шық,-дейді [37,423].
Дәл осындай мотивті ертегілер қазақ халқында да бар. Айталық, «Әбдрахман
патша» ... де ... үшін тірі суды ... ... ... кетеді.
Сонда әкесі:
-Сапарың алыс, әрі қиын балам. Бетің-Шығыс, екі патшалықтан өтіп, үшінші
патшалыққа жетсең, онда үлкен ... бар. ... іші ... ... ... ... ортасында шешек атқан гүл, гүлдің жанында екі тұма ... су, ... тірі су. Сол ... төрт құс ... ... ... ал, содан соң екі судан да толтырып құйып ал дейді үлкен ұлы
Ахметке. Бұл ертегіде де ағайынды бауырлары ... ... ... ... бірақ өзінің мақсатына жетеді [11,86].
Алғашқы қауымдағы адам санасында судың екі түрлі көрінісі болды.1) Жалпы
жансыз бейнедегі көл, теңіз, бұлақ т. б. 2) Су ... ... бар ... ... ... анимизм. Египеттің Ніл өзені бойындағй тұрғындар
Нілдің тасуы мен қайтуын олар ... ... ... деп ... ... жаны бар, ... жол ... ретінде қарайтынын
еске алсақ, египеттіктердің Нілге, ... Сары ... ... ... ... Ефрат өзеніне не үшін табынатынының
мәнін түсінеміз. Яғни ... су», «өлі су», ... су» ... бір ... ... ... аңсаумен іздейтін болса, екінші жағынан
бұл мотивтердің анимизмдік сарқыншақтары бар сияқты. Үшіншіден, «өлі суды»
іздеп ... ... ... ... ... соңында мақсатына жетіпті
деп кездесетін сюжеттер әлем халықтарының ... қоса ... де ... ... ... ... ... ертегілеріміз
мысал бола алады. Яғни, «өлі суды», «тірі суды», «тамырсыз суды» тауып әкел
деген бұйрық сөздер кейіпкерге ... ... ... ... сан ... басынан кешіріп отырады.
«Күн астындағы Күнікей қыз» ертегісінде ханның уәзірлері баланы киіктің
астына қоятын тақты алып келуге жұмсайды. ... ... ... ... ... ... Бұл ... астына қоятын бір тақ
болады, оның екі қанаты болады; бірі ... бірі ... иік сол ... Киік сол ... ... ... ... ойнағанда, дүниенің қызығын
көргендей боласыз. Сонда ғана балаға сыйлық беруге болады.
Бала мың ділдә ... киік ... ... ... істетіп алады да, еліне
қайтады. Келе жатса, жолында бір ... ... тұр ... оның ... екі құдық бар екен, біріншісінде алтын су, екіншісінде ... су ... сол ... алып келе ... ... бір қанатын алтын құдыққа, бір
қанатын күміс құдыққа малып-малып алады [13].
Дәл осы секілді сюжет «Алтын ... ... де бар. Бала ... ... ... да, ... ... етпекші боады. Уәзірлері баланы қөре алмайды.
Сонда уәзірлері:
- Мәртебелі ... бұл ... іс ... бір ... жері ... жай өмір сүре ... оның дүниеде өзіне лайықты суы болуы керек,
енді соны алдырыңыз,-дейді. Аңқау патша оған да ... ... ... суға
жібереді.
Бала ақылдасып, алтын суды іздеп жолға шығады. Бір ... ... ... ... кез ... Бала шалдан жөн сұрайды. Қойшы шал ұзақ ойланып,
былай дейді:
-Тегі ондай су бары бар, ... оған ... ... соң, ... оңай ... ... арадан қырық күншілік жол жүрсең үлкен дарияға кез боласың,
одан кейін кемеге мінерсің. Дарияның ол шеті мен бұл шеті өте ... ... ... бір оралады. Кеме бергі жағада болса тез өтесің, арғы жағада
болса бір жыл күтуіңе тура келеді және,- ... ... ... жалғап,- содан
соң әрі тағы әрі жүресің. ... тас ... ... ол ... де он тәулік жол жүресің. Қорғанның биіктігі өте ... Ол ... қыз ... және ... да тек әйелден тұрады. Сол шаһарда алтын
сулы көл бар деп естігенмін,-дейді шал ... ... ... ... мүйізді киіктің бір қанаты күміс
суға, екінші қанаты алтын суға ... ... ... ... жұмсаса,
екіншісінде алтын балық жай суда жүзе алмайтын болғандықтан балаға алтын ... алып келу ... ... отырғанымыздай әр нәрсе өзіне лайықты
жерге түссін деген мағынада ... бұл ... ... ... ... ... тұр. Яғни ханның алтын сарайында алтын мүйізді
киік бар, ол киік ... ... ... ... ... ... наным-сенімдерінде, танымында су ... ... әр ... ... христиан дінінде жаңарудың, қайғы-қасіреттен
арылудың белгісі болса, мұсылмандарда мейірімділіктің, ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерінде бұлақ,
көл, теңіз т.б су көздері Жердің ... ... ... Жердің ағып жатқан
қаны деген түсінік бар. Қай елде ... ... де осы су ... ... ... мысалды біз «Ұшар ханның баласы» ертегісінен де
көре аламыз. Бұл ертегінің Жандабатыр деген кейіпкері ... ... ... ... ... ... әр елде ... жатқан қиыншылықтан қала халқын
құтқарып, жанындағы төрт ... әр елге хан ... өзі тағы ... кете ... ... бір шаһарға келсе ол шаһардың тұрғындары
сап-сары ... ... ... ... сары ... ... ... болып
шықты: шаһар халқының пайдаланатын үлкен дариясын бір дәу аударып-төңкеріп
бір шұңқырдан екінші шұңқырға ұрттап құяды ... ... таза су ... бойы ... су ... ... халқы осындай сап-сары болып кеткен
екен.
Жандыбатыр дәуді өлтіріп, қала ... ... ... екен.
Ағын су- мифологиялық дәстүрлерде екі өлшемнің (екі дүниенің) шектесер
тұсы, ... ... ... та, ... ... ... Фольклорда
«өзен» (су, дария, теңіз, мұхит) деген атауларының бірінің орнына бірі
қолданып, ... ... ... өзен (дария) - әдетте, фольклорлық мәтіндерде линиялық сипаттағы
су нысаны сияқты болып көрінеді, ... ... ... ... ... о ... миф «мифтік судың» шеңбер пішінді болғандығын
анықтауға болады. Яғни, бастапқы дәстүрдегі өзен-дария-бастауы мен ... ... ... ағып ... су емес, басы да аяғы да жоқ шеңбер бойымен
айнала ағып жүрген шеңбер-су ... деп ... ... ... ... ... деп те, ... (теңіз) деп те айтыла береді.
Яғни, фольклорлық мәтіндерде өзеннің (дарияның) ар жағына, басқа дүниеге
өту дегеніміз- іс жүзінде шеңбердің ... ... ... ... дегенді білдіреді. Шеңбер сызығы- өзен ... ... ... өзі ғана емес, шеңбердің іші түгелімен су айдыны болып есептелсе,
онда оны «көл» (теңіз) деп атайды. Бұл ... ... ... ... көл
(теңіз) астына түсу болып есептеледі, кіндік нүкте де су астында ... ... ... су асты ... баруы да іс жүзінде өзеннің
арғы жағына өту оқиғасымен бірдей болады.
«Адам болған жылан» ... ... ... ... ... Құрман
қойшының тапқан табысы киіміне жарымай, сол ... ... ... ... ... қойшы бір күні қойын бағып тұрғанда төрт-бес шақырым жерден
жанған от көрінеді. От ... ... тұра ... қойшыға қарай
тартады. Құрман қойшы ойлайды, «апырмай, мынау от қалай тартады. От болса
жан-жағына ... ... еді және қара ... ... еді. Ал мына от жайылып
жанбай, тура тартып келе ... ... деп ... әлгә от ... ... ... жанына келеді. Анықтап қараса, оттың ... бір ... ақ ... ... ... ... ... сол жыланды оттан
аман алып ... ... ... ... адам ... шыға ... де, Құрман қойшыға өлімнен
құтқарғаны үшін ... ... ... ... мен ... ... Араға
біраз уақыт салған соң, Құрман қойшы ... ... ... ... ... ... ... от не, сол маған жұмбақ, соның сырын маған айтыңызшы»,-
дейді. Сонда ауыр бір ... ... да, ... ... «Ол мені ... ... еді, өзі аса сиқыр адамы еді, мені ... ... ... ... ... маған сиқыр оқуын оқытпады. Бір сиқыр кітабы бар
еді, сол кітапты өзінен тастамайтын. ... ... әр айда бір ... еді, мен сол ... ... ... алып оқи беретін болдым,
айына жеті күн сабақ оқимын, ол ... ... ... ... қоямын. Сонан
қойшы, сиқыр кітапты түгел оқып бітуге жақындадым, бірақ жылан болу және
қайта адам болу ... ғана тез ... ... ... ... ... ... жақындағанда молда айтты: «Оқуың бітуге жақындады, енді сен
үйіңе қайтасың»,-деді. Мен оқуды бітіргеннен кейін ... ... әлгі ... кітаптың бәрін жатқа біліп алу еді. Мен үйге ... әлгі ... ... кеуілі бар екен деп ойлапты, бір күні маған әйел
бол дегенді айтты. Мен ашуланып, оны тышқан етіп ... Ол ... ... ... сонда ғана білді де, бармағын тістеп қала берді.
Мен кітапты алып, еліме қайттым. Өзімнің сүйген кісіме қосылдым. Кейін
әлгі кітапты ақ ... ... ... салып қойдым. Сөйтсе әлгі құзғын молда
соны бағып жүріпті де, теңге тесіп кіріп, адам болатын қағазын жеп, ... ... Түн ... ... ... біреу ыстық суды шашып жіберді,
көзімді ашып қарасам әлгі молда шалыма пышақ салып өлтіріп, енді мені ... ... Сол ... мен тез ... ... бола қалдым, Сөйткенде әлгі от
болып лап етті де, мені қуа жөнелді, ал сен ... оны ... ... ... ұғымында фольклор мен әдебиеттерде «От» бейнесі жиі қолданыс тауып
отырады, бірде дүлей, бірде жойқын күш ... ... жоқ ... ... ... өмір беретін құдай есебінде т. б түрлі бейнеге ие болуының
көрінісі осындай мысалдардан көреміз. Бұл жерде жойқын күш иесі әрі ... ... ... бір ... бәйбішесі өліп, тоқал алады.
Тоқал неше түрлі сиқыр оқуын ... ... ... ... ... ... ... болады. Бір күні тоқал қатын бәйбішеден туған қыздың тоқыған
өрмегін ағаш арасына ... ... Ағаш ... ... ... ... ... болып жыртылады. Түн болады. Әлдеқайдан от жылтырайды, соған
қарап қыз жүре береді.
Тоқал шеше қызды өлтіреді. Өлген қызға бір ханның ... ... ... ... да, оған ... Тоқал шеше мұны да көре алмай, екеуінен
туған баланы бауыздап, бауыздаған пышағын қыздың жастығының ... ... ... хан да, ханның баласы да еш шындықты біле алмай, ақырында
өз келіншегінен көріп, ... ... ... ... ... ... ұстатып, келіншегін қаңғыртып жібереді. Келіншек мидай далада ... ... ... жанған бір үлкен өртті көреді. Өрттің жанына келсе, бір
жылан бауыздалғаан баласын алып келіп, ... ... отқа ... ... бойда әлгі жыланның бауыздалған баласы тіріліп шыға ... ... ... ... ... тірілгенін көреді де, бұл да ... ... отқа ... кеп ... Сәл уақыттан соң келіншектің
баласы да тіріліп шыға келеді. Келіншек пен бала ... ... ... ... жеп жүре ... ... тек адам ... болмысының, тұрмысының түрлендірушісі ғана
емес, сонымен бірге от ол өмір. Ертегідегі ... ... отқа ... ... тірілтіп алуы-келіншектің өмірінің жалғасуы, ... ... бір ... ... ... Рим ... ... Туллия жайында. Тарквиния патшайым өзінің
күңінен мынадай жайтты естиді. От құдайының ризалығын алу үшін күңі ... ... ... ... пісіреді де ошақ жанына ... Отқа ... ... ... тәнін көреді. Сонда патшайым ол нәрсенің тегін емес
екенін, күңіне той киімін киіп, ошақтың ... бір күн ... ... Сол ... ... күңі екіқабат болады да, уақыт өте келе ... ... ... Туллия дүниеге келіпті деседі. Бұл бартін ... ... ... ... ... аңыз. Шығаратын
қорытындымыз; отбасы тарихының тереңде жатуы.
Ертегілерде оттың еліктіргіш, жалт-жұлт етіп кейіпкер ... ... ... де бар. ... ... ... алма» ертегісіндне
патша ескіше қазақ кітабын ашып отырған кезінде «адам баласы қанша жүйрік
болса да, ... ... десе оңай ... деген сөздерді тауып алады.
Сонсоң «мен өзім бірсыпыра елді ... ... ... артық, маған не
кемшілік бар» дейді. Сөйтіп отырғанда көшеден айқай шығады.
Бір уәзірі келеді де: «Бір ... ... не ... білмеймін.Соны
патшам, сізге көрсетуге келе жатырмын»,-дейді. Патша далаға шығып қараса,
заулап жанып бара жатқан отты ... ... ... ... әкел»,-
дейді. Патша дүлділіне мініп алып, тұра қуа ... ... да ... ... ... ... ... Жетіп келіп қараса, жүні сусылдаған алтын
киік екен. Әлгі жарқыраған от сол киік болып шыққан екен [12,276].
Соншалықты айтып, ... ... ... да ... ... ... ... көреміз. Аспаннан жарқыраған от келіп, бір ... ... ... ... жарқыраған отқа қарай жүре берді т. б осы ... ... ... атақты «Керқұла атты Кендебай» ертегісін талқылап көрелік.
Кендебай жетім баланың әкесі Мергенбай ... ... ... ... ... Кендебай күн жүреді, түн жүреді, ай жүреді, апта жүреді,
бір жерлерге келгенде аспанмен тірескен бір биік тау ... ... ... ... атқа тіл ... ... ... «Достым Кендебай,
іздеген жоғың алыста емес. Біреуі емес, екеуі де осы жерден табылады. ... әрі ... ағып ... ... ... Өзеннің ортасында бір арал
бар. Ол аралда адам перісінің ханы тұрады. Сенің қолыңдағы алтын кебіс ... кіші ... ... ... баланың әке-шешесі де осы ханның қолында,
олар терең зынданда жатыр. Зынданның аузы ... оның ... ... өзен
құйылған терең дарияның түбінде жатыр. Адам ... оның ... ... ... арғы ... сиыр ... жүрген зор денелі адам бар. Ол
жорықта қолға түскен адам, қазір ханның құлы. Ол ... ... ... бер де, ... өзің киіп, сиырын бағып қал. Менің қажетім ... мына ... ... ... кешке жақын өзеннен сиырларды айдап өтейін десе, сиырлар ... ... ... ... ... ... ... суға лақтыра
бастайды. Сонда оқиғаны көріп тұрған ... кіші ... «Әй, ... ғой ... неге ... ... суы ... деп неге
айтпайсың?»,-дейді [13,34].
Кендебай: «Айрылғырдың суы айрыл!»,-деп еді, өзеннің суы екіге айрылып,
ортадан жол ... ... өтіп ... құйрықтың қылын тұтатқан кезде Керқұла ат
жетіп келеді де, былай дейді:
-Анау жалыны аспанға шығып жатқан от ... ... ... ... сол
дарияның ар жағында. Біз құлындарды соңымыздан ертіп отырып, манағы ... ... өте ... айналып жүруіміз керек»,-дейді [13,35].
Кендебайдың іздегені өзеннің арғы бетіндегі аралда болып шығады. Өзінің
атының көмегімен аралға жетеді. Елінің атақты ... ... ... ... мал мүлкін де қайтарып алады. Келтірілген мысалдағы судың ... ... ... Бұған Кендебайдың:
-Бұдан бірнеше жыл бұрын сіздің ... ... ... ... ... қолға түскен батырымызды байлап алып кетіпті. Міне, ... ... ... ... ... ... мынау: бір күні малда
жүргенімде аспанда ұшқан алты ... ... ... кебісі менің
қолымда қалды. Сол алтын алтын кебіс сіздің ... ... Соны ... ... сөзі ... бола алады [13,36].
Ал дарияның жай дария емес от дария болуы да тегін ... ... ... өту, қиыншылыққа төзу (от дариясынан өту, От тауынан өту т. б)
батыр менен оның тұлпарына ... ... ... ... ... ... ... Күнікей қыз» ертегісінде де бар.
Адамзат тарихында оттың атқаратын қызметі өте көп. ... ... ... ... қызметі қараңғыда қорқынышты ... ... ... ... ... керек болатын сол алғашқы
дәуірлерде ең ... ... ... өзі ... ... ... Содан соң
адамзат баласында от зұлым күштерден, жыртқыш ... ... ... ... ... отты ... ... Оттың жаратылысы туралы миф,
ертегілер қай халықтың фольклорын алып ... да, ... ... Бір ... отты ... ... алып кетеді, біреуінде кішкене құс
немесе қарға ( әсіресе Австралия халықтарының ... ... ... ... ... ... ... деген сюжеттер кездесіп жатады.От пен
күн екеуі ағайынды болыпты деп басталатын ертегілер де бар. Мәселен, Чагга
халықтарының мына ... ... ... жас бала ... ... кихомбо талының кішкене бөлігінің ортасына
қойып, жебені бар күшімен айналдыра бастайды. Жебенің қатты қызғанын қызық
көрген бала айқайлап, достарын ... ... ... ... ... ... жиналған соң, қолындағы қызған ... ... ... ... ... ... одан ... айналдырған кезде түтін шыға
бастайды. Түтіннен от шығып, қурап жатқан шөпке түсіп, үлкен өрт ... ... ... ... ... ... шыққан соң, сол елдің халқы отты
«Вово» деп атап кеткен екен ... от ... ... адамзат білетін болған екен. Олар сол халықтан
отты сатып алып, жер бетіне таратқан екен.
Тағы да бір ... ... ... ... күн ... жер ... адам болып
өмір сүрген екен. Оның бір қолтығының астынан жарқыраған сәуле шығып тұрады
екен. Қолын көтергенде жер бетін ... ... ... ... басыпты
дейді. Күндіз сол жарық сәуле ақ түсті, ал түнде от секілді қызыл ... ... ... бір әйел былай дейді:
- Балаларым! Күн-адам қатты ұйқыға кеткенде оны көтеріп алып, жоғарыға
лақтырып жіберіңдер,-дейді.
Балалар әйелдің айтқанын істейді де, ... ... ... Сол ... ... мәңгілік қала бер. Өйткені жер бетіне сенің жылуың
керек. Бізге көрінген кезіңнен бастап, қараңғылық бізден қашатын ... ... ... мына ... ... мына ... ... аударайық.
...Айлар өтіп, жылға жақындағанда Кердала жазығының шетіне ілігеді.
Шілде. Құмды боран. Сусыз шөл. Ат болдырады. ... ... ... ауыз
шаюға су шықпайды. Қалың топ қойша маңырап, қозыдай шулайды. Жер ... қол ... ... ... ақ ... ... жер ... Балам, бұл неғылған шу, қандай заман болды? - деп ... қарт ... ... ... ... ... сөйлеп, Толарсақтың қасына келгенін сезген соң:
– Әке, апат болды. Кердаланың шөлінен адам да, мал да ... ... ... ... су ... Алып келе жатқан
ауыз су таусылды.
– Саспа балам! Қайратыңды жина, менің айтқанымды ... ... да, ... ... ... ... ... ере бер. Сиыр шұбап
барып, бір жерге тоқтайды. Мұрындарын шұйіріп, ... ... ... ... жата ... Сол жерді қазсаң, су шығады.
Толарсақ әкесінің сөзін ұғып алады да, сандықты ашып, ең соңғы бар ... ... ... Шөл ... жата беріңіз,-дейді.
– Балам, жер қазсаң, шөлдейсің, суды өзің ала кет. Ең болмаса
тына-тына жұтып, сусыныңды қандырып ал,- ... әке ... Мен суды өзім ... шығарып ішем ғой, әке, - ... ... ... ... ... ... ... - қоңыр
көлеңкеге қарай шұбаған сиырлар құм сағыздың түбін иіскеп,
ақырып - бақырып жата ... сол ... ... қазады. Суы мол, тастай суық және тұщы. ... ... да шөлі ... Ата сыйлап, оның ақылын тыңдаған бала мал мен
жанды ажалдан құтқарады [12,21].
Әйгілі “Қозы ... - Баян ... ... ... мен оның ... даладан құтқарушы Қодардың құдық қазып, су шығаратын мотивіне ұқсас.
Белгілі бір ... ажал ... ие ... ... су, көп жағдайда ен
далада кейіпкерлерге берілетін сынақ есебінде де кездесіп ... ... ... ... ... ... қара күшінің дәрежесін білдірсе, аталмыш
ертегіде Толарсақтың ... ... ...... мына бар ... ... аударайық. Әдеттегі
қойшы хан қызын алу үшін сынақтан өтуі ... ... ... Осы ... ... бар, ... үстінен тіке өт, қыз ... ... ... бұлғап шап, сол кезде алдыңнан су үстінде көпір тұра
қалады да, артыңнан сына берер, жолдастарыңмен ... ... - ... ... ... ... ... барлығы да ертегілік
ана дүниенің арасында ағып жатқан қауіп қатері мол дарияның ... ... ... ол бұл ... мен о ... ... өлілер
елінің арасындағы “лаулаған отты”, “қайнаған сулы”, ... ... ... ... Ал ... архетип осынау қауіпті дария ғаламды
қоршай ағып ... су ... ... ... ... ... басты ерекшелігі
“ол арқылы бұ дүниеден о дүниеге өтуге болады да, кері қайту мүмкін ... ... өту үшін ... не ... ... ... түсінік Америка мифологиясында бар. У. Салливанның еңбегінен біз
көпір мотивінің кечуалық (оңтүстік ... ... ... атапасы,
алгынкин, дакота т. б. халықтарының мифтерінен көреміз. 1) ... ... ... ... 2) арғы ... осындай мотивтің болуын
иран немесе ислам келтірімдерінен, “солардан ... ... деп ... тым ... ... ... ... ісіне көмегін береді.
Адам өлгенде жаны рухқа айналып, әлдебір өзеннен ... ... ... ... ... ... Жүзіп өту (балық болу).
2. Ұшып өту.
3. Көпір арқылы өту.
4. Атқа мініп өту.
5. Итке мініп өту.
6. кемеге (қайықа) мініп өту.
“Қали мен ... ... ... “Бай мен кедей баласы”, “Төлеген мен
Назипа”, т.б. ертегілерінде осылардың өту мотивтері бар.
У.Салливан перулік - экводорлық ... ... ... ... ... көрсетеді. “Өлген адамның рухы әлдебір күрілдеген
өзенге апаратын жолдың басында ... ... Қара ... ... ... ... өлген ата - бабалар еліне алып кетеді. Егер адам тірі кезінде итке
қиянат еткен болса, онда ол ... ол ... өте ... ... – дейді
[37,430].
“Ескендірдің Әбұлхаят суын іздеуі” ертегісінде Ескендір ақылшыларымен
ұзақ мәслихат құрған соң Әбұлхаят суын, яғни, өмірі ... суды ... ... аттанады. Біраз жол жүріп шөлден өткен соң Ескендір
жолдастарын ертіп, бір ... ... келе ... ... ... шөптің арасынан
“Ескендір, қайда барасың?” - деген дауыс естіледі. Дауыс ... ... ... бір адамның қураған сүйегі жатыр екен. Соған Ескендір:
- ... суын ... ... - ... ... әлгі саудыраған қу сүйек
айтады:
- Мен сол Әбұлхаят суын ішіп, осы азапты ... ... ... ... ... ... да, ... шамасы келмей қалады
екен. Ет, ... ... бір - ... ажырап, қу сүйек болып, азап
тартып жатқаным мынау. Әбұлхаят суын ішкен адам ... ... ... Менің басымнан кешкенім осы, - дейді. Ескендір ойланып
әрі Әбұлхаят суын таба ... тек ... ғана суды ... ... Сол ... суын ... адам, яғни, Қызыр пайғамбар
әлі тірі жүрген көрінеді.
Мәңгі жасару, тірі жүру мақсатымен кейіпкерлер ... ... ... ... су”, ... су”, “Әбұлхаят суы” т. б. деген сияқты сулар ... ... ... түсінігі. С. Қоңдыбаев былай дейді:
“Нұрдың абстрактылы ... ... ... ... ... Яғни, нұрдың нәрі. Силлевелдық деңгейде осы ылғанды мифтік
су (“тірі су”, ... ... ... б.) ... ... ... ішірткі
(снадобье), эликсир, нектар, бал, сүтті сусындар (қымыз, айран, сүт, хаома
(сома) т.б. түрінде кездестіруге ... ... ... ... ауызекі, жазба мәтіндерінде мынадай түрде беріледі:
1. Қайнар, қайнар - көз, көз (бұлақ), ... ... ... ... ... ... ылғал өзен.
5. “Сұйық түріндегі киелі қасиет” деп көрсетеді ... ... деп ... ... өзен бар. ... ... деп
отырғанымыз жерді, ғаламды қоршап жатқан өзен. Бірақ нақты мифтік дәстүрде
идеал тұрпаты сақталмады, тек кей сипаттары ... ... ... бір ... ... ағып, ежелгі мифтік
танымда ол ... ... өте алыс ... символы”, - деп
түсінген.
“Ригведада” Раса өзені демондарының сиыр ұрлауы жөніндегі мифте аталады.
Үнді мифологиясында “панилер” деп атаған ... тобы ... ... ... оның ... бірінің есебін “Пани” деп атаған. Міне, осы
панилердің сиырлары бар, олардың ... ... ... Агни және Сома
сияқты әртүрлі тәңіршілер тартып алады. Немесе ... ... ... ... ... ... Раса өзенінің арғы бетіне алып ... ... ... ... Бұл ... ... мезет - сиыр бағушылар
немесе сиыр ұрлаушылардың ... ... ... арғы ... ... ... Бұл ... елімізге қазақ ертегілері арқылы
реконструкцияланып ... ... арғы ... сиыр ... мотивін
еске түсіреді.
Қазақ ертегілері мен әлем ертегілерінде құдық мотивтері кездеседі. Яғни,
кейіпкерлер құдыққа түсіп кетіп, сорын немесе бағын тауып ... ... ... оның ... ... халқының “Госпожа метелица”
ертегісіне ... ... ... екі қызы ... Әдеттегідей өгей қызын суға жұмсайды.
өгей қыз су алайын деп ... ... ... ... алып, жылап үйіне
келеді. Өгей шешесі ұрсып-ұрсып “Қайтсең де тауып әкел” - ... ... ... ... ... ... түсуге мәжбүр болады. Құдықтың түбінде екі есік
тұрады. Есікті аша салған еді, өгей ... ... ... аралас жауын құяды.
Жауынның бүкіл қыздың үстіне сіңіп қалады да, өгей қыз жарқырап жүре береді
[37,514].
Біздегі “Жақанша” ертегісінен үзінді келтірейік. ... бар ... ... болады да шешінейін деп жатқанда, бір адам айқайлайды ... ... өте ... ... суы ... ертең өт,” - дейді. Ертеңіне
тұрса, суы құрып қалыпты.
- Кесерлер күнде балық ... ... ... күн ... ... аулай
берген соң, бар суы құрып, бір күн ағып, адамы бар күн ... бір ... ... - ... жыртылған Жақанша жылап келе жатып, бір құдыққа тап болады. Сол
құдыққа ... Үсті - ... ... ... ... тегіс жазылады
[12,146].
Сондай-ақ «Қасиетті құдық» ертегісінен мына үзіндіні ... ... хан бір ... ... бір ... ... ... бір құдық табады. Ол
құдық қасиетті екен.
- Балам сен осы қасиетті құдыққа бір ту ... ... тұр, - деп ... екен ... ... ... С. ... “Нұрдың абстрактылы сұйық
тұрпатында” болуы деген сөзін басшылыққа аламыз. ... ... ... бұл ... нұрдың көрсеткіші жақсылыққа жеткізу мақсатын көздейді:
1) Өгей шешесінің ... ... 2) ... ... ... халқымыздың өзіне тән наным-сенімдерінің көрінісін көреміз,
сондай-ақ қасиет дарыған құдыққа нұрдың әсер ... ... емес ... ... ... бала ... ... жалғызын
Жанынан қорқын берді атам, - деп басталатын “Ер Төстік” ертегісінен
келтірілген ... ... жайы ... ... аты атап ... сор,
кеір, қайғының қызметіне ие болып тұр.
“Күн астындағы Күнекей” қыз ертегісінде кездесетін “От тауы” ... ... ... ... ... ... вулкан болуы мүмкін дегенді айтқымыз
келеді. Себебі, алғашқы адам санасы қалыптастырған ... ... тек ... ... ... жоқ. Көзге көрініп тұрған, өздеріне
үрей туғызған, тылсым дүниелерді негіз ете отырып әңгіме туғызып отырған.
Сол ... ... бірі “От ... ... ... ... ... сұлу қызын
немесе жақсы нәрселердің нәрселердің барлығын осы ... ... ... ... ... Ал ... жерінде қазақ ертегілерінде жанартаулар
қайдан жүр деген заңды сұрақ туады? Түптеп келгенде мифпен ... ... ... ... тек қана ... ... ... орыс халқының танымының
жемісі емес. Халық өзі отырып алып, осындай жерде, осындай ... ... миф ... деп ... ... ... т. б. елде жанартау
т.б дүниелер ертегілерде сөз ... ... және ... ... жеріне “От тауы” болып келуі мүмкін. Ал біз оны тек қана символдық
мағынасын түсініп жүрген шығармыз ... ... ... ... ... әлі
де зерттеуді қажет етеді.
Горький ертегі фольклорының қасиеттерін зор бағалау жолында ... сол ... ... мол тұлғалы, келісті, кескінді болып
қалыптасатынын айрықша атап көрсетеді. “Кейіпкерлердің ең ... ең ... ... ... ... ... түрлері - типтері фольклорда,
еңбекші халықтың ауыз әдебиетінде жасалған. Геркулес, Прометей, ... ... ... Иван, өлілерді жеңетін Петрушка сияқты көркем
бейнелерді жасауға халықтың ақыл-ойы мен ... ... ... ... ... ... туғызушының болмысты жасауға, өмірді
жаңғырту күресіне тікелей қатынасы болғандықтан деп білу ... ”, - ... ... ... ... ақыл - ойы мен сана - ... ... қатынасатын болса, әлем әдебиетіндегі Гелиос (Күн құдайы), ... ... ... ... қазақ фольклорында кездесіп отыратын “От
Ана”, су перілері, от иесі, су иесі, үббе т. б. ... ... бір ... от пен су ... ... ... ... деп айта аламыз.
“Патша мен бүркіт” ертегісінде бір патша сиқырлы қобдишаны ашып қалса,
ішінен қаптаған мал шығып ... ... не ... ... ... бір кісі суды қақ жарып шыға келеді де:
- Не үшін ... - ... ... ... ... Егер ... өзіңе ең керекті нәрсеңді беретін болсаң, сандыққа малыңды
салып беремін, - ... ... ... ... күнінде патша өзен
бойынан аң аулап жүрсе, су ... ... кісі шыға ... ... ... ұмытып кеттің бе?”- дейді. Патша ұлын беруге қимайды
[11,166].
Енді “Үббе қаласында болған Аманқұл” ертегісінен үзінді келтірейік.
Аманқұлға қатыны:
- Тамақ ... су жоқ, - ... ... Су алып ... деп, ... алып, дарияға келіп, ... суға ... ... Аманқұл өзі
салқындайын деп суға түссе, үббенің жасауыл кез ... су ... ... [11,265]
Бұл орайда С. Қасқабасов былай деп түсіндіреді: “Көне мифологиядағы рух-
иелер алғашқы қауым мифінде дүниені жаратушы, әрі күллі әлемнің иесі ... ... ... ... ... заманға қалыптасқан
жанрларда да, мысалы ... ... ... ... Яки ... ... кейіпкерлер болып бейнеленеді. Мысалы, бұл ... ... ... ... ... ... әр ... құдайлар болып өзгереді. Сөйтіп, көпқұдайлықты қалыптастырады.
Ал,феодалдық мемлекет тұсында бұл рух-иелер бұрынғы күшінен айрылады. Бұлар
енді ... ... ... ... ... бірқұдайлық ресми дін
байырғы көпқұдайлықты жоққа шығарады. Сөйтіп, енді ежелгі рух-иелер ... ... ... ... ... ... албасты, жезтырнақ, үббе
т.б осы секілді кейіпкерлер. Бірақ соған қарамастан, ... ... ... ... сақталған. Мәселен, Желаяқ-желдің иесі, ... ... ... ... иесі, Сорел-орман иесі т.б [38,171].
Ертегіден өзге ... су мен ... ... су ... ... әлем ... ... болмасын кездеседі.
Көнегрек әңгімелерінде былай делінеді. Прометейдің Девкалион деген баласы
болыпты. Ол Фессалия қаласын ... ... Зевс қола ... ... ... ... ... айтуымен кеме жасайды, әйел
Пирра екеуі де соған кіріп алады. Сонда Зевс ... ... ... ... ... ... тең ... алып кетеді. Девкалион болса өзінің
кемесімен 9 күн, 9 түн ... ... ... ... төбесіне тоқтайды.
Топан су тарқаған соң Зевсқа арнап құрбандық шалады. ... Зевс ... ... оның ... ... ... үшін Герместі жібереді. Девкалион
«жер бетінде адамдар қайта пайда болсын» деген өзінің тілегін айтады. Сонда
Зевстің ... тас ... ... ... асыра лақтыра бастайды.
Девкалион лақтырған тастар еркекке, ал оның ... ... ... ... айналып кетіп отырған екен деген миф кездеседі. ... ... в ... ... ... ... дейді: «Грек халқы
Девкалион мен Пирраға ... ... су ... ... тек ... су
болғандықтан ғана есіне сақтап қалған жоқ. Оларға белгілі бір дәрежеде
табиғат ... ... ... әсер еткен. Мәселен, сол топан су
кезіндегі ... ... ... ... ... т.б. Және де Девкалион
топан суы Темпей шатқалына байланысты болуы мүмкін. Осындай терең шатқалдар
құбылысын түсіндіру үшін ... көз ... өте көп ... ... ... соң топан су туралы мифтерді шығаруы әбден мүмкін»,- дейді
[39].
Осы орайда Эдуард Тэйлордың «мифом ... ... ... ... болады.
Көне үнделіктердің топан су жайлы мына мифтеріне назар аударалық.
Ману деген адамға ... ... ... су ... Жуынып
жатқанында оның қолына кішкене балық түсіп кетеді. Балық айтады: «Мені ... етіп ... мен сені ... ... ... ... ... -
дейді. «Ол үшін не істеуім керек»,-дейді Ману. Сонда балық: «Алдымен ... ... ... ... соң ... құдыққа салып өсір, соншалықты үлкен
болып өскен соң мені теңізге қоя бересің», - дейді. Әбден үлкен ... ... (ghasha – ...... рыба) топан судың болатынын айтып, Мануға
үлкен кеме сал ... ... жер ... топан су қаптаған соң, Манудың
кемесінің жанына әлгі балық келіп, кемені жіп ... ... ... тез жылдамдықпен тартып әкетеді. Манудың кемесін үлкен таудың
жоғарысына қойып кетеді [39,126].
Шығыс Азия халықтарының мына ... ... ... ... ... тайпаларының арасында топан су басталғанда Тауһоу Нан – ... ... ... ... үлкен кемеге мініп, тірі қалады. Кемеге тоғыз
қоразбен тоғыз ине алып алады. Судың қайтқанын білу үшін ... бір ... ... ... отырады. Әйтеуір тоғызыншы күн дегенде соңғы қораз
шақырады. Иненің тасқа тиген дыбысын ... ... ... ... тұрып
жатады. Ол үңгірде әйел мен еркек образындағы рух иелері тұрады екен. Көп
ұзамай қыз ... ... да, оны әйел ... рух бағып жүреді.
Күндердің күнінде баланың ащы даусына шыдамаған кемпір ... ... ... тоғысатын жеріне апарып, баланың ... ... ... ... ... ... ... бала сұрайды. «Мен сенің
бұл тілегіңді бере алмаймын, бірақ мен сені жер ... ... ... ... - ... ол. ... әр ... қыздың баяғы өлген баласының
бөлініп кеткен мүшелерінен жаратылған екен дейді ... әр ... ... ... ... ... ... мәселесі қызғылықты жайт. Қай халықтың фольклорын алып қарасаңыз,
әйтеуір біреуінде ... ... соң ... қайта жаралған немесе тірі қалған
екі адамнан әрі қарай ұрпақ өрбіген. Бір-бірімен еш ... ... ... су ... ... ... ... түсіндіруге болады? Бұл
мәселеге кезінде Дж.Дж.Фрэзер де ... ... ... «Егер кем дегенде
екі халықтың мифтік әңгімелерінде немесе олардың салт-дәстүрлерінде ... бір ... ... ... біз ең ... ... ... анализ
бергенде көзге көрініп ... ... сөз ... ... ... кездесетін дәлелдер мен дәйектемелерді еске (түсіру) ... Әр ... ... су ... ... ұқсастығы бір халықтың
көрші халықпен араласуының нәтижесінде тууы мүмкін немесе жай сәйкестіктер
болуы да мүмкін. Дегенмен, ең ... ... ... ... туады.
Мәселен, табиғаттың түрлі құбылыстары дәлірек айтсақ судың тасуы, жердің
сілкінуі, мұздың еруі т.б. ... ... адам ... ... ... мүмкін»- дейді [39,69].
Жаңа Гвинея аралының мына мифіне назар аударайық. Нденгея деген ... ... ... сайраған даусыменен оятатын ғажайып құсы болады.
Күндердің күнінде екі ... ... ... ... ... өлтіріп қояды.
Сөйтеді де құсты жерге көміп тастайды. Нденгея өзінің Уто деген құлын құсты
тауып әкелуге жұмсайды. Уто ... ... ... өлігі жасырылған жерді
тауып алады. Екі бала өздерінің аталарының қаһарынан қорыққандарынан таудың
төбесіне қарай қашады. Сөйтсе таудың ... ... ... ... ... ... ... Нденгея ашуланып аспанға қара бұлттарды ... ... ... ... су ... басына дейін жетеді. Қала ішіндегі
тұрғындар оның ішінде Нденгеяның екі ... ... ... ... ... жатқан халыққа қайық соғыңдар деген әмір беріледі. Келесі бір
нұсқасында ... мен ... ... ... ... ... алып, суға батып бара
жатқан адамдарға көмек беріпті немесе суда ағып бара ... ... ... ... аман ... Топан судан соң аман қалған адам
саны сегіз-ақ болыпты. Осы ... аңыз ... ... яғни Жаңа
Гвинея халықтарының арасында дәл сондай жағдай қайталанып қалар ... ... ... қояды екен. Бұл қорқыныштан туған дәстүр жақында ғана
ұмыт болған көрінеді [39,119].
Атақты фольклор зерттеуші ғалым С.Қасқабасов ... үш ... ... ... – алғашқы қауымда пайда болған рух-иелік
мифтер. Олар негізінен адамды, адамды қоршаған жер бетіндегі ... ... ... адамдардың өздерінің пайда болуы тарихын
және жекелеген аспан шырақтары жайында баяндалады.
Екіншісі – құлиеленуші мемлекеттер тұсында туып, ... ... екі ... орын ... ... мифтер өңделеді, әрі жаңа мифтер
туады. Сонымен қатар, алғашқы ... тән ... ... ... ... әлеуметтік теңдігі, ру бірлігі, бауырластығы,
кісілердің өзара қайырымдылығы жойылып, олардың ... ... ... ... болып, әлеуметтік, әрі мемлекеттік қанау орныққан шақта, яғни
құлиеленуші және ... ... ... ... ... ... ... аңсаған, оны «алтын ғасыр» («қой үстіне
бозторғай жұмыртқалаған» деген сияқты) еді деп ... ... ... ... ... бір ... дін ... шақта «жұмақ», «пейіш» туралы болып
өзгереді.
Үшіншісі – топан суі туралы мифтер. ... ... ... ... мифтер [40].
Келітіріліп өткен және тағы да келтіретін топан су жайлы мысалдардан
байқайтынымыз жер бетінде түгел адам ... ... ғана адам ... сол адам өзі өмір сүрген дәуір мен ... жаңа ... ... ... ... ... табылады. Құдай тарапынан ол ұрпақ өсіреді
немесе бүкіл адам атаулының анасы немесе ... ... ... ... ... – аясы өте кең ... ... аспан мен жердің жаралуы,
жер бетіндегі объектілердің және аспан шырақтарының пайда болуы, сондай-ақ
жерде ... ... ... ... адамдардың дүниеге келуі
қамтылады.
Ал, әлемнің күйреуі туралы ... ... ... су ... талдаймыз.
Әлемнің, адамдардың, жан-жануарлардың, жер бетіндегі нәрселердің, аспан
денелерінің пайда болған дәуірі әр халықтың ... әр ... ... ... заманда», «баяғыда», «жер кеппей тұрғанда» т.б аталып,
сипатталады. Этнографиялық еңбектерде осындай ... ... «Түс ... ... сновидений») деп атау орныққан.
Дүниедегі халықтардың бәрі де өзінің ... ... ... ... ... ... түрлі мифтер мен әбсана-хикаяттар,
аңыздар шығарған. Олардың көпшілігінде дүниенің адамнан ... ... ... ... ... аспан мен жер, көктегі жұлдыздар мен жердегі
тау-тастар, өзен-сулар, сондай-ақ жан-жануарлар мен жәндіктер ... ... ... ... келгені баяндалады. Бір ғажабы – барлық ... ... ең ... ... тұңғиықтан, шетсіз де шексіз бос ... түбі жоқ, ... жоқ ... ... тұманнан
жаралған болып келеді. Мәселен, «Оу баста қаймағы ... ... ... ... (ең кәрі құдай) болған. Судан Күн құдайы ... ...... ... ... екінші есімі – Хепри, ең бірінші төбе. Ол ... ... ... ... ... әсер еді, әрі әлем ... ... египеттің барлық теогониясы мен космогониясында дүние ... ... ... ... ... ... мұхит болған делінеді.
Ең көне кітаптың бірі – үндінің «Ригведа» кітабында былай делінген:
Жоқ нәрсе де жоқ ... ол ... ... де жоқ ... ол ... ... де, оның үстіндегі аспан да жоқ болатын.
Не нәрсе әрі-бері қозғалады екен?
Қай ... ... ... су еді бұл – ... ... түнек басқан еді оу баста,
Дүниенің бәрі – айқындауға келмейтін түпсіз мұхит еді...
Әр халықтың ... ... ... ... ... түсінуге болады?
«Адам (Гомо)» осыдан екі миллионнан астам жыл бұрын ... ... ... ... бар адам ... Сапиенс) – 80 мың жыл
бұрын пайда болған. Демек, дүниенің жаралғанын адам көре алған жоқ. Олай
болса, ... ... ... ... ... оқиғаларды адамзат қалай
біркелкі, ұқсас етіп баяндайды? Міне, бұл сұраққа ... беру ... ... ... ... келеді.
Атақты биолог-ғалым Эрнест Геккельдің биогенетикалық заңы ... ... ана ... ... ... 9 айда ... миллиондаған
жылдар бойы жәндіктен адам түріне дейін дамыған жолын өтеді екен де, ... ... ... ... ... ... кейін бала алғашқы 1 жылда
адамзаттың еңбектеп жүрген кезінен тік тұра ... ... ... ... қамтиды, ал одан кейінгі 2 жылда бала адамзаттың ақыл-есі
бар Гомо Сапиенс болған заманына ... ... ... ... ... пайда болған күннен бастап дамып, қазіргі ... ... ... ... ... бұл ... ... жедел даму барысында адам (бала) сол құрсақта өткен әр алуан
түрдегі өз ... тән ... ... ... ... ... ... көрінеді. Осы күнгі адамның жан ... ... ... сырт ... ... ... ... өткен әр дәуірдегі, әр сипаттың көріністері. Яғни, адам
бойында тарихи ғана емес, ... ... ... та жады ... ... тұрады екен. Олай болса, кейінгі заманның адамдары біркелкі
етіп, айтып жүрген әлемнің пайда ... ... ... – сол ... ... ізін сақтаған биогенетикалық жадының жемісі болуы
да ықтимал.
Енді мифтерді осы тұрғысынан ... ... ... пайда болуын
биология негізінде сөз етейік.
Дарвин мен Геккель ілімдері бойынша, жан-жануарлардың бәрі (адам да) оу
баста судан шыққан. Су ... әр ... ... ... ... ... құрлыққа шығып, басқа кейіптерге түсіп, әрі қарай дами берген.
Адамзат та ... ... ... Ал, ... яғни Гомо Сапиенс болған
адамның ұрығы да жатырға түскеннен соң 9 ай бойы су ... ... ... ... ... ... жайлы мифтер де осылай. Жерді қараңғылық
қоршаған судың, яғни, түсініктегі түпсіз мұхиттың ішінде ... ... ... (нүкте) деп баяндайтын мифтерде таңғаларлық бір сыр бар. Ол –
Жерге сыртынан, космостық ... ... ... ... ...... де,
шексіз қараңғылық. Сол түпсіз түнек ішінде (Күн ... ... ... ... ... ... ғана ... Ғарыштан ұшып келе жатып,
бірте-бірте Жерге жақындаған сайын ... ... ... ... ... ... нүктелер болып көрінеді.
Топан су туралы миф бір халықтан таралмағаны ... ... ... ... ... ... түгел басып кеткен су тасқыны болмағаны да
күмәнсіз. Олай болса неліктен әр халықта топан су ... ... бұл ... ... заң мен Жердің планета түрінде даму
тарихына жүгіну ... ... ... ... дәлелдеуі бойынша, Жер
бетін бірнеше дүркін қалың мұз басып, қайта еріген. Мұз дәуірлерінде
еріген ... ... ... ... метр ... ... бетін қалың
су басқан. Жылы жақта су бірте-бірте кеуіп, солтүстікке қарай жылжып
отырған. Тірі ... ... мен ... ... суды ... ... ... жерлерде қайта өмір сүре бастаған. Соңғы мұз дәуірі ғылымда
четвертичный немесе антропогендік деп аталады. Бұл ... 2 ... ... Соның аяғына қарай адам жетіліп, Гомо Сапиенс қалпына
келген. Адаммен ... ол ... жер ... ... ... ... ... жәндіктер де өмір сүрген: мамонттар, мүйізтұмсықтар, алып кесірткелер,
зор жыландар, айдаһардар т.б.
Бұл хайуандардың да ... ... ... ... сақталып
қалған. Жер жүзі халықтарының фольклорында неше түрлі фантастикалық хайуан
мен мақұлықтар ... ... – бір ... адам ... ... заманнан қалған генетикалық жүктің өзі болса, екіншіден кейінгі
заман ... ... ... ... сияқты топан су туралы мифтер де – ... Гомо ... ... ... ... мұз ... сол замандағы қалың мұздың еріген
орасан суының биогенетикалық жады ... ... ізі ... әңгімелер.
Кейінгі заман адамдарының санасында биогенетикалық код арқылы сақталып
жеткен оқиғалардың және сол уақыттағы хайуандардың ...... ... ... ... сюжеттер мен кейіпкерлер болып көрінеді. Әрине, оларға
кейінгі дәуірлердегі кісілердің қиялы қосылған, өйткені әлемнің ... ... ... болуы жайындағы мифтер өте кеш, бертінгі заманда туған.
Адам өзін ақыл-есі бар, жан-жағын қоршаған табиғаттан ерекше екенін ... ... ... ... басқа нәрселердің қалай, қайдан пайда
болғаны жөнінде ойланып, неше ... миф ... ... ол ... ... ... ... өмірін, сол шақтағы оқиғаларды өз ойымен қалпына
келтіруге тырысқан. Бұл істе оған екі нәрсе көмекке келген: бірі - ... ... ... биогенетикалық коды да, екіншісі - өзінің ... мен ... ... ол өзі ... ... ... пен қиял-сенімнен
туған өмірді бейнелеп, әңгімелейтін болған.
Түркі ... да ... ... ... мифтерін талдап қарайтын
болсақ, алдымен ұшан-теңіз айналаның бәрі су болғандығы жайлы баяндалады.
Мысалы, әлемнің жаратылысы туралы Алтай халықтарының Эрлик ... ... әлем ... тек су бар екен деп ... «Ежелде тек қана су
бар екен. жер, аспан, ай мен күн жоқ еді. Тәңірі ... мен және ... бар еді. Олар қара қаз ... ... су ... ұшып ... еді.
Тәңірі сол кезге дейін әлі ештеңе жаратпаған еді. «Адам» аяқ асты самал
пайда қылып, суды ... және ... ... су ... Бұл
«адам» өзінің Тәңірден ауыр екенін сезді және суға сүңгіп, тынысы ... ... ... ... ... деп ... ... оған «Жоғары
шық!» деп бұйырды, сосын «адам» судан шықты. Содан кейін Тәңірі «Қатты бір
тас болсын» деп әмір ... ... ... бір тас ... Тәңірі мен «адам»
тастың үстіне отырады. Тәңірі «адамға» «Суға түсіп, топырақ шығар!» деп
бұйырады. «Адам» судың астынан топырақ ... ... ... ... ... судың үстіне атып жібереді де, «Жер болсын!»деп бұйырды. «Адам»
суға түсті де, «Өзім үшін де ... ... деп ... Екі ... ... бір қолындағы топырақты Тәңірге берді. Тәңірі ол топырақты
шашып жіберді.
Қатты жер пайда ... ... ... ... ... ... ... Тынысы тарылып, буынып, өлетін болды. Тәңіріден қаша бастады. Қай
жерге барса да, тек Тәңіріге ұшыраса береді. ... ... «Ей, ... ... ... ... бер!» деп жалбарынады. Алтайлардың бұл мифін
кейінгі өңделген миф қатарында қарастыруға ... ... ... ... ... ... ... алдында күнәға батуы көрініс табады. Екіншіден,
күнә жасаған адамзат қайда ... да ... тек қана ... ... ... ... ... мифке жақын келеді.
Алғашқы қауым мифтеріндегі топан су – әлемді қайта жасаудың ... ... ... ... ... ... өмірінің жаңадан
басталуы да емес. Бұл мифтерде космостық сипат жоқ. Топан су күллі ... ... ол – ... ... ... қаптап кеткен жойқын
тасқын. Адамдар тасқын суда жүзіп, ... ... ... демек, тасқын
бүкіл жер жүзіне жайылмаған.
Бұған қоса, бір ескеретін жәйт: мұндай ... ... ... ... бәрі құрып кетпейді, кейбір, рулар аман қалады, олар тау ішіне,
немесе басқа жерге барып тығылады. Ал, ... ... ... ... ... маймылға айналып, немесе басқа бір кейіпке түсіп кетеді.
Бұл айтқандарға қоса тағы бір мына жағдайда көңіл аудармасқа болмайды.
Кейбір ... ... су - ... жапқан емес, жай тасқын болып
көрсетіледі де, оны ... ... бар ... ... Мұндай топан
суды тоқтататын күш – тек сиқыры зор шамандар екен.
Маңайды түгел басып кеткен жойқын тасқын туралы көне ... миф ... және ... ... ... ... ... әлемді
жапқан топан су жайындағы мифке айналады. Оның ... ... ... ... ... ал ... түрі Библия мен Құранда
кездеседі. Ойымызға дәлел ретінде алдымен алғашқы ... ... су ... ... ... талдаймыз.
Мына мифке көңіл аударайық.
«Бұрын-бұрын, есте жоқ заманда, жер бетінде жойқын тасқын болыпты. Көп
адам опат болыпты. Су бүкіл ... ... ... Тек ... ... ... шыңы ғана аман қалыпты. Каинганги, Кайюрукре және Каме деген үш тайпа
ел сол шыңды паналау үшін сумен жүзіпті. ... адам ... келе ... ... бұтақты тістеп ала жүріпті. Олар осы оттың жарығымен қайда
келе жатқанын байқайды екен.бірақ Койюруке мен Каме тайпаларының кісілері
шаршап, су түбіне ... ал ... ... таудың ішіне кіріп, сонда
орналасыпты. ... мен тағы ... ... ... Крижижинбе
тауының шыңына жетіпті. Олардың бір бөлшегі ... ... ағаш ... орналасыпты. Олар бірнеше күн дәм татпай, енді
аштан өлеміз-ау деп ... ... ... құстар корзинкамен топырақ
әкеліп, ән салғанын көреді. Құстар топырақты суға тастай беріпті. Содан ... ... ... ... ... ... ... құстарға:
«Жылдамырақ істеңдер», -деп, жалыныпты. Саракурлерге көмекке ... Бәрі ... ... төге ... ... үлкен жазық пайда
болыпты. Каингангілер ... ... Ал, ағаш ... ... маймылға айналып кетіпті».
Бұл – рулық-тайпалық миф. Әр ру адамдарының сырт ... ... ... ... ... қайдан шыққанын
баяндайтын мұндай мифтер кейінгі ру мен ... яғни ... ... ... ... қалыптасқан тұсында пайда болады. Мұнда бұрынғы екі
ағайынды адамның ... енді ... ... ... пайдалы аң
мен құсты бір рудың шаманы жасаса, аңдарды ... ... ... ... ағайындылар туралы миф шамандар мифіне ауыса бастаған. Демек, миф
қоғам дамуымен бірге, жаңа ... ... Мұны осы ... ... ... ... ... индейліктердің топан су туралы
мифінен байқауға болады. Бірақ-та, бұл мифтерде топан су ... ... ... көне ... классикалық топан судай емес. Мұнда
мемлекет пайда болғанға дейінгі сана мен мифологияның заңдылығы білінеді.
Ол – көне ... әлі ... ... ... ... әлі ... Сол себепті, мұнда құдайлар жоқ, олар адамдарды
топан су қаптатып жазаламайды. Мұнда су тасқыны болады. Ал оның ... бұл да ... ... тағы бір ... ... ... бір ... келтірсек.
«Баяғыда бір күні су ернеуінен шығып кетіп, біздің жерімізді түгел
басып ... Су ... ... ... да ... ... бір ... болғанын көріпті. Олар бір биік жартастарға шығып
тығылыпты. Көбісі итбалық (тюлень) және құс болып ... Су ... ... мен ... ... әлі ... ... жартастарда,
жағалауда отырғанды ұнатады.
Ол ғаламат судың бізді басып кеткен ...... ... ... ... қалыпты. Олар суды ұстап алып, кері ... ... ... олар олай істей алмапты.
Бір күні су қайтадан көтеріле бастапты – ол тағы да біздің жерді басып
кеткісі келіпті. Бірақ бұл жолы ... оны дер ... ... Олар ... ... түгел біріктіріпті. Ғаламат су мұндай ... ... ... кері ... Сол себепті, адамдар мен жануарлар
еш зиян шекпепті. Содан бері жер ... өмір ... ... мысалда топан су емес, мұндағы су көп жаңбырдың, ... ... ... ... айтқандай, әр жерде болатын су
тасқыны болуы да ықтимал. Ал, ... ... ... тірі ... ... ... су ... идея мен миф құдайлық мифологияда пайда болады. Онда топан
су – ... ісі. ... сол ... ... істеген адамзатты
жазалайды. Ал, рух- иелік мифологияда тасқынға құдайлардың еш қатысы жоқ.
Сондықтан оны ... ... ... ... суды ... де ... болады. Ендеше рух – иелік мифологияда тасқын су ... ... ... ... ие ... онда ... ой ... айтылмайды.
Мифтердің ең көнесінде әлемді, адамды, дүниенің бәрін жасаушы – аса ... ... ... көріне қоймайтын жасампаз қаһарман. Кейін рулық-
тайпалық кезеңнің мифтерінде жасампаз қаһарман қызметін шамандар ... ... ... тропикалық ормандарында тұратын индейліктердің
«Тасқын және өзендер мен ... ... ... ... ... ... ішіне кіріп аман қалған тайпалардың екі шаманы бүкіл ... ... ... ... ... ... мен күлінен ягуарды, одан
соң – құр күлден ... ... ... құмырсқа жегішті т.б. аң-құстарды
жасайды... Ал, Каме шаманы, керісінше, ... ... ... ... мен ... т.б. ... ... пайғамбардың кемесі туралы:
Қазақ халқында айтылып жүрген Нұх пайғамбардың кемесі жайлы ... ... ... ... ... мен Пирра» аңызымен салыстыра
аламыз. ... осы ... ... ... ... екі ... ... Құранда, Інжілде айтылатын яғни, әлемдік діндер арқылы келген
Нұх пайғамбарға байланысты айтылатын версиясы болса, ...... төл ... орай ... мифі. Қазақ ішінде көбіне Нұх
пайғамбардың кемесі Қазығұрт тауына ... ... ... ... ... байланысты да айтылатын варианттар да кездеседі. Қытайда
шыққан қазақтың мифі мен ертегілері туралы ... ... ... ... ... бір ... болса керек, ол үңгірдің үстіне шаншып
қойылған ағашты Қазығұрт атаның моласы дейді ... ... ... ... да, Қазығұрттың басын бұлт шалмайды екен. Егер де Қазығұрттың басына
бұлт шөгіп, көрінбей қалса, қариялар «Қазығұрт қарасын ... деп ... ... ... ... бір жағы тау ... ... бір мифте оның топан су
кезінде кемесін сол тауға қондырып сол араны ... ... ... кісі ... де ... тараған миф екендігі көрініс табады.
Жалпы дүниенің жаратылысы туралы түркі халықтарының мифі тұңғиық, ... ... ... ... ... өзі суға байланысты этимология
екендігі ... ... та атап ... Өзінің «Қазақтың халық
прозасы» еңбегінде былай дейді: «Қазақ тілінде «Тәңір» деп көкті, «Теңіз»
деп суды айту ... ... ... ... («тәң/тең») көк, аспан ұғымымен
байланысты, демек «Тәңір – жердегі, көктегі (яғни жоғарыдағы)» су ...... ... ... су)». ... айтқанда, аспанның өзі
әуелде су деп түсінілген, оның ... ... ... ... ... ... су да түсі жағынан аспан, яғни тәңір сияқты көк болғандықтан теңіз
деп аталған. Екінші аспан мағынасында айтылған («з – ... ... ... Нұх ... ... ... Жер бетінде өмір сүріп жатқан адамдар
толық кәпір болғандықтан, топан су қаптайды. Уақытша өмір ... ... ... Нұх ... су бетіне қалқып шығады. Жер бетіндегі
бүкіл хайуанат, құс, жәндік, ұрық ... ... ... ... ... ... еді. Алла Тағала Нұх пайғамбарға: «Әзәзілді ... ... ... ... ... ... есіктен
кемеге еніп жатады. Бір кезде есек есіктің алдына ... ... ... ... ... ... ... былқ етпейді. Кейінгілер кезек күтіп жиылып
қалады. Нұхтың ашуы келіп: «Кір, ... ... Сол ... зып ... ... ... ... кетеді. Нұх: «Ей, Әзәзіл, шық кемеден! Саған
рұқсат жоқ», - ... ... ғой кір ... ... есек ... мен емес ... ... құйрығынан ұстап, оны жібермей тұрған шайтан екен. «Бұл
қалай болды?» деп Нұх пайғамбар Алла Тағалаға ... ... ... ... жүре ... - дейді. Енді тағы да бір нұсқасына көңіл бөлейік:
... Сол кезде жерден су шықты. ... ... ... Нұх ... құстың, жүгірген аңның әрқайсысының бір ... ... ... 80 ... ... ... ал қалған жер бетіндегі жанды
мақұлықтың бәрі суға ... ... Алла ... ... су ... Нұх ... кеме Шам ... Мосул шаһарына таяу жердегі Жуды
тауына қайтарылады. Кемеге Раджап айының алғашқы күні мініп еді, 6 ай ... ... ... ... онында кемеден шықты. Олар таудың етегіне барып
орнықты. Осы арада олардың бәрі ауырып, тек ... өзі мен ... және ... ... ғана аман ... ... о дүниеге сапар шекті. Бұдан кейін
Нұх пайғамбар үш ұлын үш ... Хам атты ұлын ... Сим (Сам) ... Иран жеріне, Иафет атты ұлын Солтүстік жаққа жіберіп, оларға: «Адамның
ұрпақтарынан сен үшеуіңнен өзге ешкім қалған жоқ. Сол ... ... ... ... ... ... көбейеді, солай әрқайсысың сол
барған жерлеріңді игеріп, өз алдарыңа жұрт болыңдар», - ... ... ... ... мен ... ... аңызымен салыстырғанды
екі халықтың топан судан аман қалып, олардан кейінгі ... ... ... ... өзгешеліктер болғанымен, қазақ жұртының өз ... шығу тегі ... аңыз да ... ... мен ... ... ... ұқсас көп паралелльді таба аламыз.
Сонымен топан су жайлы әңгімелерді қорытындылай келе, айтарымыз ... ... ... ... ... қалу керек. Адам баласы арсыздықтың,
надандықтың, имансыздықтың т.б. осындай өркениеттің ... ... ... ... ... ... ... отырылған. Көп жағдайда топан су
жер бетін кәпірлер көп қаптағандықтан, ... ... ... ... ... ... ұшырағандықтан т.б. себептерден
басып жатады. Мифтегі топан судан аман қалған ... ... ... немесе кешірім сұрап жатуы тегін емес. Осыдан келіп, ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
1. Жер бетін әділетсіздіктен тазарту. Бұл жердегі тазарту әдебиеттерде жай
кездесетін катарсис (грек. тазарту) ұғымына сай келеді.
2. Қайғы-қасірет ... ... ... ... су болғанымен ол жер бетіндегі бүкіл адамды ... жоқ. ... ... жақын адамдар (избранные) жер ... ары ... ... ... Бұл ... ... су ... дейінгі
өмір мен одан кейінгі өмірді байланыстырушы болып табылады.
Мифтегі оқиғалардың болатын шағы – мифтік дәуір. Ол қасиетті уақыт ... ... ... ... пайда болуы, осы күнгі түр-түсі,
ерекшелігі сол заманда орныққан деп ... ... сана ... ... ұғу ... оның шығу тарихын білу керек, яғни заттың мәні мен тегі
теңестіріле қарастырылған. Қай заттың болмасын шығу ... ... ... ... ... ... көбінесе этиологиялық болатыны осыдан.
Мифтік санаға рух пен табиғаттың бірлігі тән. Осыдан барып оның негізі
болып теңдік заңы (закон ... ... ... даму ... ... екі түрлі сатыдан өтеді. Бірінші кезеңде рух пен табиғат толық тең,
яғни бір ... ... ... ... ... табиғат қойнауынан
алшақтауына ... ... ... ... ... ... пен ... бірлігі көрініс тапқан аңыз «Ұмай ана» аңызы.
Есте жоқ ерте заманда, алып ... ... ... бір қауым жұрт
болыпты. Олар жыныс орманды жамылып, аң аулап ... ... Бір ... ... құрық бойы қар жауып, ауыр апатқа ұшырапты. Тек аю ... аң ... ... Аю ... ғана тас ... тығылып аман қалыпты.
Қар тоқтаған соң тас үңгірден шыққан Аю батыр «тірі қалған жан бар ... деп ... ... ... ... келе ... көк бөрінің бір үлкені
қар астынан өлікті қазып шығарып жатқанын көреді де «айырып ... ... ... Ол таяп келгенде, көк бөрі өлікті тастай салып, көк
сағым ... ... ұшып ... Ақ ... ... ... сұлу бір қыз жатыр
екен. бұл бөстекке оранған күйі қар үстінде қалған «Айсұлу» атты ару ... ... ... тірі ... оның ... ... ... тісі тимепті.
Тіріле қоймаған қызға не істерін білмеген Аю батыр осыншама қалың қарды
жауғызған көкке ... ... Сол ... көк төсінде ұшып келе жатқан екі
құсты Ұмай мен Құмайды көреді. Олар бірте-бірте ... ... ... ... Аю ... ... ... өтеді де, екі кесек тас тастап
кетеді. Бұл ... бірі ақ, енді бірі ... тас ... ... ... ... бұл екі ... қолына алып, біріне-бірін ұрады. Бұл шақпақ тас ... ... етіп ... ... ... қу ... мен ... қоқырға
тиіп, тұтанып жана бастайды.
Осы кезде үңгірге құс бейнесінде ұшып кірген Ұмай ақ ... ... да, қу ... ... салып, жеңімен желпіп, отты маздатып
жібереді. Жанған отқа бойы жылынған Айсұлуға ақырындап жан кіреді. Ол басын
көтеріп, ... ... өзін ... ... ... от ... ... иіліп
сәлем береді, сиынып, алғыс айтады. Бұған сүйсінген Ұмай ене, екі ... ... ... бетіне басады. Онан соң Айсұлудың қолын әкеліп Аю
батырға ұстатып: «Енді екеуің бас ... ... ... үй ... ... көп болсын! Оттарың өшпесін!» деп бата беріп, көзден ғайып
болады [24].
Қарап ... ... ... бөлімінде келтірілген оттың қалай
пайда болғаны жайлы әңгімелерге ұқсас. Біріншіден, күнделікті ... ... ... ... тура ... ... от ... Ұмай
ананың Айсұлуды аман алып қалып, Аю батыр екеуін ... ... ... ... кез ... ... иесі мен ... болады деген наным-
сенімі. Қалай алып қарасақ та, бұл жердегі от қызметі - өмір, отбасын құру.
Ұмай ананы грек ... ... ... ... ... ... Гестиямен
(Веста) теңестіргенбіз.
Қазақтың, тіпті, біраз түркі тілдес халықтар мифінде кездесетін Тәңір
образына Е.М.Мелетинскийдің мына бір ... ... ... ... ... ең ... әрі ... тараған түрі аспан - әке мен жер-
ана. Бұл ... бір ... ... ... ... ... ілкі
адамдардың космостанғанын, ал екінші жағынан, неке мен ... ... ... ... ... ... деп ... Шындығында, - дейді ғалым Қасқабасов, бүкіл түркі жұртында Тәңір –
көктегі ер ... ал Ұмай – ... ... қабылданады. Сонда
Е.М.Мелетинский айтқандай, қазақта да аспан - әке, жер – ана ... ... ұмай ... ... ... ... болып саналған деуге әдбен
болады ... мен ... ... бір би болған екен. Оған құдай жақсылық
нұрын ... ... ... ... ... ... ... өсіпті. Қанша бай
болса да құдайды ұмытпапты. Тату тәтті өмір сүріп жатыпты. Бір күні әлгі ... әйел алып ... ... көп ... ... бұл дүниеде қалыппен
тұратын нәрсе бар ма? ... ... ... ... ... ... ... басталыпты. Бай келінімен өз әйелінің қырысқанын
көріп, бұлармен тұрмаймын деп, ... ... ... ... құдай
тағала еш болмасыз қатынның ұрысқанынан мұсылманның бақ- дәулет ... ... ... от жаққан жерін теуіп жіберіп айтыпты: «Сендер менің
берген дәулетіме тұрмайсыңдар, ондай бақ ... ... араз ... ... еді» һәм сол ... орнына күл бітіпті [24,97].
«От жаққан жер...» деген сөзді о баста береке-бірлік дарыған жер ... ... еді. ... ... ... ... ... байлығы түгіл
берекесін сақтай алмаған адамдардардың жерлерін күл етті. Діни ... ... ... ... ... деп ... ... дәлелі ретінде
Әбіл мен Қабыл әңгімесін келтіруге болады. Хақ тағала бұйырады: «Ей, адам,
Лабуданы Қабылға, Ақлиманы Әбілге ... Бұл ... ... разы ... Ал
Әбіл разы еді. Адам алайһи с-салам ... ... ... екеуіңізде
құрбандық шаласыздар. Қайсысыңыздардың құрбандықтары қабыл болса Ақлиманы
сол алсын». Әбіл бір семіз қойды құрбандық ... ... ... ... күн ... Әбілдің қойын күйдіреді. Ібіліс ... ... ... ... қабыл болатын себебі, хақ тағала беделі бар ... ... ... ... Және адамның ішкі арамдығы мынау: халифалықты
да, қызды да Әбілге береді». Қабал ашуланып айтты : «Әбілді ... ... ... ... ... та маған қалсын». Сөйтіп өлтіру мақсатына түсті.
Қабыл шынында да Әбілді өлтірді. Бұл қылмыс шайтанның оған ... ... әрі ... Оны ... ... деп ... «Ей, Қабыл! Сен отқа
сәжде қылмағаның үшін құдай тағала сенің құрбандығыңды ... ... ... алақ та ішкенің жоқ. Әбіл жапан далада жүріп арақ ішті, отқа ... Сол ... ... ... болды. Қабыл: «Олай емес»,-деп еді.
Ібіліс бір ... ... рет ант ... Одан соң ... арақ ... отқа ... әдет етті [24,137].
Отқа сәжде ету- адамзаттың ақ жолын қара ... ... ... ... ... ... шайтанға бас ию. Адамды арбаушы зұлым
күш иесі. Қазақ халқындағы «от басып жүрме», «от басып ... т. ... ... оты» ... ... ... болады. Дегенмен от
тек қана зұлымдықтың, қасіреттің көрінісі ғана емес, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... өмірдің бастауы
ретінде кездесетін көріністер мен образдар аз емес. Шындығында да солай.
Дәлірек, грек ... ... ... Аты аңызға айналған Прометей
аңызын талдап көрелік.
Құдайлардың құдайы Зевс Прометейді қатты жазалады. ... Крон ... ... ... мекендеп келген жай бақытсыз адамдарды Прометей
қорғаған кезде Зевстің өшпенділігі одан сайын күшейе ... ал Зевс ... ... ... келген болатын. Прометей әлі ақыл тоқтатпаған
адамдарды ... ол бұл ... ... болып, Аидтің қара түнек
патшалығына түсуін ... жоқ. Ол ... ... ... ... үміт
беріп, солар үшін құдайлардан от ұрлады. Отты Лемностағы ... ... ... досы ... ... ... сан ... адамдарды өнерге үйретті, оларға білім беріп, есеп-
қисапқа, оқып, жазып білуге баулады. ... ... ... ... ... өндіріп, өңдеуді үйретті. Прометей ... ... ... оған ... ... ... өз ... өңдеген кезде адамдар
өгіз күшін пайдалануды көздеді. Прометей атты арбаға ... оны да ... ... ... ... ... ... жасап, жарақтандырады да,
адамдар шексіз теңізде тез жүріп-тұруы үшін ... боз ... ... ... адамдар дәрі-дәрмек дегенді білмейтін, ... ... Ол ... өмір ... ... ... ... да
қуанышты ететін нәрсенің бәрін де үйретті.
Жаңа тіршіліктің, жаңа мәдениеттің, ғылым, білімнің ...... ... ... ... ... ... жадыратпақ болған Прометей
тәңірінің отын ... деп, ... ... ... ... тас ... шағылғанда, бір елден бір елге ұрланып әкелінетін, жай
от емес, өркениет оты.
Тағы да бір мысал.
Зевс пен Гераның ұлы ... от ... ... ... ... ... тең түсе алмайды. Ол Олимпте әлжуас және асқақ бала болып туылған
еді. Гефесттің дүкені бар еді, ол ... ... ... өткізгенді жақсы
көретін. Ұста дүкенінің ортасында орасан зор тас тұр, бұрышта лаулаған от
пен ... Бұл ... бір ... ғажап: оларды қолмен қозғаудың қажеті
жоқ, олар Гефесттің ауызша айтқан әміріне ... Ол тіл ... ... ... ... ... ... от лаулап жана бастайды. Гефест
талай ғаламат нәрселерді шығарады. Мықты қару-жарақта, ... ... де, ... мен ... да, алтын доңғалағымен өздері жүріп-
тұратын үш ... ... да ... ... аса ... ұста ... ... да ұлы еді : ол жылылық пен
қуаныш береді, қайырымды, түсі де игі еді ... от ... ... өз ... ... ... сыйлайды,
мәдениеттің дамуына үлес қосады. От тек адам ... ... ... ... ... тазалаушы да , аластаушы.
Мәселен, еуропалық саяхатшы Земарх скифтердің ... ... ... оның ... таза екендігін көрсету мақсатында оны
отпен аластайды. Яғни мемлекет- үй, шаңырақ мақсатында ... ... ... ... осы елге ... ... пейілі ақ екендігін паш ету үшін,
жоғарыдағы жоралғы – рәсімдерден өтеді. Оттың түрлі қасиеттерінің біреуін
мына ... ... ... бап ... ... ... етіп алған соң, сол кездегі қамалдардың
халқын бірінен соң бірін үгіттеп, мұсылман дініне ... ... ... ... ... ұстанатын түркі тектес халық өз құдайлары тәңірге
табынып, ... ... ... ... жиналған жұрт: «Біздің өз дініміз
бар- Тәңіріміз бар, оның кереметін күнде ... ол күн ... ... ... Ай ... аспаннан шапағатын шашады., ал сенің құдайыңның
қандай кереметі бар, ... егер ... ... ... ... ... ... деген шарт қояды. Сонда Ысқақ бап Баба ... ... ... ... Әзиз келіседі. Ысқақ бап сол жерге ... ... ... шеңгел үйдіріп, үйілген шеңгелдің ат тоқымындай жеріне
темірді қояды да, оның ... ... ... ... «Ал жамағат, қазір біз
мына шеңгелге май ... ... ... ... ... адамды от
шалмайды. Міне, құдайдың құдіретіне сонда сенесіңдер», - деп шеңгелге от
қояды. ... ... бір ... ... жанып, Шашты Әзиз жалындап жалын
шашқан ... ... ... ... Сол тұста жиналған ел өре түрегеліп:
«Сендер біздің ... ... ... ... егер ол тірі
қалмаса бәріңді қалдырмай қырып саламыз»,- деп қаруларына жармасады. ... бап ... ... ... ... Алла ... тілеу
тілеңдер»,- дейді де, өзі аят оқып, құдайға жалбарыныпты. Біршама уақыттан
соң оттың жалыны сөніп, ... ... ... Шашты Әзиз ештеңе
болмағандай қолындағы құранын оқып отыр екен [24,165].
Парсы әдебиетінің ортағасырлық ескерткіші Фирдаусидің «Шахнамесінде» Кей
Кавус шах ... ұлы ... ... ... екі ... ... өтуді
бұйырады. Өгей шешесі Судабаның жалғыз жаласынан құтылуы үшін Сиявуш оттан
өтіп, аман-есен үйіне оралады.
Келтірілген екі ... ... ... ... деп айтуға болады. Ислам
дінінің тазалығын дәлелдеймін деген Шашты Әзизді от шалған жоқ, өйткені ... шын ... адам және таза ... еді. Екіншіден, екі оттың арасынан
өткен Сиявушты да от шалған жоқ. ... ол да ... ... ... болатын, от арқылы өзінің күнәсіз екендігін ... ... ... халқында да біраз табынулар мен салт-дәстүрлерде бар. ... отқа ... ... ... Отқа табынуды шамандықтың
бір қалдығы ретінде қарастырған атақты ғалым Шоқан Уәлиханов былай ... ... отқа ... ... ақ ... табыну
ертедегі Ирандықтар мен ертедегі көшпенділер арасында бірдей пайда болып,
әрқайсысы өзінше ... ... ... отқа табыну өз күшінде. Қазақтар отты әулие
санайды, осы әулие атаулармен мұсылман тақуаларын атайды.
Сонымен қатар жаңа ... ... ... биязды болуын тілеп, отқа май
құйып, еңкейтіп, тағзым ... Жас ... ... ... ... ... жалбарынады; отта тазалаушылық қасиет бар деп аластайды. Осылай
екі дінді араластыра табыну ешқандай қайшылыққа ... ... ... ... ... ... ... ертедегі халықтың ой-ұғымындағы тіршілік, тіпті адам жанының
сақтаушысы ратінде ... жиі ... ... айта ... ... ... «Ақбілек» романын алсақ, шығарманың бір эпизодында
от-тіршіліктің көзі бастауы мағынасында ... ... ... жалғыз
қалған Ақбілекке көзі от болып ... ... ... оны ажал ... ... Ажалмен арпалысқан Ақбілек сөніп бара жатқан шоқты
қайта жандырады, оны лаулатып өмірін сақтап ... : «От ... ... өміріде сөнетін еді. Отты тапқан ... ... ... па ... ... қасқырларды маңына жолатпау үшін отты таң атқанша
жандырып : ... ... ... ... отым, мазда!»,- деп жалбарынды.
Ақбілек жағып отырған от өз өмірінің оты. Оның ... «от өшіп қала ... ... үрей бар ... Сондықтан да от анасынан оттың өлшеуін
тілеп, табынған Ақбілектің өмірі ғана ... оның ... да отқа ... ... от ... ... жаны бар, көзге көрінбейтін абстракт
күш иесі, тіпті «от Ана» деп жалбаруының өзі, оны «құдайдай» көріп, ... ... ауыз ... ... кейіпкерлердің адамға кездесуі от
маңайында болады. Аңшы ... ... от ... ... оған әйел ... ... Мына бір мысалға назар аударайық.
Бір байдың баласы жетім ... ... келе ... бір ... ... Бір елікті атып алды. Еліктің терісінен күрке тігіп ... ... ... ... ... ұшында жылтыраған от шығады. Етті жейін деп
түсіріп жатқанда, ... ... ... бір сұлу ... келеді.
- Әрине,-деп үйге кіреді.
- Ей, сен не мұнда ... ... адам ... ... ... ... Әрине,-деп күледі.
- Әй, сен неге келдің?-деп және айтады ... ... от ... деп ... Әйел ... соң, бала ... ... алады да, оны адамға ұқсатып, жерге ... ... ... ... ... ... «әрине» деп кіріп ... ... ... ... ... ... маңдайынан атып өлтіреді
[24,186].
Бұл жезтырнақ туралы ... көп ... бірі ... ... («Майлықараша», «Қараүйрек» т. б) қыздың ... от ... ... ... Отты ... ... ... жердегі «от алуға келдім» деген сөзді «өміріңді алуға келдім» немесе
«жаныңды алуға келдім» деген ... ... ... ... сөйлеу тілімізде қолданылып жүрген «дозақ оты», «дозақ отына
жанарсың», «екі дүниенің оты» т.б сөздер бар. Мұсылман ... о ... мен ... бар ... ... Осы дүниеде жасаған жасаған күнәләрің ... ... ... ... жанасың деген дәләлді сөздер Құранда да
жазылған. Бұл тек ... ... ... ... ... ... Сонау
атақты Данте Альигеридің «Құдыретті комедия» шығармасында кездесетін тоғыз
шеңберлі тозақ ... ... жану ... де ... ... Қазақ
арасындағы әңгімелерден осындай жайттарды көптеп кездестіруге болады. ... Мен сол ... ... бес-отыз жастар шамасында едім. Сол кезде бір
байдың ... ... ... ұлы ... ... Ауыл ... ... сапарға шығарып салды. Қабірге мен де барып, бай
екеуміз аят оқыдық. Сүйекшілер қайтып кетті. Бай ... ... ... ... ... адам не ... не ... барады дейді. Мына бала
қайсысына барар екен. Менде бір ой бар. Осы ... ... бір ... ... ... Бай сол жерде қабір басында жатқан күректі
алып, маған қабірдің ... ... ... жол ... Мен енді ... ... кіріп, көзімді жұмып, ішімнен аят оқып ... ... ... ... ашсам, ғажап: баланың мәйіті жатқан жер мен менің ... ... ... тұр. ... кеттім, бірақ ақылымды ... ... ... ... ... да ... үйрене бастады. Маған енді: «Бұл не
шымылдық, мұны ... ... ... ... ой ... ... деп, аппақ
шымылдықтың шетін көтере бергенімде от лап етіп, саусақтарымды күйдіріп
жіберді. Содан мен болған ... айту үшін ... ... жүре ... ... ... балам дозақта болғаны ғой, от шымылдық дозақ оты шығар.
Алланың жазуына көнбеске не шара»,-деп ... ... ... ... ... ... қалған,-деп молда сөзін бітірді [24,295].
Алғашында өзін ... тыс ... ... адам ... ... болсын жұмбақ ұғым қалыптастырған. Сол жұмбақ дүниенің сырын ... ... ... ... ... ... Ертегілерде кездесетін
от көрінісі де сол жұмбақ нәрсенің бірі. Егерде өзіміз сол ... ... ... ... жарқыраған нәрсенің бәрі де жұмбақ болып
көрінер еді. Айтқымыз келетіні ертегілер бөлімінде жазылған от көрінісі ... ... от ... ... айырмашылықтар бар.
Ертегілерде әсіресе әлем ... ... ... шығу ... ... болу ... ... Ал аңыз әңгімелерде адам санасының
дамуы арқасында және де өзін ... тыс өмір сүре ... адам ... ... от жазалаудың,
Күнәдан тазарудың т.б белгісі болып табылады.
Енді аңыздарда кездесетін су көрінісіне жол берелік.
«Сымбатты сиыр» жайлы әңгімеде былай делінеді. Ерте ... ... ең ... де ... да сиыр ... Келе-келе сиырға
менмендік, өркөкіректік пайда болады. Бірде ол жайылымдағы ... ... ... Ей, ... ... сөзіме құлақ сал. Сен өмірі күйіс қайтармайсың,
жетер осы жайылғаның. ... ... ... ... ... ... жылқы келісім береді. Олар
өздерінің межелі жерін белгілейді. Жолдың ортасында ... ... су ... дәм ... отырады. Ә дегеннен-ақ сиыр құйрығымен
шаншып алып, жылқыдан озып кетеді. Орта ... ... Суыр ... су ... Сиыр ... су мұнда!-дейді ызасы келген суыр сиыға боржып,
тұрып қалған суды ұсынады. Сиыр ... ... ... да, ... ... бір қыр асқан соң жылқы ентігіп жетіп суырға:
- Суыр сұңқар, су қайда?-дейді.
- Жылқы тұлпар, су мұнда,-деп риза ... суыр ... ... суды ... ... су бойын ширатқан жылқы сиырдан озып, межеге
бұрын жетеді. Міне, содан бері сиыр демігіп жүре ... ... ... ... екен ... ... айтатынымыз әр жануар өз ниетіне байланысты өз несібесін алып
отыр. Өркөкіректігі басым болған сиыр ... ... су ... ... айрылды. Ал жылқы болса өз тазалығы үшін ең сұлу да сымбатты
жануарға айналды. Қарап отырсақ бұл жердегі судың ... ... ... ... ... көрсеткен мифтегі құбылушылықты еске
түсіргеніміз жөн. Ғалым құбылушылықтың үш ... атай ... ... ... ... ... ... кінәлі болуы. Мұндағы
құбылушылық жаза ретінде қабылданады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... тасқа айналып
жатады. Кейінгі дәуірлерде адамның кінәлілығы (виновность) кунәлік ... ... ... Мысалы, суыр болып кеткен Қарынбай туралы
мифте адам құдай алдында күнәлі болғандықтан аңға ... ... ... [7,73]. ... ... жоғарғыдағы келтірген
мысалдағы жазалану құбылысын түсіндіруге болады. Әрине мұнда ... ... ... ... ... жоқ, тек қана сиыр ... ... қасиетіне
айрылып, жазаланды десе де болады.
Мына бір аңызға назар аударалық.
...Бір күні Орақбай ... ... ... ... ... ... жанынан өтіп бара жатса, «Өлдім-ау, өлдім» деген дауыс ... ... ... ... ... де бармайды. Содан батыр әлгі
дауыс шыққан қабірге барса, бір ... ... ... ... ... екен
дейді. Батыр қасқырды құйрығынан тартып суырып алып, зиратқа бір ... Енді ... ... ... ... бір бала отыр ... ... жайды сұрайды. Сонда бала: «Батыр аға, мен өзен ... қой ... бара ... ... бір ... суға ... ... Есімді жисам көрде
жатырмын. Одан ... ... ... ... кездесетін мұндай су көріністері екі дүниенің
шектесер тұсы деп қарастыруға болады. Екі ... ... ... ... ... нүкте. Негізінен су ... су ... су ... ... ... ... ертегілерінің, қазақ әңгімелерінің негізін
құрайды, яғни бұл ежелгі мифтің о дүние ... ... ... болып
табылады.
Мынадай бір аңыз бар.
Бұрынғы өткен заманда апайтөс Арқанның бел ... бір ... ... ... ... ... бір ... алтын айдарлы алып бала
дүниеге келіп, ел-жұрты болып үлкен той ... Сол ... жыл ... ... ... ер жете ... Күндердің бір күнінде жер қуаңшылық тартып,
жаңбыр болмай, ел ... ... ... ... Дана деген қарт
ақсақалға барып, ақыл сұрапты. Сонда қарт айтқан екен: «Қарағым, Толағай,
біздің жеріміз ... бұлт ... ... тауы жоқ. ... болмауы
сол себепті»-дейді. Сол Толағай батыр елін қуаңшылықтан құтқару үшін ... ... ... ... ... жете бере ... ... мәңгілік
ұйқыға кетіпті дейді.
Аңызда батырға тән жекелеген қасиеттер ... ... сол ... ... түрткі болған нәрсе жаңбырдың жаумауы, қуаңшылықтың ... ... ... бір ... ... ... ... жаумауы елге
келген қасірет болса, ол қасіреттен алып шығу батырға берілген сынақ.
«Еділ мен ... ... ... мына ... назар
аударайық. «... Сол мезетте біреу: «Анау төбе басындағы атын ұстап ... ... ... не ... адам?»- депті. Білуге барса, күйеу екен.
Ауылдағы қыз-қатын алдынан шығыпты. Күйеу: «Мен әзір ... ... ... ... ... бір отау ... сол ... соң барамын»,- дейді. Аттың
отауының ішіне сирақтан екі астау ... ... сүт, ... ... ... Бәрі де ... күйеуді апарыпты, аттың бір жағына
бір астау сүтті, екінші жағына бір астау суды ... ... Күн ... ... ... бара ... бір ... қатын арнайы отау
тіктірген неғылған ат, көрейінші деп, ... мен ... ... ... суып ... ат шошып кетіп ышқынғанда, кеңірдегі үзіліп ... ... ... ... ... ... қысқа екі қанаты бар ... ... ... ... ... суға ... тұр ... [24,109].
Аттың екі қанатының бірінің сүтке, екіншісін суға ... ... ол ... ... ... ... халқының қамын ойлаған бір әулие қарт адам ... ... ... ... ... ... күн демей, түн демей жапа шеккен адамдар
іздеп келеді екен. Бір күні ... ... жау ... Жаудан қашып, көп
жүрген халық бір өзенге келіп, ат басын тірейді. Елінің ... ... ... ... ұзақ ... ... қолын сермеп қалған екен. Сол сәтте
тасып жатқан өзен ... қақ ... жол ... ... ... көпшілік
өтіп болған соң, өзеннің суы бұрынғы қалпына келіпті. ... ... ... жау ... өте ... Мен анау тұрған таудың басында үңгір бар,
соны мекендеймін. Тілектерің ... ... ... ... өтініш жасаңдар»-
дейді.
Атақты «Керқұла атты Кендебай» ертегісіндегі судың ... ... ... ... ... ... сол ... адам санасының сөздің
магиялық қасиетіне сенгендегі қалыптастырған көрінісі болар. Ал ... ... ... бөлінуі Құдайдың қүдіретімен бәрін жасауға болады
деген ... ... ... ... ... бірі осы ... ... тығыз байланысты. Дегенмен бұл жердегі
судың қызметі екі ... ... ... ... ... ... болу.
Қазақта «қасиетті су», «әулиелі су» деген ұғымдар бар. Мәселен, ... ... ... кезекті шайқасында қазақтың қолы ... ... ... Олар ... тауы мен ... тауының арасындағы
Көкпекті жазығын өтіп, Торайғыр ... ... ... ... ... қалжыраған әскер су іздеп, әбігерге түседі. Сонда Райымбек ... ... жер ... ... ... ... суы ... шыққан
екен дейді. Содан қазақтың қолы әлгі суды ішіп, әлденіп алып, сол жерде
жеңіске ... екен ... Ал, ... ... бұлақ Райымбек атаның
бұлағы деп аталып кеткен деседі.
Және тағы бір мысал.
Бағзы замандардың бірінде ... ... әрі ... әрі емші ... Ол емші болғанда көз ауруын ғана жазады екен. Сондықтан зағип
болғандардың барлығы осы емшінің дақпыртын ... ... ... ... ... ... ... Талай ауруларды емдеп жүрген ... ... ... ... ... ... күн өткенде әулие мазарының дәл жанынан
жерді жарып бұлақ ағып шығады. Бір ... осы ... ... ... ... ... адам көз ауруынан құлан-таза айығатын болыпты. Сөйтіп халық бұл
бастауды «Көзатаның ... деп атап ... ... ... Бибі Сара есімді жұбайы болыпты. Ол көп уақыт
перзент көрмепті. Бұған іштей қапа ... ... Бибі ... ... ... ... ... екіқабат Ажарды айдалаға апарып тастауға
тура келеді. Бұл жер Сафа мен ... ... ... ... Бибі Ажар ... жалынышты көзбен қарап: «Маған обал емес пе?» ... ол: ... ... ... Бибі Ажар ... ұл ... Кіндігін
анасының өзі кесіп, көйлегінің ... ... ... ... ... ... ... маңайда су жоқ. Жанұшыра су іздеп, Сафа мен
Мәруа ... ... жеті рет ... ... екен дейді. Содан әбден
сілелеп, су таба алмай, ... ... ... баласын тастап кеткен жерде
бұрқырап су ағып жатыр екен. Сөйтсе, нәресте ... ... ... ... бұлақ көзі ашылған екен де, содан атқылаған мөп-
мөлдір су айналаға жайылып барады ... Ажар ... қос ... ... қоршау жасап: «Зәм-зәм!»- дей беріпті. Бұл: «тоқта-тоқта!» деген
сөз көрінеді.
«Зәм-зәм суы » деген бұлақ аты содан қалған екен. ... ... ... бәрі ... мәз-мейрам болып қалады. Перзентке Ысмайыл ... ... Бәрі осы ... ... тұрыпты, Қағбаның іргесі сол кезде ... ... да сол ... ... ... әр ел өз ... өз танымдарына сай етіп әңгімелейді.
Осы секілді «әулие сулар», ... ... ... көл» ... ... өзі ... ... Қазіргі өмірімізді де «шипалы су» іздеп,
әулие басына түнейтін ... бар. ... ... су», «өлі ... ... ... ... өмір сүру немесе жасару мақсатымен іздесе,
«қасиет дарыған суларды» жеке адам өмірінің ішкі-тілек мақсатымен іздейді.
(Денсаулығы үшін, перзент көру үшін т.б.) ... ... осы екі ... ... ... ... түбі олар өмір ... шығады және де сол
іздеп шыққанына барынша ниет қылып ... ... ... ... жанр ретіндегі тағы бір сипаты-атқаратын қызметінің
танымдық және көркемдігінің ... ... ... көне ... ... адамы қиял деп есептемеген, оған, оның оқиғасы мен мазмұнына ... ... қиял бар ... ... ... ... ал мифтік дәуірдегі,
мифтік санадағы адам оны таза шындық деп қабылдаған. Мифтің бұл ... ... ... М.И. Стеблин-Каменский былай деп жазады: ... - ... ... ... өмір ... ... қаншалықты шындыққа
ұқсамаса да ақиқат деп қабылдаған әңгіме...
Бірақ та мифті зерттейтін адам, әрине оған сенбейді. Сол ... ... қиял емес деп айта ... ... ... ол миф мазмұнын шындық
деп қабылдайтын сананың орнына өз санасын, яғни ... тек қиял ... ... ... ... деген сөзіне әбден қосылуға болады. Кім
біледі, әуелде «тірі суды» іздеп шығатын ... ... ... одан соң
«шипалы су» іздеп шығатын саналы адам ағзасына өте ... ... бар ... ... Дегенмен адам санасының даму ... ... ... сақтап қалады.
Бұл сөзімізбен қоғамда кездескен әлі де кездесіп жататын ... ... ... ... ... жоқ. Тек болған оқиғаны сол
дәуір тынысымен көруге талпынып ... ... су ... ... ... ата ... су ... «су – тіршілік көзі» деген
сөзбен байланыстырамыз. Мұндағы судың қызметі тіршілік. Екінші мысалымызда
су наным – ... ... ... ... баласы үшін ана тек су
емес өмір іздеп жүр.
Сол секілді Қорқыт жайлы ... ... ... мен ... Сыр
өңірінің бойында деп айтылатынын білеміз. Қорқыттың өмірі мен ол шығарған
күйлерге қатысты аңыз-әңгімелер ... ... ... ... ... да белгілі. Мәселен, Сарын шоқысының батысы
мен оңтүстік батысында «Қорқыт көлі», «Қорқыт су» деген екі атау ... суын ... ... «Құрдым» дейді екен. Бұл Ырғыз бен Торғай
өзендерінің суын жұтып жатқан ... құм. ... ... қос
өзеннің суы осы құмға жеткенде көз алдында жуасып, ... жоқ ... бұл ... ... ... «Су аяғы ... немесе «Су аяғы
Құрдым» деген сөз сақталған.
Қорқыт атамыздың дүниеге ... ... ... ... оның ... де ... ... Ажалдан қашқан Қорқыт дүниенің төрт бұрышын ... ... ... ... ... ... ... табады. Желмаясының жабуын
су үстіне төсеп қойып, оған жайғаса отырып алып, қара қобызын бебеулеткенде
аңдыған ажал ... ... ... ... күнінде үпір-шүпір болып жер қазып жатқан бір ... ... «Ау, бұл ... ... ... жөн ... ... әулиенің мүрдесін қазып жатырмыз»,- деп жауап береді екен. Қайда
барса да осы ... тап ... ... ... тарығып, титықтаған Қорқыт жер
ортасына жетсем жаным қалар деп, өзінің туған жері Сырдың жағасына жетеді.
Сонан соң ... ... көр ... деп, ... жабуын Сырдың суына
жаяды да, соның үстіне ... ... Сыр ... ... үстінде жүз
жыл бойы өмір сүріпті дейді. Қорқыт қобыз тартқанда жел тынып, су ағысын
тоқтатып, ... ұйып ... ... ... ... ... творчествосында әлемдік сюжеттер мен мотивтердің
көп екенін Г.Потанин көне мифтер мен әпсаналарды ... ... ... сондай мотивтің бірі - өлімнен қашқан адам туралы. Қазақтың ... ... ... Святогор хақындағы жыры және тағы басқа елдердің
өлімге, молаға душар болған ... ... ... салыстыра
келіп, ажалдан Сырдарияға қашқан Қорқыт туралы мифте әлемнің ... ... көне ... түсінік сақталған деп есептейді. Бұл
эпсананың түбінде,- деп жазады ол,- жердің немесе мұхиттың ... ... және ... табыт туралы нанымға негізделген бір (мүмікін,
астрономиялық) факт жатуы ықтимал» [20].
Қорқыт туралы мифтің көне екенін айта ... ... оның ... ... ... ... ... да атап кетеді. Қорқыт
өлімнен қашып ... төрт ... ... ... қарсы тапқан нәрсесі
қобызы болды және де жер ортасына жетсем жаным қалар ... ... ... ... келеді. Сыр суының ортасына төсінішін жайды да, қобызын тарта
берді. Бұл жердегі су ... ... су ... Яғни ... өзі ... ортасы, Потанин айтқан жердің кіндігі қызметін атқарады.
Негізінен су жағасы, су асты, су сырты деген ... ... ... ... ... ... құрайды, яғни бұл ежелгі мифтің
о дүние ... ... ... ... ... бір аңыз ... ... заманда апайтөс Арқанның бел ортасында бір қауымдық жұрт
өмір сүріпті. Күндердің күнінде бір отбасында ... ... алып ... ... ... болып үлкен той жасады. Сол нәресте жыл санап емес,
күн ... ер жете ... ... бір ... жер ... ... болмай, ел күйзеліске ұшырайды. Батыр Толағай Дана деген ... ... ақыл ... ... қарт ... ... «Қарағым, Толағай,
біздің жеріміз жазық, бұлт үйіріліп тоқталатын тауы жоқ. Жаңбырдың болмауы
сол себепті»,- ... Сол ... ... елін ... ... ... арқасына салып арқалап, елінің шетіне жете бере тізесі ... ... ... ... батырға тән жекелеген қасиеттер әңгіме болғанымен сол батырдың
ерлік жасауына ... ... ... жаңбырдың жаумауы, қуаңшылықтың болуы.
Халықты қайғыдан құтқарушы бір батыр керек болды. ... ... ... қасірет болса, ол қасіреттен алып шығу батырға берілген сынақ.
«Еділ мен Жайықтың құдалығы» ... мына ... ... «... Сол мезетте біреу: «Анау төбе басындағы атын ұстап отырған
адам ... ... не ... ... ... Білуге барса, күйеу екен.
Ауылдағы қыз-қатын алдынан шығыпты. Күйеу: «Мен әзір ... ... ... ... атыма бір отау тіктіріңіз, сол біткен соң барамын»,- дейді. Аттың
отауының ішіне сирақтан екі ... ... ... сүт, ... ... ... Бәрі де ... күйеуді апарыпты, аттың бір жағына
бір астау ... ... ... бір ... суды қойып суытады. Күн тумай,
ойын-тойдан үйіне қайтып бара жатқан бір ... ... ... ... ... ат, ... деп, ... мен туырлық етегін көтеріп
қалғанда суып тұрған ат шошып ... ... ... ... ... ... сүбелігінде артқа қарай біткен қысқа екі қанаты бар екен,
суығанда бірін сүтке малып, ... суға ... тұр ... екі қанатының бірінің сүтке, екіншісін суға малып тұратыны ол күш-
қуатын қайтару деген сөз.
Енді қазақ жырларында от пен судың ... ... ... ... бұл ... ... тура кейде теңеу мағынасында кездеседі.
Мәселен «Алпамыс батыр» жырында ... ... ... ... ... бел еді,
Белге шыға келеді.
Белден аман қараса,
Жалтырап жатқан көл еді.
Көл ... ... ... айнадан,
Атылып тасып қайнаған
. Жылы ... дер еді ... ... ... ... ... ... бала сұрап, әбден
азып-тозып жүргенінде тапқан жерлері еді. Су айналасындағы ағаш ... ... ... Әзиз аян ... ... ... жатқан жылы бұлақ
дегені қазір өзіміз айтып жүрген қасиетті ... бірі ... ... ... нышаны, тілектің орындалар жері (объект) ... ... аян ... соң ... ... ... ... халқы қуанып,
Бор жерге бәрі жиналып,
Оңайдан берді жаратқан.
Тапқан жоқ бірін қиналып.
Қайтадан ... су ... еді ... су ... деп ат ... ... ... жерде су ауыспалы яғни «зарықтырған» деген мағынада қолданылып тұр.
Жырда мыстан кемпір Тайшық ... ... өз ... ... үшін ... түсіріп, ханға әкелуге уәде етеді. Алпамыс жатқан отауды өртеткізеді.
Алпамыстың үстінен
Отын ашып көреді,
Күрекпенен шық ... ... мұны ... ішінде байлап ап,
Тайшық ханның алдына
Бенде ғып әкеп береді.
Алпамыс суға салса батпайтын, отқа ... ... алып ... .
Келтірілген жыр үзіндісінен батырдың осы қасиеті дәлелденіп отыр. Батырдың
сынға түсу сәті десе де ... ... ... ... от ... тағы бірде «ақ, жарық қыз»
ретінде көрініс беретін болса, Алтай халықтарының ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан.
Оттың образы әрқашанда нәзік болғандықтан ол «аспанның тұнықтығымен»
т.б. ... ... ... ... от ана тек үйге ... бермеген, сонымен қатар атқа қонып Алтайдың тау жоталарын кезіп,
жүреді деген түсінік қалыптасқан.
Алтай ... ... ... ... ... ... ... түсінктер бар. Аңға шығар алдында от анаға бас ... ... ... ... одук башту от-эне,
Кырык башту кыс-эне
Үийден балзо быжырганг,
Тонгды балзо эргискенг,
Ада болуп айланып туш,
Эне болуп ээлип туш.
«Қозы-Көрпеш – Баян ... ... ... келтірсек.
Қарабай тоқсан мыңмен өрге салды,
Жылқыдан ақ қайыңды мініп алды.
Су аяғы құрдымнан ара-қонып,
Осы тұрған ... ... ... де ... өз ... ... мың мен санға баламаймын,
Бенденің ілігіне жарамаймын.
Су аяғы құрдымнан қашып жүрген.
Алла тағала қаңғыртқан Қарабаймын [20,499]
Дәл осы тұрғыда айтылған ... мына ... ... ... ... төрт ... ... мен африкалықтардың т.б.
көне мифтерінде горизонтальды космос ... төрт ... ... ... діңгектің үстінде тұрған төрт бұрышты тегіс болып келетін мифтік
ұғымға меңзейді. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... нәрсе - өзен болса, ондай түсінік қазақ
арасында да із ... ... ... «су басы», «су аяғы», «су аяғы
құрдымға» кетті...»,- деп те атайды. ... «су ... ... ... жақ та, «су ... ... ... жақ.
Осы тұрғыдан келгенде, «Қозы-Көрпеш – Баян ... ... ... ... мен оның ... ... ... «су аяғы Құрдымға кетті» деуі
әдеттегі түсіндіруімізден басқаша сипат алады. Эпоста ... су ... ... «ол ... ... сапар шекті», яғни «тірі» дегені, ал
«Сарыбай су аяғы құрдым ... ... «ал ... ... жер астына
кетті...» яғни «өлді» дегені. Сөйтіп, мифтік ойлау кезінде туған ... ... ... ... ...... әдебиетінің қоғамдық құбылыстардың кең қамтып,
өмірдегі әр қилы қарым-қатынастарды әсерлі, көркем бейнелейтін ... ... бай, ең бір мол ... толық тұлғалы болады, ол халықтың нақыл сөздері белгілі бір
ойды ықшамды түрде, ұтымды, өткір етіп айтып ... ... сөз. ... сөз ... пен су ... құралған біраз нәрселерді
көруге болады. Мәселен, «Отан – оттан да ыстық», «Ер басына күн ... су ... ... бойы ... өзге ... ... ... дария болар», «Шықсаң ұзақ сапарға, арылмас ат от арба», ... ... ... ... ойнама батарсың, отпен ойнама жанарсың»,
«Ойнаған бота от ... ... ... от ... ... ... сөз ... от жаласынан, сөз жаласы жаман», «Көңілде жатқан кіріңді, оттай
ыстық сөз ... ... ... ... ... өз орныңда отың жансын»,
«Өзіңдікі өзіңе, оттай ыстық көрінер», «Сулы жер құрақсыз болмас, Таулы жер
бұлақсыз болмас», ... жер – нулы ... ... су бал ... Ақ ... май
татыр», «Жаман жүрген жеріне өрт салады», «Өтірік деген дұшпан бар, Отқа
сүйреп салады», ... ... су ... «Отансыздың оты жанбайды»,
«Тасылса – тасыған су да қайтар», «Өнерлі елдің оты ... ... суын ... ... ... от ... өзің ... «Аузын бағып айтқанның –
аузы күймес, Отын бағып ... – жеңі ... «Су – ... от - арық»,
«Су – ырыстың ... «Су ... ... бар, су төкеннің жауабы бар»,
«Сусыз өмір жоқ, отсыз темір жоқ», «Су бар ... ырыс ... ... ашу ... ... «Бір ... ... отына он адам жылынады», «От пен су – ... ... ... екі екі ... ... от пен су ... кездеседі.
Қорытынды
Әлем фольклоры мен қазақ фольклорын типологиялық салыстыру нәтижесінде
ондағы от пен су ... ... мен ... таптық.
Ертегілер жанр жүйелей келе от пен судың нақтыланған қызметін ... От пен су өмір ... ... ... («От ... ... «От ... «Су тышқан мен от», « Мелеагр аңызы», ... ... ... т.б)
2. Фольклорда су көрінісі белгілі бір ... ... ... («Шамшит», «Толарсақ»)
3. Судың тағы бір басты қызметі – белгілі бір обьектіден ... ... ... ... ... ие ... «Керқұла
атты Кендебай»);
4. Екі стихияның да кейіпкерге берілетін сынақ ... ... ... ... ... ... қыз», «Толарсақ»);
5. «Адам болған жылан» ертегісінде от жойқын күш иесі ... ... ... ... ... бар. Бұ дүниеден о дүниеге өту
көріністерін кездестіреміз («Батыр қойшы», «Қасиетті құдық», «Үббе
қаласында болған ... ... ... ... ... ... ... алма»);
8. Фольклорлық жанрларда судың теңестіру қызметі де бар («Алтын
балық», «Күн астындағы Күнікей ... тыс ... ... ... ... ... Әлем халықтарының түгелінде кездесетін топан судың өзінің үш
қызметі бар:
а) Жер бетін әділетсіздіктен тазарту. Бұл жердегі ... жиі ... ... ... ... ... ... Қайғы-қасірет әкелу;
в) Қуаныш. Яғни топан су болғанымен ол жер бетіндегі бүкіл
адамды басып кеткен жоқ, ... ... ... ... ... жер ... ... әрі қарай үрпақ өрбітті. Бұл адамдар
топан су болғанға дейінгі өмір мен одан ... ... ... табылады.
2. Адамзаттың дамуы барысында өркениет, мәдениет, өнер
қасиеттеріне ие от ... ... ... ... ... ... ... От пен су культінің сынаққа түсіру қызметі («Толағай» ертегісі
және «Алпамыс батыр» жыры).
4. Су ... ... ... ... ... ... бар («Орақбайц батыр», «Қорқыт» аңызы ... ... ... ... ... от ... ... дарыған жер және тілектің
орындалатын обьектісі ... ... ... ... ... және «Алпамыс батыр» жыры).
6. Ертегілерде көрініс беретін ... өмір ... ... ... да ... ( «Ұмай ана», «Қозы көрпеш-Баян сұлу»
және мақал-мәтелдерде)

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай тұлғасы8 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Драмадағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
Оқиғалы өлең (Шәкәрімнің оқиғалы өлеңі)7 бет
Төлеген Айбергенов2 бет
Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі6 бет
Қазақ гуманитаристикасы және ұлт тарихын зерттеу11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь