Сөз – халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы


Жоспар

1. Сөз . халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы
2. Шешендік сөздер мен термешілердің және ертегілердің тәрбиелік мәні.
3. Мақал . мәтелдердің тәрбиелік мәні
1. «Аталы сөзге - арсыз тоқтар» деп , ата - бабаларымыз сөз құдіретін ерекше бағалаған. Ал, сөз құдіретінің барлық қасиеті ауыз әдебиетінде шоғырландырған. Халқымыздың барлық мәдениетті мен тәлім -тәрбие әдістерімен тәсілдері осы ауыз әдебиеті арқылы жеткен.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті өлшеусіз бай. Батырлық остар мен лирикалық поэмалар, толғаулар мен жырлар, мақамдар мен мәтелдер ертегілер мен аңыздар, жұмбақ – жаңылтпаштар, айтыс өнері - халықтық педагогикадан бастау алатын атадан - балаға , аңыздан –ауызға келе жатқан мұралар.
Қазақ халқы ауыз халықтарының ішінде ауыз әдебиетіне ерекше бай. Мысалы, басқа шығыс халқында кездеспейтін ауыз әдебиетінің үлгілері- салт өлеңдері, шешендік сөздер.
Халқымыздың белігі бір жүйемен құрылған бата тілек сөздерінде этникалық эстетикалық және дидактикалық тұтастық бар. Бұл бата әрбір жастың бойында белгілі бір тұтастың - бірлігін, салт – дәстүрін, адамгершілік қасиеттерін сақтауға, адамгершілік қасиеттерін сақтауға бірден – бір әдістемелік құрал болып табылады. Себебі болашақтың тұтқасы иесі ұрпағына амандық, парасаттылық, ізеттілік , ежеттік , мейрім, өнер, білім, құжат – береке, ұзақ өмір үлкен табыс тілеу ежелден адамзаттың асыл мұраты болған. Мысалы:
Айдай жарқыра,
Жұлдыздай жарқыра.
Маңдайың ашық болсын
Дұшпаның қашық болсын – дейді.
Қадірлі Абай атамыз – «Өткірдің жүзі кестенің бізі, өрнегін сендей сала алмас» дегенде өзінен бұрын өткен балалардың ақындығына, сөз маржанынан терген көркем шексіз шеберлігіне таңдай қағып, тамсанған.
Қазақ халық педагогикасында ақыл – ой тәрбиесі ертегілер мен аңыз әңгімелер арқылы іске асады.
2.Шешендік сөздер — ел құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері халықтың өнеге тұтып, өмір тәжірибесіне пайдаланып келе жатқан, билер мен хандардың, ақындар мен шешендердің, ел ағасы болған данышпандардың, жастайынан жалындап өскен өткір ойшылдардың аузынан шыкқдн дуалы, өнегелі, кисынды, қасиетті сөздер.
Тарихта Тәуке хан, Төле би, Қазбек би, Әйтеке би, Сырым батыр тағы басқа белгілі адамдармен қатар, Жиренше шешен аңыздары және Досбол, Жидебай, Сауытбек, Қылышбай, т.б. шешендердің аты белгілі. Халық шешендік сөздерді заман өткен сайын әрлеп, әсерлі етіп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде. Қазақ халқы — шешен халық.
Қазақауыз әдебиетіндегі шешендік сөздерді мазмұнына қарай шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау деп үш топқа бөлуге болады, өлеңмен айтылған шешендік сөздер — термелі, қара сөзбен айтылғандары пернелі деп
аталынады.
Арнау шешендік сөздер: әзіл, сықақ, сын, бата, алғыс, естірту, көңіл айту. Шешендік толғау: өсиет, насихат. Шешендік дау: жер дауы, жесір дауы, мал дауы, ар дауы.
Шешеңдік сөздер халықтың түсінік сөздерімен баяндалады. Ол түсінік (кіріспе) сөздердің құрылымының көркемдік дәрежесі шешендік сөздерден төмен болуы мүмкін, дегенмен түсіндірме сөздер шешендік сөздерді жеткізе айтудың құралы болып табылады.
Жиын-тойда, мәжілістерде, бас қосу рәсімдерінде сөз жүйесіне шешендік сөздерді арқау етіп сөйлеу — қазақ қарияларының дәстүріне айналған құбылыс. Өнерпаз, ақын, философ халық шешендігімен де даралық қасиеттерін көрсетеді.
Отбасында ата-ана бала тәрбиесіне үлгі етіп шешендік сөздерден мысал келтіріп, баланы әңгімеге тартып, ойын оятып отыруға міндетті, шешендік сөздерді таңдап отбасында оқуды әдетке айналдырып, әдеттен дағды, дағдыдан дәстүрлі калыптастьтру ләзім. Жырдың үлгі-өнеге, өсиет, насихат

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Жоспар

1. Сөз – халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы
2. Шешендік сөздер мен термешілердің және ертегілердің
тәрбиелік мәні.
3. Мақал - мәтелдердің тәрбиелік мәні.

1. Аталы сөзге - арсыз тоқтар деп , ата - бабаларымыз сөз
құдіретін ерекше бағалаған. Ал, сөз құдіретінің барлық
қасиеті ауыз әдебиетінде шоғырландырған. Халқымыздың барлық
мәдениетті мен тәлім -тәрбие әдістерімен тәсілдері осы
ауыз әдебиеті арқылы жеткен.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті өлшеусіз бай. Батырлық остар мен
лирикалық поэмалар, толғаулар мен жырлар, мақамдар мен мәтелдер
ертегілер мен аңыздар, жұмбақ – жаңылтпаштар, айтыс өнері - халықтық
педагогикадан бастау алатын атадан - балаға , аңыздан –ауызға
келе жатқан мұралар.
Қазақ халқы ауыз халықтарының ішінде ауыз әдебиетіне ерекше
бай. Мысалы, басқа шығыс халқында кездеспейтін ауыз әдебиетінің
үлгілері- салт өлеңдері, шешендік сөздер.
Халқымыздың белігі бір жүйемен құрылған бата тілек сөздерінде
этникалық эстетикалық және дидактикалық тұтастық бар. Бұл
бата әрбір жастың бойында белгілі бір тұтастың - бірлігін, салт
– дәстүрін, адамгершілік қасиеттерін сақтауға, адамгершілік қасиеттерін
сақтауға бірден – бір әдістемелік құрал болып табылады. Себебі
болашақтың тұтқасы иесі ұрпағына амандық, парасаттылық, ізеттілік
, ежеттік , мейрім, өнер, білім, құжат – береке, ұзақ өмір үлкен табыс
тілеу ежелден адамзаттың асыл мұраты болған. Мысалы:
Айдай жарқыра,
Жұлдыздай жарқыра.
Маңдайың ашық болсын
Дұшпаның қашық болсын – дейді.
Қадірлі Абай атамыз – Өткірдің жүзі кестенің бізі, өрнегін
сендей сала алмас дегенде өзінен бұрын өткен балалардың
ақындығына, сөз маржанынан терген көркем шексіз шеберлігіне таңдай
қағып, тамсанған.
Қазақ халық педагогикасында ақыл – ой тәрбиесі ертегілер мен
аңыз әңгімелер арқылы іске асады.
2.Шешендік сөздер — ел құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері халықтың
өнеге тұтып, өмір тәжірибесіне пайдаланып келе жатқан, билер мен хандардың,
ақындар мен шешендердің, ел ағасы болған данышпандардың, жастайынан
жалындап өскен өткір ойшылдардың аузынан шыкқдн дуалы, өнегелі, кисынды,
қасиетті сөздер.
Тарихта Тәуке хан, Төле би, Қазбек би, Әйтеке би, Сырым батыр тағы басқа
белгілі адамдармен қатар, Жиренше шешен аңыздары және Досбол, Жидебай,
Сауытбек, Қылышбай, т.б. шешендердің аты белгілі. Халық шешендік сөздерді
заман өткен сайын әрлеп, әсерлі етіп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде. Қазақ
халқы — шешен халық.
Қазақауыз әдебиетіндегі шешендік сөздерді мазмұнына қарай шешендік арнау,
шешендік толғау, шешендік дау деп үш топқа бөлуге болады, өлеңмен айтылған
шешендік сөздер — термелі, қара сөзбен айтылғандары пернелі деп
аталынады.
Арнау шешендік сөздер: әзіл, сықақ, сын, бата, алғыс, естірту, көңіл
айту. Шешендік толғау: өсиет, насихат. Шешендік дау: жер дауы, жесір дауы,
мал дауы, ар дауы.
Шешеңдік сөздер халықтың түсінік сөздерімен баяндалады. Ол түсінік
(кіріспе) сөздердің құрылымының көркемдік дәрежесі шешендік сөздерден
төмен болуы мүмкін, дегенмен түсіндірме сөздер шешендік сөздерді жеткізе
айтудың құралы болып табылады.
Жиын-тойда, мәжілістерде, бас қосу рәсімдерінде сөз жүйесіне шешендік
сөздерді арқау етіп сөйлеу — қазақ қарияларының дәстүріне айналған құбылыс.
Өнерпаз, ақын, философ халық шешендігімен де даралық қасиеттерін көрсетеді.
Отбасында ата-ана бала тәрбиесіне үлгі етіп шешендік сөздерден мысал
келтіріп, баланы әңгімеге тартып, ойын оятып отыруға міндетті, шешендік
сөздерді таңдап отбасында оқуды әдетке айналдырып, әдеттен дағды, дағдыдан
дәстүрлі калыптастьтру ләзім. Жырдың үлгі-өнеге, өсиет, насихат ретінде
айтылатын түрі — терме деп аталынады. Термеде жырау өмір тәжірибесінен
алынған философиялық ой-шешімдерін айтады: адамгершілік қарым-қатынасты,
өмірдің философиялық мәнін түсінудің, мақамымен айтылады. Терме айтушы оның
әуенін, көбінесе домбыраға, гармонға қосып айтады.
Термеші адамгершілік пен зұлымдықты әділеттілік пен әділетсіздікті жаман
мінез бен жақсы мінезді салыстыра жырлап. тыңдаушыны адамгершілікке
достыққа, бірлікке, еңбекке, өнерпаздыққа тәрбиелейді.
Халық аузында ертеден айнымай келе жатқан Қазтуған жырау. Жиембет жырау,
Бұқар жырау, Майлықожа, Қашанаған жырау, Иманжүсіп жыраумен қатар
кеңестік дәуірінде шыққан Жамбыл, Нартай, Кемен ақындардың термелік
әуендері (сарындары) тарихтың толқымалы толқындары сияқты өлең жыр
өрнектерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін замандар мен заманалардың алтын
арқаулы әсем әуендері.
Терме жырлар, көбінесе 7-8 буынмен жеңіл айтылады да, олардың әуендері де
жедел жаттап алуға бейім келеді.
Термешілер бұрынғы ақын-жыраулармен қатар, қазіргі акындардың да оспет
жырларын термелік әуенге қосыпайтады.
Терма жастарды өрге баулиды адамгершілікке тәрбиелейді.
Алғашқы қауымнан бастап, бала тәрбиесіне ерекше әсер ететін ертегілерді
ойлап шығарган ада.мзат тарихында ертегілердің тәрбиелік мәні зор. Қазак
ертегілері (торг мыңға жуык) сан алуан. Оларды: хайуанаттар туралы
ертегілер, қиял-ғажайып ертегілер. тұрмыс-салтқа байланысты ертегілер,
батырлық ертегілер күлдіргі ертегілердеп бірнеше топқа бөлуге болады.
Хайуанаттар туралы ертегілер көне заманда елдің және андардың, малдың
киесі бар деген сенім қалыптасқан кезде пайда болған (ақ касқыр, шопан ата,
Шек-шек ата. Ойсыл қара, Зеңгі баба, Қамбар ата, т.б.) ой дами келе,
тыңдаушыны қуантатын, көңілдендіретін ертегілермен толысты. Қазіргі
хайуанаттар туралы ертегілерде космосқа ұшып жүрген ("Бәтіңке, шұжық,
балқаймақ") хайуанаттар мен төрт түлікті көреміз.
Ертегілердің ішіндегі баланың қиялын шарықтатып, балалықшақтың болашағын
елестетіп, келешекке сені.ммен қарауға тәрбиелейтін ең әсерлі ертегілер —
қиял-ғажайып ертегілері. Ертеде "Ұшқыш кілем" оилап шығарған халық енді
"Зымыранның" өмірде бар екенін тілге тиек етіп, жұлдыздар мен планеталарды
еркін аралайтын алыптар туралы ертегілер шығарды. Мұндай ертегілердің
көпшілігі ғылым болжамдарына сәйкестендіріліп шығарылады. Сондықтан оларды
ғылыми-фантастикалық ертегілер деп жүрміз).
Домаланып иіріліп.
Жатып алып, жүрмейді,
Арыстан, аю, жолбарыс,
Алуын оның білмейді.
Жұмбақтарды жаттап айтумен қатар, кез келген айтушы өз ойынан құрастырып
та айта береді, тек жұмбақтың сөздік қисыны, өлеңдік үйлесімі болуға тиіс.
Жұмбақ айтушы неғұрлым көбірек, күрделірек жұмбақтарды тауып айтып,
шешушіні жеңуге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Халық педагогикасындағы тәрбиенің түрі – бесік тәрбиесі
Халық педагогикасындағы отбасы тәрбиесі
Халық педагогикасы - бала тәрбиелеу құралы
Халық-педагогикасындағы-имандылық-пен-адамгершілік-тәрбиесі
Халық педагогикасындағы еңбек және дене тәрбиесі
Халық педагогикасындағы тәрбие бағыттары, олардың мақсаты мен міндеттері
Қазақ халық педагогикасындағы этномәдени тәрбие берудің теориялық негіздері
Халық педагогикасы-мектеп жасына дейінгі балаларды тәрбиелеудің негізгі құралы
Тәрбиенің түрлері
Бастауыш сыныптарда халық дәстүрлерін тәрбие құралы ретінде пайдалану жолдары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь