Сөз – халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы

Жоспар

1. Сөз . халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы
2. Шешендік сөздер мен термешілердің және ертегілердің тәрбиелік мәні.
3. Мақал . мәтелдердің тәрбиелік мәні
1. «Аталы сөзге - арсыз тоқтар» деп , ата - бабаларымыз сөз құдіретін ерекше бағалаған. Ал, сөз құдіретінің барлық қасиеті ауыз әдебиетінде шоғырландырған. Халқымыздың барлық мәдениетті мен тәлім -тәрбие әдістерімен тәсілдері осы ауыз әдебиеті арқылы жеткен.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті өлшеусіз бай. Батырлық остар мен лирикалық поэмалар, толғаулар мен жырлар, мақамдар мен мәтелдер ертегілер мен аңыздар, жұмбақ – жаңылтпаштар, айтыс өнері - халықтық педагогикадан бастау алатын атадан - балаға , аңыздан –ауызға келе жатқан мұралар.
Қазақ халқы ауыз халықтарының ішінде ауыз әдебиетіне ерекше бай. Мысалы, басқа шығыс халқында кездеспейтін ауыз әдебиетінің үлгілері- салт өлеңдері, шешендік сөздер.
Халқымыздың белігі бір жүйемен құрылған бата тілек сөздерінде этникалық эстетикалық және дидактикалық тұтастық бар. Бұл бата әрбір жастың бойында белгілі бір тұтастың - бірлігін, салт – дәстүрін, адамгершілік қасиеттерін сақтауға, адамгершілік қасиеттерін сақтауға бірден – бір әдістемелік құрал болып табылады. Себебі болашақтың тұтқасы иесі ұрпағына амандық, парасаттылық, ізеттілік , ежеттік , мейрім, өнер, білім, құжат – береке, ұзақ өмір үлкен табыс тілеу ежелден адамзаттың асыл мұраты болған. Мысалы:
Айдай жарқыра,
Жұлдыздай жарқыра.
Маңдайың ашық болсын
Дұшпаның қашық болсын – дейді.
Қадірлі Абай атамыз – «Өткірдің жүзі кестенің бізі, өрнегін сендей сала алмас» дегенде өзінен бұрын өткен балалардың ақындығына, сөз маржанынан терген көркем шексіз шеберлігіне таңдай қағып, тамсанған.
Қазақ халық педагогикасында ақыл – ой тәрбиесі ертегілер мен аңыз әңгімелер арқылы іске асады.
2.Шешендік сөздер — ел құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері халықтың өнеге тұтып, өмір тәжірибесіне пайдаланып келе жатқан, билер мен хандардың, ақындар мен шешендердің, ел ағасы болған данышпандардың, жастайынан жалындап өскен өткір ойшылдардың аузынан шыкқдн дуалы, өнегелі, кисынды, қасиетті сөздер.
Тарихта Тәуке хан, Төле би, Қазбек би, Әйтеке би, Сырым батыр тағы басқа белгілі адамдармен қатар, Жиренше шешен аңыздары және Досбол, Жидебай, Сауытбек, Қылышбай, т.б. шешендердің аты белгілі. Халық шешендік сөздерді заман өткен сайын әрлеп, әсерлі етіп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуде. Қазақ халқы — шешен халық.
Қазақауыз әдебиетіндегі шешендік сөздерді мазмұнына қарай шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау деп үш топқа бөлуге болады, өлеңмен айтылған шешендік сөздер — термелі, қара сөзбен айтылғандары пернелі деп
аталынады.
Арнау шешендік сөздер: әзіл, сықақ, сын, бата, алғыс, естірту, көңіл айту. Шешендік толғау: өсиет, насихат. Шешендік дау: жер дауы, жесір дауы, мал дауы, ар дауы.
Шешеңдік сөздер халықтың түсінік сөздерімен баяндалады. Ол түсінік (кіріспе) сөздердің құрылымының көркемдік дәрежесі шешендік сөздерден төмен болуы мүмкін, дегенмен түсіндірме сөздер шешендік сөздерді жеткізе айтудың құралы болып табылады.
Жиын-тойда, мәжілістерде, бас қосу рәсімдерінде сөз жүйесіне шешендік сөздерді арқау етіп сөйлеу — қазақ қарияларының дәстүріне айналған құбылыс. Өнерпаз, ақын, философ халық шешендігімен де даралық қасиеттерін көрсетеді.
Отбасында ата-ана бала тәрбиесіне үлгі етіп шешендік сөздерден мысал келтіріп, баланы әңгімеге тартып, ойын оятып отыруға міндетті, шешендік сөздерді таңдап отбасында оқуды әдетке айналдырып, әдеттен дағды, дағдыдан дәстүрлі калыптастьтру ләзім. Жырдың үлгі-өнеге, өсиет, насихат
        
        Жоспар
1. Сөз – халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы
2. Шешендік ... мен ... және ... ... ... - ... ... мәні.
1. «Аталы сөзге - арсыз тоқтар» деп , ата - ... ... ... ... Ал, сөз ... ... ауыз ... шоғырландырған. Халқымыздың барлық
мәдениетті мен тәлім ... ... ... ... ... арқылы жеткен.
Қазақ халқының ауыз әдебиеті өлшеусіз бай. ... ... ... поэмалар, толғаулар мен жырлар, мақамдар мен ... мен ... ...... ... ... - халықтық
педагогикадан бастау алатын атадан - ... , ... ... жатқан мұралар.
Қазақ халқы ауыз халықтарының ішінде ауыз ... ... ... ... шығыс халқында ... ауыз ... салт ... ... ... ... бір жүйемен ... бата ... ... ... және дидактикалық тұтастық бар. ... ... ... ... белгілі бір тұтастың - ... ... ... ... ... ... адамгершілік қасиеттерін
сақтауға бірден – бір ... ... ... ... ... ... иесі ... амандық, парасаттылық, ізеттілік
, ежеттік , ... ... ... ...... ұзақ өмір ... ... ежелден адамзаттың асыл мұраты болған. Мысалы:
Айдай ... ... ашық ... қашық болсын – дейді.
Қадірлі Абай атамыз – «Өткірдің жүзі ... ... ... сала ... ... өзінен бұрын өткен балалардың
ақындығына, сөз ... ... ... ... шеберлігіне таңдай
қағып, тамсанған.
Қазақ халық педагогикасында ақыл – ой ... ... ... ... ... іске ... сөздер — ел құралып, халық қалыптаса бастағаннан бері халықтың
өнеге тұтып, өмір ... ... келе ... ... мен ... мен ... ел ... болған данышпандардың, жастайынан
жалындап өскен өткір ойшылдардың аузынан ... ... ... ... ... ... хан, Төле би, ... би, Әйтеке би, Сырым батыр тағы басқа
белгілі адамдармен қатар, Жиренше шешен аңыздары және Досбол, ... ... т.б. ... аты белгілі. Халық шешендік сөздерді
заман өткен сайын әрлеп, әсерлі ... ... ... ...... ... ... шешендік сөздерді мазмұнына қарай шешендік арнау,
шешендік толғау, шешендік дау деп үш топқа ... ... ... айтылған
шешендік сөздер — термелі, қара сөзбен айтылғандары пернелі деп
аталынады.
Арнау шешендік сөздер: әзіл, сықақ, сын, ... ... ... ... ... ... өсиет, насихат. Шешендік дау: жер дауы, жесір дауы,
мал дауы, ар дауы.
Шешеңдік сөздер халықтың түсінік ... ... Ол ... ... ... ... ... шешендік сөздерден
төмен болуы мүмкін, дегенмен түсіндірме сөздер шешендік сөздерді жеткізе
айтудың құралы ... ... ... бас қосу ... сөз ... ... арқау етіп сөйлеу — қазақ қарияларының дәстүріне айналған құбылыс.
Өнерпаз, ақын, философ халық шешендігімен де даралық қасиеттерін көрсетеді.
Отбасында ата-ана бала ... үлгі етіп ... ... ... ... ... тартып, ойын оятып отыруға міндетті, шешендік
сөздерді таңдап отбасында оқуды ... ... ... ... ... калыптастьтру ләзім. Жырдың үлгі-өнеге, өсиет, насихат ретінде
айтылатын түрі — терме деп аталынады. ... ... өмір ... философиялық ой-шешімдерін айтады: адамгершілік қарым-қатынасты,
өмірдің философиялық мәнін түсінудің, мақамымен айтылады. Терме айтушы ... ... ... ... ... ... адамгершілік пен зұлымдықты әділеттілік пен әділетсіздікті жаман
мінез бен жақсы мінезді ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейді.
Халық аузында ертеден айнымай келе жатқан Қазтуған жырау. Жиембет жырау,
Бұқар жырау, Майлықожа, ... ... ... ... ... ... шыққан Жамбыл, Нартай, Кемен ақындардың термелік
әуендері ... ... ... ... ... өлең ... ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін замандар мен ... ... әсем ... жырлар, көбінесе 7-8 буынмен жеңіл айтылады да, олардың әуендері де
жедел жаттап алуға бейім келеді.
Термешілер бұрынғы ақын-жыраулармен ... ... ... да ... ... әуенге қосыпайтады.
Терма жастарды өрге баулиды ... ... ... ... бала тәрбиесіне ерекше әсер ететін ертегілерді
ойлап шығарган ... ... ... ... мәні зор. ... (торг мыңға жуык) сан алуан. Оларды: хайуанаттар туралы
ертегілер, ... ... ... ... ертегілер,
батырлық ертегілер күлдіргі ертегілердеп бірнеше топқа бөлуге болады.
Хайуанаттар туралы ертегілер көне ... ... және ... ... бар ... сенім қалыптасқан кезде пайда болған (ақ касқыр, ... ... ата. ... ... ... ... ... ата, т.б.) ой дами келе,
тыңдаушыны қуантатын, ... ... ... Қазіргі
хайуанаттар туралы ертегілерде космосқа ұшып жүрген ... ... ... мен төрт ... ... ... баланың қиялын шарықтатып, балалықшақтың болашағын
елестетіп, келешекке сені.ммен қарауға тәрбиелейтін ең әсерлі ертегілер —
қиял-ғажайып ертегілері. Ертеде ... ... ... ... ... ... өмірде бар екенін тілге тиек етіп, жұлдыздар мен планеталарды
еркін аралайтын алыптар туралы ертегілер ... ... ... ... ... сәйкестендіріліп шығарылады. Сондықтан оларды
ғылыми-фантастикалық ертегілер деп жүрміз).
Домаланып иіріліп.
Жатып алып, ... аю, ... оның ... ... айтумен қатар, кез келген айтушы өз ойынан құрастырып
та айта ... тек ... ... ... ... үйлесімі болуға тиіс.
Жұмбақ айтушы неғұрлым көбірек, ... ... ... айтып,
шешушіні жеңуге тырысады. Егер жұмбақ шешуші мүдірмей, айтылған жұмбақтарды
дұрыс және толық шеше ... оның өзі де ... ... ... айтыс
жалғасып, айтушы мен шешуші өз білімдерін сараптайды. Кім ... ... ... ... ... ... жұмбақ шешсе, сол жұмбақ айтысуда
жеңіп шығып, білімділігін көрсетеді.
Жұмбақ айтысу мен жүмбақ айтысты ажырата білу керек. ... ... ... ... ... білімнің басымдылығына байланысты.
Отбасында балаларға жаңа жұмбақтар үйретіп, жұмбақ айтысуды ұйымдастырып,
олардың тапқырлығын сынау, жұмбақ айтысуда жеңіп шыққан балаларды мадақтап
отыру — ... ... ... болатын. Отбасында өтетін "туған күн",
"ұлыстың ұлы күні", "мереке күні", ... кеш" ... ... ... ... ... түрлі ойыңдардың бір түрі — жұмбақ
айтысу. Ондайда жұмбақ айтысудан үздік шыкқандарға сыйлық беріледі.
Балалар бақшасында ... кеш", ... мен ... жарысы"
сияқты думандарды жоспарлы түрде ұйымдастыра білген тәрбиеші, жұмбақ айту,
жұмбақ айтысу, жұмбақ айтыс дәстүрлерін ... ... ... ... көбінесе тәрбиешінің өзі бастайды да, бұрыннан үйретілген жұмбақтар
бойынша жұмбақ айтысу одан әрі жалғасады. Жұмбақты көп ... ... ... атақберіледі (оның-2-1 дәрежесі болу керек). Білімпаз
балдырған жұмбақ айтысуды басқаруға да ... ... ... өтетін тақырыптық және мерекелік, той-думандық
кештердің бір кезеңінде ... айту мен ... ... ... ... бағдарламасында ауыз әдебиетінің бір ... ... ... ... ... ... еңдірілген. Әдеби кештерде, мерекеліқ
кештерде, ... мен ой ... ... жұмбақ айту, жұмбақ айтысу,
жұмбақ айтыс ерекше орын алады. Пәндік кештерде сол ... ... ... жаңа ... ... ... ... шығарады, әділ қазылар алқасы жаңадан шығарылған жұмбақтардың мәнін,
маңызын, көркемдік сапасын жан-жақты бағалай білуге тиіс.
Пәндік сабақ өтерде (әсіресе ... ... ... сәйкес,
сабақты жұмбақ айтудан бастау керек болады. ... ... ... ... ... оны ... думанымен жалғастыру қажет.
Жұмбақтардың дүниетанымдық, ой дамытарлық мәнімен қатар, тәрбиелік мәні
де ерекше. Өйткені жұмбақ айтысу, ... ... ... тәрбиеленуші
өзінің білімін дәрежесін байқап, көп білуге талпынады, ынта-жігері ... ... ... ... ...... ... түрінде айтылатын философиялықой түйіндері, сөз
мәйегі. Мақалдар, көбінесе өлеңдік өрнекпен, ... ... ... қара ... яғни ... ... ... да бар. Мақал,
негізінен, екі бөлімнен (көбінесе екі тармақтан) құралады. Бірінші ... ... ... түп ... ... бөлімде ой қорытындысы айтылады
("Еңбек етсең, емесің"). Тура мағынада ("Еңбек ... ... ... ... ... мағынада ("Отжақпаған үй — қорамен тең, адам кірмеген
үй — ... тең") ... ... ... халық шығарған.
Жыраулар мен ақындар, ... мен ... ... ... ... ... ... мен мәтелдер де өте көп.
Мәтелдер, негізінен, тұжырым түспалы өлеңде сыңар тармакты, қара сөзде
нұсқалы сөз ... ... ...... патшасы", "Қызым, саған айтам,
келінім, сен ... т.б. ... де тура ... ... ... деп және ... мағынадй «Тікен гүлін қорғайды» деп айтылады.
Қазақ халқы — сөз қадірін біліп, қасиетті сөзді ... ... ... ... данышпандығын өлең өрнектерімен, терең мағыналы
сөздермен зерлеп келе ... ... Сөз ... ... шыққан
мәтелдер мен мақалдарды үздіксіз пайдаланып, үлгі етіп, ... ... ... дәстұрге айналған. Сондықтан да, әсіресе, қариялар
мақалдап, маңызды сөйлеуді ... деп ... ... ... қарт ... ... қадірі болмайды.
Қазақтың мақал-мәтелдерінің көбірек қамтитын тақырыптары: елдік, ынтымақ,
бірлік туралы мақал-мәтелдер.
Туған жерге туыңды тік.
Ит тойған жеріне,
Ер туған жеріне.
Егіншілікке байланысты мақал-мәтелдер:
Жері ... — елі ... ... ас ... ... күміс тас екен.
Батырлық, ерлік туралы мақал-мәтелдер:
Өжет адам өлімді жеңеді.
Ер бір өледі,
Қорқақ мың ... ... ... жаттығы жоқ.
Жақсыда кек жоқ,
Кектіде тек жоқ.
Жаман болса туысың
Туыспай-ақ ... ... ... мақал-мәтелдер:
Өнерлі өрге жүзеді.
Өнерді үйрен де, жирен.
Төрт түлікке байланысты «ақал-мәтелдер:
Қойдың сүті — қорғасын,
Қойды соққан оңбасын.
Мал өсірсең қой өсір,
Өнімі оның көл-көсір.
Отбасыңца ... бала ... ... ... пікірлесу,
пікірсайыс кезінде өнеге көрсетіп, өсиет ... ана ... ... арың
кетеді; әке — тірегің, ана жүрегің; бірінші байлық — денсаулық; сабыр түбі
— сары алтын; ... ... ... ... ... ... тый, ішің
ауырса, асынды тый; іс істесең, ретін тап; ағасы бардың жағасы бар, інісі
бардың тынысы бар; бір ... ... де ... ... ас ... жина; ашу — дұш-пан, ақыл — дос; ерте тұрған әйелдің бір ісі ... ... ... ырысы бар; әке тұрғаңда бала сөйлегеннен без;
әдептілік — әдемілік; қыз ... ... бала ... ...... ...... т.б. мақалдарды жиі айтады. Баланың өмір тәжірибесі ... оған ... ... ... әрі өсерлі, әрі ойда
қалатындай мәнді болу керек. Сол мәнді ...... мен ... ... ата-ана ой қозғап, ақылга қонымды ... айту ... ... және ... ... "Ұяда нені көрсең, ұшқанда соны
ілерсің" дегендей, баланы ана тілін ... ... ой ... сөз
жүйесіне келтіре алу қабілетін дамыту үшін ата-ананың мақалдап сөйлеуінің
мәні зор.
Қазақ халқының өз ... ... ... жиналады, оның үстіне
басқа халықтардың тілінен аударылған мақал-мәтелдер де мол. Дегенмен, дүние
жүзі халықтарының мақал-мәтелдері бірін-бірі тікелей қайталамаса да, ... ... ... ... ... Осыған қарап мақал-мәтелдерді ұлтаралық,
жалпы , адамзаттық әдеби мұра деуге де болар еді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық педагогикасының ауыз әдебиетінде және ортағасырлық ойшыл ғұламалардың еңбектеріндегі көріністері9 бет
Халықтық педагогикасындағы балаларды еңбекке баулудың ұлттық идеялары23 бет
Педагогика мамандығының пайда болуы мен қалыптасуы6 бет
«Әлеуметтік тәрбие» түсінігі3 бет
А С. Макаренко шығармалары негізінде оқушыларды тәрбиелеудің теориялық негіздері41 бет
Адамгершілік35 бет
Адамгершілік сананы қалыптастыру әдістері44 бет
Адамгершілік – рухани тәрбиенің маңыздылығы10 бет
Адамзат дамуының тарихындағы этнопедагогикалық идеялар10 бет
Арнайы педагогиканың шығу тарихы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь