Азамат соғысы кезіндегі Кеңес үкіметінің экономикалық саясаты

1 АЗАМАТ СОҒЫСЫ КЕЗІНДЕГІ КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЯСАТЫ
1.1 Ауыл шаруашылығындағы экономикалық саясаттың мәні
2 КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЯСАТЫНЫҢ САЛДАРЫ
2.1 1921 жылғы аштық
2.2 Кеңес үкіметіне қарсы көтерілістер
ҚОРЫТЫНДЫ
1917 жылғы қазан бұрынғы Ресей империясында барлық саяси және экономикалық жағдайдың өзгеруіне алып келді. Азамат соғысының басталуы большевиктер партиясын «соғысушы партияға» айналдырды және «әскери коммунизм» саясатының құрылуына әкелді.
«Әскери коммунизм» тарихи жағдай ретінде және нақты жан-жақты әлеуметтік-экономикалық саяси жүйе ретінде саналады. Кеңес заманындағы бұл тарихи оқиға экономистер мен тарихшылар арасында осы уақытқа дейін дау және әртүрлі пікірлер тудырып келеді. Әсіресе, даулы мәселелерге «әскери коммунизмнің» пайда болуына объективті және субъективті факторларының себептері, Кеңес мемлекеті өміріндегі барлық салада өз ізін қалдырған әскери-коммунистік шаралардың салдары, В.И. Лениннің әскери коммунистік идеологияға қарым-қатынасы мәселелері және тағы басқалар жатады. /23, 61/
«Әскери коммунизм» терминін 1916 жылы алғаш рет А.А. Богданов пайдаланады. Бұл термин I Дүниежүзілік соғысқа тартылған Еуропа елдерінде қолданылған. Басында бұл терминге барлығы да сыни көзбен қарады. Өйткені, ол соғыс кезіндегі империализмді танытты. Сонымен қатар, бұл терминді «авторитарно-регулируемую оргнизацию паразитизма и истребления» деп таныды. Бұл термин соғыстан тылға қарай кең тарады.
Уақыт өте келе «әскери коммунизм» ұғымы өзінің бастапқы мағынасынан айрылып, ЖЭС-ке көшкенге дейінгі Кеңес Республикасының шаруашылық дамуын танытатын ресми кезең, яғни, 1918 жылдың аяғы -1921жылдың басы деп аталады /40, 68/.
Бұл саясаттың әлеуметтік –экономикалық құрама элементтері: жеке меншікті жою, тауар-ақша қатынастарын қысқарту, өнеркәсіпті жаппай национализациялау, азық-түлік салғырты бойынша шаруалардан ақша жинау, жалпы ортақ еңбек ету міндетіне кірісу, еңбек ету армиясын ұйымдастыру және басқа шаралар. Бұл бірден, бір уақыттағы жағдайда орындалған жоқ, Кеңес үкіметінің құрылуы мен оның қабылдаған декреттер қатарын біртіндеп біртұтастыққа жиналып, «әскери коммунизм» деген атқа ие болды. Бұл саясаттың құрылуына негізгі әсер еткен идеологиялық догмалар және большевиктік басшылардың революциялық асығыстығы. Қазақ ауылдарының қандай да бір радикалды тәжірибелерді көтеруге жағдайлары болмады. Қазан төңкерісі алдында қазақ халқынан алынған жалпы жердің аумағы 45млн десятинаны құрады /15, 313/.
Бірінші дүние жүзілік соғыс үлкен көлемдегі ірі қара, шикізат және басқа көлемдегі материалдық құндылықтарды алып қойды. Осы жылы Қазақ халқына азық-түлікті жеткізіп тұру, әртүрлі салықтар, ақшалай міндеттемелер жүктелді. Артынша 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқы үшін қайғылы болды. Бірақ халық шаруашылығы кеңестік тәжірибенің билігінде еді. «Әскери коммунизм» шараларының анық көрінісі ретінде бірінші кезекте азық-түлік салғырты
        
        1      АЗАМАТ СОҒЫСЫ КЕЗІНДЕГІ  КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЯСАТЫ
1. Ауыл шаруашылығындағы экономикалық саясаттың ... ... ... ... ... империясында барлық саяси және
экономикалық жағдайдың ... алып ... ... ... ... ... ... партияға» айналдырды және ... ... ... ... коммунизм» тарихи жағдай ретінде және ... ... ... жүйе ... ... ... ... бұл
тарихи оқиға экономистер мен тарихшылар арасында осы уақытқа дейін дау ... ... ... ... ... даулы мәселелерге ... ... ... ... және субъективті факторларының
себептері, Кеңес мемлекеті өміріндегі барлық ... өз ізін ... ... ... В.И. ... әскери коммунистік
идеологияға қарым-қатынасы мәселелері және тағы басқалар жатады. /23, 61/
«Әскери коммунизм» ... 1916 жылы ... рет А.А. ... Бұл ... I ... соғысқа тартылған Еуропа елдерінде
қолданылған. Басында бұл терминге барлығы да сыни ... ... ... ... кезіндегі империализмді танытты. Сонымен қатар, бұл терминді
«авторитарно-регулируемую оргнизацию паразитизма и ... деп ... ... соғыстан тылға қарай кең тарады.
Уақыт өте келе «әскери коммунизм» ұғымы ... ... ... ... ... дейінгі Кеңес Республикасының шаруашылық дамуын
танытатын ресми кезең, яғни, 1918 жылдың аяғы -1921жылдың басы деп ... ... ... ... –экономикалық құрама элементтері: жеке
меншікті жою, ... ... ... ... жаппай
национализациялау, азық-түлік салғырты ... ... ақша ... ортақ еңбек ету міндетіне кірісу, еңбек ету армиясын ұйымдастыру және
басқа шаралар. Бұл бірден, бір уақыттағы ... ... жоқ, ... ... мен оның ... ... қатарын біртіндеп
біртұтастыққа жиналып, «әскери коммунизм» деген атқа ие ... ... ... ... әсер ... ... ... және
большевиктік басшылардың революциялық асығыстығы. Қазақ ауылдарының қандай
да бір радикалды тәжірибелерді көтеруге ... ... ... ... ... ... алынған жалпы жердің аумағы 45млн десятинаны құрады
/15, 313/.
Бірінші дүние жүзілік соғыс үлкен көлемдегі ірі қара, ... ... ... ... ... алып қойды. Осы жылы Қазақ
халқына ... ... ... ... ... ... жүктелді. Артынша 1916 жылғы көтеріліс қазақ халқы үшін
қайғылы болды. ... ... ... кеңестік тәжірибенің билігінде еді.
«Әскери коммунизм» шараларының анық көрінісі ретінде бірінші кезекте ... ... ... Қызылгвардиялық шабуыл практика жүзінде ... ауыл мен ... тез ... ... және ... ... мен ... арқылы жүргізді.
1917жылғы қазан оқиғасынан кейін бұрынғы патша империясының әртүрлі
аудандарында азық-түлік дайындығы бойынша ... ... ... ... ... бас ... ... барлық азық-түлік
комитетіне, Петроградқа, ... ... ... ... ... ... тасымалдауға тыйым салу ... ... жан ... ... Орталыққа астық жеткізуден Дон ... ... бас ... /8, ... ... үкіметінің жарлығына бағынбаған және Орынбор-Торғай
губпродком, Семей облпродкомитет және басқа азық – түлік ұйымдары ... ... ... бас ... ... жағдайда большевиктер азық-түлік
диктатурсына кірісу үшін әскери ... ... ... ... құрады. Қазақстанда, сол сияқты ... ... ... ... ... және жекелеген топтар, 1920
-1921ж.ж. Военпродбюрода ... азық ... ... ... ... өтті.
Осының негізгі бастаушысы В.И. Ленин болды. Өзінің «Питерлік жұмысшыларға»
үндеуінде ол ... ... ... аш ... ... қалған
фабрикалардың жанында сарғайып жүру бұл ... әрі ... ... ... ... ... ақылсыздықты қорғайтын ақымақтарды
желкелеп қууы, сөйтіп ондаған мың ... ... ... көп, өзін ... ... болатын Оралға, Еділге, оңтүстікке қарай жылжуы ... атап ... /13, ... ... қол ... ... шаруашылық қатынастардың
күшейгендігінің маңызды белгісі 1919жылы 11 ... ... ХКК ... ... ... ... 1918 ж. 13-27 ... астық саудасындағы ... БОАК және ... ... ... болатын. Осындай
жағдайда Кеңес үкіметі азық –түлік диктатурасын жариялай отырып, азық -
түлік ... жаңа ... жеке ... сатуға тыйым салып, артық
астықты алды. Артық ... ... азық – ... ... ... ... ... шаруалар халық жауы деп жарияланды. Е.Г.Гимпельсон
өзінің зерттеуінде әділ бағалап көрсеткендей азық-түлік ... ... ... ... ... ауысып кетті: «Егер бұрын артық астықты
қалыптастыруда шаруалар ... ... ... ... енді ... ... ... нанға қажеттілігінен туындайды» деп ... ... ... ... ... ... ауыл, болыс, уезд, губерния
аумағында мемлекетке тапсыру керек болды. РКП(б) ОК губком ... ... үшін ... өнім ... ... ... және оның ... үшін күресте ауыл еңбеккерлеріне аяусыз соғыс жариялады.
1921ж. азық-түлік компаниясының бастауы Ақмола губерниясында жиналған
салғырт бойынша шамамен 2 млн 100 мың пұт ... ... ... ... ... ... 100 мың пұт бастырылмаған маялар болды, бірақ оларды
мемекеттік меншік деп ... еді. ... ... ... ... ... шаруалар қалған астықты өзінің қажеттілігіне тұтына
бастады.
Осындай жағдайда азық –түлік салғырты бойынша ... ... ... ... ... билікті қолына алған азық-түлік ... ... жеке ... және ... ... ... Атбасар уезіндегі Маринин болысындағы салым бойынша 15 пұт жиналу
керек ... ... ... 1000 пұт ... ... ... алынса, оның
4000 пұтты тұқымдыққа алынып қойды. Сонда Пономаренко жергілікті ... ату ... ... ... ... ... ... жинау
акциялары кейде ішімдікпен, жанжалмен аяқталатын /14, 67-68/.
Халық салықты орындаған жағдайда отрядтың ... ... ... міндеттің орындалуын бақылауға, жергілікті ... ... ... ... күн ... ... келіп сайды. Бұл үшін
отряд селолар бойынша 3-5 адамнан топтарға бөлінген. ... ... бас ... ... ... әр ... ауа саны 50-ден аспайтын
учскелерге бөлінген, ... ... ... ... және ... өкіліне
тапсырылған. Тізім жасалып, онда әрбір үй қожайынына жүктелген міндет пен
оны орындау мерзімі ... ... ... ... ... ... жасыру мақсатында бір жерден, екінші жерге апармауы үшін қатаң
бақылау жүргізу болды. Жолдардың тоғысатын ... ... ... отрядтар
тұрды.
Жергілікті халық келген азық-түлік отрядтарының озбырлығына ... ... ... ... Туладан, Иванова-Вознесенскіде
келген жұмысшы отрядтары, ... ... ... жасады. Жергілікті
жерлерден жоғары тұрған ... ... ... ... ... ... алу өте ... кездескендігін байқатады.
Міне, осындай жеделхаттардың үлгі болатын үзінділері: «Орынбор, Губерниялық
әскери ... ... мен ... ... ... дереу отряд
жіберулеріңізді өтінеді, себебі қарулы күштер көмегінсіз халықтан астық алу
және мемлекеттік азық-түлік салғыртын орыдау мүмкін ... ... ... көлемде жинаудың сәті түспейтінін білген азық-
түлік органдары қуғын-сүргін шараларын ... да ... ... ... ... болыстарының бірінде 25-30 адам аиылды. ... ... пен ... ... ... жағдайының түгелдей
күйреуіне, Кеңес өкіметі мен оның ... ... ... ... ... ... ... алып келді. Азық-түлік
салығы 1921 жылдың ортасына ... ... жоқ ... тапсыруға
итермелеген қысымға шыдамаған халық сол жылдың астығын беруге мәжбүр ... 4 ... пұт ... 2,3 ... пұтын ғана жинау мүмкін
болды. Шаруалардың ешқайсысы азық-түлік ... ... ... ... ... жоқ, өйткені, осымен қатар олар азық-түлік салығы орындауды
жалғастырып жатты /36, 45-47/.
Астық жинау кезінде және қазақ халқының көшу ... ... ... арба ... түгелімен мобилизацияланды. Халыққа ... ... да ... ... барлық астық жиналмады және дәндері
түсіп қалды. Артынша мобилизацияланғандар қайтарылмай, ... ... көшу ... ... ... ... төтенше өкілеттілігі
Смирнов Петропавлға барып, ол барлық Ақмола губерниясынан 4 млн пұт ... ... ... Бұл ... ... бойынша есепте 2 млн 900 мың пұт
тұрды. Смирнов табысын паш етіп ... үшін ... ... және ... ... Брюхановқа баяндады. Ол Ақмола губерниясына астықты
тасымалдау бір тәулікте 30 вагонға жеткізілсе, жартысы ... ... ... ... Барлығын қыркүйекте Смирнов 3 млн пұт тасымалдауға,
1921 жылы қазан ... 7 ... - 3,9 млн пұт ... уәде етті ... ... ортасына дейін салымдар жалғастырылып халық
айтылған астықты өткізуге міндетті болды. Кімде жоқ болса да ол осы ... ... 4 млн пұт ... ... ... ... болса, тек 23 мың пұт
ғана жиналды. Мұның барлығы ... орыс ... ... жағдайының
күйреуіне әкелді.Кеңес үкіметіне деген сенбеушілік, большевиктер партиясына
және ... ... ... ... қалыптасты.
Бұрынғы БОАК-ң мүшесі Сәдуақасов КазОТК мүшелері Бейсенов, Байдильди,
Асылбеков, губком мүшесі Нұрмұхамбетов Ақмола губерниясынан кетуге ... ... ... ... ... саясаттарына қарауға және
кедергі жасауға мүмкіндігі болмады. Өз кезегінде А. ... ... ... ... мен ... ... /12, ... астықты тәркілеу жұмысын тездету үшін ... ... ... үшін сыйлыққа астық беру жүйесін жүргізді. Губпродком
дайындық тобы ... ... ... районға бір немесе бірнеше
болыстарға жұмысты уездік продотдел ... ... ... ... ... ... отряд жұмысшыларына жеке сыйлық ... ... ... ... ... ... ... үшін халық арасында
міндеттердің таралуын қарастырды.
Болыс комитеті мен ауыл ... ... елді ... және ... ... ... Егер жергілікті Кеңестер салымдарға қарсы
әрекет етсе, азық-түлік отрядтары уездік ... ... ... ... ... ... тырысты. Бірақ райпродком оны тапқан
жағдайда бүкіл селоға айып пұл салды. Осыдан ... ... ... ... ... ... сыни көзқарастары наразылыққа әкеліп
соқты. Салымдар ... ... ... салғыртына мүлдем қатысы жоқ
заттар ... ... ... ... ... ... /15, ... коммунизм» саясатындағы азық-түлік салғыртының Қазақстандағы
жүзеге асырылуы теңсіздік жағдайда болды. Кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... ... жағынан орталығы Омск болған
Сібір ревкомына бағынды.
Алғашқы кездегі ... ... ... саласы әскери-коммунизмнің
ең маңызды принципі азық-түлік салғыртын күштеп ... ... ... қарашада Петропавл, Көкшетау, Есім уезінің территориясы бес райпродкомға
бөлінді: Петропавл, Евлендік, Петухов, ... ... ... ... ... ... шақыруға қарсы шықты және
астықты еріксіз кеңестік ақшаға айырбасқа беруге тура ... ... ... қажетті өндіріс өнімдеріне ие болуға ... ... ... өнім көп ұзамай 1919 ж. қарашадан 1920ж. ... ... тез ... ... шаруалар кеңес ақшасы мен сатып алу
қабілетін мүлдем иемдене алмады және ол өте тез ... ... ... ... ... қолдануға асықты, нақты азық –түлік
салғыртын зорлықпен тәркіледі. ... ... ... ... 4млн 700 мың пұт ... ... салынды. 1919 ж. егіс аумағы
статистикалық мәліметтері өткен жылдың қоры бойынша ... /7, ... ... ... ... көлем шамамен 70% артық астықты
құрауы керек болды. Бірақ 1920 жылы 20 ... ... ... орындарға
барлығы  821мың пұт немесе салымның жалпы жоспарынан 14% түсті. Іс-жүзінде
азық-түлік салғырты бойынша ... ... ... мен ... 20 ... ... ХҚК «Сібірдегі артық астықты тәркілеу
туралы» заңы ... Осы ... ... ... ... үшін астықтың 110
млн пұтты ... бұл ... ... ... барлық салымдардың төрттен
жоғарысын құрады. Оның 35 млн пұт ... Омск ... ... ... уездері Омск губерниясының ... ... 15 млн пұт ... ... ... ... 1желтоқсанда 60% , 15
қаңтарға дейін 20% , 1921ж. 1наурызда қалғаны 20% ... ... ... келесі уақытын анықтады.
Қазақстандағы бұл аймақта азық-түлік салғырты дөрекілік және көбінесе
қатыгездік әдістермен өткізілді. Бұл ... ... жүйе ... орнамай, Сибпродком продотряды волюнтаристік әрекетінің
нәтижесінде Кеңестік Ресейдің ең мықты ... ... ... ... ... ... ауыл мен жеке болыстарда қандай себеппен
салымдардың тартылуы ... ... ... ... ... ... уезінің
Благодат болысының тұрғындарына астық жем-шөптен 5000 пұт, ... және ... сұлы мен арпа ... ... Бұл ... 1920 ж. егіс алқабы
көлемінен есептеп тартылды. Бір десятинадан 1пұтқа 30 фунд ... және ... 70 фунт сұлы мен арпа ... ... және ... ... 1920 ж. көктемде 1403 десятина бидай және 196 ... ... арпа ... ... 2455 пұт ... және 1029 пұт сұлы және ... салымдар тиісті болды. Павлов және Барятин ауылының ... пұт ... және ... сұлы және арпа ... ... ... Верин
ауылы 450 пұт және 420 пұт сәйкес Звенигород- 661 және 94 пұт ... пұт ... ... Бұл ... ... ... уездінің
Благодат болысполкомының 1920ж. 17 қарашадағы отырысында қабылданды /41, 45-
46/.
Сибпродком азық-түлік дайындығы Орынбор, Ақмола, Семей губерниясының
жеке қазақ ... ... ... ... ... ... ... зорлық-зомбылық әрекетін жасап, жергілікті халықтың
әділетті наразылығына алып келді. Продэкспедиция басшыларының бірі 1920ж.
29 ... ... ... ... ... ... ... қалпына кетіру үшін ірі қара, шикізат және ... ... ... ... ... өкілдері экспедициясының жақындағанын естіп, ауыл
тұрғындары өздерінің табындарын дала түкпіріне ... ... ... ... ... ... малдарын жасырды. Мал шаруашылық
шикізаттары мен ірі қараға салымдар ... ... ... ... ... ... және осы басқа болыстардағы ірі
қараның шынайы көлемін нақты білмеді. Мысалы, қазақ ... ... ж. ... Ақмола уезді продкомында берген мәліметтерінде олардың
болыстарына міндеттелген ірі қара мен жылқыға салған ... ... өте ... ... ... ... кіріспес үшін, нақты мәліметтерді жинау
керек болды. Бірақ ең бірінші Орталықтан бұйрық шығып, ... ... ... ... мәліметтері Омскіге Мәскеуден келді. 1920 ж. 13
тамызда Атбасар уездінің исполкомына уезд ... ... ... бойынша малға салымды 1 қыркүйекте аяқтау керек екенін жариялады.
Қазақ даласында дайындалған ... ... ... ... етіп,
оларға тек ақшалай жәрдемдесті. Әрине бұл бұйрықты орындауда ... ... ... ... ... 1920ж. ... ... жиналған салымдар айтылған жерге 30% ... ... ... ... ... бағалы материалдарды бөгетсіз
көлемде ... ... ... ... ... темір жолының
құрылысын бастауды қажет етті /12, 67/.
Кеңес тарихнамасы ... ... ... жағынан дәріптей отырып,
«Әскери коммунизм емес» саясаттың элементтерін асырып айтты. Бұл ... ... ... ... көрсетті. Тауарға аштық кезінде тауар
айырбастың қарапайым түрі пайда болды және натуралды ... ... ... болды. 1918-1921ж.ж. кезеңінде тауар базары ... ... ... ... Өз ... шаруалар, қағаз ақшаға ... ... ... ... етті /2, ... ж. 26 ... РКФСР ХКК «Астық дайындауды күшейту үшін тауар
айырбасы туралы» декрет шықты. Кейін 1919ж. 5 ... ХКК ... ... ... тағы бір ... шығарды. Болшевиктерге тауар айырбасы
көбіне саяси акция ретінде ... ... атап ... болады. Наркомпрод
құрылысы бір жағынан тауар айырбасының ... ... ... қолдану
міндетін ауыстырды. Бірақ, басқа жағынан алып ... ... ... жеке ... ... тыйым салса, ұйымдағы тауар айырбасы
бойынша нанды сатып алу ... ... ... ... ... ... шаруалар мемлекеттік қордан бөлінген тауар үшін ауқатты көршілерден
азық-түлік тәркілеп, органда қызмет атқарғанына байланысты ие болды.
1920ж. ... ... ... ... ... ... шаруалармен
айырбас жасамай, кедей шаруашылықтары арасында тауарды ... ... ... ... 1920ж. ... ... мен Семей губерниясына
белгіленген айырбас үшін өндірген тауардың маңызды бөлігін қолдана алмады.
Бұл барлық тауар көлемі ... ... ... ... ... пайдаланды. Бұл Қазақстанның аймағына жіберілген 90% тауар РСФСР
ХКК үшін жоғалып кетті.
Халық комиссарлар кеңесі астық дайындау кезінде ... ... ... ... ... ... үшін ... айырбас нормалары
әділетсіз жүргізілді. Бір пұтты былғарыны тауар айырбас ... бес ... 2/1 ... жіп, 50 тиынға шай, 25тиынға ... ... ... өткізген шикізат нақты бағасынан тауар
көлемінің 30% ... 1919ж. 8 ... ... ... ... ... ... қазақ халқындағы тауар айырбас нормалары ... пен ... ... ... ... ... ... айырбас
толығымен тиімсіз еді. Қазревком продотдел астық дайындау кезінде халық
арасында ... ... ... ... ... /14, 124-126/.
1920ж. ақпанда Орал уездінің Красновскі болысындағы Макаровскі
хуторында екі күнде 156 бас ірі ... ... тағы да ірі ... ... ... күтім болмаған еді. Осындай әрекеттер ... ... ... ... ... ... жергілікті уезд тұрғындарының көпшілігі ... ... ... ... ... алды немесе өзінің егістігіне малдарын
жіберді. Өйткені жиналған астықты ... ... ... 1920ж. ... ... губерниясындағы азық-түлік жоспары келесі көлемде
орындалған: астық 5%, жарма 0,6% , ірі ... мал 30%, ... ... 30%, ... 8,5%, ... 30% осы уақытта жұмыртқа мен майға салғырт
жүргізу ... ... /4, ... жылы ... салғыртының барлық түрі монополияландырылды.
Мысалы, РСФСР барлық губерниясына суаттар ... ... ... Қазақстанда Орал аудандарында 1,5 млн пұт ... ... 1млн пұт, ... ... ... теңізі) 500мың пұт, Орынбор
ауданында 50 мың пұт ... ... ... ... ... ... ... Қызыл Армия бөлігін азық-түлікпен жабдықтау
міндетін жүктеді. Аймақтағы азық-түлік органы 1919 жылы ... ... ... тірі ... 600 пұт ет және ай ... 20000 пұт ... орындап жеткізуге жарлық шығарды. Ауыл және
деревня халықтары жоспар бойынша талап ... ... ... ... еді, бірнеше күннен кейін сол болысқа Қызыл Армия продагенті келіп,
қарудың күшімен болыс түгін қалдырмай реквизициялады.
Сол кезде КАЗССР ... ... ... ... ... және
губпродком бойынша Ленин және Цюгрупы қол қойған телеграммадан ... ... ... ... астықты өткізуге мәжбүр етіңдер. Продармия жұмысын
бұлжытпай жүйелі қолданыңдар, ... ... ... ... жол бермеңдер, аяғына дейін барыңдар. ... ... ... ұрлағандарғажұмысқа мәжбүр етіп, ... ... ... ... нақты атын және тұрғылықты жерін газет пен
қағаздарға көрсетіп кең таратыңдар» деп ... ... ... ... ... ... ХКК 1920ж. ... декретін басшылыққа алып, 1920ж. 6 ... ... етке ... ... ... ... ... райпродкомға
бір апта уақытта салғыртты өткізу бұйрығы шықты. Сүтті ... ... ... ... бойынша мал өткізуге міндетті: 66-10 бас малы ... бір бас ... 11-20 ... - 2 бас; 21-30 ... - 5 бас; ... бас – 8 бас; 57-60 бас -10; 60 бас ... жоғары болғанда жалпы мал
көрсеткішінің 25% өткізу керек болды. Орынбор губерниясы бойынша 1920 ... 15 ... ... ірі қара мал саны 277500 бас қой, 27747
бас шошқа өткізу керек болды /7, ... АССР ... ... ... орындалуы үшін үш белдеуге
бөлінді: Солтүстік, ... және ... ... ... ... ... Көкшетау уездері; Омбы уезді, оңтүстік ... ... ... ... ... Өскемен, Ақмола уездері, сол
сияқты барлық қазақ орыс болыстары және казак ... ... ... мен ... ... ... ... Павлодар уезінің барлық қазақ
болыстарының территориясы, Орталық белдеуге кірмейтін, Ертіс бойынша Семей
уезді ... ... ... ... ... ... ... Омбы уезінің оңтүстік болыстары, Торғай, Ырғыз, Ябщенск, ... ... ... ... губерниясы кірді /31, 27-28/.
Аймақта етпен ... ... ... ... Бір ... май 6 пұт ... ... 1 пұт сары май 5 пұт. сүтке, 1
пұт сыр 2 пұт етке теңестіреді. ... ... ... 5 пұт ... пұт етке қабылданды.
1921-22 жылдары КАЗССР наркомпрод продкомпанияға 1921 жылы қаңтарда
салғырт жоспарындағы негізгі өнім ... және ... ... ет, жүн, ... ... өндеуге кірісті. Бірақ бұл
жоспар салғырт принципінде құрылған 1921-22ж.ж. ЖЭС-ке енуге ... ... ... ... ... мен ... материалдар жасалған
тұжырымды дәлелдеуге ... ... ... ... ... ... ... саясаты, Түркістан кеңес республикаларының
басқа ... ... ... ... көріністерді байқай аламыз.
Қазан төңкерісінен кейін Түркістан ... ... ... 1919 ж. ... ... Ресейдің орталық райондарынан оқшаулану жағдайында болды.
Мұнда «Әскери коммунисттік» шаралар, азық-түлік саясатындағы ... ... бұл ... үшін ... ... ... түсіндіре
аламыз. Г. Сафаровтың айтуынша: «Түркістан изоляциясы Кеңестік Ресейден
қазан ... ... ... ... ... құрылыстағы
отарлау көрінісін тереңдетті», деп көрсетті /21, 42-43/.
Аймақтағы патшаның отарлау саясаты мұнда ауыл шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... астық
келетіндерден тәуелсіз етті. 1917 жылы жеке астық тапшылығы 51 млн ... ж ... ... азық ... ... жер ... ... кірісуге қол қойды. Шындығында астық монополиясы туралы
декрет, 1919ж. 2 маусымда шыққан. Мысалға, бұл ... ... ... билігінің басшылары байырғы халықтың жағдайын түсінбеді.
Астық монополисы туралы декреттің орындалуы ... да ... ... жылы астық дайындығы алдыңғы жылға қарағанда төмен болды. Сырдария
облысында 700 мың пұт дайындалса, Жетісуда 350 пұт ... ... ... ... ... рет ... декрет пен бұйрықтарға бағынбай
бірнеше рет көтеріліс болды.
Мұрағат құжаттарына ... 1919 ж. 4 ... ... ... съезінің 3 жарлығының баяндамасында, Орталықтан шыққан астық
монополиясы жарлығы бойынша жиналған ... 5% - н ... ... 6 ... 1 ... ... жиналған өнімдер: 5091 пұт бидай, 243
пұт арпа, 476 пұт сұлы, 14 пұт қара бидай /26, 465/.
Верненскі уезі бойынша 5% ... ... ... ... ... нан ... Куликов селосынан 16327 пұт және Самсоновскі селосынан
34300 пұт жиналған. Ал, ... ... ... ... 6708 п9т ... ... арпа,  456 пұт сұлы жиналса, Қапал уездінен мұндай ... ... ... ... уездінен 1000 пұт бидай, 350 пұт арпа
жиналса, басқа дәнді дақылдар ... /41, ... ... ... ... ... ... әртүрлі
топтарының қатысуы әділ болмады ма деп ойландырады. Азық-түлік дайындау
астық ... ... ... ... ... ... ... шараларымен қатаң жазалады.
1919 жылы 26 қарашада Жетісу облысының ревсоветтің «Жетісу облысында
жүргізілген астық ... ... ... ... ... ... ... бойынша жиналған астықтарға енді жергілікті халықтар мұқтаж
бола бастаған еді / 26, ... ж. 11 ... ... ... ... астық қорын
құруға жарлық шығарды. Бұл уездік прододелге комбед және уездік басшылары
1920 жылы15 қаңтарда астық ... ... ... ... 1920 ... ... бес аймақтық партконференцияда продотряд ұйымы туралы
жарлық шықты. 1920 жылы 28 ... ... ... ... ... ... коммунизм» саясатының маңызды элементі негізінде салғыртты
заңдық базасын құраған тұтас декреттер топтамасын ... ... ... ... ... күрес» декреті, №232 ... ... және ... ... ... №233, ... ... жалпы құрылысы», және «Военродбюро уезд қаланың
жағдайы ... ... ... /15, ... жылы 10 ... ... ... продотдел берген есебі
бойынша, астық қоймалары бар ... ... ... өнімдері
төмендегідей нәтиже берді: Кіші Алматы болысы 625пұт, Анатольевка селосы
 587 пұт, Викторьевскі ...  225 пұт ... ... ... ... үшін, ТүрОАК 1920 ж. 9 наурызда №248
«Байырғы халықтың ... ... ... ... міндеткерлігі
туралы» декреті шықты. Бұл құжаттың ... енді ... ... түрі еді. Ең ... ... отырықшы деревнясы қатысып,
ТүрОАК бұйрығына ... ... жылы 11-19 ... ... ... ... Бұл ... ТАССР ОАК және ХКК 1920 жылы ... ... №248 ... ... ... азық-түлік дайындығының
дұрыс әдісі салғырт деп ... ... ... ... ... 48/. 1920 жылы ... барлық Түркістан аймағынан 22 млн пұт есепке
алынды. Құжаттық деректерге ... ... ... салғырт жүйесіз
өтіп, оның нақты жоспары болмады.1916 жылғы ... ... ... ... жеріне қайтқанда, ТүрОАК жарлығымен қазақтар салымдардан ... ... ... ... ... ... ... қашқындар деп санап,
салғыртты және мемлекеттік міндеткерліктің басқа ... ... ... республика шекарасынан қайта ... ... ... Жаркент уезді Нарын ауданының 7 мың қазақ жанұясы тағы Қытайға
қашып, олардың ... ... ... ... ... салды.
Туркомпродтың Жетісу облысы мәліметі бойынша 1921ж. ет өнімдеріне салғырт
салынды. Осыдан есептеліп қана ... ... ... ... ... ... құлдырауына қосымша азықтық болмауы суық ауа-райы, малдың
қыстан жер оты азығынан ерте ауысуы әсер етуі ... 1920 ж. ... ... көшірме бойынша, 1917 ж. салыстырғанда келуі: қой 67%, ешкі
46%.Берілген жоспардың 55% ... 36% қой, ... тек 50% ... ... тапсырылған жоспардың тек орташа 40% құрады / 31, 44/.
Барлық азық-түлік аумағын бір жоспармен жаулауға тырысып 1920 ... ... ... түрі ... ... ... ... национализацияланды. 1918 жылы 1 ... ... жер ... оған ... бақылау орнатты. Туркомпродқа 1920
жылы 28 тамыздағы жарлығына сәйкес жеміс-жидек ... ... ... ... анықталды. Верный уезді 160 мың пуд, Жаркент уезді 32 мың пуд,
жаңа піскен ... ... ... ... бұл ... ... ол бақша иелері оларды сатып үлгерді. 1920 жылы 26 ... ... ... салғырт жүргізді. Мысалы, Лепсі уезді жоспар
бойынша: картоп 38 мың, капусталар 12 мың пұт, сәбіз 14 мың пұт, пияз ... ... 10000 пұт ... ... ... /33, ... әлеуметтік-экономикалық және саяси приоритеттерді жарияласа да,
Кеңес үкіметі қиын жағдайда жеңе алмады. ... ... ... ... ... саясатындағы отарлау ... ... ... ... еңбегінің өнімін өзінің жеке меншігі деп жариялап, олар
экономикалық күштеу мен ... ... ... ... қолдану көзқарасын қалыптастырды.
Қазақ ауылындағы салғырт жоспарының орындалуы тонаушылық көрініске ие
болды. Тұтастай азық-түлікті ... ... ... ... ... ... қарсы шығуына алып келді.
1. 2 Өнеркәсіп саласындағы экономикалық саясат
Ресейдегі саяси ... ... ... ... ... қадамдарын жасауға әсерін ... ... осы ... ... көп еңбек сіңіріп, Қазақстандағы ... мен ... ... ... ... үлес ... Бір сөзбен айтқанда,
отарлы Қазақстанға «капиталға ... ... ... Кеңес үкіметінің
құрылу процесімен тығыз байланысты.
Жеке өндірістік мекемелерді национализациялау әртүрлі себептермен
және ... ... ... ... ұйымдастырылуын бұзған,
осының әсерінен пайда болған қиындықтарды тарихшы ... ... ... ... ... ... «Кеңес билігінің
көрінісі» деп ... ... ... ... өнім ... себебі оны жоғарғы көлемде ұстап тұру мүмкін емес болды. ... ... орны мен ... ... ... риза ... ... 1918 жылы қаңтардың ортасында диірмендердің акционерлік
қоғамның жұмысшылары мен қызметкерлері Ақтөбе ... ... ... ... ... шағымданды, олардың ойынша, кәсіпорын
басшылары өндірісті заңсыз ... ... /11, 18-19/. ... ... ... ... булық диірмендерді кәмпескеледі. 1918 жылдың
23 ... ... ... ... ... ... губисполкомына
жергілікті бидай – ұн жасау ... ... ... Бұл ... ... басшылары өндірістерді жабумен түсіндірді.
1918 жылдың ... ... ... ірі тері ... зауыттарын
өндіріске шикізат жетпеуіне байланысты жабылатындығын жариялады. Жауап
ретінде уездің исполкомы тері ... ... ... /13, 156-
157/. Бүкіл Ресейдегі, Қазақстанда да ... ... ... ... ... революциялық дағдарыс, Ресей ... ... ... ... ... Егер де ... ... жұмысшылардың саны мен сапасы ірі капиталға жоспарлы
түрде қысым көрсете алса, ... ... ... көрсету қиынырақ болды.
Мысалы, Сондықтан национализациялау мәселесі ... ... ... 1917 ... ... ... Спасск жез қорыту зауытының жұмысшылары
цехтан ағылшын инженері Хайлды арбаға салып ... ... ... ... ... соң ... ... Комиссарлар басшылығы өндірісті
национализациялау туралы декретті, тек 1918 ... 28 ... ... ... жеке ... ... қалу үшін көптеген амал
жасағанын көреміз. Мысалы, ... ... ... немесе Шымкент сантонин зауытын алсақ, зауыт сирек кездесетін
дәрмек шөбінен, қымбат дәрілік зат – сантонин жасап шығаратын еді. ... ... ... ... ... өспейтіндіктен, Шымкент сантонин
зауыты дүние жүзіндегі жалғыз өндіріс ... ... және ... салық
түрінде көп пайда түсіретін зауыт еді. Осы жағдайда зауыт иелері ... бір ... ... қалу үшін ... ... күресті /8, 67-68/.
Біз білетініміздей, зауыт 1918 жылы 30 ... ... ... ... Ал шын ... ... ... кәмпескелеген. 1917 жылдың күзінде Ташкенттік большевиктік
орталық Шымкентке М. И. Зибаровты жіберіп, оны сантонин зауытының ... ... уезд ... ... етіп ... ... ... алынып, 1918 жылдың 29 наурызда уезд кеңесі шешімімен зауыт
национализациялана 5 сәуір күні ... ... ... әйелі В. Н.
Иванова бас механик ... ... хат ... ... Бұл ... ... ... кәмпескелегенімен, зауыт әкімшілігінің жұмысшыларымен
қызметкерлері кәсіпорындағы басқару және ұйымдастыру жұмыстарымен ... ... ... ... жұмысшылар нансыз қалды», – деп жазды ол.
Зауыттың бұрынғы иесі В. И. Иванов декрет ... үш күн ... ... зауытты национализациялаудан сақтап қалу үшін, сантонин дүние
жүзінде жалғыз зауыт және ... қиын ... ... айтты. 1918 жылдың 11
мамыры ... ... ... тағы ... ... ... ... маңызды күн болды.
Әлеуметтік – экономикалық сілкіністер нәтижесінде Ақмола және Семей
облыстарының өндірістік кәсіпорындарының жағдайы 1920 жылы ... ... 1920 ... ... ... ... басқарушы инженер Н.
К. Лессиг Семей губсовнархозына баяндама ... ... 1918 ... ... инженерлер Ресейдегі саяси жағдайлардан ... ... ... ... АҚ-ның жұмысы тоқтады, тек теміржолы,
механикалық құю зауыты, қосымша цехтер жұмыс істеді. 1919 жылы ... ... жаңа ... ... іске ... үшін 300 пұт Риддер кені жіберілді,
сонымен бірге орыс инженерлері ол жаққа оқып, тәжірибе ... үшін ... ... негізгі мәселесі өндіріс мекемелері мен көліктің
жұмысын жақсарту болды. Мысалы, 1918 жылы ... ... ... өте ... Бұл жол ... мен Риддердің ортасын қосатын.
Өскеменге қарай жанармай әкелініп, Риддерге азық-түлік тасу осы ... іске ... ... теміржолының бұзылуының негізгі себебі,
мемлекеттік жұмысшыларды қаржыландыра алмауымен түсіндіріледі /10, 77-78/.
Тағы да бір ... бола ... ... ... Ертістегі Воскресенскі
Екібастұз кәсіпорындарымен байланыстырады. Национализациялау кезінде жолда
алты паровоз, 40 вагон ... еді. Оның ... ... ... ... ... қаржы бөлінген жоқ. «Әскери – коммунизмнің» шаруашылық жүйесі
кәсіпорындарды жалпыландырумен айналысып, ... ... ... қаржыландыра алмады. 1920 жылдың қаңтарында тау ... ... ... есеп ... ... ... және қорғасын
зауыттары жаңа пештер және машиналармен қамтамасыз етілген деп жазылды.
Бірақ, зауыттар 1918 жылдан бері ... ... Осы ... ішінде машиналар,
пештер ескіріп, терезелер мен есіктер сындырылып, жұмысшылары ... ... ... тұратын халық зауыт мүлкін тонап кеткен. ... ... ... сол ... экономикалық және саяси жағдайға байланысты
зауыттарды іске ... ... мен ... ... ... күшті тек
көмір өндіруге жұмсау керек деген. Кузнецов, Лессигтің баяндамаларынан біз
көптеген тәжірибелі мамандар, сол кездегі ... және ... ... ... жағдайда кәсіпорындардың толық дамуына болашақ жоқ ... ... /2, ... совнархоз (кеңестік халық шаруашылығы) мемлекеттендірген
кәсіпорындардың негізгі бөлігінің орталық ... ... ... ... , ... ... бейімсіздігін көрсетті. Бұл көп ... ... ... ... ... Дегенімен көбіне
«әскери комунизм» саясатының табиғаты ... ... ... ... ... совнархоз бағдарламалары жасанды болды, оларда шаруашылық өмір
шындығы қабылдамады. Павлодар уезі ХКК-і 1920ж ... мыс ... кең ... ... 1920ж І Екібастұз тас көмір кенін
зерттеген ... ... ... ... ... қорытындыларға
келді: «Біздің совнорхоздар Уркварт жолдас (бұл кәсіпорындардың ... ... ... бас ... қарпайым бірақ пайдалы – көмір
өндіру ісімен айналысуы керек»
Осылайша мемлекеттендірген көп санды кәсіпорындармен ХКК ... ... Жеке ... ... ... тартып алып, кеңес билігінің
экономикалық органдары ол өндіріс процесін ... ... ... «әскери – комунистік» режимде жүрді . ... ... ... ... ... мемлекет мойнына отырып, әртүрлі шығындар ... ... ... ... ... мемлекет меншігіне алу мемлекеттік
бюджетке шығын әкелді. Жоспарлы - әкімшілік экономика күн ... өз ... ... ... алынған кәсіподақтармен толықты, оларды ұстап тұру
үшін қандай қаржы керек болғанын болжау керек /9, ... 1918 ж ... ХКК ... ... алу ... ... 3 ... рубльді «Қырғыз» ақшасына , 2 миллион -рубльді «Риддер» АҚ-
на, 1 миллион рубльді Спасск мыс балқыту заводына бөлуге ... ... ... ... кәсіпорындардың жағдайы қиындауы себебі
оларда «әскери-коммунистік» принциптердің бастысы – ақша ... ... ... /3, ... Тек ... АК-ның қосалқы
цехтарының жұмысын жалғастыру үшін 1920 жылы ай сайын 470000 ... ... Бұл ... ... ... ... ... шығаратын ақшалары
көрсетілген. Мысалы, осы Риддер кәсіпорындары Колчак режимі кезінде, жеке
кәсіпкерлер көмегімен ... ... ... және «Риддер» АҚ –ның
басқарушыларының бірі ... 1918 ... ... ... ... 1919
жылы қарашаға дейін, яғни ақтарды қуғындағанға дейін «Ресей – ... ... ... ... ... тұрды. Дегенмен, Кеңес билігі
алғашқы кезектегі экономикалық шара ретінде ... ... ... финанстық айналымда пайдалануға тыйым салды, осылайша Колчак
ақшалары ... ... ... ... ... ақшасы өлкеде патша және
Уақытша үкімет ақшалары – «Николай ... ... ... ... ... ... ... төлемдік қабілеті жоқ еді.
Осылайша, «әскери коммунистік» кезеңге тән осы жағдай мемлекет ... ... ... жағдайын төмендетті/30,67/.
Кеңес мемлекетінің шаруашылық органдары бетпе – бет ... ... ... ... ... ... ... туралы мәселені қарастырмай кету мүмкін емес. Ресми
кеңестік идеология «адамзаттың алдыңғы ... » - ... ... қоғам бөлігі – жұмысшы табы туралы керемет аңыздар құрды. «Әскери
коммунизм» әлеуметтік мәдени ... ... ... индивид –
пролетаридің қоғам санасында жарқын бейнесін жасауға тырысты. Бұған өндіріс
жұмысшыларын «революция ... ... ... ... билігінің
үгіті мен насихаты әсер етті. Сонымен ... ... ... ... ... кеңес қоғамының әлеуметтік жүйесінде жұмысшылардың тап ретінде
өмір сүргеніне ... ... ... ... ... анық ... ... жоқ, оның авангарды үнемі әлеуметтік мигранттар толқынымен толып
отырды» деп ... /12, 98-99/. ... ... зерттеліп
отырған кезеңдегі әлеуметтік стратификациясына ... ... ... ... келіспеу қиын. Дегенмен сол кезде өлкенің ... ... ... адамдар тобының болу фактісінен бас тарта
алмаймыз.
Қазақстанның ... ... ... жұмысшыларының жағдайы
өте қиын болды. ... ... ... және өндірісті
национализциялаумен олардың жағдайы жақсарады деген қиялдар тез ... ... ... жоқ ... ... айналымы секілді қиын
әлеуметтік – экономикалық жетіспеушіліктер келді. 1920 жылы 16 ... тас ... қазу кен ... ... ... қиын сауда
жағдайында жұмысқа шықпау туралы шешім қабылданды.
Жұмысшылар мен ... ... ... ... ... ... Ай сайын тек 1,5 пұт ұн ғана берілді, басқа тамақтану ... ... жоқ ... ... ... сабын, сіріңке, керосин т.б
секілді заттар жоқ болды. Осы жағдайда адамдар ... ... ... азық ... ... мәжбүр болды. Ортақ жиналыста Спасск фабрика
зауыты және Сібір ... мыс ... ... жасалып, еркін саудаға
рұқсат сұралды. Мұндай талап жасауға себеп болған нәрсе, шаруалар жұмысшы
ауылдарына ... ... ... жергілікті билік органдары мал және
нандарын кәмпескелеп отырған /9, 322-323/. Осылайша ... ... ... асыратын бақылау болды. Жұмысшы қазақтар атынан
жиналысқа Е.Сандыбаев сөз сөйлеп, жұмысшы қазақтар ... – ақ ... тек ... ... жанұяларының басқа болғанын айтты. Қазақ
жұмыскерлерінің жағдайы өте ауыр болғанын айтып өту ... ... ... ... ... шыдамдылығы үшін бағалайтын, бірақ
қазақ артелдері жұмысына мардымсыз ақы төледі. Олар ... ... ... ... ... ... ... болды. Екібастұз
зауыттарында 1920 ж 600 жұмысшысының 500 қазақ болды. Қазақ жұмысшылары өз
ауылдарымен тығыз байланыста ... олар ... ... ... ... Олар ... өндіріске келді, көктемде өз ауылдарына оралатын. Бұл
кезде олар қыста өз жанұяларына қажетті азық – түлік дайындайтын.
Жоғарыда Қарағанды кен ... қиын ... ... ... ... ерекшелігі мен қоса бұл ... ... ... өндіріс объектілеріне тән болды. 1920 жылы қарашада
Екібастұз жұмысшысының сауда нормасы айына бір пұт 10 фунт ұн, 4/3 фунт ... ... 2-3 адам бар ... ... 5 фунт май, ал 10 ... 1
фунт май, 5 фунт дән адам басына бөлінген. Онымен қоса осы аз норма азықтың
жоқтығынан уақытында ... ... ... ... өндірістік
шаруашылық дүкендер алдында кезекте тұрды. Аштық әсерінен адамдар цинга,
оспа және гидо ... ... ... ... ... дәрігерлер
болмады. Өмір жағдайының нашарлауымен өндірістік тәртіп те күрт нашарлады.
Жұмысшылар аштықтың ... ... ... қаша ... Бұл ... 1920 жылдың аяғында ... ... ... Екібастұз
зауыттары үшін сыртқы әлеммен ... ... жіп – ... ... ал ол бұл ... ... дағдарысқа ұшырады. Сол себепті
жұмысшылар бұл ... ... ... ... ... ... ... әкелетін түсініп, кете бастады.
Шаруашылық өмірдің орталықтану және өндіріс пен тұтынушы арасындағы
өзара әсердің ... ... ... «әскери коммунизм»
экономикасының жетіспеушілігіне ... ... ... ... ... ... ... 1921 жылы қаңтарда ҚазССР астанасы
Орынборда теміржол шеберханалары мен ... да бас ... ... ... ... ... аяқ киіммен қамтамасыз етуді,
адам басына 22 фунт нан орнына 36 фунт беруді ... ... ... ... бірі сыйлық мануфактураны бүкіл жұмысшыларға беру ... ... ... ... ... беру ... ... маңызды элементтерінің бірі болды. Материалды байлықты
осылай бөлу ... ірі ... ... ... ... ... жергілікті жұмысшы ұйымдарына еңбекақы ... ... бұл ... 1920 жылы 1 ... 1 ... ... 300 адамға 604 пар жаңа және 100 пар ескі етік, 100 пар ... ... 100 ... 100 ... 50 ... ... Бұл киім ... болды.
Қазақстандағы өнеркәсіпті национализациялау процесін, оның
ерекшелігі, ... мен ... ... бір ... ... ... Қызыл армия құрылғанда оның құрушысы Л. Троцкий ... ... ... мен ... ... ... Бұл ... радикалды
көзқарастағы большевиктер тарапынан қандай қарсылық көргені анық. Осындай
жағдай шаруашылық өмірде де ... ... өз ... радикалдығына қарамай керекті пайдалы, білімді жұмысшылар
сипатындағы тәжірибелі мамандарсыз ... ... ... еді /1, 177-178/.
Большевиктердің мамандарды кеңестік аппарат пен өндіріске тартуда қандай
бағыт көрсеткенін оларға ... ... ... 1917 жылы күзде
Ленин өзінің «Мемлекет және революция» атты еңбегінде өндірісті ... ... кез ... ... ... ... қарапайым іс деп
көрсетті. Бірақ социалистік құрылыс барысында, жаңа ... ... бет ... ... ... ... ... еңбекте Екібастұз және Риддердің ескі басқару қатарынан қалған
инженерлері туралы ... ... ... ... ... ... тән ... Қазақстандағы кеңестік шаруашылық
органдарының жұмысы үшін ықпал етті. Бұрынғы техникалық интеллигенция ... ... ... ... ... коммунизм» саясатының
идеялық, ұйымдық бастауынан туындады. ... және ... ... мен ... ... мамандар ақтармен бірге жер аударылды.
Сібір Ревком секретары Смирнов 1919 жылы 8 ... қол ... ... ... және ... облысының тұрғындарын да ақтар иеленушілерімен
бірге қашқындардың бүкіл мүлкі және сауда ... ... ... ... ... мүлік тізімі құрылып, олардың бағасы
анықталды. Орынбор – Ташкент теміржол басқаруының көптеген ... жылы ... ... осы үшін олар ... үй ... ... өз ... қалған мамандар жаңа саяси билік ... ие ... ... ... 1920 ... ... ...
Ташкент теміржол жағдайы туралы мәліметтермен қоса шеберхана комиссарлары
арасында көптеген техникалық мамандарға қатысты ашық ... ... ... ... ... ... да айтылады. 1920 жылғы Екібастұз
кәсіпорнын зерттеген комиссиялар мамандардың құқықтық жағдайы және ... ... ... жиі байқаған. «Өнеркәсіпте қызыл армия құру және
соғыс жүргізу саласындағы көзқарасқа көшу ... ... емес ... ... басымдық беру керек» деп комиссиялар баяндамаларында
жасады. Өнеркәсіптің басшылығына ескі мамандарды қою жиі ... ... ... ... ХКК председателі Браун Екібастұз ... ... ... ... ... ... зауыт
комитеті мен ревком бұл шешімге ... ... /3, 37-38/. ... ... ... ескі ... интеллигенцияның білімі мен басқаруынсыз өмір сүре
алмайтыны анық еді. Жетісу облыстық жұмысшы ... ... ... жылы 1 ... ... ... ... национализацияланған
өнеркәсіптеріне тексеру жүргізіп, ... ... ... ... ... ... деген фактіні анықтады. Мысалы, тері
технологиясын білмегендіктен тарап ... Осы ... ... ... 1919 жылы ... ... еңбек мобилизациясы және еңбекке жарамды
халық ... алу ... ... ... ... ... бұрынғы мамандар мен иелерін алуға бұйрық ... жылы ... ... ... зерттеу бойынша комиссия тәжірибелі
инженер механиктің ... бу ... ... ... әкелгенін көрсетті.
Осылайша бұл кезеңде Қазақстанда кеңестік билік «буржуазиялық» мамандар
көмегінсіз ... ... ... ... ... ... коммунистік» шаруашылық жүйенің тағы бір
ерекше ... ... ... ... ... ... - ... басқаруды
ерекше орталықтануы және сонымен бірге шаруашылық аппаратының ... ... ... ... ... жеке ... жолында экономикадағы жаңа ... ... ... ... жаңа ... орган, кеңес, комитет тағы басқа
байытылды. «Әскери коммунизм» басқару ... ... ... ... ... ... ... органдар ведомство
аралық ұйымдар осы национализациялау стихиясымен дүниеге келді. Осындай
орталықтанған үлкейтулер милитаризацияланған ... үшін ... ... ие ... Өнеркәсіптің әр саласы бір главқа бірікті ... ... ІХКК ... ... өнеркәсіпті басқару және
оны мемлекеттік бақылауда жүзеге асыру үшін құрылды. 1920 жылы ... 50 ... ... құрылды. Одан өзге олардың ішінде трестер құралды.
Басқа сөзбен айтқанда өзіне тән бүкіл кемшіліктерге ие «әскери коммунистік»
шаруашылық ... ... Жаңа ... ескі орыс ... ... қана ... жоқ, одан әріге кетіп мемлекет ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдарының құрылуы 1920 жылы қазанда автономиялық
республика құру процесімен бірге бастады. Бұл жүйеде ... орын мен ... Қаз ... ие болды. Қаз промбюроны КСРО ІХКК ... ... ... ... қарастыру керек. «Әскери коммунистік» ... ... ... ... Қаз ... өз ... ... Бұлар келесідей бөлімшелерге бөлінді: тау – кен ... ... ... ... ... – транспортты материалды
бөлім – трамот; орман комитеті (қазлеском); қазақ ... май ... ... ... өлкелік комитеті (казкомгосор). Казпромбюроны
құрамына бес адам кіретін ІХК ... ... ... /15, ... ... ... еңбек кеңесі және ҚазССР қорғанысы реттеп ... мен ... ... ... ... ... губ ХКК болды.
ЖЭС желісіне жалпы өткен 1922 жылдары ХКК тек Орынбор, ... ... ғана ... ... ол ... ... ол ... үлес
салмағы жоғары болатын. Шикізат пен дайын өнімді орталықтарға ... ... ... ... ... ... ... Нарық
пен ақша шаруашылығын жою жолына түсе отырып «жарқын болашақ» ... ... ... ... ... ... бөлу ... керек болды. Ол үшін
1918 жылы КСРО ІХКК жанынан «әскери коммунизмнің» атақты идеологы Л. ... ... ... ресурстарды пайдалану туралы комиссия
ұйымдастырылса, Қазақстанда А. Д. ... ... 1921 жылы ... ... және бөлу ... осы ... рөлін атқарды.
Оңтүстік – қазақ өлкесінің көп бөлігі қарайтын ... ... ... ... ... ... орган болып Халық ... ... ... ... Алғашында бұл функцияны 1918 ж 22 ... ХКК ... ... ... ... ХКК атқарды. Ол
Түркістанда эканомиканы басқаруы тиіс болды. Өлкелік ... ... ... ... ... конфискациялау
бойынша кең құқық берілді. Бірақ бұл орган өз ... ... ... КСРО ІХКК секілді жоспарлы шаруашылықтың бірегей органын құру
туралы ... ... 1918 ж 4 ... ... АКСР ... ОХКК құруы
туралы қаулы шығарды. Оған өнеркәсіп, жер ... ... , ... және ... ... енді /21, 112/. ОХКК ... ХКК
мен кеңестердің экономикалық бөлімдерінің істеріне басшылық жасауы тиіс
болды. Ол ... ... ... ... орталық басқару
органы болды.
Басқару штатының шеттен тыс кеңеюі, көп санды шаруашылық ... ... ......... ... ... 1920 ж басында Екібастұз кәсіпорындарында көп биліктік,
бюрократияның өсуі байқалады. Бір ғана Воскресен темір жолын үш басшы: ... ... ... ... басқарды. Әрқайсысы өз бетінше әрекет
етіп, біріне-бірі бағынбай тек тікелей Павлодар уездік ОХШ-ға ... ... бойы ... ... кен ... не Омск кен ... , не ... Казгосцинкке беріп отырды. Қорытындысында нақты басшы жоқ,
жұмысшылар қамтамасыз етілмеді, ... ... ... ... үшін Омск ... ревком құрылды. Ревком басқарушы рөліне ... ... қол ... ... ... /7, 125/. ... ... идеологиялық критерилері бойынша тағайындалғандықтан
ревком мүшелері шаруашылық мәселелерін жете білмейтін. Бұл ... 1920 ж ... ... комиссиялар баяндап отырды. Өнеркәсіпті
көтеруге шақырған міндетті шаралар ретінде ... ... : « 1. ... ОХШ ... ... ... керек. 2. Бірегей басқарушысы
бар басқаруды ұйымдастыру, ревком да, завком да ол бола алмайды. Екібастұз
басшысы темір жол және ... ... мен ... үшін ортақ болуы керек. 3.
Техникалық персоналды күшейту керек. Жаңа шахталарды жобалау, ... ... ... тәжірибесіз басшыларының орнына ... ... ... ... ... ... ... »/15,73/.
Мұндай шаруашылық шиеленістер « батырлық кезенге» тән болды. ... ... ... ... ... ... Бөлек экономикалық
психология – кеңестік қызметкер психологиясы дүниеге келді, онымен ... ... өсуі ... ... бәрі кеңселік заңсыздықтарға
әкімшілікке қажет шексіз шығындарға әкелді. Шикізат фабрикаттарымен ... ... ... аппараттар қамтамасыз ете алмады,
сондықтан кәсіпорындар қажетті заттар, шикізат құралдарды «қара ... ... ... жеке ... ... ... ... аспект – сыртқы сауданы национализациалау болып табылады. Кеңестік
Ресейдің сыртқы ... 1918 ж 22 ... ХКК ... ... ... капиталын сыртқы сауда арқылы халық
шаруашылығының алдыңғы позициясын жаулап алады деп қорықты /31, 203/. ... ... ... ... ... ... ішкі нарыққа ену
жолын жапты. Сыртқы ... ... ... ... іске асыруды
сауда және өнеркәсіп комиссариатына жүктелді. 1920 ж 11 ... ... ол ... ... КСРО ... ... ... болып қайта
құрылды. Сыртқы ... ... ... оңтүстік және
оңтүстік- шығыс аймақтарының мүддесіне әсер етті. Себебі, бұл ... , ... , ... ... ... ... ТҮР ОХК ... бойынша
сыртқы сауда мәселесімен арнайы құрылған комерциялық ... ... ... ... ... ... заңсыз сыртқы сауда
байланыстарын бақылай алмады. Монополизацияланған шикізаттың көп ... ... ... ... ... тасыды. Бұдан өзге Кеңестік
Түркістанның шекаралық сыртқы сауда өкілдері өз ... ... ... ... ... ... ... комерциялық агенті
В.Юлусов Түркістан АССР шетел ісі комиссариатына ... ... « ... ... » ... яғни ... ... Қазан төңкерісі идеяларын тарататынын баяндады /11, 24-25/.
Төтенше жағдайлар эскалациясы шаруашылық ... ... ... ... ... ... байланысты, шаруашылық
участоктеріне бөліп тұрды «төтеншелік» кейде ... ... ... сосын Қызыл армияға киім өндірісіне тағы басқа айқындалып
тұрды. ... ... ... ... практикасында «соққылық» ұғымы
пайда болды. Соққылық деп тез арада ... ... ... ... 1921 ж ... Рамазанов және Задворныйдың жүн пресс
заводтары соққылыққа ... ... ... бұл ... ... ... бірлікке таралды /3, 87/. 1920-1921 жж Казақстанда Орынбор
және Қостанай губерниялары соққылық деп ... 1921 ... ... 12 млн. пұт ... Мұндай соққылық әрекеттер жоспарлы және
мақсаты жұмысқа кедергі келтірді. Бүкіл күшті бір ... ... ... зиян ... ... ... саясат логикасы экономикалық
дағдарыстан шығудың осы жолын ғана анықтап беруі мүмкін /16, 97/.
Бұл жылдамдыққа енген ... ... ... ... кез болды. Инерция күшімен ІКХШ мен оның органдары жаңа жеке
кәсіпорындар санын өз бақылауына алуын жалғастыра ... 1919ж 1 ... ... ... 2522 ... национализацияланды. 1920 ж 1
сәуірде -4141, 1920 ж 1 қарашада-4420 болды. Сонымен бірге мемлекет ... ... ... ... 1918 ж ... ... ... «Қазақ
буржуазилық және солшыл ребячество» туралы мақаласынды: «кешегі күні
тезірек национализациялау, ... ... ұру және жою, ... оны артығымен орындағанымызды соқыр да көруде» /11, 27/.
Большевиктік ... ... ісі өз ... 1920 ж 22 ... бүкіл өндіріс кәсіпорындарын ... ІКХШ ... ... ... Сол ... белгілі экономисі
және тарихшысы В. Н. Сарабьянов кейіннен бұл қаулы туралы былай дейді: ... ... ... себептерін табуға тырысқанда, өз ... ... өзге ... таба ... ... жеткілікті дәрежеде астық,
фуражка, шикізат тауып бере алмаса да жүздеген кәсіпорындарды ... 102/. ... ... ... ... жағдайында реквизиция
мемлекет қолына қажетті бұйымдарды беріп отырып, «әскери ... ... ... ие адамдарды қалыптастырады, олар өндірісті
жөндеуде емес дайын өнімді негізгі ... ... ... ойлайды. Болу
– халық шаруашылық жоспардың негізгі өзегі болды.1919 ж наурызда ... ... қой ... ... пен ... А. М. Шубниковтің және
жүн-тері фабрикалары национализацияланды. Бұл кәсіпорындардың бәрі ... ... ... ... ... ... одағына бірікті. Бұған
жеке үй орын ретінде берілді /13, 312/.
Орал облыстық КХШ ... ... ... 2000 пұт жүн, 20000 пұт қой, 24 пүт ... ... бар ... айтты. Дегенмен бес ай өткен соң1919 ж. Тамызда Чапевтывтың 25
дивизиясынан келген тапсырыс орындалмады. Бұл бүкіл жұмыскерлерді ... ... ... ... шикізат
жетіспегендіктен тоқтап тұр деп түсіндірілді.
XX ғасырдың ... ... сол ... Ресей империясының отар
аймағы – біздің ... ... ... бөлу ; ... ... « ... ... идеалдарын жасайтын
талаптар, қайта құрулар арқылы өндіріс саласында жаппай национализациялау
орын алды. Бұл ... ... ... ... ... тәжірибесі
мемлекеттік биліктің дәстүрлі шаруашылық ... өз қол ... ... кез ... ... терең экономикалық дағдарысқа әкелетінін анық
көрсетіп бергенімен бағалы болып табылады.
2 КЕҢЕС ҮКІМЕТІНІҢ ... ... 1921 ... ... ... әлеуметтік-экономикалық қайта
құрулар мен экономикалық қатынастар аумағындағы ... ... ... ... ... ... ... өзгертті.
«Әскери коммунистік» саясаты қоғамдық құрылыстың жаңа сатысына алып келе
алмады. Большевиктік құрылыс ... ... ... ... ... ... ... шарттарынан басым түсті.
Сондықтан да, «Әскери коммунизмді» әлеуметтік қоғам құру ... ... ... ... алға шығу» саясаты елді терең экономикалық және
саяси дағдарысқа әкеп соққаны ашық көрініс тапты. Ресей ... ... ... ... тұрғындары әлеуметтік-экономикалық апат пен
шаруашылық күйзелісті бастан ... 1927 ... ... ... ... ... ... съезінде, 1918-1920 жылдары. ... ... ... ... ... ... 75% ... болғанын атап өткен болатын /18, 29-30/.
Ең алдымен, ... ... ... ... ... ... күштерінің негізгі көздері көшпелі және ... ... ... Нан, ет және ... да ... түрлерінің
салғырты Қазақстанның шаруашылық өндіруші ... ... ... ... шаруашылықтар әртүрлі мемлекеттік міндеттіліктерді көтере
алмай, толықтай жойылып кетті.
1921-1922 жылдары ... ... ... ... ... ... 1918-1921 жылдар ... ... ... ... ... Кеңестік Ресейдің шет
аймақтарында ашаршылық болғаны туралы ... атап өту ... ... ... өйткені 1921 жылғы құрғақшылық осы аймақтарда болып,
өзін өзі ... ... ... ішкі қор ... ... ... ... ресурстарын жинап алып, осы губерниялардың тұрғындарын
аштыққа алып келді. Фактілерге сүйенсек 1921 ж. ... ... ... 33 млн ... ... ... 16. 648.000 ... егістік
құрғақшылыққа ұшырады. «Әскери коммунизім» саясатының әсерінен болған аштық
Қазақ АССР-нен басқа Сибирь, Саратов, ... ... ... ... ... және Башқұрт республикаларын, Волга, Еділ аралық
автономияларының ... 36 ... ... ... Осы ... ... кезеңінің аралығында азық-түлік салғыртының үштен бір
бөлігін берген болатын.
Яғни, Қазақстандағы аштық және шаруашылық апатқа жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... ... коммунизмі» кезеңіндегі большевиктердің азық-түлік саясатын әскери-
саяси жағдай контекстінде талдайтын болсақ, онда Украина әскери ... бұл ... ... азық-түлік балансынан түсіп қалғанын ашық көре
аламыз. 1918-1919 жылдар аралығында Батыс Сібірдің тағы бір астық ... ... ... ... ... ... Бұл
жағдайда азық-түліктің негізгі көзі және ... ... ... ... КазССР және Волга губерниялары болып табылады. Сондықтан
да 1921жылғы ашаршылық бұл территорияларды апатпен шарпыды /32, ... ... ... ... ... ол ... жиналған
еді. Ол Қазақстанда ең алдымен ауыл шаруашылығында көрініс ... ... ... ... ... «Әскери коммунизм» саясатының
зардаптарын ауыл шаруашылғында қарастыра келе, шаруа шаруа ... ... ... ... әсерінен болғанына аса қатты назар
аудару қажет. Бұл ең ... ... ... оны ... ... табуы. Салғырт, сонымен қатар көліктік, еңбектік және
басқа мемлекеттік ... ... ... ... ... қатты өзгерістер енгізді.
Ең алдымен, бұл өзгерістер егістік аумақтарының көлеміне әсер ... ... ... ... ... ... ... алып
келді. Большевиктердің азық-түлік саясатының негізгі принципі нанның ... алу» ... ... өсу шегіне тікелей кері әсерін тигізді.
Сондықтан ауыл тұрғындары өндіріс бірліктерінің қысқаруынан, тек ... ету үшін ... ... ... болды.
Артық өнім болған шаруашылықтардың саны азайды. Ауыл шарушылығында
өндірістің тауар рыногына ... ... салу ... ... ... ... ... «Әскери коммунизм» саясатының
дүниеге келуі ол ең алдыңғы ... және ... ... шын ... ... құлдыратып, ортағасырлар дәуіріндегі табиғи шаруашылыққа
алып келді. Жалпы ... 1920 жылы ... ... ... 1913 жылмен
салыстырғанда жарты есеге азайды. Астық ... де ... ... ... ... ... өндіріс былайша төмендеді. (кесте 1)
| | | ... |Мың ... |1917 ... ... егістік |
| | ... ... ... ж. |5840 |1920 ж 1921 ж. ... ж. |3075 | 48% 65% ... |2098 | ... ... АССР-де егістік аймақ 1917 жылмен салыстырғанда ... ... /15, ... ... аймақтарында шаруалардың егістікті аз себу проблемасы
мемлекет үшін аса қиын ... 1920 жылы ... ... ... ... ... «өздері үшін» 2-3 десятина егін екен.
Салыстыру үшін ... ... ... ... Селектен селосында1919
жылғы көктемде, яғни Колчак кезінде, бай-қуатты ... 50 ден ... ... ... ал ең ... 5-6 десятина жерге егіс еккен. Бір
жыл ... ... ... таң ... ... 1919 ... ... және Семей губернияларының егіншілік шаруашылықтары Сібір азық-
түлік комитетінің ... ... ... ... душар
болды.
«Әскери коммунизм» кезеңінде күші аз шаруашылықтардың саны көбейді.
Мемлекеттің ... және ... ... ... ... ... бірліктерінде шаруашылықтардың сапасының төмендеуіне әкеліп соқты.
Экономикалық қатынаста, Қазақстан бұрынғыға қарағанда кішігірім
шаруашылыққа ие елге ... ... бұл ... ... және ... ... ауырлығы кіші, әлсіреген ... ... ... ... бара ... ... шаруашылықтар
әртүрлі жолдармен жауап қайтарды. Егістік ... ... ... ... ... ... өзгертуге тырысты.
Күздік дақылдар және картоп егістіктері ... ... ... ... ... ... мемлекетінің партиялық басшылығы ауыл шаруашылығындағы
апат пен ашаршылық «Әскери коммунизм» саясатының ... ... ... ... болды. Бұны мойындау, әрине жұрт алдында болған жоқ. Ішкі
партиялық конспирациялық дәстүрмен ... РКП (б) ОК ... ... ... ... ... ... «Сіздер азық-түлікті ашыққандар үшін
тойған адамдардан, кейде жартылай аш және жартылай жалаңаштардан ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп,
қатігез де болдыңыздар». Одан әрі РКП (б) ОК, зорлық-зомбылық ... ең ... ... ... ... ... мен фабрика-
заводтары бар аудандардың аш тұрғындарына нан және азық ... ... ... кедейден алуға тура келді, соның нәтижесінде қазір кедейде
дән тұрмақ нан да ... ... ... /13, ... табиғи міндеттіліктер жүйесін зорлықпен енгізе отырып,
дәстүрлі қоғамдық қатынастарды бұзды, бұл өз кезеңінде ... ... ең ауыр ... ... 1921 жылы ... қалыптасқан ауыр
жағдайлардың шығу себептерінің көбі, «Әскери коммунизм» саясатының негізгі
элементтерін өмірге енгізумен тікелей ... ... ... ... ... ... ... жұмыстардан
бөліп, шаруалар ауласының материалдық базасын бұзды.
Кеңес үкіметіндегі соғыс қимылдары аяқталған аймақтарда большевиктерге
шаруалар ... ... ... ... ... ... жеке шаруашылық
жүргізуге, еркін сауда жасауға кедергі жасап, отырған ауыл ... ... бас ... Бұл жағдай елдегі саяси ахуалды
нашарлатты. Сондықтан да ... ... ... ... ... болды және бірден бір саяси мәселеге айналды. Өйткені
ендігі жерде ... ... ... ... өте ... еді. ... ... шаруалардың көптеген бас көтерулері, ... ... X ... ... ... ... болған Кронштадт бүлігі сияқты
оқиғалар жаңа ... ... ... ... жасады. Тек матростар
бүлігін талқандағаннан кейін ғана большевиктік ... ... ... ... ... ... және «ұлт мәселесі бойынша
кезекті міндеттер туралы» ... ... ... бұл ... ... қалған еді. Ол жөнінде 1921жылғы маусым ... ... ... қазақ партия конференциясында былай деп атап көрсетіледі. «Салғырттың
салықпен ... ... ... ... ... қарсы алса да,
бұл кезде көтеген ... ... ... ... ... ... ... /32, 53/.
1920 жылы ақпанда Орал уезінің болыстық атқарушы ... ... ... уезд ... шаруашылықтардың көлік
міндеттіліктердің арқасында толық күйрегендігін баяндады. Ал ... ... «су асты ... ... ... ... наразылық
білдірді. Бұл ауылда барлығы 137 жылқы, 78 өгіз және 11 түйе ... ... ауыл ... ... реквизициялау, көлік міндеттілігі және ет ... ... ең ... ... мал ... ... әкеп соқты. Күйзеліс пен аштық бір кездерде бай ... да ... /34, ... және өмір ... ... ... айырылу барлық
республика тұрғындарын қамтыды. 1921 жылдың басында Бөкей губерниясында
1917 жылмен салыстырғанда жалпы санынан 20% бас қара мал ... ... ... тек ... ғана ... ... міндеттіліктерін төлеуге
қалды. Қазақ ... ... ... ... ... ... шешімдері мен қимылдары антигуманистік ... ... ... ... ... ... мақсатында
жергілікті халыққа балық аулауға тыйым салды, бұл ... ... одан ... мен ... ... мал ... ... ниетінің
алғашқы жылдарында өте қатты зардап шекті. Бірақ та бұл жылдары қазақ
көшпелі ... ... ... ... шаруашылықтардың мол
саны көбейді. Жеке меншіктің бұндай бөлінісін тудырған ... ... ... ... ... 2)
| | ... малдың саны бойынша таратылуы |
|Облыстар | |
| |Жер ... | ... ... шаруашылығына |
| ... | |
| |1917 ж. |1920 ж. | 1917 | 1920 ж. |
| | | |ж. | ... |2,4 |9,7 | 92,2 | 73,4 ... |10,7 |22,1 | 86,4 | 74,6 ... ... бірінші көретініміз, ұсақ мал саны, ... мен ... мен ... ... көп зиян ... ... ... шаруашылығы қатты зиян шекті. Бұл малдың түрі әскери-жылқы
және көлік міндеттіліктерінің нәтижесінде қатты құлдырады. 1923 жылы ... ауыл ... ... ... және ... ... ... «Жылқы шаруашылығы көшпелі халықта өмір сүрмейді» /15, 173/.
Шаруашылықтардың саны бұзылуынан, малдың ... және ... ... ... ... апаты жағдайға ұшырады. Кеңестік
және мемлекеттік ... ... ... ... ... жіберуге мәжбүр болды. Көліктік-материалдық бөлімнің жүйесі
толықтай өмір ... ... Сол ... ... ... үшін 5000 мың ... тоқтаусыз жарты жылдық жұмысы қажет
еді. Бұны көлік транспортына жалпы шаққанда 25% ... ... ... ... транспортке қажеттілік 20000 көлікті
құрайды, ал бұл жағдай ол кезде іске аспайтын дүние ... ... ... опат ... және ... республикадағы ауыл
шаруашылығының құлдырауын айғақтады. Мал шаруашылығынсыз ... ... ... ... ... ... қазақ халқы отырықшы шаруашылыққа
айналды. Ешқандай ауыл ... ... ... олар ... ... ... ... сонымен Кеңес үкіметінің ауылда
жүргізген кәмпескелеу саясатынан кейін де ... ... ... ... салу ... нәтижесінде қазақтар пішен шабатын
құралды алуға құқығы ... ... ... ... ... қимылдарының нәтижесінде шаруа шаруашылықтарын техникалық
қамсыздандыру ... ... ... ... ... ... ... тіссіз соқалар болған. ... ... ... қолмен жұмыс істеуге мәжбүрлі болған /35, 64/.
Шаруаларды дәнді-дақылдармен қамсыздандыру да қиын ... ... ... ... компаниясы үзілді. Шаруалар астықты өткізіп
репрессиядан құтылды. Орал уезінің Краснов болысында әскери ... ... ... нан қорын көп жойып жіберді. Ал 1920 жылы ... 12000 ... ... ... ... тәжіриелердің үш жылында негізгі және ең
жаман салдарлары ... ... ... ... Қазақстандағы басқарудың
егіншілік норкаматының мәліметтеріне сәйкес 1921 жылғы апат мынадай
жағдайда ... ... 10 48 100 ... ... және ... халқы бар
губерниялар территориясын жайлады. Ал ... жоқ ... ... ... ... ... 1921 жылы 4 719 391 тонна нан жиналды, ... ... өмір сүру ... 22 105 864 пұт ... яғни жеті есе
кем болды. Осылайша 17,5 млн пұт нан және ... ... ... ... ... тек Семей және ... ... ... ... Қаз ... губерниялардағы апаттың ауқымын
бағалау үшін 1921 жылғы астықтың орташа ... ... ... ... ... ... ... үшін 40-60 пұт болса, тары үшін 70-
100 пұт болды. Сөйтіп, Ақтөбе ... ... ... ... ... 0,6 пұт: ... Орынборда-4,1; Оралда-1: Бөкей -1;
Ақмола- 23,2; Семей- 48,8; Адай ...... ... ... жылдары Сырдария және Жетісу облыстарындағы аштық ... ... ... ... ... ... аштық 1918
жылы қарашада 50% жетті. Шымкент уезінде болыс ... ... ... ... ... ... бөлу әлсіз қазақ шаруашылығы ... ... ... ... арасында аштықтан өлген адамдардың
санын айтқанда, ... ... жеке ... ... ... дейді
«Кеңес деректері 1919 жылы 1 млн 114 мың өте жаман санды атады».
Қазақстандағы аштыққа ұшыраған ... саны ... ... |1921ж. | 1922 ж. |
| ... ... ... ... |Сәуір |мамыр |
|Орынбор |444786 |351166 |437776 |524170 |515118 |495064 ... |400900 |328816 |277835 |370000 |378818 |292098 ... |254900 |283749 |87494 |3370000 |354350 |294350 ... |359325 |361051 |359326 |252514 |361049 |234580 ... |100000 |100000 |100000 |77059 |66265 |66265 ... | |100670 |920000 |100670 |472000 |472000 ... уезі | | | | |86720 |91855 ... уезі |75000 |75000 |75000 |75000 | | ... | | | | |60000 |75000 ... |1559911 |1600452 |1629431 |1736413 |2303320 |2071222 ... ... өлім ... тұрындардың 30 процентін қамтыса, ал
кейбір аудандарда халықтың 75 ... ... ... ... ... ... соншалық, бұрынғы бірнеше болысты біріктіріп бір болыс
ұйымдастыруға тұра келді. «Әулиеатада шіри бастаған өліктерді жинап ... жоқ» - ... ... ... ... ... бірінде. Ал енді ҚАЗКСР-ң әлеуметтік ... ... ... ... (1921 ж. ... «Ақмола уезінің
шаруашылығы толық күйреуде. Қазақ халқы тек ашығып қана жатқан жоқ, шетінен
қырылып жатыр және ... ... ... ... ... қоныс
аударуда, енді олардың қайтып келулері екіталай», ... 1920 жылы ... ... ... ... ... мазмұнда хат келген: « Шу мен
Ақтау ... ... ... өте ... қыста тақыршылық
салдарынан мал қырылды. 300-500 малы болған шаруалардың қолында тек 100
басқа ... ғана малы ... ... халқы көмекке мұқтаж. Халықтың бір
бөлігі ... пен ... ... ... ...  165 мыңнан 100 мыңға
дейін кеміді». Осы секілді мәліметтер басқа жерлерден де келіп ... ... 2 млн 300 ... аса адам ... ... ... аштық пен
аурудан өлді деген мәліметтерді келтіреді/15,66/.
Осындай қиын жағдайға қарамастан ... ... ... ... ... болды. Жиналған ... ... ... ... ... арқылы Ресейдің пролетарлық орталықтарына
жөнелтіліп отырды. Мұндай ... орын ... ... РКП (б) ... ... протоколдарынан көптеген мәліметтер кездестірдік. Мәселен
1921 жылғы 18 маусымдағы №7 ... ... ... ... ашығуда,
астықтың жоқтығына байланысты көмек болмай отыр, астық жөнелту пунктерінде,
одан әрі ... ... ... ... ... қаулыда:
«ашыққандарға көмек көрсету үшін барлық аудандық комитеттер 3 адамнан
жіберіп отырсын. ... ... ... ... ... туралы
облыстық комитетке өтініш жасалсын. Себебі, губернияның ... ... ... мен ... ... ... және аштыққа ұшыраған
губерниядан ... ... ... ... наразылық туғызуда»,-деп
жазылған.
ҚазАССР басшылығы жедел шаралар ... ... ... ... ... ... ... ОК ұйымдастырды. ҚазОАК ... ... ... Орынбор, Орал губерниялары мен Адай уезінің
ашығушыларын мойындау және ... ... ... алып ... ... ... Орталық бұған қарсы болғанымен ОАК-ның бұл өтініші
қанағаттандырылды, жалпы Мәскеу ҚазКССР-дағы апатты жағдайды шешуде шеткері
позицияны ... ... ... және ... ... жоқ. Тек ... уақытта ғана Мәскеу Қырғыз республикасындағы
аштыққа назар аударды. Қырғыз республикасында ... тым ... де, ... ... ... ... бізге көмек бермеді», деп
жазылды. Осыған байланысты ҚазАКСР-дағы ... ... ... ... ... ... ... көмек әкімшілігі –«АРА»
ұйымы болды. Осы ұйымның өкілдерінен Мәскеу Қазақстандағы апатты ... алып ... ... ... Орынборға 1922 жылы 20 қаңтарда келді.
Ақпан айынан бастап жүктер келіп, азық-түлік ... ... ... ... Қаз ... 1921 жылы ... ... көмек бере бастады. 1921
жылы ... ... 1922 жылы ... айына дейін республикаға «АРА» ұйымынан
125 вагон жүк ... ... ... 55000 пұт ұн, 8000 пұт ... 2380 ... 11 ... қант, 11500 пұт сүт, 8000 пұт бұршақ және ірі бұршақ, 20000
пұт жүгері, 32000 ... 700 пұт ... 10000 ... ... 4750 көрпе,
3280 орамал келді.
Орынбор, Ақтөбе, Орал, Қостанай, Бөкей ... ... ... тамақ беретін асхана ашты, күніне 300000 тамақ берілді.
Бұл көрсетілген көмекке қарамастан жағдай ауыр халде қала берді. ... ... ... ... жағдайды түбімен өзгерте алмады /32, 53/.
Аштық сияқты апат қоғамның ... және ... ... ... ... жеу, ... тірідей жеп қою ... ... ... ... жағдай терең экономикалық дағдарыстың нәтижесі болды.
Қарақшылық республиканы жайлап кетті. 1921жылы ... ОАК ... ... криминалды жағдай мәселесін талқылап, босқындар санының
күрт өскенін атап өтеді. Мәселен, Ақбұлақ ... ... ... бір
лагерь құраған. Бұнда қарақшылық дамып, ... ... ... ... ... ... анти-кеңестік қимылмен бірге жүрді, большевиктер
жүргізген экономикалық саясатқа қарсы шыға ... ... ... Ауыр әлеуметтік –экономикалық жағдайда ... мен ... ... ... ... ... ... экономикалық апатта ғасырлар бойғы отбасылық
қатынастар бұзылды. ... ... ... ... ... ... ... тудырды /25, 154-155/.
1921 жылы тамызда Торғай облысындағы жиналыста Ырғыз уезінде қыздарды
сату ... ... бұл ... ... ... ... қызыл
армиялықтардың әйелдері аштық нәтижесінде өз балаларын ... ... ... ... /2, ... ... ... қатар жүрді, бұл
Қазақстанды да ... Тиф, ... ... ... ... ... 1920
жылы ақпанда Орал уезінің болыстарында халықтың 50% тиф және ... ... ... жылдары қыста Орынбор қаласы ауруханасында
жылу өшіріліп тасталды. Биттің көбеюі, және тамақтың жоқтығы ауруханаларды
эпидемия ... ... ... ... ... ... үкіметі медицина қызмет санын фабрика-завод жұмысшылардың санына
дейін көбейтті. Қазтопкомитетті Орынбор қаласындағы қажеттіліктері үшін 20-
15 куб ... ... беру ... ... ... ... басқа ашыққан аймақтардан босқындардың келуімен күшейді /38, 24/.
Жоғары жақтан қатаң ... ... ... Ақтөбе губкомы өзінің 1921
жылы 22 маусымдағы бюро мәжілісінде губчеканың төрағасы ... ... ... аш ... ... және тонауы жайындағы
баяндамасын тыңдап, онда ... ... ... ... сай ... трибуналдар құру жөніндегі шешім қабылдайды. Сөйтіп, аштыққа
күрес азық-түлік салығын жинау науқаны жағдайында жүрді. ... ... ... көрсету жұмыстарын ұйымдастыруды талап етіп, неше түрлі
қаулы қарарлар қабылдады /36, ... ... ... ... ... талап етімен ерекше орган-
аштарға жәрдем беру жөніндегі орталық ... ... Оның ... ... аудандарға жоспарлы түрде көшіру, көшпеліледің жұмыскер
көлігін сақтау, аштарға жаңа егін орағына дейін шағын кәсіп ... ... ... беру үшін ... шараларды қолдану кіреді. Құрылған
комиссияны С.Меңдешевтің өзі басқарады. Әрбір наркомат өз ... ... ... ... ... іске ... ... ұйымдастырады. Аштықпен күресте Қазақ АКСР-ы төтенше шараға барып,
республика шекарасын ... ... ... ... ... ... Кеңес, партия орындарын соны іске асыруға жұмылдырады.
«Әскери коммунизм» саясатының қайғылы нәтижелерінің бірі-демографиялық
жағдайдың ... ... Егер 1914 жылы ... ... 4811662
адам тұрған болса, 1922 жылы 3795963 адам ... 1920 жылы ... ... ... ... болған жоқ. Жаппай аштық әсерінің нәтижесінде
империя ішінде миграциялық процестер күшейді. ҚазАССР-де көптеген ... ... ... ... ... ... кетті. Республика
үкіметі мерзімді басылымдар арқылы халыққа өз бетімен тұрғылықты мекен
жайларынан көшуге тыйым ... ... ... халықты эвакуациялау
егіншаруашылығы наркоматының органдары арқылы іске асырылатынын жариялады.
Бұл үшін ... ... ... құрылды. Алайда бұл
істер онша қатты әсер берген жоқ. ... ... ... болыс ауыл болып
Украина, Сібір,Түркістан жаққа аштықтан құтылу мақсатында көше берді.
Сол уақытта байырғы диқаншы халық та ... ... ... топ ... ... стихиялық түрде көшіп,станцияларда топталуынан
әкімшілікке ашыққандарды эвакуациялау жоспарын іске асыру мүмкін ... ... 1921ж ... ... ... 13 000 адам ... /15, ... эвакуациялық органдары балаларды құтқаруда қажырлы еңбек етті.
«Көшелерде ашыққан балалардың дауысы естіледі»,- деп қалаларда ... мен ... ... 17 500 ... көшіру мүмкін болды. Ал
көбісі көмексіз қалды. Мәселен,Бөкей ... ... ... ... көшпелі халық арасында ұйымдастырушылық жұмыстарға
материалдар ... ... ... жылы ақпан айында тек ресми
мәліметтер бойынша ҚазАКСР-да 408032 ... ... ... 455 ... 60 ... балалар болды.
Бұл кезеңде көптеген ашыққандар саны Волга, ҚазАКСР-нан империялық
оңтүстік ... ... ... Көптеген адамдардың санасында
Ташкентте «астықты қала» ... ой ... ... транзитті
территорияға айналды.
1921жылы күзде Орал губкомы ... КХШ ... ... ... онда ... ... ... шаруалары Ташкентке
қарай қозғалып, қазір Оралдың оң жағалауына жетіп, өзеннен өтіп кетуді
талап ... ... Олай ... ... олар осы аудандағы барлық
азық-түлік қоймаларын және мекемелерін тонап кетумен қорқытқан.
Ал, Түркістан АССР өз кезегінде босқындардың өлкеде, әсіресе ... ... ... ... ... ... шаралар жасады.
Мәселен, Түркістан округінің округтік тарнспорттық ТК. ... ... ... шығарды. Бұйрық бойынша, ТАССР территориясына кірген барлық
адамдар 5 жыл мерзімінде концлагерге отырғызылды. Теміржол транспортының
барлық жұмысшылары, ... ТК ... ... ... ... трибунал сотына берілді. Сонымен бірге өзіміздің өлкеде
қазақ шаруаларының республикадан тыс жерлерге жаппай көшу процесі ... ... ... ... ... ... жүйесіз салғырт
пен кәмпескелеуден құтылу үшін Қытай территориясына кетті.
Жалпы, 1921-1922 ... ... апат ... ... демографиялық
дамуына кері әсерін тигізді. Ең алдымен бұл қазақтардың санына әсер етті.
1926 ... ... ... ... қазіргі шекарасында 58,5% қазақтар,
20,6 орыстар, 13,91 украиндықтар құраған. Егер 1897 жылғы жалпы ресейлік
санақ ... ... осы ... ... ... саны ... өскен, ол басқа ұлттардың өкілдері 4.3 есе өскен, қазақтар ... ... ... Яғни ... үлес ... 23,2 ... ... 9,6 пунктке өскен, басқалары 13,7 пунктке өскен /22, 50/.
1921-1922 жылдардағы ашаршылық салдарынан миллиондаған қазақстандықтар
ашықты. Академик М. ... ... және ... аймақтарда 2 миллион 350
мың адам аштыққа ұшырап, оның көпшілігі қаза тапқан ... ... /20, 35/ ... қате ... объективті-тарихи нәтижелерін қарастыра келе,
Қазақстан халқы үшін қатерлі ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс уақытынан бері мемлекеттік міндеттіліктің
ауырлығын көтеруімен жағдай одан сайын күрделенген ... ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
потенциалын және шикізат байлықтарын жаппай пайдалануды көздеді. Бұл үшін
«Әскери коммунистік» шаруашылық механизімнің тетіктері ... ... ... ... негізін құрайтын ұсақ шаруашылықтарға
мемлекеттік құрылымдардың әлсіремеген қысымы ... ... ... ... ... ... ... аяқталды, ал сонымен бірге Қазақстан халқының
Кеңес үкіметі мен оның ... ... ... ... ... ... ... үкіметіне қарсы көтерілістер
Әлеуметтік-экономикалық өмірде ... ... ... ... ... ... шықты. Кеңес тарихнамасында бұл күресті
кулак- бандиттік бүлік, ұсақ ... ... ... ... көрсетеді. Қазіргі таңда ... ... ... . Ауыл ... өндірушілері әділетсіз салғыртқа одан әрі
көне алмады, бірақ ол ... ... ... кедейлік пен аштыққа
алып келгенін көрмеді. Осы ... ... ... антибольшевистік
қарсылықтар пісіп жетілді. РСФСР әртүрлі региондарында саяси ... ... ... ... 1921 наурызда ... ... ... ... мен ... қызметі, Дон және
Солтүстік Кавказдағы казактар; Тамбов губерниясындағы әскер-шаруалардың
антоновщинасы; Түркістан республикасындағы көтерілісшілер қозғалысы.
Сонымен ... ... ... да ... Армияның, ІІК, жергілікті
халықпен қарулы көтеріліс алаңына айналды. Өндіріс пен ... ... ... болған Қазақстандағы ірі көтерілістердің бірі
2 Түркістан дивизиясының командирі А. Сапожковтың бүлігі. ... ... ... дивизия бөлімшелерінде РКП(б) ... ... біле ... ... орнынан А. Сапожковты алып
тастайды. Бұған жауап ретінде 1920 жылы 13 ... де ... ... ... ... ... (Орынбор губернаторы) қарсы көтеріліс
бастайды. Көтерілісшілер (2500 ... ... ... ... деген ат қойды. Бүліктің негізгі ұраны: «Салғыртты жою, ерікті
сауда алға!». ... ... ... ... ... ... ... Мәскеуде дабыл қағып, қарсылық таралмай тұрып басып –жаншуға
тырысты.1920ж 2 тамызда ... Орал ... ... ... ... онда: «жергілікті халықтың Сапажковқа деген көмегін түбімен жою:
көмектескендердің басшыларын ... ... ... ... ... көмектің алдын-алу» делінген. 1920ж қыркүйектің басында ВӘО-мен
(Волга ... ... ... ... басып алды, ал Сапожков ... ... ... ... /24, ... ірі қарсы шығушылардың бірі, Солтүстік Қазақстандағы кеңес
үкіметінің әлі де толық ... ... ... ... Ашық соғысқа айналған, шаруалардың наразылығының себебі
салғырттың ... ... 20 ... ... ХКК-ның Сібірде астық
артықшылығын алу ... ... ... 1920ж ... дейін РСФСР-
ң 1/3жалпы тапсырмасын құрайтын 110млн пұт ... ... ... ... ... ... азық-түлік комиссары Коганович Орталыққа жоспарды
асырып орындауға және 135 млн пұт тапсыруға сөз ... ... ... аяғында шаруалардан тек 62 млн пұт астық алуға мәжбүр болды.
1921 жылы 31 ... ... ... Есіл ... ... ... бұл көтеріліс Көкшетау, Петропавл, Ақмола, Атбасар ... ... ... ... Петропавл қаласын жаулап алып,
Орталық Ресейге дайын азық-түлікті жіберетін Сібір теміржол ... ... Осы ... дейін Батыс Сібірдің Есіл, Тобыл, Обдорск, Коленск
сияқты ірі қалаларында кеңес үкіметі құлады. ... ... ... ... ... ... бұзылды. Көтерілісшілер
ұрандарында негізгі саяси және экономикалық талаптар ... ... ... мен ... ... ... ... кетсін, таза Кеңестік
үкімет алға!». Кеңес жұмысшыларын және партия мүшелерін ... ... Суық ... ... де оларды мұздай суға салып, ашық
жерде ... ... ... ... ... ... оларға азық-
түлікпен көмектесіп, жеке қызыл армияның отрядтарымен ... ... ... ... ... емес. Шаруашылықтың «Әскери
коммунизм»жүйесі көшпелі шаруашылыққа өз зардаптарын тигізді. Ет салғырты
малшыларды ... ... ... қазақтардың экономикалық жағдайына
көлік міндеттіліктері ауыр ... ... ... ... ауырлығын
жергілікті шаруашылық органдары дала халқының ... ... ... ... Ф.В. Воролов РКП (б) ОК ... ... ... ... ... ... ... «Кеңестік зорлық-зомбылықты
қырғыз халқы орыстарға қарағанда көп көрді»
Алғашқы кеңестік-партиялық ... ... ... ... үшін
күресті өз күшімен жүргізген болатын. Коммунистер мен ... ... ... түрде мобилизациялайды, барлық жерде төтенше жағдай
жарияланды. 1921 жылы 13 ... ... ... ... ... қала мен уезд төтенше ... ... ... Әскери-революциялық үштік төрағасы П. Розенбахтың ... ... ... ... ... командирлер барлық азаматтардың
құжаттарын тиянақты тексеруі тиіс. Егер қарсылық көрсеткен жағдайда орнында
атып тастауға бұйырамын, телеграф ... ... ... ... деп көрсетілген.
Бүлікті таратпау мақсатында жергілікті халық арасынан аманатқа алу ... ... ... ... ... ... үштік ерекше
бөлімінің бастығы Ганикевич бұйрығында былай делінеді: ... ... ... коммунист, қызыл армияшы немесе исполком мүшесі мен жалпы
кеңес қызметшісі үшін он ... ... ... ... ... ... да ату жазасына кесіледі» /15, 92/
Алайда көтеріліс одан әрі күшейді. Оны жаншу ... ... ... ... ... ... бас ... Қызыл Армияның бөлімдерін, 21
атқыш дивизиясын, Қазан және Сібір жаяу ... ... ... және 122-ші ... 4 ... ... 1921 жылы ... Солтүстік Қазақстандағы шаруалар қарсылығы басып жаншылды. Осындай
қарсы шығушыларды екі жақта бір-бірімен қатыгездікпен ... ... ... ... ... ... коммунистер мен
кеңес жұмысшылары арамен аралап, жалаңаш қылып құдыққа батырып, одан кейін
алып 30-40 градус аязға қатыратын ... өз ... ... ... ... ... ... казактар
қатыгез репрессияларға ұшырады, тек осы әлуметтік топ Ақмола губерниясының
уездерінде салғыртқа қарсы шыққан ... ... ... ... ... станицалары толығымен қирап қалды. Тек ... ... ... ... ... билігіне қарсы қарулы қарсылықтар ... ... ... ... ... ... саяси
көрінісі, шаруашылық саясаттың дұрыс жүргізілмеуіне қарсы наразылық ... ... осы ... ... ... күштерінің бірі, 1920
жылы кеңес үкіметі таратқан Орынбор, Орал, Сібір казак әскері. Жергілікті
халық казактардың ашық ... ... ... Бұл ... көмек
жасауда, соғыс кезінде жараланғандарды жасыруда көрінді. Семей губерниясы
бойынша, ЧИК органдарында хабарламада, Бұқтарма уезіндегі ... ... ... жою ... ... ... тудырды, оларға азық-
түлік дайындап, Монғолия шекарасына ... ... ... РКП(б)-ның
экономикалық саясатына наразылықпен бірге, казак станицалары өлкеде
өздерінің ... ... ... тап ... сақтап қалу үшін
антибольшевиктік күрестерге шыққанын айту ... Бұл ... ... ... ... күшті монорхиялық көңіл- күйге
септігін ... ... ... ... ... бір себебі
1920 жылы қазан айында ҚазАКСР-ң құрылуы. 1921жылы маусымда Орал губкомы
РКП(б)-ға ОК казактардың автономды ... ... өмір ... ... ... ... ... республикасын жою, казактардың
құқықтары алға бассын!». Оралдың сол жағалауы казактардан бас ... ... одан ... ... ... міндеттіліктер түрінің азабы қазақ ... ... орын ... тәртіпке қарсы шығуына тура келді. Өлке
территориясында шапшаң қозғалып, Қостанай ... ... ... ... ... Орал және Бөкей губернияларында Серов, ,
Киселев ... ... ... мен ... қоймаларына шабуыл жасады
/35,11/.
Үмітін үзген жергілікті халық кейде стихиялы түрде жаппай ауыл болып
көтеріліске шығатын. ҚазАКСР ... ... ... туралы ТК
күнделікті құпия хабарламасында, Қостанай губерниясында 20000 дай қазақтар
Охранюк басқаратын отрядқа қосылғаны туралы айтылады. ... көлі ... ... ... теміржол магистралінің бойымен қозғалған ... ... 21 ... ... поселкасын басып алды. Кеңес қызметкерлерінің
жазасын бергеннен кейін, ... ... ... барлық астық мен
малды алып, ... ... 22 ... ол Наурызым болысындағы №12
ауылына шабуыл жасайды. Бұл жағдай кезінде жергілікті ... ... ... ... алмауын, онсыз да күрделі жағдайды қиындатпауын
сұрайды. Бұл өтінішке ... ... ... азық-түлік наркомы
Шпейфер былайша жасайды: «бұл ... ... ... ... ... алып шығу ... дейді. Осылайша, үкімет адамдардың көтеріліске
шығуын өздері ... /13, ... ... шабуыл объектілері азық-түлік ... ... және ... ... пунктерді ұйымдастыратын
станицалары болды. 1921 жылы шілдеде ағайынды ... ... ... ... азық ... ... ірі пункт болған.
Ақтөбе губерниясының Ақкемір станицасын жаулап алды. Көп жүктері болған
поездар тоналды. Ақмола губерниясында ... ... алып шығу ... жылы ... ... Петропавл-Көкшетау теміржол линиялары мен
станицаларын қорғау үшін ЧОН-ға бронепоездар немесе бронеалаңдар қосылды.
1921 жылы ... ... ... ... ... ... ... өлім!» деген урандармен келесі қарулы шиеленістер орын алды.
12 маусымда көтерілісшілер Темірді жаулап алды. Сонда ... басу ... ... және Ембі станицаларын қорғау үшін ЧОН әскерінің бронепоездары
іске қосылды.
Бүліктер толқыны және ... ... ... ... ... ауыстырып отырды. А. Сапожковтың талқандалуынан кейін ... ... ірі ... бірі В. Серовтың қозғалысы.
Көтерілісшілер тобы өздерін «1 атамандық әскери дивизия –халық ... ... ... ... ... ... 1921 жылдың аяғымен – 1922
жылдың басында құрамында 3000 астам адам ... ... онда ... ... ... ... солардың жағына өткен ... ... ... қол ... насихат бөлімі ерекше бөлім тергеу комиссиясы
болды. 16 ... ... 3 полк ... ... ... ... Көтерілісшілермен бірге олардың отбасылары ... ... мен ... олар халықты өмір сүріп жатқан ... ... ... ... үшін ... кінәлап,
өлтірушілік соғыстың басталғанын кінәлады. Көптеген ұрандар әсерлік түрде
болды; «Бостандық, Теңдік, Бауырлас ... орыс ... Ұлы ... ... бойынша болсын» деп ... ... ... ... ... Ақтөбе, Орал, Бөкей губернияларын қамтыды.
1921 жылы 16 желтоқсанда 1000 ... ... ... ... ... ... басып алу мақсатымен Гурьевке шабуыл жасады, ... ... ... кетіп Түркістан далаларында жасырынды. Соғыс қаланың
орталығында басталып, бірақ жоспарды іске асыра алмады. 1922 жылы ... ... жою ... ... ... жасалды. Көтерілісшілерге қарсы
ұрыстарда Чон, Приво 27 дивизиясының бөлімшелері бронепоездармен ... /17, ... ... ... ... ... территориясында көтерілістер
жүріп жатты, «Әскери коммунизм» саясатына наразылық өзінің шырқау шегіне
жетті. Бұл ... ... ... көтерілістермен бірге бір ... ... ... да, ... ... Ресей бойынша жүріп жатты.
Мәселен, Омск, Тобыл, Челябі губернияларының көтерілісшілері ... «1 ... ... ... ... ол ... ... қызмет
атқарды. Сонымен қатар мұнда ... ... ... ... ... ... ... мен қазақ
далаларындағы адамдардың ... ... ... ... ... ... қудалауынан жасырынып, осында келді.
Орал мен Елек ... ... ... ... Кронштат
матростары «Коммунизм жойылсын » деген ... ... ... ... губерниясында Украинадан келген махновецтер отрядтары
қимылдады.
Большевиктер пайда болған дағдарыстың себебін дүниежүзілік империализм
және оның ... ... ... ... деп ... ... лидері Зеновьев мысалы, Кронштаттағы ... ... ... ... ... ақ ... агенттерінің
қызметтері деп түсіндірді /19, 140/.
Алайда, әрине Қазақстандағы ауылдар мен деревнялардағы наразылықтардың
шынайы себептері ... ... ... ... террорлық саясатын
қабылдамау, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... емес, экономикалық қажеттіліктер қозғады. Өзін-өзі
сақтау ... ... ... зорлық-зомбылықпен күресуге итермеледі.
Бұл факторларды большевиктердің саяси дұшпандары өз ... ... ... ... ... халықтарына салғырт жүргізу,
азық-түлік органдарының астықты ... ... ... шақырды.
Құрылтай жиналысын жасау сияқты саяси талаптар ұсынды, Ертіс станицаларының
казактарымен қоныс аударған шаруалар ... ... ... ... Чон штабтарының хабарламаларында жергілікті ... ... ... ... ... ... уезінің Нура
болысында найза және отын ... ... ... ... ... құрамына кіретін Оңтүстік Қазақстан
облыстарында да салғырттың ... ... ... наразлық шаралары
болды. 1920 жылы қарашада Жетісу облысындағы Нарын уезінде көтерілісшілер
қозғалысы ... Оған ... ... 1920 жылы 23 ... ... ... уезге салынған әлі келмейтін салғырт ... ол ... ... 500 мың пұт ... 8,5 мыңнан астам бас ұсақ қара
мал, 2000 бас, 255,5 мың ... ... ... ... ... да уездері
1918-1919 жылдары соғыста қайыршылық күйге түскенін ... ... ... және ... ... ... ... туды.
Көтеріліске шыққан Нарынды жаншып басу үшін ... ... ... ... ... жіберілді.
Шығыс Қазақстан территориясының көп ... ... жеке ... ... басқарған генерал-лейтенат Бакич
ұйымдастырған ... ... 1921 жылы жаз және ... ... ... Зайсан уездері Қызыл әскер және ЧОН-ң Бакичпен ... ... ... 1921 жылы ... ғана
көтерілісшілерді Қытай шекарасына қарай шегеруге мүмкіндік туды, одан ... ... ... ... ... /14, ... ... саясатына халықтың наразылығын, күшке күшпен жауап беруі
кеңес тарихнамасында «бандитизм», «саяси бандитизм», ... ... ұсақ ... ұйымдасуы деп теріс көрсетіліп келді.
Павлодар үезінде «кулактар мен ... ... ... ... ... ... 1920 жылы 22 шілдеде басталады. «Қара бандылар» деген
атпен белгілі болған ... ... ... дейін кеңес
әскерлерін шегіндіреді. Оларға қарсы  190 және 35 кісілік отряд ... ... ... қозғалыс» жайлы хабар Омбыдан да келіп
жатты. Құжаттарда көпшіліктің «көңіл күйі коммунизмге қарсы» екендігі ашық
айтылады. Оның ... ... ... 1921 жылы да ... ... ... ... жазалаушы отрядтар шығарылды, шаруалардың
қолындағы мылтықтар тартып алынды. Бірақ көтеріліске ... ... ... ісі ... ... ... ... мынадай телеграмма жіберді: «Батыс
майдандағы жағдай, Сібірдің өте ірі ... ... ... азық ... ... жүргізуде шешуші шараларға баруды талап етеді,
салғыртты ... ... ... аударыңдар, репрессиялық
шаралар қолданыңдар, ... ... ... ... ... ... салғыртты күштеп орындатудан тайсалмаңдар». Мұндай жол
көрсеткен директивалар шаруалар мен азық-түлік отрядтары арасындағы аяусыз
қан ... алып ... бір ... 1921 жылы ... ... ... ... Омбыға
келе жатқан «Витязь» параходын шаруалар ... ... ... ... ... гарнизоннан Медведевтің отряды жіберілді.
Бірақ ол ешқандай қарулы ... ... ... ... ... ... өз бетінше ұстап, жазалауға
кірісті. Сөйтіп ол ... – 13, ... ... ... -36 ... атып ... ... Медведев сәуір
айында да осы маңайда көп адамды шыбықпен, шомполмен ... ... ... осындай өз жендеттері шыға бастайды.
Шыдамы таусылған халық әділеттілік іздеп, жоғарғы орындарға ... ... ... ... ... ... отырады. Кейде тіпті
жазаланғандарды емес, жазалаушы партия, кеңес ... ... та орын ... ... бейбастықтық жасаған Павлодар әкімдері
(жауапты қызметкерлер деп ... 24 ... ... ... ... тағы 54 аманатты түрмеге жапқаны жуып-шайылып, ақталып кетеді.
Үстірт тексерген Семей губревтрибуналы бұл ... ... ... үшін, халықтың антикоммунистік көңіл күйі ескеріліп ... ... ... ал ... ұстау арқылы террор жүрізу
қаскүнемдерден ... ... деп ... ... ... ... ... ревтрибуналға халықтың қалай бүйрегі бұрып,
сенімі артпақшы? Семей ревтрибуналға ... ... ... ... ... ... мойындайды: «Семей губерниясының Павлодар
уезінде азық-түлік салығын жинау науқаны ... ... ... ... ... жабайы әдістерін қолданған: қамшымен сабаған,
үстіне суық су ... ... ... қамаған және т.б., Паволжьенің бір
кезде өліктердің етін жеуге мәжбүр болған, ... ... ... ... ... ... ... жасау орталыққа астық, азық
жинаушылар үшін кешірімді болғаны таңқалдырады. Сірә, ... ... ... ... /29, ... ... саясаты отбасының материалдық белгілерінің негізін
жойды. Бұл әйелдер мен жас өспірімдердің қарулануына алып келді. 1921 жылы
мамырда КАЗССР-ң губернияларының ... ... ... ... ... ... ... губерниясында 2000 адамға жететін ... ... ... 4 млн ... ... бар екені, және олар
бердецкелер және 4 пулеметпен қаруланғаны ... ... ... ... ... қоршап, астық беруді талап еткен жағдайлар
көптеп көрініс алды. ... ... ... жаргондарында «әйел
ворынкалары» деген атқа ие ... ... ... режимге қарсы
бағытталған көтерілістер билікпен қатыгездікпен басып жаншылып отырды. ІІК
және ЧОН органдарының есептерінде ... ... ... ... Әрине,
үкімет халықтан алыстаған жағдайда кең әлеуметтік база мен ... ... ... ... ... өсіп, қылмыскерлік
көбейді. Көп жағдайда көтерілісшілер ... ... ... Мұндай жағдайда, үмітін үзген ауыл тұрғындары мен ... ... ... қарау өте қиын. Қазіргі Қазақстан тарихы ғылымының
өкілдерінің ... ... ... оптималды сияқты, олар былай
есептейді: «Көтерілістердің әлеуметтік ... ... ... ... ... емес, олардың экономикалық
қажеттіліктерін бұзған» деп ... /33, ... ... коммунизм»
саясатына қатты наразы болғандықтан көтеріліске шықты Экономиканың ... ... өмір ... ... ... ... ... «Бізден жалғыз өте қауіпті жауымыз бар, ол Корнилов, ... де ... Олар ұсақ ... ұсақ иелер, меншік иесі».
Бұған байланысты әлеуметтік жағдайы бойынша КАЗССР ... ... ... ... ... өте қызықты және
құнды. Көкшетаудағы бостандықтан айыру үстінде (түрме сол ... ... 1921 жылы 1 ... бас ... ... ... Ал ... тұтқындалған саны одан сайын өскен. Негізінен,
ревәскеритрибуны үкім бойынша ... ... ... мәжбүрлік
жұмыстар концлагеріне 1921 жылы 1 қазанда 242 ...  166- ... ... ... ...  319 адам 1921 жылы ... ... үшін бостандығынан айырылған. Бұл
лагерьлер 1919 жылы 11 ... БОАК ... ... ... ... ... ... кейіннен Сталин режимінде ГУЛАГ-мәжбүрлік
еңбек жүйесі ретінде қайта қалыптасты. 1921жылы қаңтар айынан желтоқсанға
дейін ... үшін ... ... үкімі бойынша сотталғандар
саны өседі. Бұл мәліметті Орынбор бостандығынан айыру үйінің ... ... ... ведомостілерінен көруге болады. Егер қаңтарда-22,
ақпанда-93, желтоқсанда-98 сотталған адамдар болды. Мұндай ... ... ... ... де ... саяси жағдай мемлекеттік аппарат бақылауынан шыға ... ... ... ... анық бола ... ... ... 1921жылы большевиктердің билігі тек қағаз жүзінде болды.
Губерниялардың көп ... ... ... ... ... Бұл ... Орал ... 1921жылы маусымда РКП ОК-ке мәлімдейді.
Жергілікті басшылардың сөздері ... ... ... аяқ ... ірі ... ... Усов, Аистов) және сансыз ұсақ отрядтар
көбейген. Халық азық –түлік ... ... ... ... ... конторлары мен кооперативтерді тонады. Дайын қара мал
айдалып, совхоздар өртеліп, телеграф байланыстары ... Орал ... ... ... ... ешқандай байланысы болмады.
Жергілікті халық болыс кеңестеріндегі совет ... ... ... ... ... совет үкіметіне деген үмітін ... ... ... ... ... ... және әкімшілік
жұмыс тоқтатылды, бұндай жағдайда оны жүргізуге мүмкіндік болмады. Орал
және Орынбор ... ... ... құятын пунктер мен азық-түлік
қоймаларын жаулап, ... ... ... ... 435 полк ... ... ... бұл күштер тәртіп келтіре алмады /24, 113-
114/.
КАССР ... ... ... ... 1921жылы 8 наурызда
әскери ұйымдардың мүшелерімен өткен ... ... ... ... байланысты шұғыл шаралар мәселесі талқыланды.
Қалаларда антикеңестік ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы батальондарында тынышсыздық басталды.
Гарнизон бастығы Распоповтың бұйрығымен қала 3 секторға бөлініп, ... ... ... ... ... ... 58 дивизия
бөлімдері, екінші бөлім-Витебак курсының ... ... ... ... ... Борисоглебск курсы күзетті.
Стихиялық көтерілістерді толығымен жою үшін, бандиттікпен күрес деп
аталатын комиссия ... Оған ... ... және ... ... кірді. Қызыл әскер бөлімдерінің көтерілісті басуда қатігездік пен
тонаушылық әрекеттері де аз болған жоқ. ... ... ... ... Ақмола уезіндегі, Қандыкмай, Сараб, Саржинсктегі қазақ
болыстарын да қызыл әскер халықты тонап, 32 адамды атып ... ... ... ... мен ... ... нәтижесінде болған
Қазақстандағы саяси және экономикалық дағдарыс Кеңестік мемлекетті қамтыған
жалпы дағдарыстың бір ғана ... ... ... жүргізуші режим және халық
арасындағы шиеленісті тек күш көрсету әдісімен шешуге болмайтыны ... ... ... ... 1917 жылы ... революциясын 18
ғасырдың аяғында болған француз революциясының ... ... ... ... Ленин, көптеген радикалдық құрылымдарды іске
асырған француз басшылары халық мүддесін ескермей, якобиндық ... ... ... ... ... ... ... олар өз
биліктерінің құлауына объективті түрде алып ... ... ... аса қатты дағдарыс большевиктер ... ... ... ... бұл кезеңдегі дағдарысты былай бағалайды: «Партия ауру
. Партияны безгек ... /15, ... ... ... ... ... ... елдің әлеуметтік–экономикалық болашағы
тұрғысынан қарау және Кеңес мемлекетінің осы процесті басқару ... ... ... ... ... ... 1920-1921 жылдары қыста
өткен профсоюздер мәселесі бойынша болған дебаттар үлгілі ... ... ... ... қалған мәселелердің бірі «әскери коммунизм»
нәтижелері ... ... ... ... ... ... болған антикеңестік
қарулы толқындардан (Кронштат «антоновшина», Батыс Сібірлік ... ... ... алдында тұйықтан шығу мәселесі тұрды. Сол
жағдайда партияның біраз бөлігі ... күш ... ... ... коммунистік» саясатын жалғастыруға талпыныс болды. Алайда бұл ... ... ... ... үкіметінің жеңілісіне алып келетіні
белгілі болды. «Бұл саясат сол саясатты қолданған партияның ... ... ... ... ... қолданған партияның даусыз күйреуі».-
деп Ленин бұл жағдайдың болашағы болмайтынын айтты. Ал, бір ... ... ... 1917 жылы ... ... принциптерін қайтару, Құрылтай жиналысына шақыру сияқты саяси
талаптарын ... ... ... ... ... ... бұндай бағыт большевиктер басшылығының саясатта, экономикада,
идеологияда билігінен айырылуға алып келетін. Сол үшін ... ... ... ... ... ... бас тарту жолын
таңдады. Бұл ең ... ... және ... ... ... ... ... байланысты болды, сонымен қатар еңбекке
экономикадан тыс мәжбүрлеуден бас тартуға ... ... ... 1921жылы наурызда РКП(б)-ң X съезінде ... ... ... хабарлайды. Бұл қадамды елдегі қалыптасқан саяси
жағдайдың өзі жасады. Жаңа ... ... ... тауарсыз утопия
идеясынан бас тарту, кәдімгі экономикалық тауар-ақша қатынасына қайта көшу
елдің халық ... ... және ... ... ... ... соғысы жылдарындағы кеңес үкіметінің экономикалық саясатының
тарихы ... ... ... ... ... ... ие болып отыр.
Қолдан жасалған, зорлық-зомбылыққа негізделген кең көлемдегі ... ... ... жағымсыз әсері болған Кеңес үкіметінің
экономикалық саясат яғни ... ... ... ... ... ... ... соғысы жылдарындағы іске асырылған Қазақстандағы шұғыл шаралар
мен қайта құрулар, зорлық-зомбылыққа негізделген ... ... ... ... ... ... негізінде
мемлекеттің ауылшаруашылық өнімдерге монполия және шаруалардан оларды
салғырт бойынша тартып алу ... ... ... ... үкіметінің
азық-түлік диктатура тәжірибесі 1920 жылы бірінші жартысынан ... ... көп ... ... ... ... ... айқын белгілерінің бірі ретінде, ұсақ тауар
өндірушіге кері әсерін тигізді. ... ... бұл шара ... ... ... ... ... қазақ шаруаларының шаруашылықтарына қиын
түсті. ... ... ... байланысты ауыл шаруашылық өнімдер
дайындау процесі зорлық пен күш ... ... ... ашық ... мал ... ... үшін 1920 жылы 23 ... ХКК ... ... ет міндеттілігі өте ауыр болды. Ауыл
шаруашылық салада ... ... ... ... ... ... ... келсек, ол сонымен бірге шаруалардың өндірушілік
бірліктеріне ... ... алып ... ... шаруалар халқы үшін
кедейленуге алып келген салғырт ауылшаруашылық егісті тез арада азайтуға
мәжбүрлегенін, бірінші тарауда қарастырылған ... ... мен ... бола ... ... социалистік тәжірибелерін жүргізуде билеуші
партия өлкенің ... ... ... жағдайларын ескермеді.
Ресейдегі көптеген белгілі қызметкерлер «әскери коммунизмді» сынға алып, ол
саясат ... үшін зиян деп ... ... ... ... Ресейдегі өнеркәсіптік секторда ... ... ... ... ... табылды. Қазақстандағы
өнеркәсіпті ұлттандыру ... ... ... экономиканы
құруды, зорлықпен шешу шаралары сәтсіздікке ұшырайтынын, сонымен ... ... кері ... алып ... ... ... ... Қазақстанның бұрынғы халқына бірегей қанау объектісі
ретінде қарастыра берді. Қазақ шаруалары шаруашылық мақсаттар және аймақтан
шикізат пен азық-түлікті шығару үшін ... ... ... ... ... ... ... әскери міндеттіліктер өлкедегі
көшпелі және егінші шаруалардың шаруашылығын қатты күйретті.
Бұл саясатың өндірістік ... ең ... түрі ... ... ... ... ... болып табылады.
Нәтижесінде Қазақстанның халық шаруашылығының өнеркәсіптік ... ... ... ... кедейлік пен қиын жүйелік дағдарысқа
ұшырады.
Екінші тарауда қарастырылған ... ... ... ... экономикалық апат Кеңес үкіметінің ... ... ... ... Оның ... ... ... халық наразылығы
күшейе берді. «Салғырт жойылсын», «Ерікті сауда үшін және ... ... ... ... ... ұрандар 1920-1922 жылдары
Қазақстан территориясын қамтыған антисоветтік бүліктердің шынайы ... ... келе ... ... ... ... үкіметінің
жүргізген экономикалық саясаты халықтан қолдау таба алмай, ... ... ... орын ... мәжбүр болды. Бұл тақырып тәуелсіз
Қазақстан тарихнамасында әлі де болса ... ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Тіршілік қауіпсіздік негіздері95 бет
Акционерлік қоғамдар13 бет
Алаш қозғалысы және алашорда үкіметінің тарихи деректері78 бет
Ахмет Байтұрсынұлы автобиографиясы9 бет
Бес арыс2 бет
ГОСТ және ОСТ,олардың су,ауа,топырақ,сүт,ет және мал шаруашылығы өнімдерін микробиологиялық және вирусологиялық бағалауға қажеттілігі.Дезинфекция тиімділігін бақылау9 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс15 бет
Кенесары Қасымұлы — ұлт-азаттық қозғалысының қолбасшысы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь