Әдебиеттің оқу пәні ретіндегі білімділік маңызын дамыту

Кіріспе
1.тарау. Ы. Алтынсариннің өмірі, педагогикалық мұрасы.
1.1. Ы. Алтынсариннің өмірі, ағартыушылық қызметі
1.2.Ы.Алтынсарин өлеңдерінің тәрбиелік мәні
1.3. Ы. Алтынсарин әңгімелері мен аудармаларының жастарды тәрбиелеудегі орны.
II тарау Ыбырай Алтынсарин шығармаларын мектепте оқытудың тиімді әдіс . тәсілдері
2.1. Ы. Алтынсарин шығармаларын оқытуда жаңа технологияны пайдалану.
2.2.Жүргізілген тәжірибелік байқау жұмыстар және оның нәтижелері.
Қорытынды
Әрбір елдің өзіндік тарихы, дәстүрі, тілі болады. Яғни, қазақ халқының дарыны Ғұмар Қараш айтқандай: «Тіл болмаса, ұлт та болмайды... Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің болмайтындығы өзінен-өзі белгілі. Әдебиеті жоқ елдің өнері де өркен жаймайды».
Қазақстан Республикасының жалпы білім беретін қазақ мектептеріндегі әдеби білім тұжырымдамасында былай деп көрсетеді: «Әдебиет оқушы зердесіне замана келбетімен өмір тынысын жеткізетін халқымыздың көркем тарихы. Ұлттық рухани санаға тәрбиелейтін, тіл үйрететін оқушының адам мен қоғам туралы түсінігі мен тәжірибесін байытатын, әрі реттейтін өмір оқулығы». Демек, әдебиеттің жеке пән ретінде оқытыла беруін қадағалап, оны оқыту әдістерін үнемі дамытып, жандандырып отыру қажет.
Әдебиеттің оқу пәні ретіндегі білімділік маңызын дамыту мақсатында білім беру жүйесінде соңғы уақытта біршама жұмыстар жүргізілді. Олар:
• Оқу материалдары қайтадан жаңартылды;
• Білім мазмұны адамгершілікке, ізгілікке, эстетикалық талғамға бағытталды;
• Бағдарламалар тәжірибелік тұрғыдан өткізілді;
• Әдебиетті оқытудың жаңа нұсқалары жазылды;
• Сыныптан тыс оқу кітаптарының сериялары шығарылды.
Әдебиет пәнінің алдына қоятын мақсаты оқушылар санасында ізгілік, имандылық, отаншылдық, азаматтық озық идеологияларды оқушы бойына сіңіру, оқушылардың рухани дүниесін байыта отырып эстетикалық, интелектуалдық, оқушыларға оқыту, жеткізу
        
        Кіріспе
Әрбір елдің өзіндік тарихы, ... тілі ... ... ... ... ... ... айтқандай: «Тіл ... ұлт ... Ұлт ... ... онда ... ... ... белгілі. Әдебиеті жоқ елдің өнері де ... ... ... жалпы білім беретін ... ... ... ... ... деп ... ... зердесіне замана келбетімен өмір ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелейтін, тіл
үйрететін оқушының адам мен қоғам ... ... мен ... әрі реттейтін өмір оқулығы». Демек, әдебиеттің жеке ... ... ... қадағалап, оны оқыту әдістерін үнемі дамытып,
жандандырып отыру қажет.
Әдебиеттің оқу пәні ... ... ... ... білім беру жүйесінде соңғы ... ... ... ... Оқу материалдары қайтадан жаңартылды;
• Білім мазмұны адамгершілікке, ... ... ... ... ... ... ... Әдебиетті оқытудың жаңа нұсқалары жазылды;
• Сыныптан тыс оқу кітаптарының сериялары шығарылды.
Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... отаншылдық, азаматтық озық идеологияларды
оқушы ... ... ... ... ... байыта отырып
эстетикалық, интелектуалдық, оқушыларға оқыту, жеткізу арқылы биік
талғамдық ... ... бір ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты:
1. Орта ... ... ... ... ... әдістемелік негіздің теориялық жағын анықтап ... оған ... ... айқындап, оқытудың тиімді әдіс-
тәсілдерін көрсету.
2. Барлық өмірін ұлты мен ... ... ... Ы.
Алтынсаринді жете танытып, оның асыл мұраларын меңгертуге қажет
әдістердің ... ... ... және ... тиімді әдіс-
тәсілдерін ұсынып, сол арқылы Ы.Алтынсарин ... ... ... тұлға қалыптастырудың арқауы ету.
3. Ы. Алтынсарин ... жас ... ... ... ... және ... бойына адамгершілік қасиеттерді
ұялатудағы құндылығы ерекше. Егер Ы. Алтиынсарин шығармаларын орта
мектептің оқушыларына оқытудың, оқу ... ... ... ... анықтауға тырыстық.
1-тарау. Ы. Алтынсариннің өмірі, педагогикалық мұрасы.
1.1. Ы. Алтынсариннің өмірі, ағартыушылық қызметі
Ы. Алтынсарин мұраларының бүгінгі ұлттық мектептер болашағы ... ... ... ... ... Ол ... талант иесi.
Қазақ мәдениетiнiң зор ќайраткерi Ы.Алтынсарин 1850 жылы 22 ... ... ... ... балалары үшiн ашылѓан мектепке алѓашќы
алынѓан 30 ... бiрi ... ... ... ... ... ... денсаулығы, сыртқы пiшiнi мектеп басқарушыларының көңілінен
шыға қоймай, Ы.Алтынсаринды мектепке алғысы да келмейдi. ... ... ... ... беделi бар Балғожа немересiн мектепке күшпен
алғызады.
Ы. ... ... орыс тiлi, ... ... ... жазу
үлгiлерi, есеп, татар тiлi ... ... және ... дiнi сабағын
оқыды.
Халқымыздың мақтанышы, демократиялық ... ... ... ақын – ... Ы. ... жетi жылдық мектептi ... -ақ ... ... жұмысын таңдады. “Әр iстiң мақсаты туралы ойлаған
дұрыс” – деген екен Л. Н. Толстой. Ы.Алтынсариннің ...... ... ... – бiлiм бар ... ... қосу. Бiрақ оның ағарту
майданында iстесем деген мақсаты ... ... ... жылы Ы. ... ... ... басқару мекемесiне тiлмаш
болып кiрiп, сонда аз уақыт қызмет iстедi. Тiлмаштық қызмет ... ... ... бұл ... ... ... ... бастауыш мектептер ашуға рұқсат сұрап, ол күн ... ... ... ... ала ... жылы ... ... басқару мекемесi Торғай және Ырғыз
қалаларында қазақ балаларына арнап бастауыш мектептер ашуға рұќсат ... ... ... ... ... қаражат берiлмедi және
жергiлiктi өкiмет орындары да ешқандай көңiл ... ... ... ... ... бел ... өз ... мектеп ашу дайындығына
кiрiстi. Мектеп ашу жолында көп еңбегiн сарп еттi. Ол бұл жөнiнде тиiстi
орындардың алдына ... ... өз ... ... ... ...
қазақтарға бiлiм берудiң басты тұтқасы... , үгiт – мектептепте, қазақ
халқының келешегi ... ... деп ... ... ел ... мектеп үйiн салдырып, оқу жұмысын жолға ... ... ... ... ... еттi. ... ... кешiре отырып 1864 жылдыњ 8-шi ќаңтарында Ы.Алтынсарин қазақ баларын
оқытуға ... ... ... ... Осында қазақ халқының тұңғыш педагог
– ағартушысы Ы.Алтынсарин өзiнiң оқытушылық қызметiн бастады. Ы.Алтынсарин
өзi ... ... үшiн ... азық, бiлiм қорын жинастырумен, үзбей
оқумен, ойлаумен, ... ... үшiн ... мен ... ... ... ... ең ауыр уақыт тидi, барлығын қайтадан жасап, бұл жаңа бастамаларды
халықтың арасына ... ... ... бен ... жеткенше ағартуымыз
керек” (5,92) деп жазды өз естелiгiнде. Сөйтiп дала ... ... оқу ... ... ... өз ... алып, оның ұшы – қиыры жоқ iсiн ... қою ... ... ... ... алғаш рет Ы.Алтынсарин
тәрiздi әрi педагог, әрi шын патриот, азамат ұлдың ... ... ... “Кiм ... да, өз ... шеберi бол” дейді. Ы.Алтынсарин өз
iсiне жан тәнiмен кiрiскен тұлға. ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин халыққа қызмет етуді өзiнiң басты мұраты етiп ... ... ... жаны ... ... шама ... қызмет ету –
бiздiң әрқайсымыздың борышымыз” – деп жазды Ы.Алтынсарин.(4,189)
Ы.Алтынсарин ... ұлы ... ... ... халық
бұқарасына тарататын, сөйтiп, оны iлгерi алып бара ... ... ... ... етiп ... ... Қазақстанда халық ағарту жұмысын
ұйымдастырып, оны жолға қоюды, оған ... ... ... үлкен арман еттi.
1879 жылы Ы.Алтынсарин Торғай облыстық мектептер инспекторы болып
тағайындалды. Облыстық ... ... ... атқаруға Ы.Алтынсарин бар
жiгерiмен кiрiстi, облыс көлемiнде азаматтық халық мектептерiн ... ... ... ашуға кiрiстi. Ол алдымен уездiк қалаларда
орыс – қазақ балалары бiрге оқитын, орталық орыс – ... ... ... деп тауып, бiрден дайындық жұмысын жүргiздi. Бұл мектептi ашу оңайға
соқпады.
Ы.Алтынсарин Торғай облысындағы 4 ... ... ... ... ... ... қаражат жыйналған соң ол мектеп үйлерiн салдырып Торғай
облысына қарайтын уездердiң бәрiнде де бiр – ... алты ... ...... училищелерiн ашты.
Осы ашылған училищелерді ашуда Ы.Алтынсарин: «Менің бел байлаған, ойым
қазақ уездерінің өз ортасынан, неғұрлым тезірек бір – екі ... ... ... оның негізін берік қалау, оның әдемі, таза мектеп ету, ... ... ... беру ... ... ... лас болуы,
қабырларының дымқыл болуы, бөлмелерінің тар болуы, пешінен иіс ... аш ... ... тоңуы, оқу құралдарының жеткіліксіз болуы және
халық мектептерінің көпшілігіндей, оқытушыларының сауатсыз болу ... ... - деп ... ... оқу ... ... жұмысы болсын, жабдықтау жұмысы болсын – бәрінде үлгілі
сатыға қоюға тырысты.
Ол орталық орыс – ... ... ... көрнекті кітапханалар
ашуға үлкен мән берді. Бұл ашылатын кітапханалар тек мектеп оқушылары үшін
ғана емес, ... ... үшін де ... керек, бұлардан жұрттың бәрі де
кітап алып оқуға ... ... ... деп ... ... 1883 жылы 15
қыркүйекте жазған бір хатында, ол: «Мен ... ... ... ... және ... ... ... ашпақшымын. Бұл
кітапханалардағы кітаптармен тек оқушылар мен оқытушылар ғана ... ... ... қатар, мектеп бітіріп қырда жүрген, жалпы сауатты
адамдар да білімдерін өз ... ... ... үшін ... ... ... ... тауып алуларына мүмкіндік туғызу мақсатымен ашылады»,(1,108)
- деп, бұл ... ... ... ... көрсетті.
Ы.Алтынсарин ауыл шаруашылығы мамандарын, өнеркәсіп мамандарын даярлап
шығаратын мектептер ашуды, сөйтіп, осындай игілікті ... ... ... ... ... ... қыздарын оқыту, сөйтіп, оларды мәдениетке және
қоғамдық өмірге ... ... ... де ... ескі әдет –
салттарды батыл ығыстырып, әлеуметтік маңызы зор істерді жүзеге асыруға өз
үлесін қоса ... Ол ... 18 ... орны бар ... ... рет ... қыздарын оқуға тартты . Бұл сол кездің өзінде үлкен
жетістіктердің бірі ... ... ... шығармашылық өзегі – оқуға, өнерге
шақыру. Білімдіге ұстаз болудан бас ... ... ... болуға
ұялмай, қиын да, адал еңбектен жүрексінбеу керек ... ... ... білімсіз халықтың ертеңі – бұлдыр, көкжиегі – тұман деп ... Өнер ... қолы ... ... қана ақты ... ажырата алады деген пікірге
келеді.
1.2.Ы.Алтынсарин өлеңдерінің тәрбиелік мәні
Ы.Алтынсариннің әдеби мұрасы бізге негізінен «Қазақ хрестоматиясының»
төңірегінде жетті. Ол бұл ... ... ... ... ... құтылу
үшін жаздым»(4,102) дейді. Бұл әдеби еңбегінің діни идеяларға қарсы нағыз
демократиялық мақсатта туғанын ... ... ... болуы,
халықтың сол дәуірдегі рухани мұқтаждығына да байланысты еді. Ы.Алтынсарин:
«Бұл кітапты құрастырғанда мен, біріншіден, осы біздің ана ... ... ... ... ... ... орыс – ... мектептерінде тәрбиеленіп
жүрген қазақ балаларына оқу кітабы бола алу жағын, ... ... ... оқуына, жарайтын кітап бола алуын көздедім»(4,243) – деген
сөздерінен-ақ бұл ... ... анық ... ... хрестоматиясы» тұңғыш рет орыс алфавиті негізінде
1879 жылы Орынборда ... ... ... ол 1889, 1896, 1899 ... деген атпен біраз қысқартып, араб алфавиті негізінде ... жылы А. ... ... ... ... орыс алфавитімен
тағы жа жарияланды.
Ы.Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясын» орыстың ұлы педагогі К. ... мен ... ... ... ... үлгісінде
құрастырды. «Қазақ хрестоматиясы» төрт бөлімнен құралады: бірінші бөлім -
өлеңдер мен ... ... ұсақ ... ... ... ... – үлкен кісілер турасындағы әңгімелерден құралды; үшінші бөлім
– ел әдебиеті нұсқаларынан: ... ... ... ... ... мен ... құралды.
«Қазақ хрестоматиясына» сөз басында автор: «Ең ... рет ... ... ... бұл ... ... ... кемшіліктері
болар, бірақ ол дегенмен, ізсіз жоғалып кетпес, ең алғашқы рет оқытылайын
деп отырған кітап ... ... ... дөп ... деген сеніммен өзімді
- өзім жұбатып отырмын» - деп жазды ... ... ... ... ... қатар «Қазақтарға
орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» еңбегі басылып шықты. ... сөз ... ... ... ... ... орысша кітаптарды
оқытуға, оқығандарын ... ... ... ... ... ... ... және негізгі грамматикалық ережелерді болсын түсіну үшін
бірқатар жүйелі әзірліктен өткізілу керек болады. Мұндай ... ала ... ... ... тым ... ... шығады, ешбір грамматикалық
ереже жайында белгілі бір түсінік алуға оқушылардың шамасы келмей қалады.
Орыс – ... ... ... ... ... ... ... тәжірибем мені осындай қорытындыға келтіреді, ... ол ... ... осы оқу ... ... ... ... кейін ғана
орыс тілін оқыту жұмысы ойдағыдай нәтиже беріп, дұрыс жолға қойылды» - ... ... ... ... ашу керек екендігін дәлелдеп «Болыстық
қазақ мектептері туралы записка» деген жеке еңбек жазды. Оның бұл еңбегі,
тек ... ғана ... ... ... ... отар ... да ... ашуға болатындығын дәлелдеп болжады.
Ы.Алтынсарин болыстық мектептердін сол кездегі қазақ ауылының көшпелі
өміріне сәйкес болу керектігін жете ... ... ... ... ... қолға алып, аяанбай еңбек етті. Ақының «Қазақ
хрестоматиясы» оның ағартушылық мақсатта жазған екі ... ... ... ... ... өз ... ... «Сөз басы» деген
атпен кітаптың алғашқы бетінде жариялаған еді. ... ... олар ... ... ...... бар ... деген атаулармен айтылып жүр.
Ақын әдеби еңбектерінде халық ағарту мәселесін ұтымды насихаттап, шебер
көрсете ... ... ... ... баса ... аударды. Оның «Кел,
балалар, оқылық», «Өнер – білім бар жұрттар» ... ... ... ... ... ... жаңа ... батыл меңгеруге
шақырады.
«Кел, балалар, ... ... ақын озық өнер – ... ... ... әрбір оқушыға оның өмірді тану дәрежесіне сай түрде
түсіндіруді көздеді. Бұл өлеңде ақын халық ауыз әдебиетінің ... ... ... Ы. Алтынсарин өлеңін әр шумағында өнер – білімнің айрықша
құндылық ... ... пен ... ... ... ... суреттеп, оқушыға білімнің баға жетпес артықшылығын ұтымды жағдайда
дәлелдей алды.
Мысалы;
...Оқымаған жүреді,
Қараңғыны қармалап...
Оқысаңыз балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегеңін алдыңнан,
Іздемей – ақ ... (5, ...... ... байлығы,
Бір жұтасаң жоқ болар;
Оқымыстың байлығы,
Күнен күнге көп болар,
Еш жұтамақ жоқ болар.
Немесе,
Надандықтың белгісі,
Еш ақылға жарымас,
Жайылып жүрген айуандай,
Ақ, қараны ... ... шыны – ... ... ... ... ... тамызған қалаштан...(5, 37)
Бұл келтірілген үзінділерде екі түрлі – ...... ... ... және жаман жақтары қарапайым, түсінікті суреттелген. Бұл
өлеңнің айрықша құндылық қасиеттерінің бірі – оның халық ... ... ... негізінде жазылғандығында. Ы.Алтынсарин өлеңінде теңеулер мен
салыстыруларды да сұрыптай қолданады. ... «май ... ... «ақ,
қараны танымас» деген сияқты шебер теңестірулерді қолданады.
Ақын «Өнер – білім бар ... ... ... ... ... ... ... озық салтын баяндайды. Шығарманың
лирикалық кейіпкері өз замандастарының назарын мәдениетті елдің қолы жеткен
табыстарына ... ... ... ... ... ... ... орта қалғанына қынжылады. Содан шығудың жолын іздестіреді, өз ойын
анық білдіреді.
«Өнер – ... бар ... ... ... мен техниканың сол кездегі
басты жаңалықтары толық баяндалады.
Өнер, білім бар жұрттар,
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден
Көзіңді ашып жұмғанша,
Жылдам ... ... ... жерлерге,
Аты жоқ құр арбаны,
Күн жарымда барғызды.
Адамды құстай ұшырды,
Мал істейтін жұмысты
От пен суға түсірді.
Сусыздан сусын ішірді.
Теңізде ... ... ... ... – (5, ... ... Ақын өнер мен ... қолы жеткен халықтың экономикалық
саласындағы жетістігін көрсетеді.
Ақын қоғамның ертеңгі ...... әр ... да зор сеніммен
қарады, олардың тамаша келешегіне сенді, ... ... ... ... ... қазақ даласына осы жастар ғана жая алады деп
есептеді.
Желкілдеп ... көк ... ... ... ... ... қалыспай!
Біз болмасақ сіз барсыз,
Үміт еткен достарым,
Сіздерге бердім батамды – (5, 40)
дейді ақын.
Қоғамның жаңа адамдары – жастарға «Желкілдеп өскен көк ... ... ... деп ... бөлу ... зор ... бейнесін,
жастарға деген асқан сүйіспеншілік сезімін көрсетумен қатар, оларға үлкен
үмітпен қарағанын да білдіреді.
А. Ы. Алтынсариннің «Араз бол, ... ... ... ... ... ... идеяларының жарқын бір көрінісі тәрізді шығарма. Мұнда ... биік ... ... ... ... ... адал өмір
сүруге шақырады, еңбексіздікке, барымтаға дағдылану сияқты ескі салттардың
зиянды екендігін көрсетеді, ... ... ... ... бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Кете бар, кессе басың, шындықпенен.
Қорек тап, бейнеттен де тәңірім жәрдем,
Телмірме бір адамға ... - (5, ... ақын . Ақын ... ... ... гөрі ... өлгеннің
өзі артық, қорек тап бейнеттен де, яғни, еңбек ет те тамақ тап, ... ... ... деп ... ой ... көрмегені үшін бір төреге айтылған сөз» деген өлеңі
еңбекші халықтың үстем тапқа қарсы ыза – ... ... екі ... ... ... ... алатын шығарма. Ақын қоғамдық өмірде кең ... ... ... жырлайды. Бірақ соның өзінде ол еңбекші бұқараның
ауыр тұрмыстың нәтижесінде жасушылығын ... ... ... алдағы күнге үлкен үмітпен қарайтын оптимистік ойын сезінеді, оны
өз ... ... ... ... Өлең ... осы оптимистік
қорытындысымен аяқталады.
Ай, тақсыр, бұл дүние өтер – кетер,
Мал иесі де ... қуып ... да бір ... әділ ... күн ... арыз етер.(5, 47)
Мұнда ақын келешекте әділетті тұрмыстың орнау мүмкіндігіне ... Бұл ... ... ... ... тууы да мүмкін.
Дегенмен ақынның ... ... ... ... ... ... ... халқының
тарихындағы қоғамының 60-70 жылдары үшін зор маңызы бар құбылыс еді.
Ақынның ... ... ... сұлу ... ... арналған.
Мұндай лирикалық өлеңдер қазақ әдебиетінде Ы.Алтынсаринға дейін ... еді. Оның ... ... де ... Шын ... лирикаларды, көбінесе, өмірді, табиғатты тану парасаты мол ... ғана ... ... алатын.
Ақынның«Жаз», «Өзен» өлеңдері көп жағдайда орыс ... ... ... ... ... ... ұқсайды. Бұл екі
өлеңінде де ақын табиғаттың ең бір сұлу ... ... оны ... ... ... сол арқылы қандай нәрсенің де, оның ішінде
табиғаттың да әдемілігін ... ... ... ... ... Егер ақын ... ... үшін» деген принципті ұстаған
ақын болса, табиғаттың жеке өзін ғана сурттеп, сол ... ... ... ... ... ... кейде осалдығын да білдірумен тынған болар
еді. Мұндай жағдай оның өлеңдерінде байқалмайды.
Ақын өлеңдерінің лирикалық ... ... тым ... Ол ... ... ... сезім тудырады, көңілді әсер қалдырады.
Ақынның лирикалық кейіпкері табиғат ... да тани ... ... ... күш те алады.
Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған,
Жел ... ... ... ... тау мен ... ... ... бір шумақты алып көрелік. Мұнда ақын сезімінің зор екпіні сезіледі.
Шумақтың әр жолында, әсіресе, соңғы ... мол ... үні ... Бұл
көріністер ақынның асқар ойы мен ұшқыр қиялын танытады, оның ... мен ... ... сәулесі есебінде көрінеді.
Ақынның табиғат туралы өлеңдері ... ... ... ... Олар ... ... шеберлігін танытады. Шын мәніндегі пейжаздық
лирика ... ... ... ... жазба әдебиеттің кексе өкілінен
ғана ... деп ... ... ... ... оқи ... ақынның осы
айтылған талаптарға сай келетін ақын ... ... ... ... ... ... өлеңдері халықтың 11 буынды «қара
өлеңінің» ұйқасы негізінде жазылған және ... ... ... ... ... да халық өлеңдеріне ұқсас. Ы. Алтынсарин өз ... ... ... ... ... ... ... әлсіретіп жібермейді,
шығарманың түрі мен мазмұнын ұштастыруға ... ... дәл ... ... ... ... сөздер іздейді. Соның нәтижесінде, оның
өлеңдері «Бірі жамау, бірі құрау» болып ... ... ... ... ... ... болып шыққан.
Ы. Алтынсарин көптеген орыс жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне
аударды. Соның бірі И. А. Крыловтың «Қарға мен ... ... ... ұлы ... – ақын И. А. Крыловтың «Қарға мен түлкі» шығармасы
қазақ ақынының аудармасында түп нұсқаның ... ... ... Түп ... да, ... да айлакер түлкі мен мақтағанға басы
айналатын даңғой қарға өздеріне лайық ...... ... нұсқаға қарағанда аудармада бірен – саран өзгешілік те жоқ емес.
Мысалы, түп нұсқаның ... ... ... ... – ақ, ... түлкі қорғаны өз атынан мақтаса, аудармада ... ... ... ... оқушы ұғымына лайықтайды. Ы. Алтынсарин аз
сөзбен көп мағына айтуға ... түп ... ұсақ ... ... негізгі оқиғаны ғана тартымды түрде баяндайды.
Сөйтіп шығарманы ықшам, жаттауға ... ... ... оңай түрге
келтірілген.
Ы. Алтынсарин аударманы ... ... ... тән ... ... ... өзінде аудармада тартымды, әсерлі, образды
көріністер оқушының көзіне бірден шалынады.
Мысалы, ... ... ... ... ... қарғаға қылмаңдатып.
«Қарға тақсыр, көрдім жасын көріңіз» - ... ... ... - [5-65 ... ... ... айлалы, сұм, зұлымдық бейнесі қалайша дәл, өткір,
ұтымды ... ... ... ... ... соншалықты
әсерлі суреттеледі.
Ы. Алтынсариның «Қарға мен ... ... И. А. ... ... қазақ тіліне тұңғыш рет аударылған шығарма ... Ы. ... ... мен ... ... орны.
Жазушының «Бай мен жарлы баласы», «Қыпшақ Сейтқұл», «Киіз үй мен ағаш
үй», «Надандық», «Лұқпан ... т.б. ... ... ... ... ... ... суреттеуге арналған. Бұл еңбектерінде жазушы өз
дәуірінің елеулі мәселелерін көтере отырып, ... ... ... ... ... ... ... мен жарлы баласы» деген ... ... Ы. ... биік ... болып саналады. Біріншіден, ол әңгімеден
ағартушының озық ... ... ... ... ... ... еңбек сырын меңгере түсуге шақырады; өмір табиғат өздігінен ... ... оны ... ... ... ... қорытынды жасайды.
Екіншіден, шығарма жазушының әлеуметтік түсінігін және қай ... зор үміт ... ... ... осы ... ... бүкіл ағартушылық еңбегінің негізгі сырын, әлеуметтік
тенденциясын айқын ашып береді.
«Бай мен ... ... ... ең ... сол ... өмір
көрінісін дұрыс бейнелейді. Одан біз көшпелі қазақ ауылын, оның ... көшу ... ... ... мал ... ... көреміз. Әңгімеде қоғамдық өмірдің осы сияқты ерекшеліктерін
көрсету жазушының тікелей жоспарында болмаса да, олар ... ... ... ... ... өз - ... ... жасақталып,
нақты образды сурет болып шығып тұр. Бұл, әрине, адам ... ... ... қазақ қоғамының тұрмыс халі, экономикалық ерекшелігі еді. Бұл
суреттеулер мақсатқа алған басты ... жан – ... ... ... ... орынсыз ауырлатып тұрған жоқ, ... оған ... ... ... ... нанымды етіп жәрдемін тигізіп тұр.
Сондықтан да шығармада көркем әдебиетке тән емес жасандылық ... ... ... ... ... өз ... туып ... сияқты болып
көрінеді.
Әңгімеде екі кейіпкердің іс - әрекеттері баяндалған. Олар екі ... ... ... және ... ...... өз ... ерекшеліктерін байқатады. Жазушы кейіпкерлерінің ұнамды, не ұнамсыз
істеріне өзіндік бағасын айтуға талаптанбайды, мүмкіншілігіне, олардың
образдық ... аша түсу ... ... ... ... жағдай жасауға ұмтылады.
Бай баласы – Асанның көрген тәрбиесі мен өскен ортасының өмірге
бейімсіздігін басына іс ... анық ... ... ... ... де кем емес екендігін ұғындыра отырып, оның өскен ортасы, тәрбиесі
арқылы осындай ... ... ... ... Алғаш рет
кездескен өмір сыны, ... ... ... ... ... ... қасында Үсен болмаса, оның өз бетімен жол тауып, күн көруі неғайбыл.
Ол өмір мен ... ... ... ... яғни ... ... көрінеді. Жазушы өзінің іс - әрекеттерін: «Асан қарным ашты деп
жылады», «Тамағы тойған соң, Асан ... ... ... су ... ... - деп суреттейді. Бұл Асанның адам болып жаратылғаннан бергі
өмір сүру ... ... Атап ... оның тамағы тойса, басқа
ешнәрсені ойламайтындығын танытады. ... тағы да бір ... – ол ... отырған, тамақтың да қайдан және қалайша табылатындығын
білмейді. ... ... ... ... ол ... тамаққа жарайтындығын
айыра алмайды, оны қалай тауып алудың жолын білмейді, ... оны ... әуре ... тек қайғырып жылаумен ғана болады.
Асан - өзі өмір ... ... ... әдебиеттегі бейнесі. Оның
қолынан еңбек ету келмейді. Ол – басқаның адал еңбегіне еншілес болуға ғана
даяр. Мұны ол ... ... емес деп ... ар ... ... ... Өскелі көріп келе жатқан еңбексіз өмірі оны ... ... ... ... алып ... ... ... суреттей
білген..
Жазушы екі таптың өкілін – Асан мен Үсенді салыстыра суреттей отырып,
олардың адамдық қасиеттерін еңбекке қатысына ... ... ... ... ... ... дәрежеге жеткізген, Үсенді адамдық
бейнеге келтірген тек еңбек қана деп қорытындылауымызға ... ... ... ... үлгі ... жарқырай көрінеді.
Ыбырай Алтынсарин қазақ елінің экономикасы мен мәдениетінің ілгері
қарай дамуы үшін алдағы ... ... ... ... қол ... ... ... қажет екенін түсіндіреді, өзінің жазған
еңбектерінде отаршылдықтың артықшылығын ... ... Ол ... “Әрбір халық прогрестік жолмен дами отырып, ... ... ... ... ... ... ... ағарту жұмысы
тығыз байланысты” деген пікір айтты. (1, ... елін ... ... ... ,оның егін кәсібімен
шұғылдануға жағдай ... ... ... куш ... ... оңалатынын үгіттеп « Қыпшақ Сейтқұл» деген көркем әңгімесін
жазды, оның Торғай уезіне қалай ... ... егін ... ... өнім ... дәріптеді, халықты игілікті іске ... ... етіп ... Алтынсарин « Қыпшақ Сейтқұл» әңгімесінде «Қабырғаның бойына
келгесін ... ... ... ... отыз үйлі ... де ... жер ... егін егуге кірісті. Түркестан жағында көрген
үлгісімен арық қазып, су ... ... су ... ... ... бір
жерінде: мұны көріп әрбір көшпелі елдегі жарлы- ... да ... ... бес- алты ... төрт жүз үйге ... ... (4, ... жерде автор қазақтарды еңсесін ... ... келе ... ... ... бірте- бірте арылып, отырықшыланған, бірігіп егін
кәсібімен шұғылданған ... ... ... ... көшуге
шақырады.
Сейтқұлдың барлық іс-әрекеттерінен оның өмірге ... ... Ол адал ... ... ... тапты жек
көреді, одан құтылудың жолын іздейді, ... одан ... ... ... ... ... ағасының қарамағынын ... ... ... бір ... бастап, адал еңбекпен
шұғылданады. Ол ... ... де, өз ... ... ... ... сондықтан да оған айрықша ықыласпен ... мен оның ... ... ... яғни ... ... ... бір себебі- олардың ... күш ... ... ... еңбек еткендігінің нәтижесі болып табылады.
Жазушы Сейтқұлдың бойындағы зор ... ... ... байланысты таниды. Осы тұрғыдан ... оны ... ... ... ... көздейді.
Еңбек мәселесіне келгенде ... ... ... ... оның туысы өз ... ... ... ... ... Ол ... шірік салты- барымтамен олжа ... ... ... ... ... екі адам екі ... қозғалыста
болып әрқайсысы өз мақсатына қайта алмайды тіпті туыстықтары да оларды
жақындастырмайды. Шығарманың соңғы ... бұл екі ... екі ... ... көреміз. Автор одардың біріне айрықша ... оның ... ... ... ... ... ... қарайды. Үлгі боларлық ешбір қасиеті болмағандықтан, ... ... де ... тек “Сейітқұлдың ағасы” деп қана ... ... ... ... ... ... осы көрініс арқылы
жауыздық, арамтамақтық әрекеттің баянсыздығын ... ... ... ... құндылығы өз дәуірінің елеулі
мәселелерін реалистік ... ... ... ... бұл шығармада
қазақ даласында жаңадан кең орын тебе бастаған жер ... мен ... ... ... ... ... ... сипатын
дәлелдейді, қазақ кедейлерінің жаңалыққа ұмтылу және оны қабылдау ... ... ... ... және егін ... аса ... ... мол табыс адал еңбек арқылы табылатындығын баса көрсетті.
Ы. Алтынсарин ... ... сөзі ... ... ... ... көптеп жазды. Ол жастарды ... ... ... ұқыптылыққа, әділдікке тағы да ... ... ... Балаларға арналған оның әңгілемерінің
дидактикалық маңызы аса зор.
Ы. Алтынсаринның ... ... ... та оның ... ... біткенін көреміз. Оның ұсақ ... ... ... ... ... көркем сөзбен жазылған, ... ... ... ... ... бағыт, өнеге беретін дидактикалық
тұрғыдан жазылған ... ... ... орыс ... мен орыс ... ... ... қазақ тіліне аударды, аударғанда да оны ... ...... ... ... ... Ол орыс
жазушыларының әңгімелерін сөзбе – сөз ... жоқ, ... да, ... да өзгерістер енгізіп отырғанын көреміз.
Ы. Алтынсарин И. Крыловтың «Егіннің бастары», «Қайырымды ... ... ... ... «Талаптың пайдасы» әңгімелерін,
Л. Толстойдан «Силиний», «Мейірімді бала», «Аурудан ... ... ... тағы басқа да көптеген әңгімелерін аударған.
Қорыта келгенде, Ы. Алтынсарин – аса көрнекті ағартушы, ... ... ... ... ... қайраткері. Ы. Алтынсариннің
сюжетке құрылған ... ... ... арқылы бейнеленетін
әңгіме – новеллары, дидактикалық және реалистік поэзиясы қазақтың ... ... ... орын ... ... –балалар әдибиетінің атасы. Біздің рухани өлкеміздегі
қиырдан көзге түсетін, көрген көз ... биік ... бірі ... Оны ... ерекше қастерлеу – біздің елдік мәдениетіміздің анық
көрсеткіші, сыйпаттамасы болмақ.
«Өткенді аңсай бергеннің бұл ... ... жоқ, ал ... жақсысын
білмегеннің келешегі жоқ» - деп Ғ. Мүсірепов айтқандай ... ... ... ... ... ... ... тарихымызды жоғалтумен
бірдей.
Ы. Алтынсарин шығармаларының мектеп ... ... ... ... пән ретінде оқыту 30-жылдардан басталды.
1930 жылы М.Әуезов қазақ ... ... ... ... ... құрастырды. Ал, 1934 жылы 5-7 сыныптарға
арналған ... ... ... ... ... ... жасалынған бағдарламаның негізінде Ш.
Кәрібаев, А.Көшімбаев, ... ... ... ... Қ.Жұмалиевтың 8-10 сыныптарға арналған «Әдебиет теориясы» атты
оқу құралы 1947 ... ... ... рет басылып, қолданылып
келді. Ш.Кәрібаевтың «Әдебиеттік оқу әдістемесі» жеке ... ... ... Бұл ... ... ... оқыту әдістемесі
бойынша тұңғыш әдебиет болып, 1960-1970 жылдардың қазақ ... ... ... ... жылы ... ... оқыту методикасы» атты
очерктері жарық көрді. 1969 жылы ... ... ... ... жарық көрді.
1970-1980 жылдары Т.Ақшолақовтың «Көркем ... ... ... мектепте лириканы оқыту», ... ... ... ... оқу ... ... ... көрді.
1980 жылдары пән бағдарламасы жетілдіріліп, шетел ... ... жылы жаңа буын ... ... оқу ... Жаңа буын оқулықтары комплексті түрде жасалды.
Ы.Алтынсариннің шығармалары алғашқы бағдарламадан бастап ... оқу ... ... ... ... ... ... бәрін қамту мүмкін емес, оның ең
таңдаулысы ... ... ... сай ... ... ... ... 1 сағат беріліп,
«Кел, балалар, ... ... ... Ал 2-ші ... ... 2 ... ... беріліп, «Кел, балалар,
оқылық» өлеңімен қоса «Бұл кім» өлеңі оқытылады.
3-ші ... ... ... оқытуға 3 сағат уақыт
беріліп, «Таза бұлақ», «Баланың ... ... және ... оқытылады.
5- сыныпта әдебиет пәнін ... ... 102 ... ... ... 2 ... ... шығармаларын оқытуға арналған.
Мұнда Ыбырайдың лирикалық “Өзен” ... мен адал мал ... ... ... қуаты мол “Дүние қалай етсең ... ... Ал, ... ... ... ... ... 7-
сыныпта айтыс түрлері, 8-сыныпта ежелгі дәуір әдебиеті оқытылады да,
Ыбырай ... ... ... ... 102 сағат бөлініп, оның 2 сағаты ... ... Бұл ... ... ... ... ... билері”, “Азған елдің қожасы”, “Балғожа ... ... ... ... Әңгімелерінің өміртеңдігі, туындыларының идеялық-
стильдік бірлігі сөз болады.
Ал, 10 сыныпта ... 68 ... ... ... соның 4 сағаты
Ы. Алтынсарин шығармаларын оқытуға ... ... ... ... ... ... ... хандары”, “Азған ... ... мен ... ... ... бала” әңгімелері, “Қазақ
хрестоматиясы” еңбегі оқытылады.
Ы.Алтынсарин - ... ... ... екендігі, оның өлеңдеріндегі
әлеуметтік теңсіздіктің, ел ... ... ... ... ... ... ... өмірінің ағартушылық идеясына
өзектестігі, демократиялық- ағартушылық ... ... ... беріледі.
Балаларды тәрбиелеуді, оқытуды, олардың ой- санасына ... ... ... еткен ағартушы, жазушы, ... ... ... орта мектептерінде өз дәрежесінде ... ... ... Алтынсарин шығармаларын мектепте оқытудың тиімді әдіс - ... Ы. ... ... ... жаңа ... пайдалану.
Ы. Алтынсарин шығармаларын оқыту мектепте ... ... ... ... Ы. ... ... сөз өнерінің
биік үлгісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... оқытылатын негізгі пәндер қатарында әдебиеттің
пән ... ... ... ... оның ... алуына, білік,
дағдысын, таным, түсінігін ... ... ... ... оқу ... сияқты осы мақсат, міндеттерді арқалай ... ... де ... Ол - ... ... сана
тудырған көркем өнердің бір саласы ретіндегі ... ... ... ... ... ... адам табиғатының алуан сипаттарын
сондай – ақ, ... ... ... ... бере ... ... болмысты дұрыс қабылдауға жағдай жасайды, ... ... ... ... ... әсер ... Жинақталған
көркем образдар арқылы адамгершіліктің биік ... ... ... ... ... ... маңызды мәселелерге
баса назар аударуды қажет етеді. ... ... ... ... ... да ... деңгейін берілген
материалдың көлемімен өлшеу ,тек ақпарат құралына ... жағы ... ... бір ... ... ... шығарма мазмұнының
меңгерілуін талап етумен шектелу көбірек. Ал оқушының сол ... ... ... қандай әсер күй қалыптасты немесе оқушы ... ... ішкі ... ... алды ма, сол ... ... ... ала ма деген мәселелер көмескі қала береді.
Оқушы оқытылатын ... ... ... басқа авторлардың берген
бағасы, түсіндірілуі арқылы ұғынбай, ... ... ... ... ... ... ... жеткізу, оқушыға
шығармашылық жағдай жасау еркіндік беру ... ... ... ... керек.
Аталған бағытта жұмысшы жүргізу үшін әр мұғалім ... ... ... жете білуі, ... ... ... әдіс – ... ... ... ... болғаны абзал. Ол үшін Ыбырай ... ... ... ... іс- ... ... ... қалыптасқан жүйеде
ұйымдастырылуы керек.
Ыбырай Алтынсарин шығармаларын ... ... ... орта ... ... ... түгел қамтылады. Осы
сыныптардың әрқайсысына сай ... ... білу ... ... іске ... алғы шарты болып табылады.
Мәселен, ... ... ... ... мен қиялы әр
балада туа ... жүре келе әр ... әр ... ... ... ... баланың ... ... ... ... де рас. ... ... ... ертегі
құрап айтқызу күлкі шақыратын ... ... ... Ал ... оқушылары мұндай тапсырмаларды ерекше ... ... Олай ... ... осы ... ... мұғалімге
үлкен жүк артады. Ыбырай шығармаларын ... ... ... ... 5-6 сыныптарында оқытқанда оқушылардың ассоциациялық
ойлауы мен қиялын ... ... ... ... ... Мысалы, Ыбырайдың табиғат ... ... ... мына ... ... ... ... сөзі көз алдымызға қандай ... ... ... қандай сезім туғызады?
3.Жаз қандай түсті елестетеді?
Сұрақ, тапсырмаларға ... ... ... ... ... тақтаға еркін жазу, яғни ... ... ... ... шығу ... Жинақталған ұғым-түсініктерден
оқушы өз ... ... ... жинақтайды. Оларды
топтастырып шығуға ... ... ... «жер ... түске боялады»,
«жемістер піседі», «орманда ... ... ... ... ... Осы ... ... оқушылар жыл мезгілінің
тұтас көрінісін ... алу ... ие ... ... түсі ... ... сауалға оқушылардың көбі ... түс» ... ... ... Оқушы қиялын ... үшін ... ... ... ... ... жапырақтарды жая отырып,
«жаз бояуын келтір» деген ... ... ... ... ... ... түстер қиындысынан ... ... ... әр ... суреттерді көрсету, сурет салдырту т.б
тапсырмалар ... ... ... ... ... ұғымдардан сөз тіркесін құрап
жазыңдар немесе жаз көрінісіне арналған ... ... өлең ... ... ... тапсырмалар бір шама нәтижелі орындалады.
Бүгінгі күні ... ... ... әр түрлі жаңа
әдіс-тәсілдер көп ... жүр. ... бірі - ... әдісі. Батыс педагогтарынан бастау алып, оқу ... ... бұл ... ... ... ... ... ала отырып, оқушы қызығушылығын арттыру, ... ... ... ... ... жағымды ықпал ету
болып ... ...... жаңа ... ... ... мазмұнын тереңдетуге, ұстаздың кәсіптік ... оқу ісін ... ... ... ... ... жаңа ... амалдарынан іздене отырып,
белгілі бір уақытта алдыңғы нақты, тұжырымды ғана ... қоя ... ... жетуді талап етеді. Жаңа педагогикалық технология
ұғымы тың , ... жаңа ... ... ... яғни ... мен ... ... ғылымның нәтижеге қол
жеткізуі, жаңа ізденістерін оңтайлы ... сол ... ... жету ... сөз. ... ... білім деңгейін
шығармашылық деңгейге жеткізу деген сөз.
Білімді меңгеру ... ... ... ... ... ... шығармашылық
ІІІ эвристикалық
ІІ ... ... ... осы ... ... ... ... бала мұғалім көмегімен амал- әрекет ... ... ... ... білімдерін пайдаланады.
ІІ.Алгоритмдік деңгейде ... пен ... ... ... анық,
оқушы бұрынғы жинақталған білімін пайдалана ... ... ... өз бетімен жұмыс істейді.
ІІІ. Эвристикалық деңгейде: мақсаты ... ... ... оны
оқушының өзі толықтырады, табады, шешеді. ... да ... ... келеді. Оқушы жаңа хабар, ... өз ... ... Бұл ... - ... ... ... - мақсат жалпылама, анық емес. Оқушы оны
анықтайды, жаңа ... ... өз ... жаңа дүние әкеледі.
Шығармашылық деңгейге жету ... оңай ... ... ... ... ... модель, проект жасату, қорғату,
оқу, жазу ... ... сыни ... ... ... ... және жазу арқылы сыни ойлауды ... ... ... ... ... және ... ашуға,
оларға бағыт-бағдар беріп, әсер ... ... ... ... ... болса, Ы. Алтынсарин шығармаларын оқытуда тиімді ... ... ... ... ... әсер ету, ... ... арқылы шығармашылыққа жол ашу, оқушыға ... беру ... Осы ... ... ... жетектер жол - сабақта ойын
түрлерін пайдалану. Кез ... бала ойын ... өзін ... ... Көп ... ... сабақтың қалыптасып қалған
міндеттілік, ... ... ... кері ықпал етеді. Ойын
оқушыны ... ... , ... ... ... ... оқыту» технологиясының авторлары белгілі ғалымдар
Д.Б.Эльконин, ... Олар ... ... деп «оқу ... міндеттері,
әдіс–тәсілдері баланың даму заңдылықтарына сәйкестендірілген оқытуды»
атайды.
Сабақ мынадай жағдайда үш ... ... ... болады.
1.Оқу мақсаттарының қойылуы.
2.Оны шешудің жолдарын бірлесе қарастыру.
3.Шешімнің ... ... (47, ... үшеуі – дамыта оқудың В.В.Давыдов ... ... ... ... ... іштей талқылау, сонан соң ... ... ... Мұғалім сабақ процесін ұйымдастырушы,
бағыттаушы адам ... ... ... кезде әркім ... ... ... ... ... .Әр оқушыға ... ... ... мүмкіндік береді, жауаптар тындалады.
Әрине, жауаптар ... ... ... бола ... ... бала ... еңбегінің нәтижесімен ... ... ... жеке ... қорытындылып үйренеді. «Дамыта
оқыту» деп ол баланың білім ... ... ... ұйымдастыратын
оқытуды атаған. «Жаман мұғалім ақиқатты өзі ... ... ... ... ... өзін ... ... деген қағиданы
негізге алады. Дамыта оқыту – сабақтардағы ерекше ... ... ... ... ... қарым- қатынас .Мұғалім - бұл ... ... ... ... бақылаушы, бағалаушы емес, танымдық
іс- әрекетті ұйымдастыратын ... ... ... Тек ... ғана ... ... ... ашып, шығармашылығын
дамытады. Оқушының шығармашылық ... де, оның ... ... ... ... ғана ... Ойлауға үйрететін
сабақтарды дамыту ... ... деп ... оқыту» технологиясын барлап қарасақ, ең алдымен «Нені
дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ынтасын ... ... есте ... ... ... ... Ерік – ... Оқу іс - ... ... ... ... ... өз ... ізденісін (47, 21)
(жеке адам қасеиеттерін)
кепілі. Ол үшін ... мына ... есте ... ... және дамыта оқыту жүйелерінің айырмашылықтары
Д.Б. Элькунин, В.В. Давыдов еңбектерінде жан-жақты көрсетілген
|Мазмұнындағы басымдылық ... ... ... ... оқыту |
|процесінің ... | ... | | ... ... ... білік,дағды|Байқампаздығын, |
| ... ... |
| | ... ... ... мазмұн|Факторлық,масылдар, ... |
| ... ... |
| | ... |
| | ... ... ... ... |Бірлескен ұжымдық |
|формалары | |іс ... ... ... ... ... ... |көрнекілік, практикалық ... |
| | ... ... ... ... ... өзі бақылау, |
|Бағалау ... ... ... - өзі ... |
| ... ... ... тұлғаны қалыптастыру оқушының өзі ... оның ... ... ... ... ... ... отырып,
жүзеге асырылады. Сабақта ... ... ... ... ... жағы ... ақыл ... мен өзіндік
тұжырымы арқылы жаңа ... ... ... ... ... ... меңгеру осы жүйенің әр сатысында дами
түседі.
Әрбір ... өз ... ... ... ... ... мол, парасатты, мәдениетті жан – ... ... ... ... ... ... ... әдіс -
тәсілдерді ... ... жеке ... ... ... беру - ... ... негізгі талабы. Өйткені
оқушылардың бәрінің ойлау қабілеті бірдей ... ... ... ... ... ... ... әрекет,
әдістемелік шеберлікпен келу ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуде кең қолданылып жүрген тағы бір әдіс ... ... ... Модульді оқыту әдісін ... ... ... ... ... Оның «Технология
модульного обучение» атты еңбегі жарық көрді.
Модулъді оқыту ... ... ... ... оқыту,
зейінін тәрбиелеу. Эстетикалық сезім рухани ... ... ... ... ... үрдісінде әсер етуші құдірет
болу ... ... ... мен ... ... ... жеткізетін сөз. Модулъді оқыту әдісі- ойын ... ... ... ... ... ... ... қаруландыру, терең білім беру. Сөз құдіреті:
автордың сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... қабылдаған адамның сөйлеу тілі. Сөйлеуші
сөйлеудің ... мен ... ... ... ... ... ашық, көңілге қонымды, сезімділігіне); сөздік
қорына, сөз бен ойдың жүйесіне, дауыстың ... ... ... тіл, ... тіл) көңіл бөліп, дұрыс ... ... ... ... ... білімін шығармашылықпен ой
түйіндеп жеткізуде эмоциялық сезімге ... ой ... ... ... ... болады. Ол сатыға жеткізуші
дәнекер- ойдың ... ... ... ... үш ... кезеңнен тұрады
|Модулъді оқыту құрылысы |
|Кезең ... | | ... | | ... |
| Әдіс ... | | ... мен | | ... |
|мазмұны |сай | ... | | |
| ... | ... | | |
| |сөз | | | | ... ... | | ... | | Тест ... | | | | | ... ... ... іс-әрекеті: оқытудың міндеттерін
белгілеу; проблемалық ситуация тудыру; оқу- ... ... ... жоспары.Әрбір оқыту ... 7 ... (29, ... ... ... жоспары.
|Модулъ |Модулъді | | Ойын ... |
| ... ... ... ... |педагогика |
| ... | | | |
| | | | | |
| ... ... ... ... |«Саяхат» | Асық |
| | ... ... ... |
| |Өлеңнің ... ... ... ... Доп |
| |мен ... ... ... |ойнаған |
|2 -Модулъ |Өлең құрылысы |ту |дайын ... ... |
| | | ... ... | |
| | | ... ... |
| | | ... | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
| ... | ... | | | «Кім | ... |
| ... | ... ... |
| | | ... | ... |
| |Өлеңнің | | ... ... ... |жоспары. | |Салысты-ру, |сайысы ... |
| | | ... | ... |
| | | | | ... |
| | | ... | ... |
| | | ... | |елінің |
| | | | | ... ғой ... ... ... ... | | Жеті |
| ... ... ... ... ... ... |тап1 | |
| ... |ы | | ... ... ... |оқы|Ғылыми |«Шаңы-рақ»|қарапер |
| ... |ту ... | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... Модулъ |Қорытынды. | |Сынақ ... | ... ... жеке ... саласының екінші бір ... ... ... ... ... ... ... оқу
пәнінің мазмұны мен құрылысындағы кірігіп ... ... ... өте зор. Ол дәл ... ... ... ие болып
отыр. Дәстүрлі ... ... ... ... ... деп бөлінетіні ... Осы ... ... ... ... де ... ... оқуындағы цикл- цикл
болып ... ... ... бола тұра, олардың
жүргізілуінде, тіпті, әрбір циклдің өзінде ... ... ... оған ... ... жеке ... ... циклмен байланысу
қажеттілігі өз - өзінен тағы ... ... іске ... ... бір мақсат
көзделетіні анық. Мысалы, гуманитарлық ... ... ... ... оқушыларға идеялық – адамгершілік және эстетикалық тәрбие беру
бағыты көзделеді, олардың ... ... ... - адам, оның
іс - әрекеті мен ... ... яғни ... өздері оқитын
гуманитарлық пәндердің мазмұны арқылы адамдардың іс - ... ... ...... ... ... дінімен танысады. Олардың көркем
шығармашылығы, өнерпаздығы ... ... оны ... ұмтылады. Мұғалім
осындай пәнаралық байланыс арқылы бәріне ортақ нәрсенің не ... ... ... ... Оған қоса ... ғылымның мазмұны
мен әдісіндегі ... ... ... ... ... болып
саналатынын білдіру керек.
Байланыстың бұл түрін интеграция (латынша – ... ... ... от integr - ... ... ... ... байланыстың тиімділігін асыратын түп ... ... ... түсу үшін ... терминді пайдалану қажет
болып ... Оған ... ... ... теориялық және
ғылымилық дәрежені диалектика ... ... ... Өйткені
интеграциялық көрініске ... ... ... ... ... болып жатқан түрлі танымдық ... ... жете ... ... Яғни интеграциялық ... ... ... ... айтылып және іске асырылып жүрген байланыстан
өзгеше. ... ... ... ... пән ... ... құрып, сол жүйенің құрамындағы пәндердің мүлде кірігіп ... ... ... ... іске асырылатын оқу – тәрбиенің көздейтіні
- ең әуелі оқушының дүниетанымын ... Бұл үшін ... ... ... өте ... Оқушыларда көптеген ұғымдар
мен түсініктер және жер ... ... ... әр дәуір, әр
қоғам, олардағы ... ... ... ... ... ... әртүрлі пән және олардың байланысы ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерін балалар
жинақтап қорытады, сол ... ... ... ... Жаратылыстану
пәндері арқылы балада ... ... ... мен ... туралы
түсінік қалыстасады. Мектепте оқылатын оқу пәндеріндегі бай ... оның ... ... оқу ... аса ... қат - ... қиын
екенін көрсетеді. Сондықтанда мұғалімнің мамандық дайындығының жан ... биік ... ... өте ... ... ... ... әдістемелік дайындығын қалайды. Ы. Алтынсарин
шығармаларының терең мазмұнына ... үшін ... ... ... ... – бір ... әдіс ... табылады. «Өнер –
білім бар жұрттар» өлеңін оқытқанда 5- сыныпта оқыған ... ... ... ... ... арқылы кең ұғым ... Осы ... ... ... ... да сөз ету керек. ... сана ... бір жолы - ... с ... ... ... Әсіресе, Ы. Алтынсарин ... ... ... соқпай өтуге ... Ы. ... ... ... шындығын бейнелейді. Оның жалаң күйде ... ... айту ... ішкі ... жоғалтады.
Қорыта айтқанда, әдістемеде ... ... бар әдіс ... тиімді жақтарын сараптап, ұтымды деген әдіс тәсілдерді
педагогика, психология, философия ... т.б. ... ... ... ... ... етілді. Олар:
• сабақ барысында жүргізілген тәсілдер арқылы оқушы ... ... ... ... ... негізгі мазмұнын интеграциялық байланыста жүзеге ... ... кең ... жан – ... түсінігін
қалыстастыру;
• Ы. Алтынсарин шығармаларын оқытуда ... ... ... сипаттау, топтау, даралау сөздің реңкін ... ... ... жүзеге асыра отырып, инновациялық әдіс –
тәсілдер қолданылды.
Осы ... ... ... әдіс – ... ... ой ... ... өздігінен пікір айтуға шығармашылыққа жетелейді,
сонымен қатар ... ... ... ... ... сол ... ... жан дүниесіне ... ... ... ... адамын тәрбиелеуге негіз болды.
2.2.Жүргізілген тәжірибелік байқау жұмыстар және ... ... ... ... оқыту әдістерін үйлесімді етіп таңдап
ала білуге байланысты. Себебі оқытуды ұйымдастырудың негізгі формасы-
сабақ. Ал сабақтың ... ... мен ... ... шығармашылық
еңбегі, сондай- ақ сабақта оқыту мен тәрбиенің міндеттері, мақсаттары
жүзеге асырылады, оқушылардың ой - ... ... ... ... ... ... көзқарасы қалыптасады. Зерттеу жұмысында анықталған тиімді
әдіс- тәсілдерді оқу процесінде іске ... ... ... ... ... айтылғандардан үлгі ретінде құрылған 5-сыныпта өткізілген сабақтың
жоспары.
1.-Үлгі (семинар сабақ)
Сабақтың тақырыбы: ... ... ұлы ... .
Сабақтың мақсаты: а) Өз халқын жан-
тәнімен сүйген, халқының мәдени көркейіп өсуі үшін ... бар ... ... ... ... ісін ... жолындағы еңбегін
оқушыға жетткізу.
ә) Оқушының білімін дамыту мақсатында ... ... ... ... ... және тіл ... үлес ... жол ашу.
Оқушылардың ойлау белсенділігін арттыра отырып ... беру ... Ы. ... ... ашу, ұйымдастыру жолындағы қажырлы
еңбегін ашып ... ... ... өз ... Отанын сүюге,
адамгершілік қасиеттерге баулу.
Сабақтың көрнекілігі: Ы. ... ... ... ... пікірлері жазылған плакат, сабақ
жоспары жазылған плакат.
Сабақтың әдісі: Ұжымдық ... ... ... ... жылы ... ... ... үшін ашылған жетіжылдық мектепті
үздік бітіргеннен кейін Балғожа бидің қарамағында писарь болып, кейін
Орынбор ... ... ... ... ... ... Осы
қызметтер Ы. Алтынсаринды қанағаттандырмайды. Ол ... ... ... ... ... ... ... бастап өмірінің соңғы
күніне дейін ағартушылық- педагогикалық қызмет оның тыныс- тіршілігінің
негізгі арқауы, басты өзегі болады. Ол ... ... ашу, оқу ... мұғалімдік жұмыс өте қиын болатын. Бұл кедергі ... ... ... бола алмайды. Бүгінгі сабақта Ыбырайдың шығармашылық
еңбегіне тоқталмаймыз. Біз ұлы ... ... ... еңбегін сөз
етеміз.
׀׀. Жоспар.
1. Инспектор Ы. Алтынсариннің ... ... оның ... рөлі.
2. Кедергілер мен қиыншылықтар.
3. Ы. Алтынсарин халқын сүйген патриот.
4. Ағартушылық, демократтық пікірлері.
5. Ы. Алтынсаринға деген құрмет (естелік, баға)
“Джико” ... ... ... бөлемін, бейджиктегі түспен
(қызыл, көк, сары, жасыл). Сұрақтар “меню” оқушыларға ұсынылады. ... ... ... ... ... алады, топ мүшелері қойылған ... ... ... үлгі ... Ы. ... мектебі қашан, қай жерде ашылды?
2.Ыбырайдың ағартушылық ой-пікірінің жүзеге ... ... ... инспекторы болып тағайындалуының пайдасы
тиді ме?
3.Шәкірттеріне ... оқу ... ... орыс ... ... ... еңбегін пайдаланды?
4.Кәсіптік мамандық беретін училищелер қашан, қай ... ... үлгі ... Ы. ... әрі ... әрі ... осы екі ... байланыстыратын қызмет етті, бірақ өз ... ... ... ... мен ... ұшырады. Осы кедергілер
жөнінде айта ... ... ... ... ... идеясын жүзеге асыруда
кездескен кедергінің бірі ... ... еді. Өз ... жат ... ... жолында қандай күрес жолын ... кім? ... ол өз ... ... пайдаланды?
4.1861 жылы Ресейдегі ... жою ... ... ой-пікірі жөнінде не айтасың?
ІІІ үлгі сұрақтар
1.Діни сабақтың оқытылуы ... ... ... ... ... ... Алтынсарин өз халқының қандай ерекше қасиетін бағалады?
3.Орыс миссионерлерінің ... ... ... ... ... ... ... орыс халқымен достығына неліктен көңіл бөлді?
ІУ үлгі ... «Ы. ... орыс ... ... ... ... пікір
туралы не айтасың?
2.Ы.Алтынсарин мұғалімдер алдында қандай міндеттер қойды?
3.Ұлт мектебі ... ... ... ... не ... үлгі сұрақтар
1.”Жастар біздің болашағымыз” деп күткен үміті, сенімі ақталды
ма?
2.Халық дана ... ... ... ... ... құрметтейді,
бағалайды?
ІІІ.Өз көзқарасыңды білдір
Берілген ... ... өз ... білдірулерің сұралады.
Осы ... ... тек өз ... ... керек, сөйленетін
сөздерің:
1.Егер мен Ы. Алтынсаринның жолын қуып ... ... мен Ы. ... ... қуып ... инспекторы
болсам… деп басталуы керек.
ІҮ.Қорытындылау, бекіту, ... ... ... қандай жаңалық алдыңдар?
2.Тағы не білгілерің ... ... ... ... ... ... ма?
Ү.Үйге тапсырма
“Адамға білім керек пе?” ... ... ... ... Ы. ... ... ... етсең табылады?”
әңгімесі мен ... ... ... ... ... ... ... төменгі үлгіде көруге болады.
2-үлгі (дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... а) Ы. Алтынсарин ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін
ашу.
ә) Логикалық ойлау қабілетін, өмірге деген көзқарастарын
дамыту, ... ... ... ... ... мәтінмен жұмыс істеуді дамыту.
б) Өнер адамына, еліне, табиғатына, тілге ... ... ... ... ... ... А.Момынқұлованың диалогиялық әдісі бойынша
сын ... ... ... ... жету үшін пайдаланылатын стратегиялар бізді
маңызды ... ... ... ... ... ... ... ету.
2. Оқушыларға анық та ... ... ... ... ... ... ... талқылауға, белсенділікпен қатысуға
үйретеді.
4. ... ... ... ... ... ... ... жауаптарына толғанып ойлануын
қамтамасыз етеді.
6.Оқушыларды сын тұрғысынан ... ... ... ... ... тұжырымдауға және басқалардың көзқарасын ... ... ... ... үшін ... оқыту стратегиялары:
1.Ой шақыру
2.Топтастыру
3.Кубизм
4.Венн диаграммасы
5.Еркін жауап
6.Ой толғаныс
Әр стратегияның ... ... ... ... барысында
түсіндіріледі.
Пәнаралық байланыс: қазақ тілі, тарих
Сабақтың ... ... ... шығармалар
жинағы, альбомдар, газеттер ... ... ... ... атты ... ... оқулық, тақта.
Ұйымдастыру.
Оқушыларды топқа бөлу.
Ой ... ... ... сендер Ы.Алтынсариннің қандай
әңгімесін ... ... ми ... іске ... ... ... төменгі сыныпта ... ... ... мен ... ... еске ... ... түсіндіру. Дәптермен жұмыс.
1.Ы.Алтынсарин – балалар әдебиетінің ... ... ... ... төлтумалары әңгімеленеді.
3.»Дүние қалай етсең табылады» әңгімесінің мазмұны ... ... ... ... ... әңгімеленеді, бөлімдерді
дәптерге жазамыз.
а) Антонның қызметі
ә) Кісі айтқан ... ... ... ... жан-жақты қамтуға ... ... ... ... 6 жағы бар.
1.Суреттеп беріңіз.
2.Салыстырыңыз.
3.Зерттеңіз.
4.Қолданыңыз.
5.Бұл туралы ойлағанда не елестетесіз? Ауызша ... ... ... шығыңыз.
(Бір топ кубикті иіріп тастау керек)
1.Суреттеңіз
Кубиктің осы беті ... ... ... бейнесін қалай
суреттейсің? деген сұрақ қойылады.
2.Салыстырыңыз.
Кубиктің осы беті ... ... ... қалай етсең табылады?»
әңгімесін «Әке мен ... ... ... талдауды ұсынады.
3.Зерттеңіз.
Қазақ тілі мен ... ... ... дефис арқылы жазылған шылаулар бар сөйлемді табыңдар.
2.Одағай бар ма? Қай ... ... ... ... жер аттарын атаңдар.
4.Қолданыңыз.
1.Антонның еңбекке деген пікірі ... ... ... ... алды ... талдау.
1.Мақал-мәтелдер.
2.Фразеологиялық тіркестер.
3.Теңеу.
4.Суреттеу.
6.Талқылаңыз, қарсы шығыңыз, қолданыңыз.
Венн диаграммасы.
Оқушыны ойландыру үшін жетекші сұрақтар ... қай ... ... қандай мінездеме бересің?
3.Кісі дұрыс ақыл берді ма?
4.Антон ... өз ... ... алды ... бес жыл ... ... ... жетістіктерге жетіпті?
Сабақты қорытындылау: Оқушылар, Ыбырай ... ... ... табылады» әңгімесін И.И.Паульсоннан аударған.
Ы.Алтынсарин бұл ... ... ... ... ... болуға үндейді.
Оқушыларды бағалау, үйге тапсырма беру.
«Дүние табудың көзі неде деп ... ... ... (экологиялық сабақ)
Сабақтың тақырыбы: Таулардан өзен ағар ... ... а) ... ... ... ... ... оқушыларды шығармалардың эстетикалық мәнін түсінуге, өзіндік
талдау жасауға, шапшаңдыққа, тапқырлыққа, өз ... ... ... ... ... ... сүю, ... сүйгіштікке, туған жерін, елін
құрметтеуге ... ... ... ... түрі: экологиялық сабақ.
Көрнекілігі: Ыбырай портреті, ... ... ... ... ... газет- журнал
материалдары.
Ұйымдастыру: Оқушылармен сәлемдесу, оқу ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин - балалар ... ... ... ... ... ... ... Сол
мақсатпен алғаш рет балаларға арнап мектеп ... ... ... өнер ... , оқып, білім алуға ... ... ... бар ... ... ... оқылық» атты шығармалары бар.
Үй тапсырмасын сұрау: Ы. ... ... ... табылады» әңгімесінің мазмұнын екі-үш оқушыдан сұрау. Әнгіменің
идеялық мазмұнын ... ... ... ... өз ... «Өзен» өлеңін екі оқушыға мәнерлеп ... ... ... ... ... сол ... жағалай отырған елді-мекендерді басып
өтетін ірілі-уақты өзендермен ... ... ... ... ... ... жайында айтып өту.
Өзіндік жұмыс: 5минут
Оқушыларды 4 ... ... топ- ... ... жазу.
2 топ- Сурет салу.
3 топ- Өлең жазу (бір ... ... ... диаграммасы бойынша Абайдың ... ... мен ... «Жаз» өлеңін салыстыру.
Ыбырай ... пен ... ... ... ... ... белгі Әсем ... ... ... бойынша:
1 топ- «Өзен» өлеңін талдау.
2 топ- Өлеңнен теңеу, эпитетті табу.
3 топ- «Жаз» ... ... ... топ- ... ... ... сұрақ қою өлшемі: ... ... ... ... ... екі ... беріледі.
1.Бір малы шаруаның екеу болып... Ы. Алтынсариннің ойын ... өз ... ... оқи ... ... көлдердің адам өміріндегі пайдасы
туралы не айтар ... ...... ... ... сулы ... ... - деп, Қазақстан-2030 бағдарламасында айтылғандай өз
жеріңді көркейтуге ... үлес ... ... ... ... ... суын қандай өзенмен
салыстыруға болады? (бұлақ пен өзеннің ... ... ... ... жер ... аймақ туралы не білдік? (өз ... ... ... 3 ... тапсырма: Ы. Алтынсарин шығармаларынан үзінді ...... ... ... ... ... сабақ» түрі.
Сабақтың тақырыбы: Ұлыдан ... ... ... Ыбырай өмірі мен
шығармашылығын қалай меңгергендігін бақылау, ... ... ... ... ойын еркін айтуға үйрету
ә) сөйлеу мәдениетіне баулу
Оқушылардың ... ... ... ... болуға үйрету
ә)білімді болуға талаптандыру
б) туған Отанын сүюге үйрету
Сабақтың түрі: ... ... ... пайдалану.
Көрнекілігі: Ы. Алтынсариннің портреті, өлеңдері жазылған
кестелер.
Сабақтың барысы
1.Ұйымдастыру ... ... екі ... ... ... ... кіріспе сөзі:
XIX-ғасырдың ІІ жартысы мен XX-ғасырдың басындағы өмір ... ... ... ... ... алған білімдеріңді
сарапқа салу ... ... ... ... ... «Ұлыдан ұлағат» деп ... ... ... шамнан
шырақ жағылар» деп білімге, ... ... ... ... ... ... деп сенемін.
3. Топтардың танысуы:
1) «Үміт еткен ... ... ... ... ... боп, ержетіп, үмітін біз ... ... ... ... жасау.
1 топ. Ы.Алтынсарин кім?
2 топ. Ы. Алтынсарин қандай адамгершілік қасиеттерге үндеді?
Екінші тапсырма: ... ... ... ... әр ... сұрақтар беріледі. Топ мүшелері
дайын жауабын береді.
1 ... ... ... шығармаларын білесің?
ә)Ол қазақ халқы жайлы не ... Ол ... ... не ... «Әке мен ... ... бала ... әкесінен шие сұрап
жемеді?
2 топ.
А) «Жаман жолдас» әңгімесінің ... мен ... ... «Әке мен ... ... ақынның айтар сөзі не?
Б) ... ... ... ... үндейді?
В) «Жаман жолдас» әңгімесінде ауру жігіт неліктен жерге жата қалды?
Жауаптары:
1 ... ... ... жолдас», «Әке мен бала», «Талаптың ... мен ... ... ағаштары» т.б әңгімелері ... ... ... туралы: «Қазақ деген - ... ... ... ... ... сол ... өзінде оның «көп
жақсылығы ... «Өз ... ... ... қызмет ету – біздің
әрқайсысымыздың борышымыз».
Ы.Алтынсарин балаларды оқуға, ... ... ... ... шырақ жағылар» деп білімге үндеген.
Бала еңбектеніп тағаны ... ... шие ... ... ... ... ... дос деген қандай болу керек, дос
деген ... мен ... ... ... еңбекші болуға баулиды.
Ы.Алтынсарин ұқыптылыққа, шыншылдыққа, ұстамдылыққа, әдептілікке
үндейді.
Үшінші тапсырма: ... ... | | | |
|1 топ | |2 топ | ... ... ... жолдас |Жаман жолдас |
|Үлкен кісі |Жас бала ... ... |Сау ... ... алды ... келмеді |Жерге құлады |Ағашқа ... ... адам ... бала |Аю ... |Аю иіскеген жоқ ... ... ... ... ... ... |Ағаштан түсті ... | | | ... жеді |Шие ... ... ... |Сұрады ... ... жоқ| | ... ... ... ... ... І топ | ІІ топ ... ... егіз ... ит ... жерде, қамшының |
|сабындай, қозыдай тойған ... міні жоқ, ... ... апам ... таза адам|
|таза адам ... ... ... қыз |
|Екеуі егіз қозыдай болды|Өмір ... ... ... ағам ит өлген | ... ... | ... ... ... ... ... жолдаспен дос болу керек? |
| І топ| ІІ топ ... ... ... ... Жоқ, ... ... ... |
|керек, өйткені... |болмайды ... қиын ... ... |Оларды тәрбиелеу керек, |
|кетпейді... ... ... ... ... адам ... ... қайдан табамыз ... | ... ... «Өзім туралы жазсам...» эссе ... ... өзі ... Не ... | Нені ... ... | ... ... ... ... мен ... әңгімесін оқып
келу.
5- үлгі. « ... және ... ... ... стол.
Сабақ « Өнер- білім бар жұрттар» ... ... ... а) ... ... ... оқу ... (дұрыс, шапшаң, мәнерлеп оқу ) қалыптастыру.
Білімнің, ғылымның маңызын түсіндіру.
ә) ... ... ... ... ... онда интеграциялық
негізге сүйену және тіл байлығына үлес ... жол ашу, ... ... ... ... ... қоғамның саналы азаматын тәрбиелеу.
Өлеңді мәнерлеп оқыған соң, ... ... ... ... түсіндіру жұмыстары жүргізіледі. ... үш ... Үш топ ... ... ... анықтайды. Бірінші
топтың аты – «Ғылым», төсбелгісі айқара ашылған кітап, ... ...... ... ... мен қалам, үшінші топ – ... ... да, ... жер шары және Ы. ... кесенесі
болады. Үш топқа қарастырылатын үш мәселе ұсынылды. Олар: ...... адам ... ... ... ...... үшінші топқа – ... ... ... жол» болып
берілді. Әр топ өздерінің ... ... ... ... ... ... ... Ы. Алтынсарин ... рет ... ... ... ... ... ... жасауға талаптанды. Негізгі деп таныған ойларын ... ... ... ... жазды. Сол қорытынды пікірлері
бойынша екі ... ... ... Ең ... өз ... ... ... айтып, осыған байланысты алған ... ... ... де, ... ... ... не түйгендіктерін
ортаға салды. Бұл ... ... жағы – ... ... ... ... пікір қосуға талаптанды. Дөңгелек стол ... ... ... 7-8 оқушының ойы ортаға ... ... ... ... ... ... ... тобының жауабы: Біз іздеген басты жол – ... ... ... атын осылай атадық. Ы. Алтынсарин: «Артық ғылым
кітапта» - деген. Сол ... ... ... етіп ... ... ... ролі» туралы айт сақ: ғылымның адамға берері көп.
Біз ... ... ... ... өз ... ... өмірге
өзгеріс әкелеміз. Жақсы өмір сүре аламыз. ... ... ... жанбай жатып сөну деп ойлаймыз.
«Шәкірт» тобының жауабы: Біз ... ... ... ... шәкірт деп алдық. Үйренуші шәкірттердің басты
құралы ... мен ... ... ... төсбелгі етіп алдық.
Оқудағы басты мақсат туралы біздің ... ... ... осы ... ... ... жоқ, білімсіз күнің жоқ» деген мақал
бар. Оқуда мақсат – ... адам ... ... ... ... ... тобының жауабы: Біз бәріміз де болашақ өмір туралы
ойлаймыз. Сол үшін ... ... ... ... ... ... ... жер бетіндегі адамдардың қолында. ... жол ... Сол ... жер ... оған ... жол
көрсетуші Ы. Алтынсаринды төсбелгі етіп ... үш ... ... да ... ... баға ... талданып, қорытынды жасалғаннан кейін ... ... ... ... сөздің ең асылы дегенді
оқыдыңдар. ... көп ... ... ой-түйінін қысқа сөзбен
тез түсіндіреді екен. Мәселен, «кітап- білім ... ... ... ... ... ... естіп жүрсіңдер. Ы. Алтынсарин ... ... ... ... ... жетіп отыр. Осы кітап досымыздан керегінде
сырласып, ... ... ... ақыл ... ... ... өлеңдерден әбден көріп отырсыңдар. Сондықтан сендер ... ... ... ... ... үшін, өздеріңді дұрыс
жолға ... ... үшін осы ... ... бір ... қалың
дәптерді достық жолына арнаңдар. Оның атын «Ақыл ... « ... ол ... сыртқы мұқабасына:
Ашу - қас, ақыл – ... ақыл қос- деп ... ... ... онда ... ... ақылдан»- деп тақырып
жасап, астына бүгінгі оқыған оқудың артықшылықтарын қортындылап ... ... адал дос ... ақыл ... ... адам болу
жолын айқындайсыңдар. Ол-сендердің баға ... ... ... ... ... ... ... тұрамыз.Өйткені басқа
да кітаптардан алатын ақыл кездеседі.( Дәптердің ... ... ... ... ... ... оқушылардың өздігінен ізденуіне, Ы.
Алтынсариннын ... ... ... ... оқуға деген
ынтасын арттырады деген ойдан туындады. ... ... ... ... оқып қана ... өміріне серік етуге, есінде ұзақ ... деп ... ... ... ғылым жетістіктерінің
бәрінде пәнаралық байланыстың ұрпақ тәрбиелеуде, ... ... рөлі мен мәні өте ... ... ... бұл бағытта әр түрлі концепциялық, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... ғылымға деген көзқарасы ... ... ... ... ... ұғым мен ... бағдар
беретін оң түсініктер ... ... де ... ... ... көзқарастарын айқындауға ұмтылыс ... ... ... ... ... милицияға барсын деу, жаппай
экономист , бухгалтер болсын деу ... ... өзін ... ... ... ... Үйге ... шығарма жазып келу.
(шығарма ... «Мен өз ... ... не ... ... салу ... мына сұрақтар берілді:
1.Мен өскенде қандай адам болғым келеді?
2. Қандай ... мені ... Кім ... армандаймын,
неге?
3. Мамандық таңдауға кімдермен ақылдасқың ... және ... ... ... сыр ... ... ... талдау сабағы
Сабақтың тақырыбы: «Жаз»
Ы.Алтынсаринның жыл мезгілі туралы ... ... ... ... өміріне тікелей ... адам ... ... ... сәйкестігі,
тұрмыс тіршілігі де соған қарай ... ... ... бір ... екендігі, Ы. Алтынсарин өлеңінен айқын
аңғарылатын ... ... ... пікір алысу, талқылау
жұмыстары ... ... ... ... оқыған өлеңдердегі
көңіл-күй көрінісі бүгінгіден басқа екендігін, тіршіліктің, ... ... ... салыстыру, саралау арқылы оқушылардың
өздері белгілі бір ... ... ... ... ... Өлең
мәтініндегі сөздердің білдіретін мағынасына қатысты сөздікпен ... ... ... ... ... жүргізілді.
Талдау сұрақтары:
1. Өлеңде жылдың қай мезгілі суреттелген?
2. «Жаз» жылдың қай ... ... ... қарай, жазға
салым, жазға ... ... ... ... бола ала ... Бұл мезгілдің адам баласына әсері қандай?
4. ... ... ... ... көктемдегі іс-әрекеті, көңіл-
күйі қалай сипатталған?
5. Өлеңде ... жер ... ... ... әкелген өзгешелік құбылыстары қалай ... Күн ... күн ... ... ... көрсетеді?
7. Өлеңде ақын көңіл-күйі аңғарыла ма?
Тапсырмалар:
1.Өлеңнен адамның жасына, ... ... ... іс-әрекетін,
көңіл-күйін білдідріп тұрған сөздерді тауып жаз.
2. ... жер ... ... ... ... өзгешелік құбылыстарын саралап айт.
Өлеңдегі көктемнің әсері ... , ... ... ... ... алған соң, ашық таблица бере отырып, ... ... сөз ... ... ... ... ... сынып оқушылары жабыла орындады. Әр топқа жеке ... ... ... кесте үлгісі: Ыбырай Алтынсарин – «Жаз»
|Көктем |Оларды ... ... ... ... ... ... сөздерді, сөз тіркестерін |білдіріп |
|елерге ... ... ... ... |жаз. | ... ... | | ... |
|Адамзат |Балалар, |Жетпеген үлкендікке жас ... |
| ... ... ... етер |
| ... ... ... |күлісіп, |
| |ек, |Боз ... таң ... ... ... |
| ... ... етер |
| | ... ... жары ... басып. | |
| | ... ... етер жас пен ... |
| | ... деп ... ... ... | |
| | ... | ... ... |Жүгірер киік, құлан тау мен ... |
| ... ... қой ... сиыр ... ... |
| |тай, | ... |
| ... | ... |
| |қой. | | ... |Қаз, ... ... қаз бен ... | |
| ... |Көк ... ... қаз бен | |
| ... ... | ... |Жер, ... ... ... сулар |Күлімдеп, |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... шөпті нұрдың буы. |беріп |
| ... ... ... жүзі ... болып, | |
| |шөп, ... шыға ... ... | |
| ... ... | |
| |жел. ... хош иісті желдер есер | ... ... ... бере отырып, «қай ... ... ... сол топ ... ... шапшаңдығымен ерекшеленеді» деген ... ... да ... ... ... ... оқушылардың өздігінен жұмыс істеуін қамтамасыз ету;
... ... ... дағдыландыру;
• сөздерді белгілі ұғым-түсініктермен саралап, сараптай
білуге ... ... ... сөз ... ... бір ... топтай білу дағдыларын жетілдіру.
Оқушыларға ауыл көктемі мен қала көктемі ... ... ... ... ... ... ... негізгі көзделетін мақсат –
баланың дүниетанымын кеңейту, ... ... ... не ... ерекшеліктерін ажырату. Ол үшін осы екі ... қала ... ... тіршілік, өмірде, әрекетінде, көңіл күйінде ... ... ... ... оқығанына, біреуі көргеніне
сүйеніп айтары ... ... тіл ... ... ... айтуда, жалпы сөйлеуде Ы. Алтынсарин сөзін қолдануды ... етіп ... ... ... ... ... түрі Ы. ... шығармасын өтуде
ғана емес, басқа да уақытта ... ... ... ... ... ұзақ осы ... ... жұмыс нәтиже берері анық.
Оқудың нәтижелі болуы оның көздейтін ... мен ... ... ... сол ... ... ... іске
асырудағы қолданылған әрекетке де байланысты. Ол ... ... ... ... сол ... бәрі бірдей белгілі және оның
ішінде мынау ... деп айту ... Әдіс адам ... ... ... ... бойы ... келеді. Оның теориялық
негізін ... ... ... ... ... ... аз емес.
Оған қоса ... ... ... ... ... жүріп
сабақты нәтижелі ету үшін өзі де көп әрекеттеніп, оқушыны да ... ... ... ... ... бойы ... бар ... бәрі де
: әңгімелесу, баяндау, бір ... ... ... ... қай түрі
де сол сияқты көрнекіліктің, ... ... ... ... де, ... өз ... жұмыс істеуі де, зертханалық
жұмыстың да т.б ... ... да ... ... жоқ. ... ... ... қолдана отырып, сабақтың міндеттілігі
мен салмағын ауырлатпайтындай ... ... ... ... сабаққа деген қызығушылығын оятатын жаңа ... ... ... ... ... ... айтқанда, әдістің маңыздылығы
жалпы оқу жұмысының бүгінге қойылып отырған талабына ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ал ... ең ... шарт – ... ... ... ... ... меңгеруін қамтамасыз ету. Олай ... ... ... ... мен ... осы айтылғандардан байқалады.
Қолданылған әдістер бұған дейінгі мектепте кездесетін ... ... ... ... өмір ... ... да ... көрсетті. Солай бола ... алып ... ... ... жалпы әдістің ескеріліп
қолданылуы терең зерттелген, ... ... деп ... ... Ы. ... ... ... танымдық бағыт
мүлде көмескі қалып отырған. Сол ... ... ... ... 10
жылынан бастап ақыл-ой дамуы, жас ... ... ... ... оны ... ... тартқан. Сондықтан оқушыны ойлануға,
ізденуге жетектейтін және бұрынғы білгенін сұрағанда ... ... ... оны жаңа бір ... алу ... ... алатын,
келесі бір керекті жаңа жағдайда барлық ... ... ... әдіс – ... ... ... ... деген қорытынды
жасалды.
Қорыта келгенде, ... ... ... ... ... топтау жұмыстары, салыстыру арқылы ... ... ... ... ... ... суреттемесіндегі қолданылған адам
қасиеттерін білдіретін сөздердің синонимдік қатарын ... ... ... білдіретін мағыналарының реңкін айыра білу, ... ... ... ... сол арқылы шығармашылық және
адамгершілік қасиет ... ... іске ... ... ... ... болады. Бұл ... ... ... де мол ... ... тыс ... Ы. ... шығармаларын
оқыту.
Қазақ әдебиетінің бүкіл байлығын ... ... ... оқушыға меңгерту мүмкін емес. Сондықтан ... ... ... ... ... ... әдебиеттен
жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстардың маңызы зор. Әдебиет пәні ... ... ... тыс ... ... ... мақсат,
міндеттері бір, ол оқушы жастарға әрі білім, әрі тәрбие беру.
Сыныптан тыс ... ... ... біз оқушылардың әдеби білім
қорын тереңдетіп, шығармашылық ... ... ... ... ... тыс оқу арқылы оқушылар оқыған шығармаларын жан- жақты
терең талдай білуге, оның ... ... ... ... ... оқырмандық талғамын, белсенділігін арттыра алады.
Кезінде Ы. Алтынсариннің өзі: « Оқу- ... беру ... ... ... болмайды, интернатта тұратын балалар үшін ... ... ... ... оқу ... ... ... керек» деген еді. ... ... аса ... ... ... қоғам қайраткері Ы. ... ... тыс ... ... ... ... ... сұрақ
төңірегінде біраз ізденіп көрелік.
Сыныптан тыс ... ... оны ... ... ... ... Осыған қатысты сыныптан тыс жұмыстарды ... ... ... ... ... Жеке- дара жұмыс ( күнделік жургізу; ... ... ... тере ... ... өлеңдерді жаттау; тақырыптық
алъбом жасау; мақал- мәтел, жұмбақтар айтуға ... ... ... Топтық жұмыс. ( үйірмеге қатысу; викторина ... ... ... ... ... ... ... саяхатқа
шығу; қызықты кездесулер өткізу) ;
3. Жаппай көпшілік жұмыс. ( әдеби кеш өткізу; конференция, ... ... ... кітап апталығын ... ... ... тыс ... үш ... ... ерекшелігі
бар. Оқушының белгілі тақырыпты ... ... ... ... ол ... ... ... жазуға тартып, онымен жеке жұмыс
істейді. Кейбір өлең ... ... бар ... мұғалім жеке
жұмыс жүргізеді, ақыл- ... ... ... ... ... ... Оқушылардың белгілі бір жұмыс түріне қызығуы
бірдей ... ... олар бір топ ... да, ... ... Сол секілді барлық оқушылар ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, мектепте кітап
апталығы ... ол ... ... ... ... кітап оқу,
кітаптан білім алу, кітаптан ... алу ... ... ... ... ... ... ортақ нәрсе. Міне ... ... ... тыс ... ... ... деп ... материалды терең ... оны ... ... ... негізгі ойды анықтап білдіруде, сыныптан тыс
уақытта ретіне ... ... ... ... ... ой- ... бағыт сілтерліктей, проблемалық ой- ситуациясын
шешуге ... ... ... құрылуын қарастырып отыру керек.
Ы. Алтынсариннің озық әңгімелерінің бірі- « Бай ... ... ... бағдарламаға енбеген. Мәтінді толық игерту мәселесі
сыныптан тыс ... ... ... жұмыстар үлесіне тиуде.
Осыған байланысты оқушыларға зерттеу ... бар ... ... ... ... ... Бұл тапсырмаларды орындау
барысында оқушыларда танымдық ... ... ... ... ... қажет етерліктей танымдық проблемалық сұрақтарға
жауап ... ... ... ... бағыт – бағдар береміз.
Басты міндетіміз ... ... ... ... ... ... ондағы көтерілген ... ... ... ... ... ... таныту арқылы осы әңгіменің
бүкіл көркемдік ерекшелігін ашу, ... ... ... ... сала
отырып, жан дүниесін ... ... ... ... әділетсіздікті
жиреніп айтатындай дәрежеге жеткізу.
Сұрау- тапсырмалар үлгісі:
1. Әңгіменің мазмұндық желісі ... ... ... ... ... күш- ... танытуға қажетті
үзінділерді ... ... ... « Бай ... мен жарлы баласы» деп аталуы нені
меңзейді? Шығармаға ... ... ат ... ... Асан мен ... ... ... қоюы неден?
4. Екі баланың ... ... ... ... Үсеннің көштің
қайда кеткенін байқауы неден деп ойлайсың?
5. Асан мен Үсеннің қарекеттерін ... ... ... Асанның өзіндей Үсенді көріп, өзінің әлсіздігін сезінуі.
7. Үсеннің ... ... өмір ... бейімділігін
көрсететін әрекеттеріне баға беру.
8. Жалқаулық пен еңбекқорлықтың антонимдік сипатына мән ... ... ... жан- ... ... ... талап ете отырып үлестірмелі ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ешқандай | Кедейдің баласы болғандықтан |
|таршылық ... ... ... өмір ... ... ... аз. Ол әбден дайын|суықтың қорлығын көріп ... ... ... күн ... ол ... ... ... дағдыланған арамтамақ, |келетінін жақсы біледі. Әкесіне |
|жалқау, қорқақ. Өмірге, еңбекке |көмектесіп, кішкентайынан ... ... ... ... ... көзін ашқандықтан, өмір|
|асты ішкеніне мәз болып,оның |сүруге епті, икемді. ... ... ... ... ... ... да ... көргені, |
|келгеніне мән бермеген. “Дайын |түйгені көп. Жан –жағындағы ... тік ...... өмір ... ... ... ... қоғамға қауіпті тоғышар |мән беріп, көңіліне тоқып жүруге|
|жан. Өздігінен тамағын тауып жей|оны жастайынан өмірдің өзі ... өмір ... аз, ... Ол не ... де |
|еңбек алдында жан иесі. Өзіне |керегіне жарата біледі. Жұмыстың|
|емес біреуге ... ... ... ... ... ... ... тәуелді, біреудің |зерек, ұғымтал, батыл, тек өзіне|
|ықыласына мұқтаж. ... ... ... ... тыс орындалатын таным тапсырма жұмыстары
оқушылардың шығармашылық ... ... ... ... ... ... алған білім дағдыларын өмірде қолдану тәжірибесін
игеруге де жол ашатының көреміз.
Оқушылардың танымдық әрекетін ұйымдастыру- ... ... ... көзі ... ... ... проблемалы тапсырмалар жүйесін орындату
оқушыларды ғылыми тұрғыдан логикалық ойлауларға ... ... ... қалыптастырып, дербес іздену жолына бағыттайды.
Проблемалы міндет - ... ... ой ... ... ... өзіндік ізденістері, дәлелді пікірлері қалыптасады.
Ы. Алтынсариннің ... ... ... оқушыларға инсценировка
арқылы көрсетудің әсері мол болады.
Магнитафоннан судың сылдырлап аққаны естіліп тұрады. Декорацияда ағып
жатқан бұлақ, табиғат ... ... ... ... салынған. Таста “Әй,
жолаушы, болсаң осы бұлақтай бол ”,- деп жазылып ... бір ... ... Сол кезде оның артынша тағы екі ... Бірі ... ... рөлінде, екіншісі саудагер рөлінде, үшіншісі жас
бала рөлінде. Бұлар су ішкен қимыл жасайды. Сосын тастағы жазуды оқиды.
1-оқушы: “Бұл жазылған ақыл сөз ... ... ... ... ... ... ... бара-бара кеңейіп, үлкейеді,сөйте бара үлкен өзен болып
кетеді. Мұнан мұрат сол: сен де, ... ... ... қыл, ... сен де зорайып мұратына жетесің дегені ме деп ... ... ... мен олай ... бұл ... мағынасы сіз ойлағаннан
гөрі жоғарырақ соқса ... бұл ... ... ... да ... ... ... рахаттандыратын, сусының қандырады, ол
үшін ешкімнен ақы дәметпейді. Олай ... ... да ... сол ... ... ол ... ешкімге міндет етпе дегені болса керек”,-
деді.
3- оқушы: “Менің ойыма бөтен бір нәрсе ... Бұл ... суы ... тынып тұрып, шөп-шалам түсіп, лай-қоқым болса бұған адам ынтық
болады. Олай болса, ... ... ... ... осы ... ... көңілін сол бұлактай сыртка ашық көрініп тұрсын ... ме ... ... ... ... Енді ... ... қою арқылы сабақ
талқыланады. Оқушылар өз ... ... ... ... Сенің ойынша қай оқушының пікірі дұрыс?
2. Мәтінде түсініксіз сөздер кездесе ме?
3. Таста жазылған сөздің мағынасын өзің қалай түсінесің?
Өздерінің ... ... ... қойылған сабақтарда
талқыланып, пікір ... ... ... ... ... ... қорытындыға келіп отырады. Өнер жөніндегі теориялық
мәселелерді қарастырып, ... ... ... ... ... ... жаттығу түрлері ұсынылады.
Сыныптан тыс жұмыстар жүргізу барысында Ыбырай шығармашылығына
арналған ... ... ... тигізер әсері мол. Әдебиет
апталығын ... ... ... кітапханасымен, тарих, ән, сурет
пәндерінің мұғалімдерімен тікелей ... ... ... Ең
алдымен апталықтың жоспары бекітіледі.
Апталықтың бірінші күні - ... ... өмір ... шолу ... ... баяндамаларын тыңдап, буклеттерін
қарау.
Апталықтың екінші күні - ... ... ... қойылым.
Ыбырай әңгімелерінің тәрбиелік мәнін ашу, оның ... ... ... күні – ... ... мәнерлеп оқыту және
«Ақын ... кім ... ... атты жарыс байқауын –өткізу.
Апталықтың ... күні – ... ... бар ... атты ... ... оқушы шығармаларының ... ... ... үлгі ... ... ... күні – ... эссе, сыр толғау жазғызу. Үздік
шығармалардың қорытындысы шығарылып, оқушыларды ... ... ... ... ... алтыншы күні – «Ыбырай шыңына ... ... ... ие болу үшін жеті баспалдақтағы ... ... ... ... ... ... өлеңдерін ата.
2. Ыбырай өлеңін жатқа айт.
3.Ыбырай өлеңін жатқа айт.
4. ... ... ... ... ... сөзін айт.
5. Ыбырайдың ағартушылық ... ... ... ... ... Ыбырайдың балаларға арнап жазған оқулықтары.
Сұрақтарға тез, дұрыс жауап бергендер баспалдақтар ... ... ... ... пән ... ... ... тағылым тұту
дегеніміз – Ыбырай тағылымынан ... үлгі - ... алу, ... ... ... ... ... тағзым ету. Ыбырай айтқан
адам баласына тән сыры мен ... тең ... ... қасиеттерге
жол ашу, парасатқа құштарлықты дәріптеу ... ... ... мәні зор. Бұл ... ... ... деп
қорытындылайды.
.
Қорыта келгенде, сыныптан тыс ... ... ... біз
оқушылардың шығармаға деген қызығушылығын арттырып, білімдерін ... ... ... ... меңгертіп, оның оқушы есінде
тұрақтануына қол жеткіземіз. ... ... да, ... ... дамытып, тіл мәдинетіне үйретуде сыныптан тыс ... ... ... ... ... ... қазақ педагогі
Ақын
Аса көрнекті қоғам қайраткері
Ыбырай
Ғұлама ағартушы
аудармашы
Ғалым этнограф
Жаңа үлгідегі демократ тәлімгер
Халық болашағын ойлаған қазақ зиялысы
Ірі публицист
Ортақ белгілері:
Күнкөріс
Ақыл ... ... ... ... . Орта ... арықтау. Еңбекқор, әрқашан
да еңбектенді. Кедей болса да ... ... ... қайыр сұрап алып жүрді. Өз ... ... ... Брюссель қаласындағы бір ... иесі ... - ... қауымның бірі
Жазушы
Ы. Алтынсарин.
Қоғам қайраткері
Белгілі адам
Ақын
“Қазақ хрестоматиясының” авторы
Әдебиет өкілі
Шындық
Сабырлық
Тәлім- ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық құндылықтар – білім бастауының қайнар көзі4 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Жыныстық және жыныссыз көбеюдің ерекшеліктері және биологиялық маңызы14 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет
Медицина саласы бойынша 65 сұрақ-жауап118 бет
Ойынның психологиялық ерекшелігі7 бет
Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері70 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қатынастар14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь