Қылмыстық процесс

КІРІСПЕ

I.ТАРАУ. ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕГІ ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ҚҰҚЫҚТЫЛЫҒЫ МЕН САЙЫСКЕРЛІГІ ҚАҒИДАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН МАҢЫЗЫ

1.1 Тараптардың тең құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасының қылмыстық іс жүргізудің демократиялық негіздерінің бірі ретінде қалыптасуы мен дамуы
1.2 Тараптардың тең құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасының қылмыстық процестің өзге қағидаларының ішінде алатын орны мен маңызы

ІІ.ТАРАУ. ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ҚҰҚЫҚТЫЛЫҒЫ МЕН САЙЫСКЕРЛІГІ ҚАҒИДАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫН ҚҰРАЙТЫН ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТІҢ ФУНКЦИЯЛАРЫ

2.1 Айыптау функциясы және мемлекеттік айыптаушының рөлі
2.2 Қорғау функциясы, қорғаушы өкілеттіктерінің шеңберін кеңейту

ІІІ.ТАРАУ. ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ҚҰҚЫҚТЫЛЫҒЫ МЕН САЙЫСКЕРЛІГІ ҚАҒИДАСЫН ДАМЫТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ

3.1 Тараптардың тең құқықтылығын қамтамасыз ету . қылмыстық процесс сайыскерлігінің міндетті шарты
3.2 Қылмыстық сот өндірісіндегі тұлға құқықтарының жүзеге асырылу кепілдіктері

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ҚАЙНАР КӨЗДЕРДІҢ ТІЗІМІ
Қылмыстық процестегі тараптардың тең құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасы қылмыстық іс жүргізу құқығының теориясы мен тәжірибесіндегі даулы және өзекті мәселелердің бірі. Сот қызметкерлерінің арасында сот талқылауы сатысында орын алатын сайыскерлік бастаманың қажетсіздігі туралы көзқарас кең таралған. Бұл пікірді қолдаушылар да көп кездеседі және ол сот талқылауына айыптау мен қорғау тараптарын енгізу- қажетсіз, процесті күрделендіретін, ұзартатын кедергі ретінде қарастырады. Сайыскерлік қағидасы буржуаздық сипатта болады, яғни, еркін бәсекелестікке негізделген капиталистік тауар шығарушы қоғамның әлеуметтік қатынастары ретінде көрініс табады делінген.
Алайда, қазіргі таңда бұл пікірмен мүлдем келісуге болмайды. Иә, ҚІЖК-дегі бәсекелестік қағидасы өз бастауын буржуаздық құқықтан алады, бірақ оның маңызы мен мазмұны түбегейлі өзгеріске ұшыраған. Алғашқы кезде қылмыстық процесте жария бастама, жария мүдде басым болған, яғни, соттың әрекеттері басты сипатта болып, ал тараптардың әрекеттері – тек қосымша, көмекші сипатта болды.
Дегенмен, сайыскерліктің мазмұны – тек процеске айыптаушы мен қорғаушының қатысуында ғана емес, сондай-ақ айыпталушыға бірқатар процессуалдық құқықтарды ұсынуда да болып есептеледі. Нәтижесінде, айыпталушы – басқарусыз, құқығы жоқ объект емес, процестегі белгілі бір құқықтарға ие (қорғану, құжаттарды ұсыну, сот тергеуінің кез-келген уақытында түсініктер беру, соңғы сөз алу құқығы) тарап болып саналады. Сондықтан қылмыстық процестегі сайыскерлік бастама туралы мәселені шешкен кезде іс бойынша материалдық шындықты толық табу үшін айыпталушыға жоғарыда көрсетілген құқықтарды ұсыну жеткілікті бола ма ? деген сұрақ туындайды.
Бәсекелестік буржуаздық процестен бастау алғанымен, одан бас тарту және айыпталушыны құқықтарынан айыру – буржуаздық емес, ортағасырлық инквизициялық процестен туындағанын көрсетер еді; сәйкесінше, бұл алға емес, кері жылжу болады. Осылайша, бәсекелестікті жою "қылмыстық процесс сапасын өзгертіп, төмендетуге әкеп соғады."
Қылмыстық процестегі сайыскерлік бастаманы шектеудің негізгі идеясы – қылмыстық істер бойынша өндіріс жүргізудің қиыншылықтарын алдын ала тергеу сатысына ауыстыру болып табылады, ал сот талқылауы алдын ала тергеудің қосымшасы ретінде қарастырылады. Сот талқылауының осындай "қосымша" сипаты бойынша сот алдын-ала тергеуде даулы болған мән-жайларды прокурордың баяндамасын басшылыққа ала отырып шешеді.
        
        РЕФЕРАТ
МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ
I-ТАРАУ. ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕГІ ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ҚҰҚЫҚТЫЛЫҒЫ МЕН САЙЫСКЕРЛІГІ
ҚАҒИДАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫ МЕН МАҢЫЗЫ
1. Тараптардың тең құқықтылығы мен ... ... ... іс
жүргізудің демократиялық негіздерінің бірі ретінде қалыптасуы мен
дамуы
2. Тараптардың тең құқықтылығы мен ... ... ... өзге ... ... ... орны мен ... ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ҚҰҚЫҚТЫЛЫҒЫ МЕН САЙЫСКЕРЛІГІ ҚАҒИДАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫН
ҚҰРАЙТЫН ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТІҢ ФУНКЦИЯЛАРЫ
1. ... ... және ... айыптаушының рөлі
2. Қорғау функциясы, қорғаушы өкілеттіктерінің шеңберін кеңейту
ІІІ-ТАРАУ. ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ҚҰҚЫҚТЫЛЫҒЫ МЕН САЙЫСКЕРЛІГІ ҚАҒИДАСЫН ДАМЫТУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1. Тараптардың тең ... ... ету – ... ... ... ... Қылмыстық сот өндірісіндегі ... ... ... асырылу
кепілдіктері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ҚАЙНАР КӨЗДЕРДІҢ ТІЗІМІ
I-ТАРАУ. ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТЕГІ ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ... МЕН ... ... МЕН МАҢЫЗЫ
3. Тараптардың тең құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасының қылмыстық іс
жүргізудің демократиялық негіздерінің бірі ретінде қалыптасуы мен
дамуы
Қылмыстық процестегі ... тең ... мен ... ... іс жүргізу құқығының теориясы мен тәжірибесіндегі ... ... ... ... Сот қызметкерлерінің арасында сот талқылауы
сатысында орын алатын сайыскерлік бастаманың қажетсіздігі туралы көзқарас
кең ... Бұл ... ... да көп ... және ол ... айыптау мен қорғау тараптарын енгізу- ... ... ... ... ретінде қарастырады. Сайыскерлік
қағидасы буржуаздық сипатта болады, яғни, еркін бәсекелестікке негізделген
капиталистік тауар шығарушы ... ... ... ... көрініс
табады делінген.
Алайда, қазіргі таңда бұл пікірмен мүлдем келісуге болмайды. Иә, ҚІЖК-
дегі бәсекелестік қағидасы өз ... ... ... алады, бірақ
оның маңызы мен мазмұны түбегейлі өзгеріске ұшыраған. Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... болған, яғни, соттың
әрекеттері басты сипатта болып, ал тараптардың әрекеттері – тек қосымша,
көмекші ... ... ... мазмұны – тек ... ... ... қатысуында ғана емес, сондай-ақ айыпталушыға бірқатар
процессуалдық ... ... да ... ... ...... ... жоқ объект емес, процестегі белгілі бір
құқықтарға ие (қорғану, ... ... сот ... ... ... ... ... сөз алу құқығы) тарап болып саналады.
Сондықтан қылмыстық процестегі ... ... ... ... шешкен
кезде іс бойынша материалдық шындықты толық табу үшін айыпталушыға жоғарыда
көрсетілген құқықтарды ұсыну жеткілікті бола ма ? ... ... ... ... процестен бастау алғанымен, одан бас тарту және
айыпталушыны құқықтарынан ...... ... ... ... туындағанын көрсетер еді; сәйкесінше, бұл алға
емес, кері жылжу болады. Осылайша, ... жою ... ... ... ... әкеп ... процестегі сайыскерлік бастаманы шектеудің негізгі идеясы ... ... ... ... ... ... ... ала тергеу
сатысына ауыстыру болып табылады, ал сот ... ... ала ... ... қарастырылады. Сот талқылауының осындай "қосымша" сипаты
бойынша сот ... ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып шешеді.
Қазіргі заманғы ағылшындық сайыскерлік ... ... ... сот ... ... ... ... басталады, ол
іс материалдарын ауызша айтып, сотталушыға тағылған айыпты негіздейді.
Мұнда ... ... орын ... ... ... ... тұжырымдары айтылмайтындықтан, сот тергеуі негізінен ... ... ... ... олардың ішінен дау тудырған
мәселелер ғана тексеріледі, ал прокурор сотталушыны ақтайтын да, айыптайтын
да дәлелдерді келтіреді. ... ... сот ... ашу ... ... іздестіру болып есептеледі, бірақ ол ... ... ... мен ... ... қатынастар сайыскерлік нысанда
жүзеге асырылуы тиіс. Алдын ала және ... сот ... ... сайыскерлік қағидасы ағылшын қылмыстық процесінің ... ... ... ... ... сот өндірісі сайыскерлік бастаманы
айыпталушының пайдасына жүргізеді. Алдын ала ... ... ... және оның ... ... жауап алуға ... ... ... істі ... ... ... пікірлер
жеткілікті дәрежеде негізделмеген, себебі, процестің ұзақтығы сот
тергеуінің ... ... ала ... ... ... орын алады және
"сайыскерлік" іс бойынша сот тергеуін бірнеше сағат немесе ... ... ... еш ... жоқ, өз ... ... ... бірнеше айлар,
жылдарға созылады.
Бәсекелестіктің негізгі ережесі – айыпталушыны процесте тарап ретінде
танып, оған бірқатар процессуалдық ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы бәсекелестік қағидасы ... ... ... ... ... ретінде деген көзқарасты
ұстанған. Бірқатар процессуалист-ғалымдар айыпталушының қорғану ... ету ... ... қағидасының элементі болып ... ... ... Бәсекелестік айыптаушы, айыпталушы және оның
қорғаушысы арасындағы дау ... сот ... ... орын ... мен оның ... ... бас тартуы сот талқылауы
барысында айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз етудің бір тәсілі болып
табылады. Айыпталушының ... ... ... мен оның ... ... мен ... ... шығару, айыптан бас тарту
мүмкіндігін ... ... ... немесе оның кінәсін жеңілдететін
дәлелдемелер ұсынуға мүмкіндіктер берумен қамтамасыз етіледі.
Дегенмен, сайыскерліктің маңызын ... оны ... ... ... ... қосу жөнінде де біраз келіспеушіліктер орын
алған. Иә, буржуаздық қылмыстық процесте ... ... ... ... ... Буржуаздық қылмыстық процестегі сайыскерлік капитализм заңы -
бәсекелестіктің өзіндік ... ... ... ... ... әдістермен жеңу" орын алады. Егер сайыскерліктің нәтижесінде кінәсіз
тұлға сотталып ... ... ... ... бұл ... ... ... болады. Мұнда іс бойынша шындықты бекітуді емес, процесте
"ұту" ... ... ... буржуазия өкілдеріне сотта еңбекшілерді
жеңу үшін мүмкіндіктер береді.
Сайыскерлік іс бойынша шындықты анықтауға көмектесетін ... ... ... ... қорғану құқығын қамтамасыз ету және
сайыскерлік арасында теңдік белгісін қоюға ұмтылудамыз. Мұнымен ... ... ... ... ... ... ... процестің
барлық сатыларында қамтамасыз етіледі, ал сайыскерлік тек сот ... орын ... ... сот талқылауы сатысында айыпталушының құқықтары
тек бәсекелестікпен ғана емес, басқа да тәсілдермен ... ... ...... ... ... қамтамасыз ету
жөніндегі барлық шараларының бір ғана бөлшегі ... ... ... ... мен ... ... және шешу жөніндегі қызмет
жемісті болмайды, егер оны жүзеге асыру үшін қажетті әр түрлі функциялар
қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... өзге субъектілеріне қатысты биліктік өкілеттіктерге ие
мемлекеттік ... ... ... процессуалдық функцияларды бөлудің қағидасы орын
алған және бұл үлкен ... және ... ... ие, ... ... сот өндірісіндегі заңдылықтың кепілі болады. Қылмыстық істер
бойынша сот төрелігін жүзеге асыру кезінде істі шешу ... ... ... ... бөлінгендігі қолданыстағы заңда нақты көрініс
тапқан. Кінәсіздік презумпциясы қағидасын анықтай ... заң істі ... тек бір ... орган – соттың компетенциясына жатқызады. Ал
айыптау қызметі мемлекеттік айыптаушы – ... ... ... ... бір ...... ... Қорғау функцциясын
заңға сәйкес айыпталушы, қоғамдық қорғаушы, ... ... ... мен жақын туыстары, кәсіподақтардың өкілдері жүзеге асырады.
Осыған ... ... іс ... ... бір ... бір ... ... және қорғаушы функцияларын атқаруға жол бермейді.
Процессуалдық функцияларды бұлайша нақты бөлу және істі ... ... және ... ... ... ... сот
өндірісінің сайыскерлік бастамасынан көрініс табады. ... ... ... қорғаушы, азаматтық талапкер мен жауапкерді
дәлелдемелерді ұсыну, арыз-шағымдар беру ... ... ... ... көрінеді.
Мұндай процеске қатысушыларды "тараптар" деп атауға да, атамауға да
болады. Алайда, олардың ... ... ... бар ... ... ... ... әр түрлі мүдделерді көздейді. Дәл
осы айыпмашылықтар процессуалдық функцияларды бөлумен бірге қылмыстық сот
өндірісіндегі ... ... ... істерді қараудың бәсекелестік тәртібі, істі ... ... ... шешу үшін ... ... ... соттың
белсенділігі мен бастамашылығына ... ... жаңа айып ... іс ... ... ... ҚІЖ заңы ... сот өндірісінің
қатысушыларымен ұсынылған дәлелдемелерді қарап, ... ... ... жан-жақты, толық және объективті зерттеу үшін барлық шараларды
қолдануды, сондай-ақ әрбір үкімнің заңдылығы мен ... ... ... ... ... қорғаушының, азаматтық талапкер мен
жауапкер құқығының ... ... ... ... және ... бір
жақтылық пен субъективтілікке қарсы маңызды кепіл болып табылады және әрбір
іс бойынша шындыққа жетудің қажетті ... ... ... ...... іс ... ... қарап, заңды, негізделген үкім
шығаруға көмектеседі. Бәсекелестік ... ... ... осында
(2).
П.И.Кудрявцевтің пікірі бойынша, кейбір авторлар соттың "айыптау
тарабынсыз" және "қорғау тарабынсыз" ... ... ... сот ... әділеттік және шындықты бекіту мақсатында
айыптаушы сотта айыптаушы ... ... ... ... ... ... ... бәсекелестік тәртібі – соттың тәрбиелік әсер ... ... оның ... мен ... ... ... сенімін
бекітудің маңызды шарты (3).
Сот талқылауына қатысушының құқықтарын қатаң сақтаудың және олардың
процессуалдық теңдігінің ... ... ... үшін ... ... қамтамасыз ететін шаралар ... ... ... ... ... бағаламау жағдайларын жою қажет.
Қылмыстық процестегі бәсекелестік түсінігіне байланысты заңгер-
ғалымдардың ... ... ... ... мәні ... ... ... бірін
А.О.Машовец қарастырған. Ол қарастырылып отырған мәселені диалектикалық
логикамен байланыстырып, қылмыстық ... ... ... мен
қорғау тараптарының өзара әрекет ету ... ... ... ... ... ... табылады; оның мәні – шынайылықтың кез келген
құбылысы ... ... ... ... жалпы динамикалық
заңдылықтарының бірі – қарама-қайшылықтардың ... ... ... процестегі айыптау мен қорғау тараптары бір-біріне қарсы тұрады
және ол ... ... ... ... ... ... сөздігінде "сайыскерлік" сөзі былай деп ... ... екі ... та өз ... ... ... ... болады. Қылмыстық процеске қатысты белсенді болу – дәлелдемелер
ұсыну, ... ... ... ... ... қою, арыздар беру, сот
жарыссөзіне қатысуды білдіреді. ... ...... қоса ... ... сот процесіндегі соттың белсенді
қатысуы» деп көрсетіп кеткен / 6 /.С.
Академик ... ... ... ...... ... дәлелдеу құқығына қарсы тұратын, ... ... ... ... Бәсекелестік қағидасы – бұл тараптардың
сайыскерлігіне қоса әділетті сот ... ... ... ... табылатын
тараптардың теңдігі және жариялылығының, демократизмнің негізінде судьяның
сот процесіне ... ... ... болып есептеледі.
Бұл жөнінде профессор М.С.Строговичтің пікірі мынадай: Бәсекелестік ... ... ... ... ... Әрбір процессуалдық жүйеде, әрбір
тарихи кезеңде бәсекелестік ... ...... ... ... ...... жүктелген, ал істі өзі шеше
алмайды, тек сот алдында айыпты ... Ал ... бұл ... ... ... оған заң ... ... қолдану арқылы
қорғанады. Сайыскерлік яғни, ... мен ... ... ... ... ... ... қағидасы сот процесінің сот
пен тараптар арасында негізгі процессуалдық функцияларды – сот ... және ... - ... ... ... ... ретіндегі құрылымын
білдіреді. Тараптардың бәсекелестігі соттың басқарушы рөлімен ... ... тең ... ие, оны қолдана отырып, ... ... ... ... ... тараптардың аргументтерін жоққа
шығарады.Сайыскерлік процесс айыптаушымен тең негізде құқықтарға ие ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ете отырып,
Конституция ... ... ... айқындайды. Яғни,
айыпталушының ... ... ... сот ... ... ... ... Қорғану құқығы мен процестің бәсекелестігін
ажыратудың кез келген ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде де, егер айыпталушының қорғану құқықтары сот
бәсекесіз-ақ ... ... ... онда ... не үшін ... ... ол кей ... қолданылатын, ал енді бір кезде қолданылмайтын
тек шартты техникалық нысан ... ... М.А. ... ... ... іс ... шындыққа қол
жеткізу міндеті бар қылмыстық процесс толық сайыскерлік қағидасында ... ... ... ... ... және олар ... ... ... Тараптардың көмегімен сот шындықты іздейді
және тараптар өз талаптарын қолдай ма, жоқ па, оған ... ... ... сенімі бойынша шығарады. Прокурор мен қорғаушының іске қатысуы судьяны
процессуалдық тұрғыдан ... және ... ... ... ...... ... және ақтайтын мән-жайларын толық
анықтаудан босатады. Бұл сот ... ... ... ... ... және ... сот қызметінің сапасын
көтереді. Міне осы – сот ... ... ... ... болып
табылады. (4)
Профессор Н.Н.Полянскийдің пікірі бойынша, сайыскерлік қаңғидасы сот
талқылауы кезінде айыпталушыға қорғауды ... ету ... ... ... сот ... ... шындықты орнату мақсатына
сәйкес келеді. Қылмыстық процестегі тараптардың бәсекелестігі – тараптардың
сайскерлігінен тұратын, соттың белсенді ... ... ... ... ... ... ... табылады. Қылмыстық процестегі
бәсекелестіктің түсінігі қалыптасатын элементтер ... ... және ... сот ... ... ... ... тараптардың бәсекелестігінің ... ... ... ... ... ... алуға құқығы;
- тараптардың бәсекелестігіне қоса судьяның белсенді қызметі.
Заңгер-ғалым И.Р.Перловтың ойы ... ... ... сипатталады:
1. Айыптау функциясының сот функциясынан оқшаулануы;
2. Тараптардың ... ... ... ... ... ... және бастамашылығы;
Жоғарыда келтірілген ғалымдардың пікірлері әр ... ... ... ... ... ... және басты қағидаларының
бірі болып есептеледі. ... бұл ... ... қорғану құқығын
қамтамасыз етеді. Ал бұл өз кезегінде ... істі ... ... көмектеседі, іс бойынша ақиқатты айқындауға ықпал етеді.
Сайыскерлік – айыптау сот функциясынан бөлінген, айыптау мен қорғау өз
пікірін ... және ... ... ... жоққа шығаруға тең
құқықтар берілген тараптармен жүзеге асырылатын, ал сот іс мән-жайларын
белсенді зерттеу және істі шешу ... ... сот ... ... ... ... ... келесідей элементтерден
тұрады:
1. Айыптаудың соттан бөлінуі. Істі сотқа берген және ... ... сот ... ... ... оны әшкерелейді,
оның кінәсін дәлелдейді, бірақ істі өзі шешпейді. Ал істі ... ... ... ... ... ... тек сот шешеді.
2. Айыптаушы мен айыптаушының тараптар ретіндегі ... ... деп ... ... белгілі бір мүдделердің өнімі ретінде
сотқа қатысатын және өз ... ... ... жақтың тұжырымдарын
жоққа шығару үшін процессуалдық құқықтарға ие болатын процеске
қатысушыларды айтамыз.
Процестегі ... ... ... ... ... айыпты
қолдайтын прокурор; айыпталушы; қорғаушы; ... ... ... ... ... ... және ... қорғаушы.
3. Тараптардың процессуалдық тең құқықтылығы. Тараптар сот алдында ... ... және ... ... дәлелдерін жоққа шығару үшін
бірдей құқықтарға ие ... ... ... тең
құқықтылығы әрбір тараптың өз мүдделерін қорғаудағы процессуалдық
әдістердің теңдігін ... ... ... ... өзіндік жағдайы. Сот тек сотты шешпейді, іс
материалдарын анықтауға байланысты ... ... ... Сот іс ... ... барлық дәлелдемелерді белсенді
түрде зерттейді, егер істі дұрыс шешу үшін қажет ... ... өз ... ... ... Сот, ... ... дәлелдемелермен шектеліп қана қоймайды, іс бойынша
материалдық шындықты табу үшін қажет деп тапқан дәлелдемелерді талап
ете алады.
Міне, осылар ... ... ... ... ... ... ... құрылуы істі толық және жан-жақты ... оны ... ... ... Керісінше, осы үш функцияның ... ... сот ... ... ... беріп, істің барлық мән-жайларын
объективті зерттеуге кедергі туғызар еді.
Айыпталушының өзін қорғау құқығы сот мәжілісінің сайыскерлік тәртібінде
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... алдын ала
тергеу органдарымен оған тағылған айыпты жоққа шығаруға ... ... ... ... бәсекелестікпен тығыз байланысын белгілі
заңгер П.И.Стучка көрсеткен. Оның сөзі бойынша айыптау емес, ... ... ... ... ... процестің ең маңызды бөлігі
болып табылады.
Н.В.Крыленко қылмыстық процестегі шындықты табуды қамтамасыз ... ... ... айта ... айыпталушыны тарап ретінде тану
кезінде белгілі бір фактіні дәлелдеу үшін жүргізілетін күресте ... – бұл ... деп баса ... іс ... прокурор қатыспаса, процесс өзінің сайыскерлік сипатын
жоғалтпайды. Себебі, ... ... ... ... бар, ... сот ... ... зерттейді.
Сонымен қатар, бәсекелестік объективті ... ... ... ... сот процесінің сайыскерлік тәртібі айыптар позициясынан
да, қорғау позициясынан да сотта әрбір фактіні, әрбір ... ... ... қамтамасыз етеді. Осылайша, сот айыпталушыны
әшкерелеп, оның ... ... ... оны ... ... ... ... зерттеп, қорытынды жасауға мүмкіндік
береді.
Жоғарыда сайыскерлік қағидасының буржуаздық ... ... ... ... ... ... ... талдау жасалды. Бірақ
буржуаздық қылмыстық процесте оның мазмұны мен ... ... ... ... ... ... бәсекелестік – айыпталушының қорғану ... және ... ... ... ... зерттеуді, ақиқатты табуды
қамтамасыз ететін шынайы процессуалдық қағида болып табылады.
Бәсекелестіктен диспозитивтілікті ажыратып ... жөн. ... деп ... өз ... ... еркіндігі. Негізінен
диспозитивтілік – азаматтық процестің қағидасы , мұнда сот істі ... ... ... ... ... ... ... талаптан бас тарту
құқықтарынан жауапкердің талапты тану ... және ... ... келу ... ... ... ... табады. Азаматтық
процестегі диспозитивтілікті қолдану белгілі бір ... ... ол ... ... ... асыру бір тарапты қолайсыз жағдайда
қалдырып, істі ... ... әкеп ... Жалпы ереже бойынша
тараптарда ... пәні және өз ... ... ... ... ... ету еркіндігі сақталады.
Ал қылмыстық процесте диспозитивтілік өте ... ... оны ... ретінде тани алмаймыз. Қылмыстық процесс –
қылмыспен күрес жүргізудің әдісі бола ... ... ... ... ... ... соттармен жүргізіледі, ал бұл тараптардың
қылмыстық процестің пәні, яғни айыпқа билік ... ... ... ... ... мағынасында қолдану қылмыстық
істердің кейбір категориялары бойынша ғанарұқсат етіледі: жәбірленушінің
арызы бойынша жеке және жеке ... ... ... іс ... ... мен жәбірленушінің татуласуы жағдайына жеке ... ... ... бұл ... ... ... ... өз
бастамашылығы бойынша жеке айыптау ісін қозғау құқығымен шектеледі.
Өз құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық процестегі диспозитивтіліктің қолдану
шеңбері кеңірек. Арыз беру және бермеу, ... да бір ... ... ... ... ... ... – тараптардың еркіне байланысты.
Бұл жағдайда, диспозитивтілік процестің жеке қағидасы ... ... ... ... құралы болып саналады (6).
Қылмыстық сот ісін жүргізудегі бәсекелестік қағидасының орны мен ... ... ... ... ынта ... 50-шы жылдардың
аяқ кезінде және 70-ші ... ... ... ... ... ... көзқарастарының жөнсіз екенін бұл ... ... ... тән емес ... ... дәлелдеп
келді. Атап айтқанда, М.А.Чельцов бұрын қолданылып ... ... ... термин жоқ болғандықтан қылмыстық іс жүргізу құқығында ондай ұғым да
жоқ деп санады. И.Корецкийдің, Ю. ... ... ... ... ... ... қате пікірлері М.С.Строгович,
Я.О.Мотовиловкер, И.В.Тыричев, В.М.Савицкий және басқалар тарапынан әділ
сыналды.
В.М.Савицкийдің басшылығымен ... ... тобы 1989 ... ... іс ... заңының теориялық моделі бұл тұрғыдан
алғанда ерекше мәнді. Атап айтқанда, олар ұсынған Ресей ... ... ... іс ... ... деп аталатын дербес норма
алғаш рет көзделді (20-бап). Бұл ... ... ... ... қағидасының орнықтырылуымен қатар онда бәсекелестік мәнін
құрайтын міндетті элементтер (айыптау, қорғау және істі шешу ... ... ... қолдаудан айыпталушыны ақтау түрінде
бас тартуының зардаптары;процесте бәсекеге ... ... ... ... сотта іс жүргізудің құқықтық негізі) атап көрсетілген. Бұл
құрылым, біздің ойымызша, ... ... ... және ... іс
жүргізу құқығын қалыптастыруда бәсекелестік ... ... және ... ... болды.
Қазақстан Республикасы үшін қазіргі кезде, біздің ойымызша, ең ... бірі – ... және ... ... ... ... ... асыру қағидасын орындау болып табылады.
Сайысушылық тараптарға өз бетінше зерттеулер межелерін белгілеуді ұсыну
арқылы айыптау мен ... тең ... ... әрі ... ... отырып, тараптар осы талаптарды негіздеу арқылы дәлелдер аясын өздері
белгілеулері тиіс. Ендеше, ... ... ... ... іс ... да, сондай-ақ қорғаушының қатысуы да қамтамасыз етілуі ... ... ... ... ... ... айыптаушыға айналдыруға
жол берілмейді. Судья айыптау мен қорғау арасындағы дауда әділ ... ... ... ... сайысушылық туралы сөз қозғаудың
өзі бекер / 0 / С.
Сайыскерлік – оған сәйкес сот ... істі ... ... ... ... сот ... ... қағидасы.
Процеске қатысушылардың барлығы тең процессуалдық құқықтарға ие; сот ... ... үкім ... ... істің мән-жайларын жан-жақты, толық
және объективті зерттеу үшін заңда көзделген барлық ... ... / 1 ... толықтық және объективтілік туралы талаптар бір-бірімен
байланысты, бірақ әрқайсысының өзінің мазмұны бар.
Зерттеудің жан-жақтылығы – қылмыс жасауға ықпал еткен себептер, ... ... мен ... заңи ... бар ... ... ... қарастырады.
Зерттеудің толықтығы – қылмыстық іс бойынша анықталуға ... ... ... және алға ... міндеттерді орындау үшін іс
бойынша дәлелдемелерді табуды білдіреді.
Зерттеудің объективтілігі – айыпталушыны ақтайтын жағдайлармен қатар,
оны әшкерелейтін ... да ... ... ... ... бойынша қарама-қайшы болатын айыптау және
қорғау функцияларын қатаң межелеу және ... ... ... сот ... ... және істі ... қарап, шешуге ықпал етеді.
Судья, айыптаушы және қорғаушы бір тұлғада ... ... ... ... заңдарына қайшы келеді. Процестің мұндай құрылымында тараптар
өз құқықтарын ... ... ... ... ал сот тараптардың
бірінің, әдетте, айыптау тарабының ... ... / 2 ... мәні ... ... ... сот ... өз мүдделерін
білдіретін сот мәжілісі қатысушыларының процессуалдық тең ... ... ... тану – ... ... ... тараптардың
сот алдында өз талаптарын қолдап, екінші жақтың тұжырымдарына қарсылық
білдіру үшін тең ... ... ... тану болып табылады.
Процессуалдық тепе-теңдік айыпты дәлелдеу үшін айыптаушы ... ... ... ... оған ... ... үшін ... да дәл сондай
тәсілдерді қолдану құқығы бар екендігін білдіреді. Процессуалдық теңдік
мұнымен ... ... ... ... да, қорғау тарабы да үкіммен
шешілетін барлық сұрақтар, оның ішінде қылмысты саралау және жаза ... ... ... өз ... мен қорытындыларын айтуға құқылы.
Бұл - сайыскерлік қағидасының істің фактілік, сондай-ақ заңи ... ... ... білдіреді. Сайыскерлік қағидасы сот мәжілісінің толық
құқықты ... ... ... ... басты, бағдарлаушы
рөлімен қиылыстырады. Сот іс бойынша шындықты тараптардың талаптары ... ... ... ... ... ... Сот мәжілісінде пайда болған барлық сұрақтарды шешу кезінде ол
бейтарап және тәуелсіз болады.
Жоғарыда айтылып кеткендей, ... мен ... ... ... бір-бірінен межелеу және оларды сот қызметінен бөлу сайыскерлік
қағидасы әрекет ететін түпнегізді ... Осы ... ғана ... тарабы
өз құқықтары мен мүдделерін қорғауға нақты мүмкіндікке ие болады, ал сот
қызметі субъективизм мен ... ... мен ... ... ... туралы бірдей
қорытындыға келуі сайыскерліктің маңызын жоймайды. Олардың ... ... бұл екі ... ... ... ... болып, адвокат – қорғаушы болып қала береді, әрқайсысы іс мән-
жайларын өз процессуалдық функциясының ... ... ...... мәселе бойынша өзара құқықтық дауға түсу ... ... ... мен қорғау тараптарының тең ... сот ... ... ... ... ... мен ... тараптары функцияларының
қарама-қайшылығы мемлекеттік айыптаушының мүдделерін ... ... ... ... ... істе ... ... заң шеңберінде және заңдылықты орнату үшін шын ... ... ... бас ... ... ... айыптаушы өзіне қорғау
функцияларын иеленбейді, тек айыптау қорытындысын бекіту кезінде орын ... ... ... ... тең ... ... – шындықты танудың бірден-бір әдісі, тараптардың құқықтары ... ... ... ... ... Сайыскерлік бастама бүкіл сот
процесінің құрылымын анықтайды, оның құқықтық және әлеуметтік маңыздылығын
үстемдетеді / 3 ... және ... ... ... сот ... ... негізделеді. Тараптар құқықтық ... ... ... өз
позицияларының дұрыстығы жөнінде аргументтер келтіреді. Тараптар ... ... ... тәуелсіз сот алдында өз құқықтары мен заңды
мүдделерін ... үшін тең ... ие ... ... ғана ... ... ... Қылмыстық процестегі сайыскерлік айыптау
функциясының істі шешу ... ... ... ... процесте бұл функциялар біріктірілген: судья айыптауды да,
қорғауды да, істі шешу ... да ... ... ... Сайыскерлік
қағидасы айыпталушының қорғану құқығымен тікелей ... Егер ... ... негізділігін дәлелдеу үшін процессуалдық мүмкіндіктерге ие
болса, онда қорғау тарабы да айыпталушыны ақтайтын не оның ... ... ... ... белгілі бір мүмкіндіктерге иеленуі
қажет.
Шындық дау, пікірталас нәтижесінде туындайтыны белгілі. Бұған қосатын
бір нәрсе – айыптау аргументтеріне қорғау ... ... ... ... ... ... et altera pars» - "екінші тарап та
тыңдалсын" деген ... ғана ... кол ... ... ... ... жариялау міндетін айыпты қолдауға келген прокурорға
жүктеу сайыскерлік бастаманы күшейтер еді. Сондай-ақ прокурордың ... ... ... ... сайыскерлігін күшейту үшін ... ... ... ... алдымен прокурордың зерттегені
жөн. Ол ... ... ... және ... қорытындысына
қоса тіркелген тізімдегі тұлғалардан бірінші болып жауап алуы қажет.
Прокурордан кейін ... ... өзге ... ... тарабының
өкілдері, содан кейін ғана төрағалық етуші ... ... ... тиіс / ... процеске қатысуы істі толығымен зерттеуге көмек береді және
сотқа шешім қабылдау үшін дайын, ... ... ... Бұл ... тараптар процесте соттың маңызды көмекшілері болып
табылады, себебі, ... ... ... жеке мүддесін, емес ... ... ... ... етеді.
Сот төрелігі үшін сайыскерлік қағидасының маңызы мынада:
- сайыскерлік – іс мән-жайларын жан-жақты және толық зерттеудің,
шындықты табудың ... ... ... сот ... ... мен ... ... іс материалдарын
тиісті дәрежеде, объективті бағалау және негізделген үкім шығару
үшін сотқа қолайлы жағдайларды туғызады;
- прокурордың сот мәжілісіне ... ... ... ... ... және ... сот талқылауы заңдылығының кепілі
болып табылады;
- сайыскерлік ... ... ... ... деңгейде
жүзеге асырылуына ықпал етеді, себебі, сот мәжілісінің мұндай
құрылымы және ... мен оның ... ... сот ... ... ... білдіру үшін қолайлы
шарттар жасайды;
- ... мен ... ... ... ... ... ... асыруда үлкен маңызы бар / 5 /.С.
Қылмыстық істі қарау кезіндегі сайыс – айыпталушының, ... ... ... ... мен ... ... құқықтарының теңдігіне негізделеді. Сотта ... ... ... тең ... берілуін қамтамасыз етілуге міндетті.
Қылмыстық істі қарау кезінде ... ... ... ... ... ... ақиқаттығын анықтауына жәрдемдеседі. Бір сөзбен айтқанда,
таразының екі басының ... тең ... ... етуге
тиіс. Сот тараптардың тең қүқылығын, сайыскерлігін нақты қамтамасыз етіп,
осы теңбе-теңдіктің негізінде ... ... ... ... ... / 9 /. С.
2. Тараптардың тең құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасының
қылмыстық процестің өзге ... ... ... орны ... ... ... және ... ету мәселелері соңғы уақытта
көптеген ғалымдардың зерттеу объектісі болып табылады. Сот ... ... ... ... осы ұғымның мазмұнын «сот», ... «сот ... ... іс ... ... ... анықтауға байланысты болады. Қазіргі таңда бірқатар ұйымдастырушылық-
құқықтық қағидалардан ... сот ... ... ... ... бар: «Сот әділдігі – сот шешімдерінің заңдылығын,
негізділігін, әділеттігін және жалпыға міндеттілігін қамтамасыз ететін, заң
талаптары мен ... ... ... ... ... ... ... істерді қарау мен шешу ... ... ... асырылатын
қызмет».
Конституцияда биліктің тармақтары бөліну қағидасы бекітілгеннен
кейін, бұл ұғымға деген көзқарас ... ... ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар сот билігін «құқық туралы дауларды сот
мәжілістерінде ... ... ... ... мен шешу ... жүзеге
асырылатын мемлекеттік биліктің тәуелсіз, ... ... ... ... ... пен сот құрылысы саласындағы мамандар сот
билігінің мазмұнын басқаша айқындайды. ... ... «сот ...
олардың құзіретіне жатқызылатын, құқық қолдану процесінде ... ... шешу ... ... ... органдары – соттарға ұсынылған
өкілеттіктер және осы өкілеттіктерді сотпен қабылданатын шешімдердің
заңдылығы мен ... ... ... ... ... отырып, конституциялық, азаматтық, қылмыстық, әкімшілік сот өндірісі
жолымен жүзеге асыру» /1, 47-б. ... өзге ... және жеке ... ... ... ... қызметі шындықты орнатуға, әділдікті қалыптастыруға, дауды шешуге және
кінәлілерді жазалауға бағытталған сот билігінің органы болып табылады. ... ... – бұл ... ... үшін ... міндетті сот шешімдерін
қабылдаумен аяқталатын, тек соттарға тән, сот ... ... ... ... ... ... ... – біртұтас мақсат-міндеттермен байланысты, әрбір буынның
нақты өкілеттіктері ... ... ... ... негізделген, мемлекеттің сот мекемелерінің жиынтығы ретінде
дәстүрлі түрде анықталған / 2 /О.П.
Адам құқықтарын қамтамасыз етуде де сот ... рөлі өте ... ... ...... ... сотталушыға
қосымша бірқатар конституциялық және процессуалдық құқықтарды ... Адам мен ... ... ... ... және ... ... міндеті болып табылады.
Заңи әдебиеттерде қылмыстық процестің қағидасы ұғымын анықтау, ... ... ... ... алу және сот ... ... жүйесін жасау тәрізді мәселелер бойынша бірыңғай
пікір жоқ. Қылмыстық ... ... ... жиі қолданылатын көзқарас
мынадай: сот әділдігінің қағидалары – бұл ... ... ... басшылыққа алынатын бастаулар. Олар ... ... ... ... оның ... ... ... мен институттардың сипаты мен жүйесін бейнелейді.
Қылмыстық процестің қағидалары – бұл ... ... ... пен ... ... ... жүзеге асыруға бағытталған, сот-
тергеу және прокуратура органдары қызметінің неғұрлым маңызды ... ... ... "Сот ... қағидалары" және "қылмыстық
процестің қағидалары" ... ... ... сұраққа қатысты ол
мынадай ережемен сипаттатуы ... ... ... ... ... сот әділдігінің принциптері болуы мүмкін емес / 3 /.О.П.
Процессуалдық құқық жүйесінде принциптер ... ... ... және
әрқашанда бастапқы нормалар болып табылады. Осындай нормалардың ... ... ... ... ... процессуалдық тәртіпті және
қылмыстық сот өндірісінде заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етеді. ... сот ... ... белгілерін анықтап, мазмұнын ашады.
Қағидалардың маңызы ... ... олар сот ... мен ... жариялайды; процестегі заңдылықтың сақталуын
қамтамасыз етеді; процессуалдық құқықтың негізгі ... ... ... оны ... жүзеге асырады; азаматтарды
заңды қатаң сақтау рухында тәрбиелеудің тәсілі болып табылады.
Сот әділдігінің ... ... ... ... ... ... мен заңды мүдделерін, қадір-қасиеті мен
бостандығын қорғауға ... ... ... қағидалары іс жүргізудің барлық сатыларында әрекет
етеді. Алайда сот талқылауы сатысында олар неғұрлым толық, жан-жақты жүзеге
асырылады.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... принцип тараптардың тең
құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасы ... ... ... ... ... сот ісін жүргізу айыптау және қорғау тараптарының тең
құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасының негізінде жүзеге асырылады.
А.С.Кобликовтың ... ... тең ... өзі ғана ... сот ... ... болып табылады.
Біздің ойымызша бұл дұрыс ... ... ... сот ... ... ... тиіс ... тек құқықтығын қарастырады.
Сайыскерлікке түсу құқығын тану – бұл сайыскерлікке түсуші ... ... ... үшін тең мүмкіндіктер мен тәсілдер қолдану құқығын тану
болып табылады / 4 /.О.П.
Конституция ... ... заң мен сот ... теңдігін таниды, ал
ҚІЖК-і барлық процеске қатысушылар сот талқылауында дәлелдемелерді ұсыну,
оларды зерттеу және арыз-талаптар беру жөнінде тең құқықтарды ... ... ... ... ... ... процестің барлық принциптерімен
өзара байланысты. Дегенмен өзінің мәні мен ... ... ... ... ... ... ... қысқаша тоқталып кетсек:
• Заңдылық – процессуалдық құқықтың барлық қағидалары мен ... ... ... сот ... ... ... ... қағида. Заңдылық – қылмыстық процесс принциптерінің
принципі; яғни, өзге процессуалдық ... ... ... ... ... В.М.Чхиквадзе «заңдылық - демократия элементі болып табылады»
деп көрсетеді. Шынайы заңдылық билік легитимділігін қамтамасыз етуден
басталуы ... ... ... ... ... бағытталады.
Бостандық, демократия және тәртіп – шынайы құқықтық мемлекетегі бір-
бірінен ажырамас элементтер болып табылады / 5 /.ОП.
• Адам мен ... ... мен ... сот арқылы қорғау.
Мемлекет заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ... ... қол ... және ... залалдың өтелуін
қамтамасыз етеді.
• Сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге ... ... сот ... ... ғана жүзеге асырады. Сот өкілеттігін кімнің болса да иемденуі
заңда көзделген жауаптылыққа әкеп соқтырады. Сот билігі ... ... және заң ... атқарушы биліктерден тәуелсіз әрекет
етеді.
• Адамның жеке басына тиіспеушілік. Заңда ... ... ... ... ... ешкімді де қылмыс жасады деген сезік бойынша
ұстауға, қамауға алуға немесе өзгеше түрде бас бостандығынан айыруға
болмайды.
• Айыпталушының ... ... ... ету. ... ... ... өз ... мен мүдделерін қорғау, тағылған айыпқа қарсылық
білдіру үшін айыпталушыға ұсынылатын мүмкіндіктерді қамтиды, сондай-ақ
сот, тергеуші, прокурорға істі ... шешу үшін ... ... ... қамтамасыз етуді міндеттейді.
• Кінәсіздік презумпциясы. Бұл қағидаға сәйкес әр адам оның ... үшін ... ... белгіленген тәртіппен дәлелденгенге
және соттың заңды күшіне енген үкімімен ... ... ... ... Ешкім де өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес.
М.С.Строговичтің пікірінше, "Кінәсіздік презумпциясы – айыпталушының
қорғану құқығын қамтамасыз ететін құқықтық кепілдіктердің ... ... ... ... / 7 ... ... ... қағидалары бір-бірінен оқшауланбаған, олар
өзара тығыз байланысты және ... ... ... ... ... ... сипаттайды.
Бәсекелестік қағида ретінде Ресей Федерациясының Қылмыстық сот ісін
жүргізу ... 1864 жылы ... ол ... деген
терминмен тікелей көрсетілді. Мәселен, ҚСІЖЖ 630-бабында былай деп ... ... ... жеке ... бір жағынан, ал сотталушы немесе
оның қорғаушысы, екінші жағынан, сот ... ... ... бұл ... одан әрі 631, ... өрбітіліп,
бәсекелестікті қамтамасыз ету кепілдіктері белгіленді.
Бәсекелестік реформаға дейінгі инквизициялық сот ісін ... Бұл ... ... ... деп ... ... ... азаматтық, сондай-ақ қылмыстық процестердің дені болып
табылады, сондықтан белгілі бір процесте бәсекелестік ... ... ... ... ... ... шарасы – құқық саясатының мәселесі".
Аталған шаралармен ҚСІЖЖ процесте тараптардың теңдігін орнықтырды, яғни
оларды өз көзқарасы тұрғысында ... ... ... ... ... ... және нысандарда теңестірді. Сотталушы үшін
іс жүргізушілік елеулі артықшылық – ... ... ... ... ... сөз сөйлеу құқығын пайдалану мүмкіндігінен айыру заңнан елеулі түрде
ауытқу деп саналады, өйткені ол сот ... ... ... ... ... ... өзге ... қағидалар тәрізді сот әділдігі
саласында сот процесіндегі демократизмді айқындайтын процессуалдық ... ... ... ... ... процессуалдық
кепілдерімен тығыз байланысты. Сонымен қатар ... ... ... ... ... шындықты табудың тиімді әдісі
және маңызды кепілі болып табылады.
Сайыскерлік процесс сот төрелігін ... ... ... ... ... ... және дәл осы ... тәртібі соттың қарап
отырған істері бойынша ақиқатқа қол ... ... ... ... ... істің әрбір мән-жайының жан-жақты ... ... ... ... ... ... мен қорғау,
тараптардың бәсекелестігі сотқа ... ... "иә" мен ... және істі шешуге көмек беретін ешқандай мән-жайларды қараусыз
қалдырмауға мүмкіндік береді. (7)
Қылмыстық процестегі ... ... ...... талабы, қылмыстық істерді тергеу және шешу негізінде ... сот ... ... ... жүзеге асырудың қажетті
шарты болып саналады. Қылмыстық процеске сайыскерлік бастама енгізу ... ... үшін аса ... ... ... – шындықты табу және әділ сот шешімін шығару үшін ... ... ... қалыптастыратын ұйымдастырушылық және процессуалдық
қағида болып табылады.
Сайыскерлік ... сот істі ... және ... ... қарайды, тараптар бірдей процессуалдық құқықтарға ие ... ... сот ... ... ал сот ... ... ол тек шешуші рөлге ие.
Сот процесінің дәл ... ... ... ... ... ... ... біраз ғалымдар әлі де бұл қағиданы мойындамай
келеді. Оған қоса олар – сот пен прокурордың ... ...... ал ... ... ... осы ... міндетті шешуге
көмектеседі деген пікірді айтады.
Иә, сот пен прокурордың ортақ мемлекеттік міндеті бар – ол ... ... ету, ... ... және оның сақталуын қадағалау.
Бірақ олардың нақты міндеттері мен функциялары біршама ... ... өз ... қорғау үшін айыпталушының прокурорға қарағвнда құқықтары
аз болса, онда әділ үкім ... сөз ... ... жоқ. ... ... ... жағдайынан туындайтын сот қателіктеріне әкеп соғады.
Әрбір сот қателігі – заңдылық ... ... сот ... ... міндеттерді орындауға кедергі болады.
Сотта істерді сайыскерлік негізде қарау ... ... ... ... Айыптау, қорғау және істі шешу функцияларын
бір тұлғаға жүктеуге тыйым салынады.
Процесте айыптау және қорғау ... ... ол ... тең ... соттың тараптар жүзеге ... ... ... ... ... ... Айыпталушы сотта қорғаушының қызметін қолдана алады, сондай-
ақ сот процесінің барлық сатыларында, алдын ала тергеуде де өз ... өзі ... ... ... ... ... ... тек
айыптау органы ғана емес, заңдылыққа қадағалау жасайтын орган ретінде ... Бұл оны іс ... ... ... бағалауға
міндеттейді, тұлғаның кінәлілігі туралы ... ... ... ... ... ... береді, ондай дәлелдемелер болмаған
жағдайда айыптау ... бас ... ... ... ... ... ... үкім шығаруына көмектесе отырып, прокурор сот ... ... ... мен ... қорғауы тиіс.
Сайыскерлік қағидасы - бұл тараптардың сайыскерлігіне қоса жариялылық
пен тараптардың теңдігі негізінде ... сот ... ... ... арқылы көрініс табады.
Сайыскерлік – бұл айыпталушының қорғану ... ... ... ... ... ... ... мен бәсекелестік бір-бірінің салдары
ретінде қарастырылады. Қылмыстық ... ... ... ... мен ... тараптарының қатысуымен және сот жарыссөзімен
болатын сот тергеуін де таниды. Тараптардың ... сот ... ... ... іс пен ... өз ... ... ұсынуды қамтамасыз етеді. Процеске қатысушылардың айқындамалар,
тараптардың ұсынған дәлелдемелері ... ... ... ... ... сот қызметінің заңдылығын бағалауға көмек береді.
Жалпы сот ... ... ... ... қағидалар жатқызылады. Жоғарыда айтылып кеткендей, қылмыстық
процестің негізінде жатқан маңызды демократиялық процессуалдық ... – бұл ... ... Ол – сот ... ... демократизмнің
маңызды көрінісі болып саналады.
Сот процесінің ... ... ... ... және өзге ... ... ... мен мүдделерін
жоғары деңгейде қамтамасыз етеді, объективті шындықты анықтауға және ... әділ үкім ... ... ... қылмыстық процестің сот талқылауында сипаттайды. Бұл қағида
негізінен сот талқылауы сатысында көрініс табады, ал алдын-ала ... ... ... және оған ... алғышарттарды туғызады.
Осыған байланысты профессор С.А.Голунскийдің мынадай пікірі бар. ... деп ... ... ... мойындауды, оның зерттеу
объектісі емес, процестің ... ... ... ... ... ... барлық қатысушыларынан дәлелдемелер жинау, ... ... ... ... теңдігін бекітуді айтатын болсақ, онда
бәсекелестікті қылмыстық процестің ... ... ... ... ... ... мән-жайлары бойынша сот, прокурор, тергеуші
міндеттерінің арасында еш ... ... ... ... ... – тек ... көлемінде: пркурор сотталушыны
айыптайды, ... жаза ... ... ол сот оны ... және
айыпталушыға жаза тағайындайды. Прокурор сотта ... ... ... ... оны ... ал сот істің мән-жайларын белсенді және
жан-жақты зерттейді, тараптардың ... ... ... ... өзіне белгілі мәліметтермен шектелмей, ақиқатқа қол жеткізу үшін
барлық шараларды қолданады.
Жалпы сот ... ... ... ... ... қорғаушының қатысуы өте ... ... ... ... іс материалдарын дұрыс қарап, ... үкім ... ... ... заң талаптарын, сотталушының және өзге процеске
қатысушылардың заңды мүдделерін қатаң сақтау, шындықты табуда ... ... ... сай үкім ... қамтамасыз етеді.
Сонымен қылмыстық процестің сайыскерлік тәртібі қылмыстық іс ... ... қол ... ... құқықтары мен заңды
мүдделерін қорғауға, бүкіл сот ... және ... істі ... ... етуге жоғарғы деңгейде ықпал етеді. ... ... сот ... ... ... ретіндегі
түсінігінің шеңбері кеңейіп, дамуы қажет.
Сайыскерлік – істің ... ... ... ... ... және істі шешу ... бөлінетіндей етіп құрылуын
көздейтін сот ісін жүргізу қағидасы; сот процесте басты ... ... ... ... ... ... және істің мән-жайын жан-жақты, толық
және объективті зерттеу, іс бойынша ақиқатты анықтау үшін ... ... ... ... іс ... ... және дәлелді шешімдер шығаруға
міндетті; сотта істің қаралуына қатысушыларға, соның ішінде айптаушы мен
айыпталушыға тең іс ... ... ... ... анықтама құқықтық ... ... ... болып табылатын осы қағиданың мәні туралы жалпы ұғым береді.
Салалық заңда қағиданың ықпалы іс ... ... ... ... және ҚІЖК ... оны орындау қажеттігінің тікелей атап
көрсетілуінен туындайды.
Сот ісін жүргізуді тараптардың ... мен тең ... ... ... ... мазмұнына мыналар кіреді:
- қылмыстық ізге түсуді қорғанудан және істі ... ... ... ... ... ... процесті жүзеге асырушы түрлі
органдардың орындауымен қамтамасыз етіледі;
- сотталушыға тағылған айыпты дәлелдеу міндетін ... ... ... ... қорғаудың заңда көзделген барлық құралдары
мен әдістерін пайдалану міндеті;
- сотты қылмыстық ізге түсу органдарының шегінен ... және ... ... ... білдіруге байланысты емес рөл
беру;
- соттың тек құқық мүдделерін білдіруі;
- соттың объективтілгі мен бейтараптығы;
- тараптардың өздеріне жүктелген іс ... ... ... ... ... құқықтарын жүзеге асыруы үшін соттың қажетті ... ... ... ... тараптарға өз айқындамаларын қорғауға
тең мүмкіндіктер беру;
- соттың шешімді зерттеуге қатысуы тараптардың ... ... ... ... ... ... қабылдауы;
- тараптардың өз айқындамасын, сондай-ақ оны қорғаудың әдістері мен
құралдарын дербес таңдауы;
- ҚІЖК-те белгіленген тәртіппен қажетті ... алу ... кез ... тараптың өтініші негізінде оларға соттың жәрдем
көрсетуі;
- мемлекеттік айыптаушы мен жеке ... ... ... ... ... қылмыстық ізіне түсуден бас тартуға құқығы;
- сезікті мен айыпталушыға өз кінәсін еркін жоққа шығару немесе ... деп ... ... ... ... ... мен ... талап-арыздан бас тарту немесе
азаматтық талапкер мен жауапкерге бейбіт келісім жасау ... ... ... ... ... және апелляциялық, кассациялық сатылар
бойынша істі қарауға ... ... ... етуі;
- айыпталушыны және оның қорғаушысын істі қарау процесіне қадағалау
тәртібімен және жаңадан анықталған мән-жайлар бойынша жіберу;
- ... ... ... істі ... ... ... ... айыптау тарабының мүдделерін білдіру.
Сонымен, бәсекелестік қағидасының заң жүзінде орнықтырылуы қолданылып
жүрген ҚІЖК қабылданғанға дейін орын алып ... ... ... ... сайыскерлігінің мына элементтері ажыратылып келген еді:
айыптауды соттан ... ... мен ... іс ... ... ... ... іс жүргізудегі тең құқықтылығы; соттың
тараптар жөніндегі дербес жағдайы.
Айыптауды соттан бөлектеу. 70-ші жылдар ... ... ... ... ... Я.О.Мотовиловкердің бейнелеп айтуынша, «айыптау мен
сот төрелігі ... ара ... ... ... осылайша саралануы мынадан байқалады:
а) Конституцияның 75-бабында көзделгендерден басқа ешбір өзге орган,
лауазымды ... өзге адам сот ... ... ... ... ... екенінің конституциялық жолмен белгіленуінен;
ә) сот төрелігін тек соттың ғана жүзеге асыруы қағидасының ықпалынан
(ҚІЖК 11-бабы);
б) мемлекеттік айыптауды прокурордың ... ... ... ... сотқа прокурордың беруінен (ҚІЖК-нің 284-бабы);
г) егер істі сотта қарауға мемлекеттік айыптаушы қатысса, ... ... ... ... ... процесс құрудың инквизициялық негізінен бас тартудан
Айыптауды соттан бөлудің маңызы:
- іс бойынша ақиқатты ... ... ... ... іс үшін маңызы бар барлық мән-жайларды анықтауда сыңаржақтылыққа
жол бермеу;
- соттың істі әділ ... үшін ... ... ... ... ... өзі соттың ақтау үкімін шығарумен ... ... ... ... қоямын деп қауіптенуіне жол
бермейді деп әділ санайды);
- бәсекелесуші жақтар арасында психологиялық ... ... ... ... ... аса ... элементі
ретінде, соттан бөлу сот әділдігінің мақсаттарына ... ... ... табылады. Осы элементтің бәсекелестік шегіндегі маңызы туралы айта
келіп, ... ... деп атап ... ... мен ... ... ретінде бөлектеу, оларды сот қызметінен бөліп шығару ... ... ... Бұл ... алып ... ... және жұмыс істеп тұрған негіз күйрейді."
Сонымен бірге айыптауды сот ... ... мәні ... сияқты
элементсіз сыңаржақты болады. Айыптау бар ... ... ... ... ... ... ... процесте айыптауға
бейімділік басым болады да, оның өзі сот ... ... ... ... ... ... функциялардың қиылыспайтыны туралы
айтқан кезде айыптау мен қорғаудың арасалмағын ескеру ... ...... ... көзқарас күресі, бәсекесі. Айыптау мен
қорғау процесте бір-біріне қарама-қарсы болады. Осы қарама-қарсылыққа баға
беріп, іс бойынша ... ... сот ... ... мен ... ... ретіндегі іс жүргізушілік жағдайы.
Сайыскерлік – қарама-қарсы мүдделер тартысы. Сол мүдделерді білдіретін және
сот алдында қорғайтын тараптар. ... ... ... ... ... ізге түсу ... ... тағылған айыптан қорғану мүддесін
көздейтін ... ... ... ... ... ... ... келген зиянды өтеттіру жөніндегі өз құқығын
қорғайтын жәбірленуші мен азаматтық ... ... ... ... мен ... бір ... үйлесім таппаған жағдайдағы азаматтық
жауапкер мен оның өкілі.
ҚІЖК-де процеске қатысушы бұлар тараптар деп тура ... ... бұл ұғым ... мен ... ... ... олардың іс
жүргізушілік мәнінен орынды түрде туындайды.
Тараптардың іс жүргізудегі тең құқықтығы. Процесте бәсекелестікке
тиімді ... ... үшін ... тең ... беру ... Бұл
қағиданың бұзылуы белгілі бір жаққа ауытқуға (жазалау құқығын ақтаусыз
қатайтуға немесе тым ... ... ... ... ... мазмұны кеңейте түсінік беруге жатпайды. Тең құқықтық сот
ісіне қатысушының қылмыстық іс ... ... ... ... емес.
Айыпталушы мен жәбірленушінің, прокурор мен қорғаушының және тағы басқа
статустарындағы айырмашылық ... ... ... ... өзі ... ... іс ... тең құқықтығы жоқ екенін және болуы
мүмкін емес екендігін білдіреді. Олардың іс жүзіндегі тең ... ... ... ... олар ... ... мақсаттардың және
міндеттердің айырмашылықтарынан туындайды.
Тараптардың бәсекелестігіне қатысты олардың тең құқықтығы – істе ... ... үшін ... заң ... іс ... ... басқа еш нәрсе де ... Тең ... ... ... ... өз ... ... ... заң ... ... өз ... ... ісінде тең
құқықтар бере алады. Бірақ ол ... заң ... ... ... ... де ... ... айтыста екінші жақтың емес, бірінші жақтың
айтқаны ақ екенін дәлелдеу міндетін жүктей алмайды және жүктемейді ... тең ... ... ... ... ... нақты
нұсқаулармен қамтамасыз етілген, онда айыпталушы, сотталушы, ... мен оның ... ... ... ... ... және ... өкілдері соттың істі қарауы кезінде дәлелдер келтіру,
дәлелдерді зерттеуге қатысу және өтініштер айту ... ... ... деп ... ... ... белсенді, дербес жағдайы. Істі нақтылай шешу
сот алдына ... мен ... ... орнын соттың объективті
мүмкіндігі шегінде толтыру, егер ақиқатты анықтау үшін қажет ... ... ... ... ... алдыру және бағалау міндетін қояды. Мұны сот
тараптар жөнінде белсенді рөл атқарған жағдайда ғана жүзеге асыруға ... ... сот ... ... ... байланысты емес және сотқа
дейінгі кезеңдерде жиналған дәлелдер жиынтығымен шектелмеген, процесте
соттың тараптар ... ... ... ... ... айқындалады.
Сөйтіп, процестегі бәсекелестіктің қаралған элементтері генетикалық
тұрғыдан, ... іс ... ... ... бүкіл жүйесі тұрғысынан
өзара байланысты және талдау жасалып ... ... ... түсінудің
кілті болып табылады.
Сот өндірісіндегі тараптардың тең құқықтылығы мен сайыскерлігі істерді
сот талқылауы кезінде сот мәжілісінде ... ... ... оны ... іс ... ... ... заңды, дәлелді үкім шығару үшін заңмен
қарастырылған ... ... ... ... ... ... ... өз
құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін процеске қатысушылардың тең
мүмкіндіктерге ие ... ... ... тең ... мен
сайыскерлігі қағидасы азаматтардың конституциялық теңдігімен қамтамасыз
етіледі.
Процестегі сайыскерлік шындықты ... үшін іс ... ... ... ... ... қарастырады. Сот істі әділ шешу үшін жауап
береді. Тараптар сот алдында өз ... ... үшін ... құқықтарды иеленеді. Сот талқылауының сайыскерлік құрылымында
сот тараптарға ... ... ... ... ... үшін ... ... қамтамасыз етуге міндетті, ол тараптар әрекеттерінің
заңдылығына қадағалау жүргізе отырып, істі ... ... ... ... / 7 /.
С.
Тараптардың тең құқылығы заң бойынша ... ... ... ... оны қорғауға тең мүмкіндіктерінің барлығын ... ... ... ... ... бере ... заң екінші тарапқа да
нақ осындай құқық береді және оларға тең дәрежеде ... ... ... 5, 6 ... сәйкес, сот қылмыстық қудалау
органына жатпайды, айыптаушы немесе қорғаушы ... ... ... ... ... ... да болмасын мүддені қолдамайды. Объективтілік
пен бейтараптылықты сақтай ... сот ... ... ... мен өздеріне берілген құқықтарын іске асыруына қажетті
жағдайларды жасауы тиіс / 8 /.С.
Заң сотты процеске ... ... ... алып ... және ... айыптаушы мен қорғаушы пікірлерінен басқа, қандай да болмасын
ықпал етуге жол берілмейді. ... ... мен ... іс ... заңға негізделген және сайысушылық бастамаларына арналған, яғни,
сотты сол не өзге шешімге иліктіре ... ... ... ... ... құру – істің жағдайларын толық және жан-жақты
зерттеуге, ... ... ... ... ... мен ... ... / 10 /. С.
ІІ-ТАРАУ. ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ҚҰҚЫҚТЫЛЫҒЫ МЕН САЙЫСКЕРЛІГІ ҚАҒИДАСЫНЫҢ МАЗМҰНЫН
ҚҰРАЙТЫН ҚЫЛМЫСТЫҚ ПРОЦЕСТІҢ ФУНКЦИЯЛАРЫ
1. Айыптау ... және ... ... ... ... процестегі құқықтарының жүзеге асырылуы тараптардың
тең құқықтылығы және ... ... ... байланысты екені мәлім
болды. Айыптаушы құқықтары мен оны қорғау ... осы ... іс ... ... ... көрініс табады. Жалпы, қылмыстық
процестегі тұлғаның құқықтары процестің барлық сатыларында тиісті деңгейде
жүзеге ... ... ... мен сот ... ... ... ... процестің маңызды сұрақтарының қатарына ... ... ... ... байланысты істі сәтті
тергеу мен дұрыс үкім шығарудың жағдайлары қамтамасыз етіледі.
Алдын ала тергеу мен сот ... ... мен ... бірдей:
шындықты табу, қылмыс жасаған тұлғаны ... және ... ... ... ... жол ... ... ала тергеу де, сот тергеуі де
шындыққа қол жеткізу қажет. Бірақ іс бойынша бір шындық қана бар. ... ... іс ... объективті шындықты табу үшін жеткілікті ... мен ... бар. ... ... мен ... ... ақиқаты –
шын мәнінде ақиқат па жоқ па – оны тек сот ... ... ... ... үшін айыпталушының кінәлі
екендігіне көз жеткізу қажет. Алдын ала тергеуде шындықты ашып ... ... ... бар, алайда соттың іс бойынша ... ... ... ... ... ... бар сот ... жариялылығы,
тікелейлілігі, бәсекелестігі.
Алдын ала тергеудің ешқандай қорытындылары сот үшін міндетті емес.
Алдын-ала тергеуде ... ... ... ... ... ... ... тексеріліп, бағаланады. Сондықтан қорғаушы
сотта алдын-ала ... ... ... ... бар.
Тергеушінің қорытындысындағы күмәнді, шындыққа жанаспайтын мәліметтерінің
барлығы – қорғаушымен дауланып, айыпты ... ... ... ... жеңілдететін мән-жайлар анықталады. Қылмыстық сот ... ... ... ... қатысу мәселелерін де шешуге тиіс
болады. Осыған байланысты алдын ала тергеуге ... ... ... ... ... ... алдын-ала тергеуге қатысуға айыпталушыға
айып тағылған сәттен бастап жіберіледі. Қорғаушының тергеу әрекеттерін
жүргізу ... ... ... үлкейту қажет. Адвокаттар қылмыстық істерді
тергеудің дұрыстығын қамтамасыз етуде және ... ... ... ... ... ... пен сот әділдігін қамтамасыз етеді.
Қорғаушы сезіктінің, айыпталушының ... ... ... ... ... жағдайларды анықтау мақсатында барлық заңды
құралдар мен қорғау тәсілдерін пайлануға және ... ... ... ... міндетті.
Қорғаушы іске қатысуға рұқсат етілген сәттен ... ... ... ... саны мен ... ... оңаша және құпия
жолығуға; айып тағылған кезде қатысуға, сезіктіден немесе айыпталушыдан
жауап алу ... ... ... өз өтініші бойынша жүргізілетін
тергеу әрекеттеріне қатысуға; қарсылықтар білдіруге, ... ... ... ... тергеу аяқталғаннан кейін істің ... ... ... ... кез ... сатыдағы сотта істі
алдын-ала тыңдауға, іс жүргізу құжаттарының көшірмелерін ... ... ... іс ... ... ... ... қарсылық білдіруге,
заңға қайшы келмейтін кез ... ... ... мен ... ... ... ... жүргізуге қатысушы қорғаушы ... ... ... алынып отырған адамдарға сұрақтар қоюға
құқылы. Қорғаушының өзінің қорғауындағы адамның мүдделеріне қарсы қандай ... ... ... қорғаудағы адамның айқындамасына қарамастан оның
қылмысқа қатысын және оны ... ... ... ... ... ... туралы мәлімдеуге, заңгерлік көмекті
жүзеге асыруына байланысты өзіне белгілі болған мәліметтерді жариялауға
құқығы ... мен ...... байланысты екі құқықтық ... ... ... анықтайтын маңызды түсініктер. "Айыптау"
терминінің заңдағы, теориядағы, тәжірибедегі ... ... ... ... ... деп тұлғаны айыпталушы ... ... ... ... ... ... қорытындысында, үкімде көрініс
тапқан кінәлілік туралы ... ... – ең ... және ... ... процессуалдық құбылыстардың
бірі. Ол қылмыстық сот өндірісінің пайда болуына әсер етті, ... ... ... бір ... ... ... жасағаны үшін кінәсін анықтау
үшін қажет болған және айыптауды жүзеге асыру процесінде дамып отырған.
Айыптау – оның нысаны мен ... ... ... сот өндірісінің
қажетті элементі, атрибуты. Дегенмен оның заңи мазмұны барлық жерде бірдей
болмаған. Мәселен, инквизициялық іздестіру процесінде ...... жоқ ... ... ... ... оның жауаптылығының шегі
анықталмаған және сот үкімі іс бойынша тергеу жүргізу барысында ... ... қана ... Ал, айыптаудың құқықтық ... ... ... арта ... ... айыптау бүкіл қылмыстық
істің қозғаушы күші бола ... сот ... ... ... ... ... / 9 ... қатар заңи мағынадағы айыптау қылмыстық жауаптылықтан
туындайды. Бұған ... ... ... үшін ... ... ала ... бастап-ақ іс жүзінде қылмыстық жауаптылыққа тартылады. Қылмыстық
жуаптылықтың жүзеге асырылу сәті ... ... ... ... Іс бойынша айыптауды дайындау – айыпталушының ... ... ... ... ... ... Өзінде қылмыс
құрамының белгілері бар әрекеттің өзі потенциалды ... ... үшін ... ... ... іс бойынша айыптауды қалыптастыру
жауаптылықты жүзеге асыру бастамасын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... сот өндірісінде ресми органдармен
рәсімделетін айыптауда орын алған қылмыс нақты ... оның ... заңи ... процессуалдық көрінісі болуы тиіс.
Айыптау – қоғамның объективтік қажеттіліктеріне қызмет етуге арналған,
қоғамдық құбылыс ретінде қарастырылады. Ол ... мен ... ... бағынбауы қажет. Айыптаудың объективтік шындыққа
қаншалықты сәйкес келіп, қылмыстық әрекеттің ... ... ... ... сипаттауына қатысты қандай да бір адамды ... ... ... мен ... ... ... ... айыпты қалыптастыру және қылмыстық жауаптылықты жүзеге
асырудың басталуы айыпталушыны ... деп тану үшін ... ... ... және іс бойынша жауаптылыққа тартылуы тиіс тұлғаның
объективтік-құқықтық жағдайы іс мәні бойынша сот талқылауында қаралғаннан
кейін ғана ... ... осы ... ... және ... ... теңдік белгісін қою әлі ерте.
«Іс сотпен толығымен қаралғанға дейін, айыпталушыға қарсы жиналған
дәлелдемелер ... ауыр ... ол әлі ... деп ... деп М.С. Строгович айтып кеткен.
Соттың айыптау үкімі ... ... ... адам ... ... ... дұрыстығына күмән келтіруге, аллдын ала ... ... ... ... қарама-қайшы пікірлер, яғни, заңда
көрсетілген әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, айыпталушының кінәсіздігі
туралы ... ... ... ... ... айып тағудан кейін орын
алатын барлық процессуалдық ... өз ... ... ... ... көрсетіп кеткендей, «айыпталушының кінәсін дәлелдеу – оны кінәлі деп
тануды білдірмейді; ... ... ... ... деп тануға тек
сот құзіретті». Бұл ережені сақтамау – ... ... ... мен заңи мүдделерінің шектелуіне әкеп соғады / 10 ... ... ... ... ... ... маңызға ие, себебі, олар зерттеп
отырған құбылысты тереңірек түсінуге, олардың ішкі объективтік қасиеттерін
танып, спецификалық белгілерін анықтауға көмектеседі. Алайда ... ... ... мен ... үшін ... ұғымының маңызы ерекше,
себебі мұнда бірқатар сұрақтардың кешенін шешуге әсер ... ... ... ... ... ... бірі туралы сөз қозғалады.
«Айыптау ұғымының логикалық мәні ең алдымен ... бір ... ... ... ... ... – бұл ... бір
тұлғаға қатысты қандай да бір әрекеттерді қолдануды, қоғамда қабылданған
жүріс-тұрыс нормаларын ... үшін оның ... ... ... сот өндірісінде қоғамға қауіпті әрекеттердің бірі – қылмыс туралы
сөз қозғалатындықтан, мұнда айыптау деп ең ... ... ... ... ... оның ... жауаптылығын белгілеуге
бағытталған заңға негізделген процессуалдық әрекет. Бұл – процессуалдық
мағынадағы айыптау. Ол ... ... ... ... ... және
нақты айқындалған құқықтық бастауларға негізделетін белгілі ... ... Бұл ... ... ашатын белгілер келесідей:
- аталған, қызмет ресми сипатта болады;
- арнаулы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... процессуалдық әрекеттер мен қатынастардан
құралады;
- ол жеке ... ... ... ... ... ... ... жүргізілуіне мүмкіндік
берілмейді.
Процессуалдық мағынадағы ... ... ... ... деген сұрақ туындауы мүмкін. Ең алдымен бұл ... ... ... ... 62-бабына сәйкес, прокурор - өз құзіреті
шегінде жедел іздестіру қызметінің, ... ... және ... ... ... ... ... процестің барлық
сатыларында қылмыстық ізге түсуді өз ... ... ... ... ... ... айыпталушының әрекеттерін дұрыс бағалауға, қылмыс ... ... оған ... ... ... ... етуге
бағытталған прокурордың белсенді әрекеттерін қарастырады. Атап ... ... ... ... ... және оған ... айып
жөнінде тергеушіге нұсқаулар беруге құқылы; ол іс ... ... ... және қажет болған жағдайда оған тиісіті өзгертулер
енгізеді; заң талаптары мен ... ішкі ... ... ала ... ... ... айыпты қолдайды. Прокурордың осы және өзге ... ... ... ... ... ажырамас бөлігі
болып табылады. Сонымен қатар белгілі бір ... ... ... ... ... ... нәтижесінде моральдық дене немесе мүліктік залал
келтірілген жәбірленуші, азаматтық талапкер болып ... Бұл ... ... мен ... әр ... ... олар үшін ортақ ...... ... түрде қылмыстық жауаптылыққа тартылатын белгілі бір
тұлғаға қатысты орын алады. Айыпталушыға процессуалдық ... ... оған ... айып ... ... ... үшін ... жағдайлар
ұсынылады. Бұл құқықтарды бұзу, ... ... ... ... ... емес, үстіртін зерттеу заңмен қудаланады және сот
үкімінің күшін жою ... бірі ... ... ... ... ... айыптаудың нысандары мен әдістері алуан түрлі болуы
мүмкін: мәселен, алдын ала ... ... ол ... айып ... ... қалыптастырудан, ал сот талқылауында айыпты қолдаудан
көрініс табады.
Сонымен ... ... ... деп ... ... ... қол жеткізу үшін кінәліге тағылған айыпты дәлеледеу және оны
әшкерелеу бойынша құзіретті органдар мен ... ... ... ... ... / 11 ... – құқықтық мағынадағы айыптау ұғымына қатысты ... ... ... жоқ. ... ... бұл ... қылмыс жасағаны үшін кінәлілігі туралы айыптау тезисін
енгізеді. Мұндай тұжырым толық және ... ... айып ... оны сотта
дәлелдеу және қарау туралы айта отырып, заң шығарушы бір тұлғаның кінәсі
туралы екінші ... ... ... ... айыпталушының жасаған
қоғамға қауіпті әрекетінен көрініс тапқан ... ... ... ... ... шынайылықты, объективтілікті қамтуы тиіс. ... ... ... ... ... онда ол үкім ... негіз
болады.
Кейбір авторлар айыптау ұғымына тергеу және сот органының айыпталушының
тағдыры туралы қорытындыларды енгізеді.
Мәселен, П.М. ... пен Ю.Г. ... ... бойынша, «айыптау»
ұғымына жатқызылатын үш шешімнің түрін атап ... ... ... ... ... – бұл тергеу органының тұлғаны айып тағушы ретінде жауапқа
тарту, оған айып тағу және ... ... ... қажеттілігі туралы
шешімдері айыптаудың негізгі бөлігі болып табылады. Айыпталушыны сотқа ... ... ... ... беру ... туралы өз қорытындысын
жасайды. Ал сот ... ... ... ... ... ... белгілі бір жаза шарасын қолдану туралы ... ... ... жағдайда сот өз қорытындысын үкім нысанында рәсімдейді. Айыптау
ұғымының өзіндік түсіндірмесін ... ... ... ... ... пікірі бойынша айыптау ұғымының мазмұнын құрайтын элементтер мыналар:
кінәлі тұлға, қылмыстық әрекет және іс ... ... ... 12 /.О.
Материалдық-құқықтық мағынадағы айыптау – жасалған нақты қылмыстың
фактілік, заңи белгілері мен ... ... ... ... ... ... ... айыптау әрқашанда әрбір
жеке қылмысты сипаттайды, қылмыс құрамының белгілерін анықтайды. Сонымен
материалдық-құқықтық ... ... деп ... ... қылмыс
құрамының мәнін құрайтын іс бойынша анықталған қоғамға қауіпті және құқыққа
қайшы фактілердің жиынтығын айтамыз.
Жалпы, процессуалдық функция деп ... сот ... ... ... және оның ... ... ... барлық
қылмыстық-процессуалдық қызметтің басты бағыттарын түсінеміз. ... ... мен ... ... іс ... ... емес, заңды көзделген процестің негізгі міндеттерімен анықталады.
Олар сот ... ... ... ... қорғау және істі
шешу функцияларының триадасынан көрініс табады. Қазіргі таңда ... ... ... ... ... тез және ... ... айыптан қорғану және барлық процеске қатысушылардың құқықтарын
қорғау;
- қылмыспен ... ... ... ... ... ... алдын алу және оның себептерін жою,
- азаматтарды заңды міндетті түрде орындау және сот әділеттілігі
ережелерін құрметтеу ... ... ... ... ... ... ұғымымен тығыз
байланысты. Қылмыстық жауаптылыққа тартылған сәттен бастап тұлға қорғану
құқығына ие және сәйкесінше ... ... ... асырылады. Ал қылмыстық
процесте айыптаудан қорғану жүргізіледі. Айыптаусыз ... ... айып ... ... ғана ... болады.
Қылмыстық – процессуалдық қызмет айыптау, қорғау және істі шешу сияқты
үш негізгі қылмыстық-процессуалдық функциялардың ... ... ... ... ... ... белгілі қылмыстық істе көрініс
табады. ... ... ... ... орын алған айыптау қылмыстық
процестің демократиялық негізіне қарама-қайшы келеді» / 13 /.О.
Прокурор – ... ... ... ... ... ... прокурор -тек
сот процесіндегі тарап, мемлекеттік айыптаушы болып табылады. Прокурор
тергеушінің айыптау тұжырымдарын ... ... ... ... және сот ... тек айыптау функциясын ғана жүзеге асырады.
Сот тергеуі барысында ... ... ... ... ... өз
қорытындыларын ортаға салады. Осылайша тараптардың ... ... ... ... ... ... ... функциясын белгілі бір
ақылға қонымды шекте жүргізуі тиіс. Егер айып сотта ... ... ... ... айыптаудан бас тартуға міндетті / 14 /.О.
Конституцияда "Адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен
танылғанша ол жасалған ... ... емес деп ... ... ... ... Осы норманың негізінде сот үкімінсіз ... деп ... салу ... мен ... тікелей қатысы болады. Сәйкесінше, тұлғаны
сот үкімінсіз кінәлі, ... ... деп ... ... салу қорғаудың
негізі ретінде қарастырылуы қажет. Қорғаушыны ... ... ... іске ... өте ... себебі адвокат іске неғұрлым
тез кіріссе оның көрсететін ... ... ... ... ... ... ... мен айыпталушының жағдайы
туралы сұрақтар қылмыстық іс жүргізудің ... үшін ... ... ... ... үшін де маңызды және өзекті мәселенің
бірі болып табылады.
Айыптау – мемлекет үшін өз ... ... ... ... мен ... ... ... және тергеу органдарының
фунциясы. Айыпталушы – тұлғаның кінәлілігін анықтап, оған ... ... ... үшін ... мен ... ... ... қызметі
бағытталған тұлға.
Айыптау мен айыпталушы арасындағы қатынастың негізгі ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық қудалау кезінде қолданылатын
әдістер мен шаралар
- айыпталушының өзіне ... ... ... үшін ... ... ... ... формальды қатынасты, оған заңмен
берілген процессуалдық құқықтардың ... ... ... ... органдары мен сотқа қойылады. ... ... ... ... тек ... қарсы жинауға,
айыпталушының пайдасына айтылған тұжырымдарды ... жол ... ... ... нақты мән-жайлары жөнінде шындыққа сай емес ... ... қате ... ... ... ... шығарылуына,
нәтижесінде қылмыстылықпен күрестің төмендеуіне әкеп ... ... ... ... жағдайларды ескеруі қажет.
1. Қылмыскерлер мен қылмыстарды қудалау мен әшкерелеуде ... ... ... ... ... ... объективтілікті ұстану
3. Өз қызметін жоғары сапалы деңгейде жүзеге асыру
Бұл шарттар алдын-ала тергеуді дұрыс жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... де туындайды:
- айыпталушы әзірге кінәлі емес, оның кінәлілігі нақты дәлелдемелермен
бекітілуі қажет;
- тұлғаның кінәлілігін дәлелдеу міндеті айыптау органдарына жүктеледі;
айыпталушы өз ... ... ... ... ... ... ... біржақтылыққа жол берілмейді,
айыпталушыны қорғайтын және айыптайтын дәлелдемелерді мұқият жинап,
тексерумен қоса қылмысты қудалауды ... ... ... ... – істің барлық мән-жайларын жан-жақты, толық және ... ... ... ішкі ... ... ... ... негізінде ғана тағылады. Сондықтан кінәлілігі
күмән тудырған тұлғаға айып тағу ... және ... жат ... еді. Кейде
тергеуші мен сот өз қорытындыларын айыпталушының тексерілмеген жауаптарының
негізінде шығарады. ... ... ... қателер" жөнінде емес,
тергеу және соттың ... ... және ... ... ... ... әңгіме қозғау қажет.
Айыпталушы әзірге кінәлі емес. Тергеушінің оның ... ...... ... пайда болған. Тергеуші тұлғаның кінәлілігі
туралы қорытындыға істі заңға сәйкес тергеп, тұлғаның құқықтары мен ... ... ... заңды әдістерді толық, жан-жақты, объективті
зерттеу арқылы қол жеткізуі тиіс.
Айыпталушыға берілетін ...... сот ...... ... сотталып кетпеуін, ал кінәлінің тиісті жазаға
тартылуын қамтамасыз етеді. ҚР ... ... ... ... құқықтары төмендегідей:
1. Айыпталушы өзінің не үшін айыпталғандығын білуге құқылы. Бұл құқықты
жүзеге асырудың кепілі – айып ... ... ... ... ... ... сәйкес тергеуші айыпталушы ретінде қылмыстық іске тарту
туралы негізделген қаулы шығарады.
2. Айыпталушы ... ... айып ... ... мен ... ... беруден бас тартуға құқылы; түсінік беруден бас тартқаны үшін
айыпталушы жауаптылыққа тартылмайды. Қорқыту арқылы алынған түсініктер
дәлелдеме ... ... ... ... ... құқылы
4. Айыпталушы өз ісін істің соңына мүдделі емес тұлғамен тергеуін талап
етуге құқылы. Бұл құқықтың процессуалдық ...... ... ... ... табылады.
5. Айыпталушы тергеушінің іс-әпекеттеріне прокурорға шағым беруге құқылы
6. Айыпталушы ақтамайтын негіздер ... істі ... ... ... ... ... аяқталғаннан кейін істің барлық материалдарымен
танысуға ... ... ... ... ... тергеу
материалдарымен таныстыруға және олардың құқықтарын түсіндіруге
міндетті. Мұндай ... ... ... ... ... ... бір ... болып саналады. Айыпталушы мен оның қорғаушысының
іс-материалдарымен таныс болуы, заң ... ... ... ... ... ... ... анықтауға көмек береді.
8. Сот талқылауында сотталушы іс бойынша барлық дәлелдемелерді зерттеуге
қатысуды және куә, сарапшыға ... ... ... ... ... сот ... шағымдануға құқылы
Осы және өзге де заңмен берілген құқытарды ... ... ... ең ... сот ... ... демократиялық қағидалар танылады.
Сот төрелігін барлық азаматтың заң мен сот ... ... ... құқықтылығы мен бәсекелестік, жариялылық, заңдылық ... ... ... – сот ... ... ... болып саналады.
Жалпы алдын ала тергеудің материалдары сот ... ... ... ғана ... олар еш уақытта сот ... ... ... ... ... Сот ... негізіне
тек сот тергеуінің мәліметтері алынады, ал алдын-ала тергеудің мәліметтері
процестің тікелейлігі, бәсекелестігі қағидаларына сәйкес сот ... ... ... ... ... ... табуды және орын алуы мүмкін қателерді жоюды
жоғарғы деңгейде қамтамасыз ... ... ... ... ... тікелей қабылдау және ауызша талдау
- істің барлық мән-жайларын сайыскерлік ... ... ... , ... да позициясынан зерттеу
- әрбір фактіні, дәлелдемелерді ... ... сот ... ... ... барлығы адвокаттың айыпталушыны жоғары деңгейде қорғаудың барлық
заңды әдістерін қолдану, сотталушыны ақтайтын немесе кінәсін жеңілдететін
барлық мән-жайларды ... ... ... дәлелдемелер мен
тұжырымдар ұсыну үшін көп мүмкіндіктер береді. (13)
Соңғы уақытта процессуалдық ... ... ... және ... ... ... ... өз заңды мүдделерін қорғауға
мүмкіндіктерін ... көп ... ... ... Бұл түсінікті жағдай,
себебі, қылмыстық іс бойынша жүргізілген ... ... оған ... ... жүргізілген тұлғаға өз мүдделерін қорғау мүмкіндігі
қандай деңгейде ... ... ... Тергеу органына осы
құқықты қолданудың іс жүзіндегі мүмкіндігін ұсыну міндеті ... ... ... сот ... ... тек ... ғана емес,
ақтайтын да дәлелдемелер жинау міндетіне ие.
2. Қорғау ... ... ... ... ... – бұл айыптың немесе оның бір ... ... ... ... жеңілдетуге, өндірілуі тиіс залалдың мөлшерін
азайтуға бағытталған қызмет. Қорғау – бұл айыптауға қарама-қайшы болатын
айқындамаларн шын мәнінде де, ... мен ... ... ... ... ғана қорғауға әсер ... өз ... ... ... ықпал етеді.
Тұлғаға қатысты қылмыстық қудалаудың салдары – айыптау,сотқа беру,
жазаға тарту болуы мүмкін. Қорғаудың ... – осы ... ... ... ... ... сезік немесе айыптың шынайылығымен күмән
келтіретін, белгілі бір тұлғаға қатысты қылмыстық ... ... ... ... ... мүмкіндігін қиындататын немесе жоятын болжамдар
болып табылады. Қорғау – қылмыстық процеске тән құбылыс ... ... ... ... ... ... қылмыстық сот өндірісінің
міндеттерін орындауға қызмет етуі тиіс. Сәйкесінше, ...... ... ... ... құжаттар ұсыну жолымен қалыптаса алмайды.
Қорғау – қылмыстық процестің құрамдас бөлігі ... ол ... және ... ... ... ... тиіс.
Тұлғаның құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету – ... ... ... ... ... ... азаматтарды, оның
ішінде айыпталушыны процессуалдық құқықтарымен ... ... ... ... ... ... сол сияқты бүкіл процестің ... ... ...... ... ... кінәсінің
дәлелденгендігі туралы маңызды процессуалдық талапты қатаң сақтау болып
табылады. Тергеудің ... ... ... ... ... және жан-жақты зерттемей қол жеткізу мүмкін емес. ... ... ... ... ... қамтамасыз ету кепілдерінің бірі / 6
/.О.П.
ҚР Конституциясының 13-бабының 3-бөлігінде және ҚР ... ... ... ... заң ... ... ... бар", "Айыпталушы заңға
қайшы келмейтін барлық ... ... ... ... ... Айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету конституциялық
қағида болып табылады және шындықты ... ... ... ... ... кепілі ретінде қылмыстық сот ... ... ... ... ... Айыпталушының құқықтарын қамтамасыз ету,
бұл құқықтарды кеңейту және оның ... ... ... және оның тиімділігін арттыруда үлкен рөл ... Осы ... ... ... ... ... ... кінәлі
екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанша ол жасаған қылмысқа
кінәлі емес деп ... ... ... ... ... ... ... қағидасының негізі.
Іс бойынша жиналған айыпталушыны әшкерелейтін дәлелдемелер тергеуші
мен прокурорға қаншалықты ... ... ... ... есептелетін барлық мүмкін болатын дәлелдемелер міндетті түрде
жиналып тексерілуі қажет. Айыпталушыны ... ... оның ... ... ... мұқият зерттелуі тиіс. Бұдан шығатыны,
тергеу тәжірибесінен айыпталушыға қатысты жағымсыз қатынасты, айыпталушыға
істің мән-жайлары мен ... ... ... ... ... ... талаптарға қайшы келетін кез келген әдіс-тәсілдерді қолданудан, әр
түрлі "тергеу қулықтарын" және ... ... ... ... одан ... ... ... бағытталған әрекеттерден
бас тарту керек. Айыпталушы-қылмыс жасады деп айып ... ... ал ... ... ол ... ... ма, жоқ па-оны тек сот өз үкімі
арқылы шешуге өкілетті. Құқық қолдану қызметінде қылмыстық ... ... ... ... ... мен бостандықтарының қорғалуына ... ... ... бірі – ... айыпталушының қорғану құқығын
қамтамасыз ету. Бұл ... ... ... ... принциптердің
құрамдас бөлігіне кіреді. Мәселен, заңдылық, жариялылық, ... ... ... ... ... ... сақтаумен
бірге қызмет жасауы арқылы сот төрелігін ... ... әсер ... ... ... ... ету қағидасының өзіндік маңызы бар.
Олардың ішіндегі ең бастысы, ол қылмыстық іс ... ... ... сипаттайды. Бұл – қорғау функциясы. қылмыстық іс жүргізуде
қорғау функциясы ... ... ... ... мен жеңілдетуге бағытталады.
Егер айыптау функциясы ... ... ... ... онда қорғау функциясы айыпты ... ... ... ... / 10 ... ... процесс барысында өзін қорғау үшін процессуалдық
құқықтар мен әдіс-тәсілдерді қолданады. ... ... ... ... ... ... ... деңгейін төмендетуге және айыпталушының
заңды мүдделерін қорғауға бағытталған, заңмен ... ... ... ... ... мен ... ... білдіре
отырып, объективтік шындықты анықтауға және сот төрелігі алдында тұрған
міндеттерді орындауға бағытталған қорғаушының қызметі ... ... ... ... ... ... ... атап
кетуге болады: өзінің не үшін айыпталғандығын білуге және өзін ... ... ... ... көшірмесін алуға, өзіне тағылған айып бойынша
түсініктеме мен айғақ беруге, айғақ беруден бас ... ... ... пен ... ... ... аяқталғаннан кейін істің барлық
материалдарымен танысуға және одан кез келген мәліметті көшіріп ... ... ... және оның ... ... ... прокурордың, тергеушінің және анықтаушының іс-әрекеті мен
шешіміне шағым беруге, ақтамайтын ... ... істі ... ... жария сөз талқылауын талап етуге, ақырғы сөз құқығына да құқығы
бар. Айыпталушының қорғаушының көмегін пайдалануға құқығы ... ... үкім ... ... ... ... бастап
тоқтатылып қалмайды. Үкім заңды күшіне ... ... де ... ... ... мән-жайлар бойынша істі қарау сатысында да оның
бірқатар құқықтары болады.
Қорғану құқығының мазмұны өте кең, ол ... ... ... қамтиды. Жекелеген сатыларда қорғау тек айыпталушымен ғана ... ... де ... асырылады. Тергеуші, прокурор және судья сот
әділдігінің мәніне сәйкес объективті және тәуелсіз ... ... істі ... ... қарауы қажет. Бірақ оларды қорғау функциясын жүзеге асырады
деп айтуға болмайды.
Өзін қорғау құқығы – ... ... және оның ... ... ... ... құқық болып табылады. Сондықтан қорғану
құқығын қорғау ұғымын анықтайтын қызметті жүзеге асыратын субъектіден бөліп
қарастыруға ... іске ... ... ... ... орынды алады.
Айыпталушы мен қорғаушы қорғау ұғымына кіретін қызметті жүзеге ... ... ... ... ... жағдайларының ерекшеліктеріне
қарамай, бұл екеуінің де ... ... ... ... Қорғаушының
алдында сот әділдігін жүзеге асыруға көмек беру міндеті тұрса, сотталушыға
ондай міндет жүктелмейді. ... ... ... ... ... және оның ... қозғалысқа келтіреді, олардың
тиісті дәрежеде жүзеге асырылуына ықпал етеді. Қорғаушының ... ... ... ... ... ... туындайды.
Сайыскерлік қағидасы мен қорғаушының іске ... ... ... екендігіне күмән жоқ. Барлық жағдайда да бұл екеуі бір-бірін
толықтырып отырады: сайыскерлік орын алған ... ... ... ... ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау жолымен
сот әділдігін жүзеге асыруға қатысады. Процеске қатыса ... ... ... ... оның ... жеңілдететін мән-жайларды
анықтауға ұмтылады. Аталған қызметтің үлкен қоғамдық маңызы бар.
Қорғаушы процеске тарап ... ... ... ... ... келесі белгілерден қалыптасады:
• тарап – белгіленген тәртіпте сот алдында өз ... ... ... ... ... ... табылады.
• іске қатысушы тарап белгілі бір мүддені көздейді. Прокурор мен
қорғаушы жеке немесе ... ... ... ... ... ... ... мүддені қолдайды.
• тарап – процесте көптеген процессуалдық құқықтарды иеленеді. Тараптар
процеске белсенді түрде қатысуы қажет және осы ... ... ... болған жағдайда ғана жүзеге асырылады. Тарап
құқықтарының көлеміне көңіл ... бұл ... атап ... бір ... ... ... ... Қандай көлемде болмасын, қатысушы
тараптардың құқықтары тең ... ... / 1 ... ... құқығы бар екендігін анықтай ... ... ... екі ... баса ... ...... сот
өндірісіндегі айыпталушы тергеу және сот ... ... ... ... ... көп ... ... мен міндеттердің субъектісі; екіншісі – тұлғаға айып тағу фактісі
айып тағылған тұлғаның ... ... ... ... ... азаматтардың қылмыстық жауаптылыққа негізсіз ... ... ... ... ... жазаланбай қалуына бейжай қарай алмайды.
А.Л.Цыпкин атап кеткендей, «Айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз
ету қағидасы айыпталушының өзін қорғау ... ... ... себебі,
айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидасына айыпталушыға заңмен
ұсынылған құқықтардан басқа, істі ... шешу және ... ... ... ... ... құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз
ету жөніндегі процеске ... ... ... де ... / 2 /.З.
Айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидасының мазмұны қандай
да бір нақты ... ... ... ... ... деп өзіне
тағылған айыптан жеке өзі немесе қорғаушының көмегімен қорғануға мүмкіндік
беретін процессуалдық құқықтардың ... ... ... ... ... және көп ... мазмұны сот, тергеу және ... ... ... жағдайын анықтайтын барлық
нормаларды қатаң сақтауды ... ... ... ... ... ету ... қылмыстық сот өндірісінің тағы бір демократиялық
бастауы – кінәсіздік презумпциясымен тығыз байланысты. ... ... және ... ... бірі ... аталған қағида мынаны
бекітеді:
- қылмыс жасады деп айыпталған адамның кінәсі алдын ала тергеу ... ... ... дәлелденуге жатады;
- сот, прокурор, тергеуші және анықтама жүргізген тұлға дәлелдеу
міндетін айыпталушыға жүктеуге құқығы жоқ;
- айыпталушыны сотқа бере ... сот ... ... оның кінәлілігі
туралы сұрақты алдын ала шеше алмайды;
- айыптау ... ... ... ... және сот ... сотталушының кінәсі дәлелденген жағдайда ... ... ... бұл ... ... бір ... және ажырамас бірлікте болады / 3 /.З.
Сезіктінің, айыпталушының қорғану құқығын ... ету ... ... ... оған сәйкес әркімнің өзінің құқытары мен
бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық ... ... ... ... ... ... деп айып ... әрбір адам сол
ұсталған, тұтқындалған немесе айып тағылған сәттен бастап ... ... ... ... ... бұл ... ҚІЖК-нің 26-бабында көрініс тапқан.Аталған
нормаға жасалған талдау сезіктінің, ... ... ... ету ... мазмұнына төмендегі ережелерді жатқызды:
- олардың қылмыстық-процессуалдық мәртебесімен ... де, ... да ... ... теңдігі;
- сезікті не айыпталушының айыптан қорғануды жеке өзі, қорғаушының
немесе заңды өкілдің көмегімен жүзеге асыру құқығы;
- қорғануды ҚІЖК-де ... ... және ... тыйым салынбаған
әдістермен жүзеге асыру;
- сезікті не айыпталушыдан жауап алу кезінде қылмыстық ... ... ... тйым ... ... ... ... сезікті не айыпталушының жеке және
мүліктік құқықтарын қорғау үшін шаралар ... ... т.б. / ... ... ... ... – тек демократияның көрінісі ғана емес,
сот әділдігін дұрыс әрі тиімді ... ... ... ... табылады. Сот
қызметін жетілдіру қорғау функциясын ... ... ... ... ету ... одан әрі ... ... болмайды.
Тұлғаның заңды мүдделері мен ... ... ... ... ... ... айыпталушы құқықтарының процессуалдық
кепілдіктерін сақтау – сот ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді /5 /.З.
Қылмыстық-процессуалдық заңға сәйкес, сот, прокурор, тергеуші және
анықтама ... ... іс ... ... толық және объективті
зерттеу үшін заңмен қарастырылған барлық шараларды қолдануға, айыпталушыны
әшкерелейтін және ақтайтын, сонымен қатар оның ... ... ... барлық мән-жайларды анықтауға міндетті. Бұл ... ... ... ... ... құқығы жоқ. Қорқыту, қысым жасау
немесе өзге заңсыз шаралардың көмегімен ... ... ... ... ... ... қорғану құқығын қамтамасыз ету - ... ... ... ... ... заңды және дәлелді үкім шығарудың маңызды кепілі.
Сот қателіктерінің бірден-бір себебі - айыпталушының қорғану құқығын ... ... Істі ... және сот талқылауы ... ... ... ... ... және ... сотталу, қылмыстық заңды теріс
қолдану, әділетсіз жаза тағайындау мүмкіндігін жоққа шығарады.
Қорғаудың нақты ... ... – сот ... ... ... ... ... кепілі; іс бойынша шындықты анықтаудың, тұлға
құқықтары мен заңды ... ... ... шарты. Айыпталушының
қорғану құқығы тұлғаның жеке басына тиіспеушілік ... ...... ... ... ең ... және маңызды құндылықтарының
бірі. Айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидасы бұл ... ... ... қоймай, оның іс жүзінде жүзеге асырылуын қамтамасыз ететін
шараларды да ... ... ... ... ... сот, тергеуші,
прокурордың сол құқықты қамтамасыз ету ... ... ... ... ... мен ... соттың істі қарау
функциясынан бөлінуі) қатаң ... және ... бір ... ... оның ... екінші жағында болатын сот талқылауының сайыскерлік
құрылымы сот алдында өз позицияларын тең негізде қорғауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... кепілі болып
табылады / 6 /.З.
Қорғау мен қорғаушы ұғымдары бір-бірімен байланысты, ... ... ... ... қорғаушы ұғымынан кеңірек. Ол айыпталушының өзімен
тікелей немесе қорғаушы көмегімен жүзеге асырылатын ... ... ... бас ... ... бас ... ... процеске қатысуы - айыпталушының қорғану құқығы
қағидасының ... ... ... ... ... қорғау міндеті
заң талаптарынан туындайды. Айыпталушыны қорғай отырып, ... ... ... дәрежеде жүзеге асырылуына, істі әділ шешуге, қоғам мен
мемлекет мүдделерін қорғауға ықпал жасайды. ...... ... келісімі бойынша қылмыстық процеске қатысатын тұлға; оның
құқықтары мен заңды ... ... ... ақтайтын, оның
жауаптылығын болдырмайтын не жеңілдететін мән-жайларды анықтайды; оған заң
көмегін көрсетеді және сол ... сот ... ... ... ... / ... Республикасының Конституциясы азаматтарды «қорғауға және
қамқорлық жасауға» ... ... «өз ... мен ... ... бекіте отырып, құқықтық қорғау - мемлекет пен ... ... ... мен ... тану және ... ... ... мен қадір-қасиетін құрметтеуді білдіреді. Мемлекет
азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етуге ... ... ... ... сондықтан сот арқылы қорғанудың ... ... ... жалпымемлекеттік және жалпықұқықтық қағида
болып табылады.
Адам ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықсыз заң алдында тең және сот арқылы қорғануға тең құқықтарды
иеленеді». Сондықтан да азаматтардың конституциялық ... ... ... ... ... ... ... міндеттердің орындалуын
қарастыра отырып, қоғамның қажеттіліктері мемлекеттік органдардың тарапынан
адамдардың жеке ... ... ... ... ... ... туындатады. Құқық қорғау органдарына тиесілі биліктік-мәжбүрлеу
функциялары әрқашан халық игілігіне қолданыла бермейді. Сот және ... ... ... ... ... ... жеке ... қол сұғу фактілері орын алып ... ... ... ... ... кең ... берумен қатар, өз азаматтарын
негізсіз мәжбүрлеу шараларынан қорғауға объективті түрде мүдделі болады.
Демократизм мен ... ... ... ... ... ... туындаған бостандық шеңберінде мемлекеттік мәжбүрлеу
шараларын шектеуді қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... қызметінде заң бұзушылықтарға жол
беру мүмкіндігі басқа құқықтық институттармен, оның ішінде кәсіби қорғаушы
институтымен шектелуі ... ... заң ... алу ... ... ҚР ... қылмыстық ізге түсуден ... ... ... барлық азаматтардың өз бостандықтары мен мүдделерін ... ... ету ... ... ... ... ... бөліну қағидасы
қолданылады. Мұның үлкен практикалық маңызы бар, себебі ол ... ... ... ... болып табылады. Азаматтарды қорғауға және
қамқорлық жасауға кепілдік бере ... заң істі шешу ... тек ...... ... жатқызады. Айыптау функцияларын мемлекеттік
айыпты қолдайтын прокурорға, тергеу мен анықтама ... ... ... ... ... ... ... заңды өкілдері, қорғаушы,
азаматтық талапкер мен оның ... ... ... ... – заңда
белгіленген тәртіппен сезіктілер мен ... ... ... ... ... және оларға заң көмегін көрсететін адам.
Қылмыстық сот өндірісінің сайыскерлік бастамасы дәл осы ... ... ... және істі шешу функциясының айыптау, қорғау,
азаматтық талапты қолдау және оған қарсы шығу ... ... ... Сайыскерлік айыптаушыны, сотталушыны, қорғаушыны, азаматтық
талапкерді, азаматтық жауапкерді және олардың өкілдерін дәлелдемелер ұсыну,
оларды ... ... және ... беру ... тең құқықтар ұсынатын
барлық заң ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер қылмыстық сот өндірісіндегі
сайыскерліктің мәнін айқындайды. ... ... іс ... қарауға және заңды, дәлелді үкім шығаруға көмектеседі. ... ... ... ... ... ... қылмыстық процестегі
айыптау мен қорғау екі ... ... ... яғни ... күресі
негізінде өз мүдделерін қорғауды білдіреді.
Сот әділдігінің өзге демократиялық қағидаларымен қатар ... ... ... ... ... құқықтары мен
мүдделерін қорғаудың заңмен ... кез ... ... ... ... ... және ... процесті қамтамасыз етеді.
П.И.Кудрявцевтің пікірі бойынша, «кейбір авторлар сот талқылауын
айыптау және ... ... ... ... сот ... ... табу мақсатында сайыскерліксіз, даусыз, қызу
пікір талассыз объективті шындыққа қол ... ... ... ...... ретінде, қорғаушы – қорғаушы ретінде өз міндеттерін
атқару қажет» /8/.З.
Азаматтар құқықтарының мемлекет ... ... ... ... ҚР ... адам ... жоғары деңгейге көтерді. Қазір
демократиялық ... құру ... ... дүниежүзілік
өркениеттік қоғамдастықтың тең құқықты қатысушысы ретінде ... ... ... мен ... ... ... қолданыстағы заң талаптарын қатаң сақтау қажет.
Судья сот төрелігін іске асыру кезінде тәуелсіз және ... ... ғана ... ... бағынбай тәуелсіз болу тек соттардың ғана емес,
бүкіл сот жүйесінің құқыққа қайшы ... ... ... ... заңдылық, істі қарау кезінде тараптардың сайыскерлігі мен тең
құқықтылығы қағидаларымен байланысты. Барлық ... ... ... ... тыңдалмай, сот сотталушының кінәлілігі туралы
шешім ... ... Сот ... мен ... ... дәлелдерін жан-
жақты талдап, зерттеуі қажет; бұл жағдайда қорғау тарабына ... ... ... себебі кез келген ықпал ету ... ... әкеп ... ... міндеті – іс мән-жайларын сотталушыға
жағымды ... ... ... ... ... ... сайыскерлігі қағидасы ерекше мазмұнға ие болады.
Американдық адвокаттар ассоциациясының меморандумында, ... ... ... ... толық зерттелмеуіне байланысты анология
бойынша, судьяның ... ... ... ... ... маңызды
тәсілі болып табылады. Тең құқықтылық әрбір тараптың ұсынған дәлелдемелерін
толық, ... ... ... ... Бұл өз ... іс ... талдауға сотқа жеткілікті уақыт береді» - деп ... ... ... ... заңи ... ... ... объективті және тәуелсіз жүргізу құқығын ұсынады. Осылайша, судья
тәуелсіздігі – қылмыстық ... ... ... сот процесінің
тәуелсіздігі – айыпталушы мен оның қорғаушысы тәуелсіздігінің ... ... ... ... ... ... ... ала тергеу мен сот
өндірісіне кәсіби қорғаушылардың қатысуын кеңейтті.
Дегенмен тараптардың тең ... ... ... ... ... ... іс ... қорғаушы мен прокурор процестің тең
қатысушылары емес. Қылмыстық процестегі бір ... бола ... ... ... ... ... ... ықпал ету мүмкіндігінен
айырылған. Қылмыстық процестегі прокурор басымдық ... ие, ... заң мен ... ... ... ал қорғаушы қылмыскерді
"жақтап шығарады" деген ереже қалыптасқан. Егер айытаушы мен ... тең ... ... ... ... объективті сот
талқылауымен ортақ белгісі жоқ айыптау ... ... орын ... ... өз ... адамды ақтайтын не кінәсін төмендететін
айғақтарды ұсыну бойынша ... ... ... кеңейген.
Қолданыстағы қылмыстық іс жүргізу заңына сәйкес, ... ... ... оны ... ... ... дәлелдемелер жинау
бойынша ұсынылған кең өкілеттіктерді ескере отырып, қорғаушының "ақтау"
актісін ұсыну құқығы ... ... ... жөн. ... ... ... қорытындысы үшін қарастырылған процедураларды сақтау арқылы сотпен
қарастырылуы тиіс. Бұл жағдайда қылмыстық істі қарау барысында ... беру ... ... ... ... мен қорғау бойынша оның көптеген құқықтары
айыпталушының қорғану құқығын ... және ... ... ... ... ... сот ... қорғаушы құқықтарын кеңейту ... ... ... ... ... ... ... және сот
органдарында азаматтардың құқықтары мен заңды ... ... ... ... мен тең ... ... ... өндірісіне қатысу;
- заң көмегін көрсетуге қажетті мәліметтерді жинау, мемлекеттік және
қоғамдық ұйымдардан құжаттар сұрату;
- жеке ... ... ... ... өз ... адаммен кездесулер саны мен ұзақтығын ... ... ... ... ... өзге ... ... асыру.
Әйгілі заңгер И.Я.Фойницкий «адвокатсыз сот әділдігін тиісті дәрежеде
жүзеге асыру ... ... ... ол ... ... көмекшісі болып
табылады» деп көрсетіп кеткен. Бұл пікір әрі қарай өз өзектілігін ... ... ... ... қылмыстық процестегі тараптардың шынайы
сайыскерлігі арқылы жүзеге асырылатын болады.
ІІІ-ТАРАУ. ТАРАПТАРДЫҢ ТЕҢ ... МЕН ... ... ... ... тең құқықтылығын қамтамасыз ету – қылмыстық процесс
сайыскерлігінің міндетті шарты
Қылмыстық процесс, ең алдымен, ... ... ... ... болып табылады. Бұдан шығатыны, кез келген процестің негізгі
міндеті – жәбірленушінің құқықтарын қорғау. Бірақ, ... ... ... бір ... ... ... ... жауапкершілікке тартудан
қорғау керек, оның кез келген заңсыз жазадан сақтайтын кепілі болуы тиіс.
Қорғанудың осы екі ... ... ... қылмыстық сот өндірісінің
негізі бекітілген. Дегенмен, қоғамды ... ... ... ... ... барысында ғана нәтижелі болады. Кінәлілікті дәл, шын
мәнісінде анықтау кепілі – сот ... ... ... Сондықтан
қолданыстағы ҚР ҚІЖК-гі процеске қатысушылардың тізімі айыпталушыдан, оның
құқықтары мен оларды ... ... ... ... (ҚР ... ... біз қылмыстылықтың өсу деңгейінің ... ... ... ... ... ... құқықтарын қорғаудың
жоғары деңгейдегі қамқоры ретіндегі жолымен кездесеміз. Бірақ әрбір нақты
қылмыстық істе ең маңызды мәселе ... ... ... ... қажет: жалпы
қылмыс болды ма, ал егер болса, онда оны кім ... Егер бұл ... онда ... ... ... ... ... оның өмірін,
мүлкін озбырлықтан қорғауға, оған ... ... ... ... ... ету ... ... Сондықтан процессуалдық
кепілдіктер, ең алдымен, тергеу мен ... ... ... ... ... ету қажет. Олай болмаған жағдайда қылмыстық процесс өзінің
әлеуметтік ... ... Ал, егер ... ... оған әділ жаза ... онда ... ... да
сақталынды деп есептелінеді. Сондықтан, әрекет етіп жүрген ҚР ҚІЖК-де
айыпталушы, оның ... мен ... ... ... ... шешу
анықталуға және іске асырылуға жататын негізгі міндет ретінде ... ... ... ... айыпталушының құқықтық мәртебесінде көп ... сол ... ол ... ... ... тең құқықты қатысушысына
айналуда. Біртіндеп заңшығарушылар мен құқық қолданушылардың ... ... ... ... ... ... тудыруына, олармен
нәтижелі күресуге кедергі жасайды» ... ... ... постулатын
санасынан шығарып тастауға мүмкін болды. Мұндай адасушылықтан біртіндеп бас
тарту, қазақстандық заңдарға қылмыстылықпен нәтижелі ... де, ... ... ... ... қорғауды да қамтамасыз
ететін бірқатар нормалардың енгізілуіне жол ... / 1 /. ... ... Конституциясында қазақстандық сот әділдігінің
құқықтық мемлекетті құру идеясына ... ... ... Конституцияның
16-бабының 3-тармағында қорғаудың ... ... Осы ... ... ... ... айыпталушы қылмыс
жасау барысында, сәйкесінше, ұстау, тұтқынға алу ... айып ... ... ... ... ... ... құқығы бар.
Іске қатысуға рұқсат берген сәттен ... ... ... ... ... ... ... және уақыттың ұзаққа созылғандығына
қарамастан бетпе-бет кездесуге құқылы (ҚР ҚІЖК-нің 74-бабы).
Тұлға ... ... ... ... тағы бір шара ... тек алдын ала тергеу сатысында ғана емес, ... ... ... да қатысуға рұқсат беру. ... ... ... мен ... қатысатындықтан, қорғаушы да қатысу қажет. Отыз жыл
бойы әрекет етіп жүрген және ... ... ... ... ... бестен
біріне қатысты болған, яғни ол бойынша ... ... ... ... үшін ... болып табылатын бұрынғы шектеулер жойылды. ҚР ... адам мен ... ... ...... және ... ... құқығына кепілдіктерін күшейтуге ... ... ... оның ... ... ... сот ... құқығы бар нормаларды көздейді (ҚР ҚІЖК-нің 110-бабы).
Қазақстандағы демократиялық қайта құрулар мен реформаторлық процесстер
адам мен азаматтың ... ... ... ... қажеттілігін баяндайды. Айтарлықтай мөлшерде де, әсіресе,
қылмыстық процеске қатыстырған тұлғалардың құқықтарын ... ... ... ... ... ... заңи көмек беруді тек адвокатура
қамтамасыз ете алады.
Шын мәнісінде, күні ... ... ... ... кәсіби
қорғаушылардың қызметіне қатысты құқықтық нормалар толық көлемде іске
асырылған жоқ, ... ... сот ... ... ... басым
болып келді.
Бұрын әрекет еткен сот әділдігінің жөнелту жүйесі сотқа ұсынылған
айыптаудың даусыздық презумпциясына негізделген, ал ... ... ... ... ... ... негізінде үкімнің шығарылуы
анықталған ... Сот ... ... ... сот ... ... ... дәлелдемелерді сұратты, көптеген жағдайда қылмыстық ... ... ете ... ... өзі ... ... қылмыстық істерді қозғау және тергеу, қарау және шешу ... ... ... егер оны ... асыру үшін объективті қажетті
әртүрлі функциялар қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... құқыққатынас субъектілеріне қатысты биліктік өкілеттілікке ... ... бір ... ... ... Сондықтан қылмыстық
процесте процессуалдық функцияларды бөлу қағидасы жүргізіледі және ... сот ... ... ... ... практикалық
мәнге ие болады / 2 /.А.
Қылмыстық ... ... сот ... ... ... ... істі ... айыптау және қорғау функцияларынан бөлінген. «Ешкім ... ... деп, ... ... ... ... тыс ... тартыла алмайтындығын» белгілей отырып (ҚР ҚІЖК-нің 11-бабының 2-
тармағы), заң істі шешу ... тек бір ... ...... ... ... функциясын орындауды болса қылмысты-
процессуалдық заң мемлекеттік айыптауды қолдайтын прокурорға, ... ... ... ал ... бір жағдайларда жәбірленушіге ... және ... ... ... ... сәйкес қорғау функцияларын айыпталушы, сезікті, ... ... ... ... ... ... қатар қарауында немесе
асырауында сезікті және айыпталушы болған ұйымдар мен тұлғалардың өкілдері
жүзеге асырады. Республикалық қылмыстық-процессуалдық заң, егер ... ... ... ... ... іске ... ... судьяға қарсылық
білдіру (ҚР ҚІЖК-нің 90-бабы) және егер прокурор сот өндірісінің алдыңғы
сатыларында ... ... ала ... ... іс бойынша айыптаушы ретінде
қатысу жағдайларынан ... ... ... істі ... қатысқан болса (ҚР
ҚІЖК-нің 91-бабы), прокурорға қарсылық білдіруді көздей отырып, ... ... ... және ... ... ... жол ... ҚІЖК-нің 23-бабына сәйкес, сот өндірісі «тараптардың сайыскершілігі
және тең құқықтылығы» қағидасы негізнде жүзеге асырылады. Дегенмен, бүгінгі
таңға дейін заңи әдебиеттерде ... ... ... түсіндірмесі
мен оның мазмұнын ашатын тұжырымдар жоқ екендігін айта кеткен жөн. ҚР ... ... ... ... негізделе отырып, оның мәнісі тараптың
барлық құқықтарын иеленетін сотталушының кінәсін дәлелдеу немесе ... ... ... ... ... қылмыстық сот өндірісіне
айыптау және қорғау тараптарының қатысуында болады. Яғни, істе ... сот ... ... ... ... және өз
позицияларын ұстау үшін айыптау және қорғау тараптарына тең ... ... ... негізінде сайыскерлік қағидасының мазмұны
соттың, айыптау мен ... ... ... ... ... ... ... процестегі соттың басшылығын бөліп
қарастыруды көздейді.
Сонымен, істі жан-жақты және объективті қарау – ... ... ... әділ ... ... ... ... Сәйкесінше, шешім қабылдау
барысында басты жауапкершілік сотқа жүктеледі, осыған байланысты ... ... істі ... ... және ... ... ... мүдделі болып табылады.
Нақты мәселенің шеңберінде процестің сайыскерлік концепциясын ... ... ... ... ... оның мәнісі қылмыстық процесс қатысушыларының
қылмыстық-процессуалдық функцияларын межелеп ... ... ... ... ... ... шеңберінен шығуға құқығы
жоқ және сотталушының жағдайын нашарлатуға ... ... ... ... ... ... кінәлілігі немесе
кінәлі еместігі туралы дәлелдемелер келтіруі тиіс, ал ... ... ... ... ... ... ұмтылуы қажет.
Әрекет етіп жүрген қылмыстық-процессуалдық заң айыптаушы, ... ... ... ... ... ... мен жауапкердің
және куәлар, сарапшылар, аудармашылар, ... және ... ... ... ... өкілдері сияқты қылмыстық процесс қатысушыларының
арасындағы айырмашылықты ашып көрсетеді.
Іске қатысушы тұлғалардың бірінші тобының ... ... ... ... ... ... бағытталғандығымен бұл мүдделер екінші топ
мүдделеріне қарама-қайшы болып келеді (айыптау мен ... ... ... және оған ... ... Қылмыстық-процессуалдық қызмет
қатысушыларына тән процессуалдық ... ... мен оның ... ... ... заң ... ... өтінім беруге, дәлелдемелерді
ұсынуға және оны зерттеуге қатысуға тең процессуалдық құқықтар береді.
Процестің бұл қатысушыларын «тараптар» деп ... та, ... ... бірақ олардың арасындағы және қылмыстық сот ... ... ... ... шын ... ... ... бар екендігін
жоққа шығаруға болмайды.
ҚР ҚІЖК-нің 23-бабында қылмыстық сот өндірісі өз қызметін «айыптау және
қорғау тараптарының тең құқықтылығы мен сайыскерлігі қағидасының ... ... деп ... ... бұл ... ... тапқан жоқ. Бұл құқықты қолдануға қорғау тарапынан дәлелдемелерді
жинау және зерттеу мүмкіндігі емес, жоғарыда аталған әрекеттерді ... ... ... ... ... ... ... дәлелдемелерді зерттеуге қатысады» деген норма, сондай-ақ
адвокат дәлелдеу субъектілерінің қатарынан шектеледі және оның рөлі ... және ... ... ұсынылған дәлелдемелерді талдау және
бағалауға ненгізделгендігі туралы куәландырады (ҚР ҚІЖК-нің 316-бабы, ... ... ... ... орынды болып табылады. Оның
ойы бойынша, дәлелдемелерді ұсынуға уәкілетті, ... ... бір ... ... ... ... «ҚІЖК-ның барлығы қорғаушы қорғалушының
кінәлі еместігін дәлелдейтін қандай да бір материалдарды жинаумен ... ... да ... ... ... толы», дейді автор / 3 /.А.
Сонымен, қорғау тарапынан ... ... ... ... ... ұсынуға құқығы, шын ... ... ... объективтілігіне сәйкес келмейтін заңи (фикция) қателік
болып табылады. Бұл жерден тараптардың қылмыстық процестегі конституциялық
тең құқықтылық және сайыскершілік ... ... іске ... қорытынды жасауға болады.
Сот процесінің сайыскерлік негізін сотқа ... ... тиіс ... ... ... ... және бекіту құрайды. Ал ... өз ... ... шынайы сайыскершілік процесіндегі тең
бәсеке шарттарын қамтамасыз етуге тиіс және айыптау мен қорғау позицияларын
анықтап алып, іс ... ... және ... ... ... ... қатар сот үкімді шығарумен қылмыстық істі шешуге мүмкіндік беретін
қосымша ... ... ... ... ... арбитр ретінде
әрекет етуі тиіс.
«Соттар дәлелдемелерді жинауға байланысты өзіне тән емес функцияларды
орындайды, нәтижесінде тараптардың сайыскерлік ... ... және ... емес ... ... ... болып табылады. Сайыскерлік
қағидасын толық қанды іске асыру ... ... мен ... ... ... ... терең реформаларын
жүргізуінсіз мүмкін емес» / 4 ... ... ... ... бойынша, қылмыстық іс жүргізу
кодексімен жарияланған тараптардың теңдігі қағидасы ... ... бір ... дәлелдемелерді ұсыну жөнінде қорғау өкілеттілігі
жоқ. Г.Нам былай ... ... ... тек ... қудалау органы мен
соттың қаулысы бойынша тағайындалса, ал сарапшыға сараптаманы ... ... ... ... ... қатысушылардың біреуімен
кездесуге тыйым салынса, сарапшының қорытындысын қалай алуға болады» ... 83-б, ... ... әрі, ... ... тұлғадан жауап алу»
құқығын бере отырып (ҚІЖК-нің 125-б, 3-тармағы), заң сол тұлғаның жауап
беру ... ... / 5 ... ... ... және қорғау тараптарының теңдігі туралы айту
екі ... ... бұл ... ... үшін ... заң
нормаларындағы, жоғарыда айтылған дәлелдемелерді жинау және ұсыну құқығын
қорғауға байланысты, қосымша ретінде алынған ... ... ... ... ... қатысты ережелерді дамыту қажет.
Яғни сайыскерлік қағидасын толық қанды іске асыру үшін, қорғаушының
өкілеттілігін кеңейту және ... ... ... ... құқықтарын шектеу жолымен, тараптардың тең құқықтылығын
қамтамасыз ... заңи ... ... ... отырып, айыптау органдары
мен қорғау институтының терең реформасын ... ... ... ... ... ... себебі тараптардың
процессуалдық тең құқықтылығы мен сайыскершілігін ... ... тану ... ... ... ... оған ... үстінен үстем жағдайда болуға және қылмыстық
процеске қатысушы тұлғалардың ... ... ... қорғаушының
функцияларын жүзеге асыруға кедергі келтіруге мүмкіндік береді.
«Тараптардың тең құқықтылығы мен ... ... ... ... ... ... қылмыстық істер бойынша
өндіріс барысында практикада өз ... таба ... деп Ш. ... ... Кейбір құқық қорғау органдары өз өкілеттіліктерін мақсатқа сай
пайдалана ... ... ... ... кедергі келтіріп, шектейді.
Мұндай жағдайларда қорғаушы ... ... тең ... деп айту ... жарияланған теңдік тепе-теңдікті білдірмейтіндігін мойындау
қажет. Жоғарыда аталып өткендей, заңи қорғау мен ... тең ... ... ... ... айыптау органдары қорғауға қатысты
басымдыққа, приоритетке ие ... ... ... ... ... ... өзіне қатысты ешқандай әкімшілік билігі жоқ, одан алшақ
орналасқан ... ... ... Ал ... ... ... болсақ,
ол керісінше, белгілі бір мөлшерде одан тәуелді ... ... ... әрекет
етіп жүрген заңдарға сәйкес, адвокат сот тәртібінде сот ... ... ... ... ... ... айырылуы мүмкін. Мұндай
жағдайда соттың сотталушыға ғана ... ... ... ... яғни ... бейтараптылық танытқан жағдайда объективті сот әділдігіне ... ... ... ... ... ... ... өзара
қатынастары сотталушыға ауырлату және жеңілдету сияқты жаза тағайындау
кезінде олардың аарсындағы араздық ... ... ... ... болып табылады.
Б.Абдраимовтың пікірі бойынша, «бейтарапсыздық – бұл саналылықтың қас
жауы», сондықтан ... нақ өзі ... мен ... ... ... арбитрі бола отырып, айыптау мен қорғау үшін заңмен көзделген
құралдарды толығымен қолдануға оларға тең құқықтарды ... етуі тиіс /
6 ... ... ... ... және ... өзара
қатынастарының бірыңғай құрылымы, сөзсіз бейтарап және объективті істі
қарастырудың негізі болып табылады, ... ... ... ... мен ... ... проблемасы айтарлықтай өзекті болып табылады.
Бірақ тараптардың шын мәнісіндегі ... ... ... ... ... қарағанда үстем жағдайға ие, өйткені ол алдын ала
тергеу органдарымен ұсынылған ... ... ... ... жағдайда адвокат, айтылып өткендей, жоғары кәсіби ... ... ... яғни іс ... ... ... ... белгілі мән-
жайларда өзін жақсы ұстауға, қажетті материалдарға ие болуға, заңды ... ... және ... ... ... ... ... ұсына білуі тиіс.
Құқықтық реформаның демократизациясы тұрғысынан бұл ... ... ... ... ... ... және адамның құқықтарын
қамтамасыз етудегі істің нақты мән-жайын ескере отырып, мұндай ... ... ... одан әрі реформалау процесінде қылмыстық сот
өндірісіндегі кәсіби ... рөлі өсе ... ал бұл ... ... ... ... сот әділдігін жүзеге асыратын тәуелсіз
соттың құрылуына мүмкіндік береді.
Тараптардың процессуалдық теңдігінсіз сайыскерлік қағидасының ... ... ... Тең ... ... қатысушыларға сот
мәжілісіне белсене қатысу үшін ... ... ... ... ... ... ... артықшылықтарды иеленбейді.
Қылмыстық процестің сайыскерлік бастамасы бір-біріне қарама-қайшы
функциялардың ... ... ... олардың әрқайсысы – сайыскерлік
қағидасы тәрізді маңызды процессуалдық әдістің құрамдас бөлігі ... ... ... ... ... – шынайы танымның осы қажетті
элементтері адам тәжірибесінің кез келген саласында орын алады және ... ... ... қылмыстық процесте шындықты табуға неғұрлым тиімді
ықпал ... ... ... ... ... ... ... сайыскерлік бастама прокурор, қорғаушы, судья
функцияларының бір тұлғада тоғысу ... ... ... ... ... заңдарына қайшы келеді, сайыскерлікті жояды, судьяның іс
мән-жайларын объективті қарап, дұрыс шешім қабылдауына ... ... ... ... қорғау және істі шешу ... ... ... сот қызметі субъективизм мен біржақтылықтан арылады / 7
/.А.
2. Қылмыстық сот өндірісіндегі тұлға ... ... ... ... ең ... ...... Оның ар-намысы мен
қадір-қасиеті, бостандығы мен жеке ... ... ... ... ... ... ... асырылып жатқан құқықтық реформа
адам, оның құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ... ... – бұл ... ... азаматтарды зорлық-зомбылық пен
әділетсіздіктен қорғау болып ... ... ... мен ... ... баса ... ... сипаттағы қулықтарды қолдану арқылы
қылмыстылықпен күресу ... ... Осы ... айта ... бір ... ... ... айыптаушы қатынасқа жол бермеушілік сияқты ... ... ... ... ... ... ... Осы және
өзге шаралар қылмыстық сот өндірісіндегі тұлға құқықтарын, бостандықтары
мен заңды ... ... ... ... деңгейін қамтамасыз
ететіндігінде еш күмән жоқ / 0 / . Г.
Мемлекет ... ... ... оның ... ... процессуалдық құқықтарды ұсынады және олардың іс ... ... ... ... ... құқықтары неғұрлым көп
болса, соғұрлым сот әділдігін жүзеге асыру жөніндегі қызмет тиімді ... ... ... ... туралы мәселе қылмыстық іс
жүргізу құқығының теориясы мен ... үшін де аса ... ... ... ... ... жөнінде қылмыстық процесс
ғылымында бірыңғай ... ... ... ... ... жиынтығы процессуалдық
кепілдіктердің жүйесін» құрайды деп көрсетсе, профессор Н.Н.Полянский
«процессуалдық ... ... ... сотталуының және жазаға
тартылуының алдын алу шаралары» деп ... Ал ... ... – олардың көмегімен барлық процеске қатысушылар
өз құқықтарын жүзеге асыру және мүдделерін қорғау ... ... ... ... / 1 ... мемлекетпен бекітіледі. Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... қатысушы тұлғалар үшін бекітілетіндіктен, оларды ... ... деп ... ... ... ... тұлға құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуына ... ... ... - ... қызметтің барлық салаларында
және құқық салаларындағы өте ... және ... ... ... істер бойынша сот әділдігі саласында оның өзіндік ... ... бар. ... ... іс бойынша адамның ар-намысы, еркіндігі,
беделі сияқты мәселелер қарастырылады. ... бұл ең ... ... ... айып ... ... қатысты болады. Осы тұлғаның қылмыстық сот
өндірісіндегі ... ... ... ... тиек ... Дәл осындай
тұлғаларға заң процессуалдық құқығы мен ... ... ... Оның ... ... ... ... оның сотталуына қоғамның
мүдделі екендігі – айыпталушыға заңмен ұсынылған құқықтарды бұзуға негіз
болмайды.
Әсіресе ... ... мен ... ... ... ... өте маңызды. Аталған тұлғалардың процессуалдық жағдайы мәжбүрлеу
шараларын қолдану мүмкіндігімен ... ... ... ... оған ... ... ... және шектен
тыс мәжбүрлеу шараларының қолданылмауын қамтамасыз ететін кепілдіктерден;
екіншіден, процессуалдық қызметті ... ... ... жүктелген
міндеттерді орындаудан көрініс табады. Егер қорғану құқығының нақты жүзеге
асырылуын қамтамасыз ететін барлық ... ... ... ... ... атап көрсетуге болады: мемлекеттік
органдардың айыпталушыға оның құқықтарын ... және ... ... ... ету ... міндеті; айыпталушының жеке өзі не
қорғаушының көмегімен қорғануға құқығы; ... мен оның ... ... ... ... тең негізде дәлелдемелер ұсынуы,
оларды зерттеуге қатысуы; ақырғы сөз құқығы; іс жүргізуші органдардың ... мен ... ... беру ... ... аталып кеткендей, айыпталушы құқықтары мен заңды мүдделерінің
қылмыстық-процессуалдық кепілдіктері болып оның құқықтары ... ... мен ... ... ... кепілдіктері сот,
прокурор, тергеуші, қорғаушы қызметінде жүзеге ... ... ... ... ... сот ... мен ... мүдделерінің арасында коллизия туралы сұрақты
туғызады. Егер ... ... ... ... онда сот әділдігінің мүддесі
үшін айыпталушының мүддесін елемеу ... ... ... ... деп ... жоқ. Бұл ... тек сот ... Ал бұл
айыпталушының заңды мүддесі оның ісін тергеу және сот ... ... ... айыптан өзін қорғау үшін заңмен берілген құқықтарын
толық көлемде қолданудан ... ... ... ... мен оның кепілдерін кеңейту қылмыстылықпен күресті күшейтуге
ықпал ... ... ... ... сот ... сапасын
жоғарылатады, оның тиімділігін арттырып, заңдылықты күшейтеді. Айыпталушы
құқықтарының ... ... ... Заңдылықты бұзумен күресудің процессуалдық құралдары.
Қылмыстық сот өндірісінің ...... ашу, ... оны ... ... – заңды және адамгершілікке сай ... ... ... ... іс жүргізу заңымен рұқсат етілетін ... ған қол ... ... ... ... күресудің
процессуалдық әдістері заңды ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... болмауы тиіс.
2. Айыпталушының өзін қорғауға құқығы.
Қылмыстық сот ... ... ... ... ... ... өзін қорғауға құқығымен және жоғары
демократиялық процессуалдық қағида – ... ... ... Айыпталушының кінәсі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанға
дейін, ол кінәсіз болып саналады.. Егер кінәсіздік презумпциясының мазмұнын
дұрыс ... оның ... ... ... және ... ... ... құқығын қорғау және қамтамасыз ету, сайыскерлік
қағидасы. Істі ... ... ... тараптардың барлық құқықтарын
иеленеді. ... ... сөз алу ... берілген. Міне осы
бәсекелестіктің көрінісі болып табылады: ... ... және ... ... сотталушының тарап ретіндегі ... ... тең ... ... етілуі.
ҚІЖК-не сәйкес, айыптаушы, сотталушы, ... ... ... және ... ... ... ... қатысу бойынша бірдей құқытарға ие.
Әрбір тараптың өз айқындамаларын қолдап, қарсы тараптың аргументтерін
даулау үшін заңда ... ... ... ... бар. ... қорғаушы прокурордан кейін сөз сөйлеуге құқылы, сотталушының соңғы сөз
алу құқығы бар, айыптаушы айыпты дәлелдеуге ... емес және оның ... үшін ... ... оның ... дәлелі бола алмайды.
Тараптардың тең құқықтылығын бұзуға жол берілмейді.
Сайыскерлік қағидасын дұрыс жүзеге асыру үшін істі ... ... өте ... болып саналады. Сот тараптар ұсынған дәлелдмелермен
шектелмейді, өзі ... ... ете ... ... шақыртады,
құжаттармен заттай дәлелдемелерді тексереді. Судьялар сот мәжілісінің
барлық ... ... ... ... дәлелдемелерді объективті
тұрғыдан бағалауы тиіс. Бәсеклестік қағидасын іске ... ... ... жайт – ... сот ... барысында тараптардың айыптау және қорғау
функцияларын орындау үшін барлық ... және ... істі ... ... шешуі болып табылады.
4. Іс бойынша объективті шындыққа қол жеткізу – негізсіз сотталудан
кепілдік. Соттың істі қарауының нәтижесі – ... ... ... тиіс.
Соттың айыптау үкім шығаруы үшін ... ... ... сол ... ... туралы сот қорытындысының шынайылығы
болуы қажет. Бұл – саяси және заңи негізі бар, ... ... ... ... ... Сондай-ақ осы ереже кінәсіз тұлғаның
сотталмауының, ал кінәлінің ... ... ... ... ... болып табылады.
5. Қылмыстық сот өндірісі туралы ... ... ... ... ... сәйкес айыпталушы көптеген процессуалдық құқықтарға ие.
Бірақ алдын ала тергеуде айыпталушы барлық іс ... ... ... қорғаушының көмегін қолдануға құқылы. Негізінен, айып тағылған сәттен
бастап айыпталушыға қорғаушы алу мүмкіндігін беру ... ... ... ... ала ... ... барлық тергеу әрекеттеріне
қатысу мүмкіндігін де бекіту қажет.
Сонымен, айыпталушыға өзін ... ... ... ету – тек
айыпталушының қорғану құқығын ғана емес, мемлекеттік органдар мен лауазымды
тұлғалар осы ... ... ... ... мүмкіндігін қамтамасыз ету
жөніндегі міндеттерін ... ... ... және сот ... ... ... ... белгіленген әдістер мен құралдармен ... және оның ... ... емес ... қорғауды қамтамасыз
етуге міндетті. Тергеуші мен сот айыпты жоққа шығаратын, яғни айыпталушыны
ақтап немесе оның ... ... ... мән-жайларды мұқият
зерттеуі қажет. Айыпталушының қорғану ... ... ... ... ... ... ... берілген тұлға – қорғаушының тарапынан
көрсетілетін заңи көмек ретінде көрініс табады. (14)
Қорғану құқығын сот төрелігінің конституциялық ... ... тану ... ... дұрыс жүргізудің маңызды шарты болып табылады.
ҚР Конституциясының 40-бабына сәйкес, Республика Президенті адам ... ... мен ... ... әрі ... ... табылады.
Демократиялық қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... бір ...... ... жағында – тұлға болатын
құқықтық қатынас субъектілерінің тең ... ... ... және оның ... – мемлекеттің ең қымбат қазынасы екендігін бекіте
отырып, ҚР ... ... адам ... ... ... болмау керектігін, мемлекетке тұлға құқықтарын сақтау жөнінде ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің барлық азаматтарына
таралады, осыған сәйкес әрбір субъект ... ... ... ... ... ... сот тәртібімен талап етуге құқылы. Алайда,
жасыратыны жоқ, ... ... ... ... ... ... ... қорғау органдарының ... ... ... ... ... ... ... бір жағында айыпталушы
немесе сотталушы және екінші жағында тергеу не соттың арасында ... бұл ... тең ... ... ... жағдай,
әсіресе, кінәсіз тұлғаның қылмыстық қудалау шеңберіне тартылуы барысында
өте қауіпті болып табылады.
Әрине, қазіргі таңда құқық қорғау ... мен ... ... ... және ... құқығын бұзу жағдайларын
болдырмау үшін алғышарттарды қалыптастыру өте қиын. Осындай жағдай қоғам
дамуының қазіргі ... ... ... ... ... күрделенуімен
түсіндіріледі.
Қылмыстық процеске тартылған тұлғаларға қатысты қылмыстық іс жүргізу
функцияларын жүзеге асыратын құқық қолданушылар қылмыстық және ... ... ... ... ... ... өзге де ... актілерді жетік білулері қажет. Сондай-ақ ҚР Конституциясына,
Конституциялық Кеңестің қаулыларына, ... ... адам ... ... өзге ... ... ... көпжақты
келісімдеріне назар аударған жөн.
Құқықты әрі ... ... ... ... ... және сот
жүйесінің негізгі бағыты – тұлға құқықтарын сақтауға талаптарды ... ... ал ... ... ... ... ... мен
толықтырулардың концепциясы қылмыстық процестегі тұлға құқықтарының ... және ... ... сақталуына қатысты болады. Дегенмен, қылмыстық
сот өндірісіндегі ... ... ... ету және ... ... ... стандарттар мен барша халық таныған қағидаларға сәйкес
келеді деп айту артық болады. ... ... ... ... ... іс жүргізу заңдарына сәйкес қылмыстық сот
өндірісіндегі ... ... ...... ... қылмыстық
жауаптылыққа тартуға және негізсіз процессуалдық мәжбүрлеу қолдануға жол
бермеуден көрініс табады. Қылмыстық процеске тартылған ... мен ... ... ... ... ... ... қатаң түрде реттеп
отырады. Атап айтсақ, құқық қорғау органдарының ... жеке ... ... шектеледі, қылмыстық процестің кез келген сатысында
кәсіби ... ... ... ... ... қадір-қасиетін
құрметтеу қамтамасыз етіледі.
Тұлғаның мемлекетпен өзара қарым-қатынасындағы басымдығын тани отырып,
мемлекет адам мен азаматтардың ... мен ... ... ... жүзеге асырады. Аталған құндылықтарды құқықтық
әдістермен қорғайтын мемлекет – ... ... ... ... Бұл кепілдер заңмен қарастырылған тұлға құқықтарын ... ... үшін ... ... ... ... тартылған тұлғаға оның
құқықтары жөнінде ... ... ... беру, тұлғаға тиісті заң көмегін
көрсету үшін адвокатты ұсыну жолымен қамтамасыз етіледі / Заң және заман, ... ... ... ... реформаның қылмыстық процеске
қатысты негізгі міндеттері келесідей екені көпшілікке ... ... ... ... ... ... ... азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерінің қорғалуын қамтамасыз
ететін кепілдерді күшейту;
- инквизициялық процесті сайыскерлік процеске ауыстыру;
- қылмыстық процеске ... ... ... міндетті түрде
сақтау сипатын бекіту.
Сот, айыптау және ... ... ... ... ... ... ... – істі тәуелсіз және ... ... ... ... құқықтық реформалаудың осы сатысында
айыптау мен ... ... ... - өте ... ... бірі болып
табылады. Өкінішке орай, бүгінгі күні соттың сайыскерлік процестегі рөлін
анықтайтын ... ... ... бас тарту байқалады.
Қазір қолданыста жүрген ҚІЖК-ін қабылдау кезінде заң шығарушы соттың
айыптау мен қорғаудың сайыскерлігінде істі шешу ... ... Осы ... дәлелдемелер жинау және ұсыну жолымен тараптардың
айыптау және қорғау құқықтары ... ... ... тараптардың іс жүзіндегі ... ... ... ... ... басымдық жағдайда
болады, себебі оның алдын ала тергеумен ұсынылған мәліметтерден ... бар. ... ... ... ... өте ... кәсіби
деңгейде қорғауы қажет, яғни, іс бойынша барлық ақпаратты біліп, істің ... ... ... ... ... ... заңдарды жоғары
деңгейде білуі тиіс. Бірқатар ... ... ... ... ... ... бұл өз ... көрсетілетін заңи көмектің
сапасына кері әсерін тигізеді. Ал егер прокурор да айыптауға енжар ... онда сот ... ... тап болады және өзіне тән емес айыптау
функциясын ... ... тура ... ... ... ... соттың
процеске қатысушылардан жауап алу жөніндегі өкілеттіктерінің шеңберінен
шығып кететіндіктен, ҚІЖК-не сотқа ... алу ... ... ... енгізілген. Бұдан басқа мынадай сұрақтар тез шешім қабылдауды
талап етеді: қамауда ұстауды сотпен санкциялауды ... ... ... ... келу ... заң ... бекіту.
Ұсынылып отырған шаралар сотқа сот ... ... ... ... ... жасауға ықпал етеді және қылмыстық процестегі тұлға
құқықтарының кепілдерін күшейтуге ... ... деп ... ... мен ... мүдделерінің қылмыстық-процессуалдық
кепілдіктері демократия жағдайында үлкен маңызға ие болып ... Ол ... ... ... демократия міндеттерін орындау қажеттілігімен өзара байланысымен;
- оның ажырамас элементі болып табылатын тұлғаға тиіспеушілік құқығын
заңдылықты қатаң сақтау жағдайларында демократия міндеттерін ... бұл ... пәні – ... конституциялық құқықтары мен
бостандықтары болып табылады;
- ... ... ... кез ... ... саласында қорғауға
бағытталады.
Сот әділдігінің өзі азаматтардың ... мен ... ... ... ... ... ... табылады / 2 /.Г.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ата заңымыз – ҚР Конституциясы сот ... ... ... ... ... рөлін жоғары деңгейге көтереді. Осы сот
әділдігін ... ... ... ... ... салаларының да маңызы
артуда. Соған байланысты заң ғылымдарына, заңгер – ғалымдарға ... да ... Сот ... ... ... дамыту, сот
өндірісіндегі тұлға құқықтарының кепілдерін күшейту, сот ... ... ... ... ... ... ету, оның превентивті
және тәрбиелік әсер ету деңгейін жоғарылату – қазіргі таңда ... ... ... мәселелер болып табылады. Заң ғылымындағы, сот және ... ... ... сұрақтарды зерттеу, заңнамаларға қажетті
өзгерістер енгізу туралы ұсыныстар жасау және сот, ... ... ... ... жетілдіруге бағытталған шаралар жөніндегі
мәселелерді зерттеудің маңызы зор.
Шынайы демократиялық және құқықтық мемлекет құру ... ... ... ... өте ... болып табылады. Сот ... сот және ... ... ... ... ... бері келе ... мәселелер болып табылады. Бұл байланыс екі жақты
болуы қажет, яғни теоретик-процессуалисттер мен құқық ... ... ... ... ... ... Сот әділдігінің
демократиялық негіздерін дамыту, сот құрылымы мен сот өндірісін жетілдіру
Конституцияда көрініс тапқан қағидалармен тығыз ... сот ... ... ... ... ... ... және тек Конституция мен
заңға бағынуы, кінәсіздік презумпциясы, т.б. Азаматтардың ар-намысы, өмірі
мен денсаулығы, жеке ... мен ... қол ... сот арқылы
қорғану құқығы және лауазымды тұлғалардың заң бұзушылық пен өкілеттіктерін
теріс пайдалану арқылы жасалған әрекеттеріне азаматтардың ... ... да ... маңызы бар.
Магистерлік диссертацияда қылмыстық процестегі ... ... және ... ... және ... ... ... сот өндірісіндегі тұлға құқықтарының мәселесі қарастырылды. Адам
және азаматтың құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат ... ... ... қойылып, сот процесіндегі олардың заңды мүдделерінің
кәсіби деңгейде қорғалуына кең мүмкіндіктер берілуі керек. Айыптау ... ... ... ... ... тәртібі істі жан-жақты
және объективті қараудың негізі болуы ... ... ... ... ... теңдігі мәселесі қазіргі таңдағы маңызды және қажетті
сұрақтардың бірі ... ... ... ... алдында ең алдымен заң үстемдігімен,
азаматтар құқықтары мен бостандықтарының дамыған жүйесімен, әрбір тұлғаның
құқықтық ... және ... ... ... азаматтар мен
мемлекеттік органдардың Қазақстан Республикасының Конституциясы мен оның
негізінде әрекет ... ... ... ... ... ... ... құру міндеті тұр.
Шешілуді қажет ететін және қылмыстық процестегі айыпталушының
құқықтарын қамтамасыз етуге әсер ... тағы бір ... ... сот билігі
және қылмыстық қудалау органдары арасындағы өзара қарым-қатынасты күшейту.
Қазіргі таңда жоғарыда ... ... ғана ... ... ... ... арасында да келісілмеген әрекеттің фактілері орын алуда.
"Қылмыстарды ашу ... ... үшін ішкі ... ... ... үшін тұлғаны әшкерелеу мақсатында физикалық және ... қоса ... ... ... ... ... дейін
барады. Анықтамамен тергеу жүргізудің ережелерін ... ... ... ... ... жоқ ... ... жіберілетін
істер өте төменгі деңгейде тергеуі қандай да бір қылмыстық істі соттардың
объективті ... ... ... ... ... сот реформасының негізгі бағыты қылмыстық
саясатты әрі қарай жетілдірумен тығыз байланысты. Бұл – қылмыстылық санының
деңгейі қылмыстық ... ... ... ... қолданылатын
санкциялар мен өзге шараларды күшейтуден төмендейді дегенді білдірмейді;
яғни, жаза мөлшерін ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен қоғамдық, экономикалық, әлеуметтік және рухани
шарттардың ... ... ... ... ... құқық
бұзушылармен күресте тиісті нәтижелерге жету мақсатында тұлғаға әсер етудің
өзге әдістер мен тәсілдерді қолдану қажеттілігі туындайды.
Құқық ... ... ... және ... жоюға,
қылмыстық сот өндірісінің демократиялық негіздерін дамыту және жетілдіруге
бағытталған мемлекеттік қызметтің жалпы ... ... ... ... сот, ... ала ... және ... органдарының қызметіндегі
заңдылықты күшейту, осы қызметі реттейтін заңдарды жетілдіру;
- қылмыстық істерді қозғау, тергеу, ... және шешу ... ... іс ... ... ... ... және күшейту;
- тергеу, прокуратура, сот органдарының қызметіне қоғамдық өкілдердің
қатысуының нысандары мен әдістерін кеңейту және жетілдіру.
Тергеу, прокуратура, сот ... ... ... және
олардың қызметіндегі қателіктерді болдырмаудың қажетті ... бірі ... ... тұрғыдан тәрбиелеу, олардың құқықтық санасының және кәсіби
дайындығының деңгейін көтеру болып табылады.
Себебі, алдын ала тергеу, анықтау , ... сот ... ...... ... қылмыстармен тиімді күрес жүргізудің,
қылмыстық істерді ... ... және ... ... ... сондай-
ақ қылмыстық іс жүргізуде басшылыққа ... ... іс ... кепілі болады. Сонымен қатар адам мен азаматтың құқықтары мен
бостандықтарын барынша сақтауға және ... ... ... ... ... саясатты талдап жасау – ... ... ... ... ... маңызды шарты болып табылады.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыстық іс қозғаудан бас тартудың процессуалдық нысаны53 бет
Қылмыстық процесс жайлы25 бет
Қылмыстық процесс ұғымы мен міндеттері27 бет
Қылмыстық процесстегі дәлелдеу20 бет
Айыпталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету қағидасы айыпталушының құқықтарымен мүдделерін қамтамасыз етудің кепілі ретінде92 бет
Алдын ала тергеу барысында кылмыстык істі қысқарту40 бет
Қазақстан Республикасының қылмыстық сот ісін жүргізуде жеке адамның құқығын қамтамасыз ету мәселелері380 бет
Қазақстанда адвокатураның дамуы176 бет
Қамауға алу – бұлтартпау шарасының бір түрі ретінде34 бет
ҚР сот сараптамасы пәнінен лекциялар44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь