Ұлттық әшекей бұйымдардың тілдегі көрінісі

КІРІСПЕ ... .4
1 ҰЛТТЫҚ ӘШЕКЕЙ БҰЙЫМДАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ТАБИҒАТЫ ... 9

2 ЛЕКСИКОГРАФИЯЛЫҚ ДЕРЕКТЕРДЕГІ ҰЛТТЫҚ ӘШЕКЕЙ БҰЙЫМДАРҒА ТАЛДАУ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.1 Ұлттық әшекей бұйымдар . халық мәдениетінің көрінісі ...25
2.2 Ұлттық әшекей бұйымдардың фразеологиялық көрінісі ...29
2.3 Ұлттық әшекей бұйымдардың мақал.мәтелдердегі көрінісі ... ... ... ... ... ... 35
ҚОРЫТЫНДЫ ... .34
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... 43
Жұмыстың өзектілігі. Тіл – адамзат қоғамының белгілі бір кезеңінде туып, заңды түрде дамыған семантикалық жүйе. Тіл – адамзаттың бір-бірімен пікірлесуін, сөйлесуін қамтамасыз ете келіп, тілдік қарым-қатынасты іс жүзінде асырады.
Әлем бейнесінің небір құпия сырларын ұғынып түсінуге әрқашан қадам жасаған әрбір этностың ғасырлар бойындағы жеткен жетістіктері бүгінгі күнге жеткен мол қазына. Әр алуан халықтардың әлем күмбезін өзінше жүйелеп, өзінше жобалап, қияли-ой құдіретімен бейнелеуге талпынған жалпы кеңістік пен уақыт туралы танымы, наным-түсінігі, сенімі қазіргі антропоцентристік және этноцентристік ұстанымдардың өріс алып отырған тұсында өзекті мәселелердің біріне айналуда. Адам баласының өзіндік субъективті пікірі мен теориялық ойлау қабілеті күллі тіршілік-тынысының, мән-мағынасы ретінде көрінетін біртұтас таным үрдісі арқылы ғана дүние сырын жете ашуға мүмкіндік алады. Жаңа дәуір – XXI ғасырға аяқ басқан тұста мейлінше жетілген, кемеліне келген ғылым мен өркениет рухани жүдеуліктен бас тартып, халықтың ішкі рухының берік сақтаушысы – тіл мен мәдениетке арқа сүйеуді мақсат етіп отыр.
Лингвистика тілдің белгілі бір дәуірдегі статикалық қалпын да, әр дәуірді қамтитын динамикалық күйін де зерттейді. Тілдің тарихи дамуы, диахрондық қалпы сол тілді туғызған, оны қатынас құралы ретінде қолданған қоғам табиғатымен тығыз байланыста қарастырылады. Осы тұрғыда тіл білімінде халықтың рухани және материалдық мәдениетінің шындық- болмысын тілдік жүйе арқылы анықтайтын – лингвомәдениеттану саласы қалыптасқан.
Табиғи шындық, ой мен сана тіл формасы түрінде іске асатын болғандықтан, адамзаттың таным үрдісі, өзін қоршаған дүние әлемді, ғарыш пен кеңістікті қабылдауды тілде қалай көрінеді деген мәселені ғылым ескерусіз қалдыра алмайды. Мәдениет пен тілдің ара жігі туралы алғаш сөз еткендердің бірі, американдық ғалым Эдуард Сепирдің пікірінше, "мәдениет – халықтың ойлауының, іс-әрекетінің көрінісі, ал тіл – қалай ойлаудың көрінісі".
Тіл мен мәдениет – бір-бірінен ажырамайтын екі бірдей әлеуметтік құбылыс. Қоғамның өзі адамнан, ал адами жеке тұлғаның қалыптасуы тіл мен мәдениет бірлігінің тұтастығынан тұрады. Әр ұлт өз мәдениетін, ұлттық болмысын және тұрмыс тіршілігінің бейнесін тілінде сақтайды, тілі арқылы келер ұрпаққа жеткізеді. Тіл – мәдениеттің жемісі және оның құрамды бөліктерінің бірі, мәдениеттің қолданылуының бірден-бір шарты.
1. Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. – Алматы, 1998. – 215б.
2. Верещагин Е.М. Язык и культура. – Москва, 1976. – 248с.
3. Лотман Ю.М. Беседы о русской культуре. – Санкт-Петербург, 1994. – 399с.
4. Соломоник А. Семиотика и лингвистика. – Москва, 1995 – 325с.
5. Жанпейісов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. – Алматы, 1998. – 28с.
6. Телия В.Н. Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. –Москва, 1986. – 144с.
7. Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы, 1997. – 272б.
8. Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. – Москва, 1993. – 656с.
9. Барт Р. Избранные работы. Семиотика. Поэтика. – Москва, 1994. – 248с.
10. Күркебаев К.Қ. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық сипаты: филол. канд. дис. – Алматы, 2003. – 45б.
11. Акимишева Ж.Ә. Ою-өрнек атауларының уәжбемесі және таңбалық табиғаты: филол. канд. дис. – Алматы, 2004. – 58б.
12. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, Евразия, 1995. – 179с.
13. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. Пер. с нем. – Москва, 2000. – 400с.
14. Потебня А.А. Эстетика и поэтика. – Москва: Искусство, 1976. – 614с.
15. Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). - Москва: Изд. Российского университета дружбы народов, 1997. – 322с.
16. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. – Москва, 1997. – 272с.
17. Ғабитханұлы Қ. Қазақ тілінің сөздік қоры: дін және этнолингвистика // Қазақтану, - Алматы, 2006. №1 – 67-71б.
18.Сейсенова А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салғастырмалы талдау: филол, канд. дис. – Алматы, 1998. – 121б.
19. Айтбаева А.Ж. Бесік жырларының этнолингвистикалық сипаттамасы. – Алматы, 2006. – 15б.
20. Толстой Н.И. Из славянских этнокультурных древностей // Труды по знаковым системам. – Москва, 1987, Т.21.
21. Бодуэн де Куртенэ. Избранные труды по общему языкознанию. – Москва, 1964. – 55б.
22. Маслова В.А. Введение в языкознанию. – Москва, 1998. – 160с.
23. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы: Қазақстан, 1969. – 28б.
24. Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1991. -433б.
25. Қайдар Ә.Т. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы, 1998. – 304б.
26. Поливанов Е.Д. Введение в языкознание для востоковедных вузов. – Ленинград, 1928. – 200с.
27. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілінің және диалектологиясының мәселелері. – Алматы, 1997. – 608б.
28. Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 150б.
29. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы, 1998. – 197б.
30. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, 1977. – 102б.
31. Ғабитханұлы Қ. Наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестер: филол. ғылым. канд. авторефераты. – Алматы, 1995. – 27б
32.Хазимова Ә.Ж. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық мәдени деректері. Филол.ғыл. канд. дис. – Алматы, 2002. – 120б.
33. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: Ғылым, 1974-1986, I-X т.
34. Айтбаев Ө.М. Мақал-мәтелдердің жазылуымыз бен сөйлеуіміздегі қызметі // Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1978, 350б.
35.Сәрсенбаев Р. Қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-семантикалық
ерекшеліктері.: филол. ғыл. док.... дис. – Алматы, 1961. – 250б.
36. Словарь по языкознанию. Тіл білімі сөздігі. Под ред. Э.Д. Сулейменовой. – Алматы, 1998. – 346б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ҰЛТТЫҚ ӘШЕКЕЙ БҰЙЫМДАРДЫҢ ... ... Д.Л. ... ... ... С.Б. ... ... ... Қ. ... бақылаушы: А.Қ. ... ... ... ... тіл ... кафедрасының меңгерушісі
ф.к.д. профессор Э.Д.Сүлейменова
Алматы, 2007
Реферат
Бітіру жұмысының тақырыбы: ... ... ... тілдегі көрінісі.
Бітіру жұмысының құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспе, екі тараудан, қорытынды
және пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... тізімі: 35
Тірек сөздер: тіл, лингвомәдениеттану, этнолингвистика, фразеологизм,
мақал-мәтел, әшекей, зергерлік, мәдениет, этнос.
Бітіру жұмысының нысаны: ... ... ... әшекей бұйымдардың
тіліміздегі көрінісі.
Бітіру жұмысының пәні: Ұлттық әшекей бұйымдардың ... ... ... мен ... ... тілдік
бірліктер.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері: Қазақ халқының рухани
мәдениетімен сабақтас ... ... ... ... ... ... ... табиғаты негізінде ұлттық болмыс мазмұнын
анықтау. Осы мақсаттардан мынадай ... ... ... ... бұйымдардың танымдық табиғатын анықтау;
• ұлттық әшекей бұйымдардың фразеологизмдердегі көрінісін ... ... ... ... мақал-мәтелдердегі көрінісін сипаттау;
Бітіру жұмысының әдістері: Жұмыстың барысында жаппай сұрыптау, жүйелеу,
баяндау, түсіндіру, талдау ... ... ... материалдары ретінде жалпы іріктеу негізінде жинқталған
халық тұрмысындағы әшекей бұйымдар мен ... ... ... материалдың жалпы саны – 200-ге жуық әшекей бұйымдар жұмыстың
талдауына ... ... ... ... ... ... әшекей бұйым атауларының
лексикографиялық еңбектерден, он томдық қазақ тілінің ... ... ... ... ... І. ... «Қазақ тілінің
фразеологиялық сөздігі» (1977), Қазақ ұлттық энциклопедиясынан (1-8том),
авторефераттар, диссертациялардан, ... ... ... ... жұмысының нәтижелері. Жұмыстың нәтижелері негізінде қазақ тіл
біліміндегі ғалымдардың, ... ... ... ... ... ... ... ӘШЕКЕЙ БҰЙЫМДАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ТАБИҒАТЫ ....9
2 ЛЕКСИКОГРАФИЯЛЫҚ ДЕРЕКТЕРДЕГІ ҰЛТТЫҚ ӘШЕКЕЙ ... ... . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... Ұлттық әшекей бұйымдар – халық мәдениетінің көрінісі ...25
2.2 ... ... ... фразеологиялық көрінісі ...29
2.3 Ұлттық әшекей бұйымдардың мақал-мәтелдердегі ... ... ... ... ... ... ... Тіл – адамзат қоғамының белгілі бір кезеңінде туып,
заңды түрде дамыған семантикалық жүйе. Тіл – ... ... ... қамтамасыз ете келіп, тілдік қарым-қатынасты ... ... ... ... ... ... ... түсінуге әрқашан қадам
жасаған әрбір этностың ғасырлар ... ... ... бүгінгі күнге
жеткен мол қазына. Әр алуан халықтардың әлем күмбезін өзінше ... ... ... құдіретімен бейнелеуге талпынған жалпы кеңістік
пен уақыт туралы танымы, наным-түсінігі, сенімі қазіргі антропоцентристік
және ... ... өріс алып ... тұсында өзекті
мәселелердің біріне айналуда. Адам баласының өзіндік ... ... ... ... қабілеті күллі тіршілік-тынысының, мән-мағынасы ретінде
көрінетін біртұтас таным үрдісі арқылы ғана ... ... жете ... ... Жаңа ... – XXI ... аяқ басқан тұста мейлінше
жетілген, кемеліне келген ғылым мен ... ... ... бас тартып,
халықтың ішкі рухының берік сақтаушысы – тіл мен ... арқа ... етіп ... ... ... бір ... статикалық қалпын да, әр
дәуірді қамтитын динамикалық күйін де ... ... ... ... қалпы сол тілді туғызған, оны қатынас құралы ретінде қолданған
қоғам табиғатымен тығыз ... ... Осы ... тіл ... рухани және материалдық мәдениетінің шындық- болмысын тілдік ... ...... саласы қалыптасқан.
Табиғи шындық, ой мен сана тіл формасы түрінде іске асатын болғандықтан,
адамзаттың ... ... өзін ... ... ... ... пен ... тілде қалай көрінеді деген мәселені ғылым ескерусіз ... ... пен ... ара жігі ... ... сөз еткендердің бірі,
американдық ғалым Эдуард Сепирдің пікірінше, ...... ... ... ал тіл – ... ... көрінісі".
Тіл мен мәдениет – бір-бірінен ажырамайтын екі бірдей әлеуметтік
құбылыс. Қоғамның өзі ... ал ... жеке ... қалыптасуы тіл мен
мәдениет бірлігінің тұтастығынан тұрады. Әр ұлт өз ... ... және ... ... ... тілінде сақтайды, тілі арқылы
келер ұрпаққа жеткізеді. Тіл – ... ... және оның ... бірі, мәдениеттің қолданылуының бірден-бір шарты.
Қазақ тіл білімінде тілдік бірліктердің ... ...... ғылым түрлерінің басын біріктіретін күрделі, ерекшелегі
мол зерттеу салалрының бірі. Әлем ... ... ... ... ұғынып
түсінуге әрқашан қадам жасаған әрбір этностың ғасырлар бойындағы ... ... ... ... мол ...... бірліктердің
этнолингвистикалық сипатын айқындаудың, яғни ... тіл ... ... ... ... ... ... топтар этномәдени семаникасының жүйелі ғылыми-теориялық
тұжырымдамасын жасау қажеттігін дәлелдейді.
Бітіріу ... ... ... ... ... бұйым атауларының
тілдегі көрінісін лингвомәдени, этнолингвистикалық аспектіде қарастыруға
арналған.
Бітіру жұмысында әшекей ... ... ... тіл және ... және ... тұрғысынан, фразеологизмдердегі, мақал-мәтелдердегі
көрінісіне талдау жасалынады.
Осымен байланысты ұлтымыздың тілін, дүниетанымын, материалдық ... ... т.б. ... ... ... түсуде. "Тіл мен ұлт біртұтас"
деген қағиданы ... ... ... ... оның тілі ... ... мақсатынан туындаған бітіру жұмысының этнолингвистикалық бағыты
қазіргі ғылыми сұраныспен өзектес сипатта анықталады. Дегенмен, ... ... ... мәдениетпен тығыз байланыстылығын, атап айтқанда,
қазақтың салт-дәстүрлері, наным-сенімдері, ... ... ... қолөнер бұйымдарына қатыстылығы ұлт мәдениетін танудағы өзекті
мәселе ... атап ... ... әшекей бұйымдар атауларының тарихи халықтың ... ... ... ... ... ... мен тілінің кеңдігін,
тереңдігін танытуда әшекей ... ... ... ... фразеологиялық, мақал-мәтелдердегі көрінісін тілдік
тұрғыдан зерттеу бітіру жұмысының өзектілігін айқындайды.
Бітіру жұмысының нысаны. Қазіргі тіліміздегі ... ... ... ... жұмысының пәні. Ұлттық әшекей бұйымдардың ... ... ... мен ... көрінісіндегі тілдік
деректер.
Бітіру жұмысының мақсаты. Қазақ халқының рухани мәдениетімен сабақтас
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... табиғатын лингвомәдени, ... мен ... ... ... ... ... анықтау.
Алға қойған мақсаттардан төмендегідей жұмыстың міндеттері туындайды:
□ ұлттық әшекей ... ... ... ... ... ... бұйымдардың фразеологиялық көрінісін ашу;
□ ұлттық әшекей бұйымдардың үлгілері мен ... ... ... ... ... және ... ... беру;
□ ұлттық әшекей бұйымдардың мақал-мәтелдердегі көрінісін сипаттау;
Бітіру жұмысының әдістері. Жұмыстың ... ... ... ... талдау әдістері қолданылды.
Жұмыстың материалдары ретінде жалпы іріктеу негізінде ... ... ... ... мен ... ... ... Жиналған
материалдың жалпы саны – 200 – ге жуық әшекей ... ... ... ... ... ретінде ұлттық әшекей ... ... ... ... ... ... негізінде
лексикографиялық еңбектерден, он томдық қазақ тілінің түсіндірме сөздігінен
(1974-1986), Қазақ тілінің сөздігінен, І. ... ... ... ... (1977), Қазақ ұлттық энциклопедиясынан (1-8том),
Р.Н.Шойбековтың "Қолөнер лексикасы" атты ... ... ... ... материялдық мәдениетіне байланысты жазылған
тарихи-этнографиялық, өнертану сипатындағы ... ... ... ... (1-3 том, ... ... ... қолөнері» (1969,1994), Ә.Тәжімұратовтың «Шебердің қолы
ортық» (1977), Х.Арғынбаевтың ... ... ... ... ... ... (2000), Р.Н.Шойбековтың «Қазақ
зергерлерінің сөздігі» ... ... ... қолөнері»
(2005ж.) атты еңбектері пайдаланылды.
Бітіру жұмысының нәтижелері. ... ... ... ... тіл
біліміндегі лингвомәдениеттану, этнолингвистика теорясына, сондай-ақ мәдени
лексиканы, соның ішінде әшекей бұйым ... ... сөз ... ... жұмыстарына жүгіндік. Тілі білімі теориясында тіл мен мәдениет, тіл
мен этнос ара-қатынасы жөніндегі ... ... ... ... Э.Севортян, Ф.Филлин, В.Ярцева, Е.Кубрякова, Қ.Жұбанов,
І.Кеңесбаев, ... ... ... ... ... Ж.Манкеева, І,Кеңесбаев, ... ... ... ... ... ... ... өзегі етіп алынды.
Ұлттық әшекей бұйым атауларының тілдік бірлік ... ... ... бұл мәселеге жаңаша көзқараспен қарауға септігін тигізді.
Соңғы жалдары тілі білімінің шектес ... ... ... ... орай әшекей бұйымдар этнолингвистикалық лингвомәдениеттану және
танымдық тұрғыдан сипаттау ұлттық менталитеттің ... ... ... ... ... ... береді.
1 ҰЛТТЫҚ ӘШЕКЕЙ БҰЙЫМДАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ТАБИҒАТЫ
Тіл тарихы - сол тілді жасаушы және сол ... ... ... бір ... ... белгілі бір тілдің тарихын сол тілді
жасаушы, қолданушы жене оның иесі — ... ... ... ... Тіл ... мен халық тарихының байланысы - екі жақты ... ерте ... ... ... ... ... атаулары сөздіктер мен тарихи шығармаларда ... ... ... ... мәдениеттанушылар халықтың замандар бойындағы тұрмыс-салты,
әдет-ғұрпына байланысты жайлар мен халық жасаған материалдық байлық, рухани
мәдениетке қатысты жайларды зерттегеңде тіл фактілеріне ... өте ... тіл - ... ... ұзақ ... ... ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізген және сақтап қалған құралдардың бірі.
Тіл білімі тілдің белгілі бір дәуірдегі статикалық қалпын да, әр дәуірді
қамтитын динамикалық күйін де ... ... ... ... ... ... тілді туғызған, оны қатынас кұралы ретінде қолданған қоғам ... ... ... тіл білімінде халықтың материалдық мәдениетінің
тарихын қарастыратын - ... ... және ... ... ... ... "тіл, мәдениет және жеке адам үштігі
(триада)негізінде басқа бір лингвистика тууы ... ... ойы XX ... ... қалыптаса бастаған жеке ... ... ... ... болуына жол ашты[1, 52].
"Орта ғасырдың соңғы бөлігінде, ғасырлар тоғысқан тұста әлемдік ... ... ... бағыттарын имманентті, структуралық
лингвистикадан өзгешелеу жаңа арналарға - яғни тілді жеке ... ... ... және ... ... ... ... бет бұрып отыр. Когнитивті, антропологиялық лингвистика деп аталатын
мүлде жаңа салалардың қатарында ... ... ... ... ... та ... келеді. Бұлардың қай-қайсысы да - қазақ тіл ғылымы
төселе қоймаған соңғы салалар".
Лингвистикалық мәдениеттану - лингвистика мен ... ... ... ... халықтың мәдениетінің тілге әсер етуін зерттейтін
ғылым. Лингвистика ғылымында ұлттық мәдениет пен ... ... ... ... ... кездеседі. Орыс тіл білімінде бұл мәселе жөнінде "тіл -мәдениетті
жеткізудің құралы", ... ... ... бір ... [2, 103] ... ... біршама зерттеу жұмыстары бар. Сонымен
қатар тіл мен мәдениеттің парадигмасындағы жеке ... ... ... ... ... келеді. Мұнда мәдениеттің феномені мен тілді
тұтынушы тұлға арасындағы байланыс зерттелуі қажет. Ал бұл ... ... ... өмір ... ... болып жататын әлеуметтік-қоғамдық
өзгерістерге байланысты. Тіл мен ... ... ... ... лингвомәдениеттанушылар осы мәселені жан-жақгы, ауқымды түрде
қарастыруға талпыныс жасауда.
"Лингвокультурология - это ... ... на ... ... и
культурологии и исследующая проявления культуры народа, которые отразились
и закрепились в ... [3, 14]. Тіл мен ... ... ... және ... ... ... ғылым саласы жоғарыда ... ... ... ... ... күннің жаңа бағыты емес.
Этностың тілі мен ... ... ... ... ... ... ... дейін ғалымдар бұл мәселені психология, әлеуметтік
лингвистика, этнопедагогика, этнолингвистика тағы басқа пәндердің негізінде
зерттеп келді.
Тіл мен мәдениеттің ... ... ... ... рет көтерген
ғалымдар Я.Гримм, Р.Раск, А.А.Потебня. Бұл мәселелердің қайнар көзі - Ф.
фон Гумбольдттың ... ... ... ... ... ... және рухани мәдениет тілге әсер етеді;
* кез келген мәдениет ұлттық нышанға ие, бұндай сипат ... ... ... тіл - адам мен қоршаған ортаны жалғастырушы буын;
* тілге "халықтық рух" пен мәдениетгің белгісі - ішкі форма ... ... фон ... ... ... мен ... ... тілге әсерін қарастырса, ал В.Вундт ... ... ... ... ... ... тіл ... мәдениетінің
негізгі қайнар көзі екендігін дәлелдеп, халық ауыз әдебиетіндегі аңыз-
әңгімелердің ... ... ... Ф. де ... ... ... мәдениеті, салт-дәстүрлері мен менталитетінің тілге әсері
мәселелері этнолингвистика пәні түрғысынан зерттелген. Тіл мен мәдениет ара
қатынасы ... ... ... мен ... ... ... гипотезасында қарастырылған, бұл теория бойынша:
тіл халықтың ойлау қабілетіне әсер етеді;
күнделікті өмір мен дүниені тану амалдары субъектілерді ... ... ... [5, ... ... негізгі қағидаларын Л. ... ... ... болжам теориясы шетелдік және ресейлік
ғалымдардың бірде қарсы пікірлеріне тап ... ... ... оның ... ... өзара қатынасындағы орасан қызметін бағалап, негізгі ... ... ... қатарына Н.И.Толстой ... ... ... да ... жаңа ... ... түйіндеулердің болжам айту,
бағыт сілтеу тұрғысынан әртүрлі ... ... ... тіл мен ... ... ... ... тілге және тілдің мәдениетке
әсерін пайымдайтын анықтамалық ... да ... ... осы ғылым
саласының объектісі турасындағы тұжырым біреу, ол - ұлттық менталитеттің,
ұлттық мәдениеттің және рухани құндылықтардың ... ... тіл ... ұлт өз ... ... әлем туралы түсініктерін түрлі тілдік фактілер
арқылы кесіп-пішеді, ... ... ... ... ... ... санасындағы дүниенің логикалық бейнеленуі жағынан ұқсас болып
келеді. Құбылыстар арасындағы ұқсастықтар ұғым ... ... ... әсер ... Сол ұғым ... тұтастай алғандағы
атаулары тілдің негізін құраса, әлемнің, ондағы құбылыстардың тілдегі
бейнесінен ұлт ... ... ... ... ... ... ... ұлттық менталитетке қарым-қатынасын
зерттеген В.Телия ұлттық мәдениет пен этностың ұлттық-танымдық сипатын
фразалық тіркестермен ... ... ... ... ... қор, образ - эталондар жүйесі, символ сөздер және символды
таныта алатын сөз ... ... ... қанатты сөздер мен
орамдар ... ... ... ... [6, ... ... ... бағыт - ұлттық тіл мен ұлттық
мәдениеттің ... ... ... ... "мәдениет" ұғымы "...
рассматривается применительно к аспектам взаимодействия с языком и языковой
личностыо". Лингвомәдениеттану саласының объектілері, ... мен ... орыс тіл ... ... ... В.Телияның,
В.Воробьевтің еңбектерінде аталған.
Тіл мен мәдениеттің ұлттық ерекшеліктері, ... ... әр ... ... ... ... ... компоненттердің қызметі және т.б. мәселелер
көптеген монографиялар мен мақалаларда қарастырылған.
Мәдениеттің тілдегі көрінісі, ұлттық мәдени сипаттардың ... ... ... ... ... ретроспективалық ыңғайда этнолингвистика
аясында қарастырылып келгені белгілі. Сонымен қатар, ғасыр соңындағы жаңа
ғылыми бағыттарда қоғам, қоғамдық құрылым, жеке ... ... ... табиғат құбылыстары, қоршаған табиғи ... ... ... ... адамның антропологиялық келбеті, ішкі жан-дүниесі
белгіленетін, осыларды концептуалды немесе образды түрде ... ... ... да ... ... ... пен ... қарым-
қатынасы керінетінін дәлелдеуге ұмтылыс бар.
Бұл туралы ... "... ... язык ... специфичен. При
этом в языке отражаются не только особенности природных условий и ... и ... ... ... его носителей" дейді [7,21]. Бұған
мазмұндас пікірді орыс ғалымы В.В. Виноградов та айтқан болатын "... каждый
язык ... ... ... ... ... ... бірліктер
халықтың дүниетанымы, болмысы, салт-санасы, әдет-ғұрпы, рухани мәдениеті
сол халықтың тіршілігінен өмір ... ... ... мен әлеуметгік - саяси көзқарасынан мағлұмат беретін ұлттық
құбылыс болып табылады. Тіл — ... ... ұлт ... ... ... өз дәрежесінде әлі де зерттелмей келеді. Тіл -
рухани күш, демек тіл және семиотикалық таңбалар ... адам ... ... оған баға ... өз көзқарасы мен ойын білдіре алады.
Лингвомәдениеттану - мәдениет пен тіл бірліктерінің ... ... ... қарастырады. Тілде бейнеленетін, тіл арқылы ... ... ... ... ... Осыған байланысты тіл мен
мәдениеттің элементтерін шоғырландыратын, яғни жинақтайтын, ... ... ... өріс, лингвомәдени компетенция
деген түсініктер аталып жүр. Бұл аталған терминдік ұғымдардың әрқайсысы
күрделі мәселе.
Тіл ... ... және ... ... білу ... ... мәселелерді танып-білуге көмектеседі. Ол мәселелер қатарына белгілі
бір халықтың тегі, оның пайда болуы, халықтардың дамуының әр ... ... бір ... ... халықтармен байланысы туралы
мәліметтер енеді. Рулардан тайпаның, тайпалар ... ... ... ... ру ... ... тілінің, тайпа тілінен халық ... ... ... бөлек емес, қайта бір-бірімен қабаттасып жатады. Демек,
халық тілінің жасалып, пайда болу тарихына қатысты мәселелерді есепке алмай
тұрып, халықтың ... ... болу ... ... тұрғыдан жан-жақгы
дұрыс шешу мүмкін емес.
Тілдің мәні, оның таңбалық сипаты, тілдің шығуы мен дамуы, ... ... ... және т.б. ... зерттеп шешу үшін философия тіл
біліміне бағыт-бағдар сілтейді. Адамның ойлауы тіл ... ... ... ... ғылым адамның ойлау процесі, өзін ... ... тану ... ... ... ... деген мәселені ескерусіз қалдыра
алмайды. Бұл жерде ... ... ... тіл ... ... ... ... американдық дискриптивті мектептің ірі
ғалымы Эдуард Сепир туралы айтқан жөн. ... ... ... ... ... ... атақты ілімнің иесі тіл мен мәдениет туралы алғаш сөз
еткендердің бірі. Оның ... ... ... ... ... ал тіл - ... ойлаудың көрінісі».
Тіл мен мәдениет бір-бірінен ажырамас екі бірдей әлеуметтік құбылыс.
Қоғамның өзі ... ал адам тіл мен ... ... ... ... ... тұжырымдамасы:
* тіл — мәдениеттің өнімі;
* мәдениеттің негіз - тіл;
* тіл мен ... — егіз ... тіл мен ... арасындағы байланыс генетикалық па, функционалдық
па? Сепирдің түсінігі бойынша, тіл - ... мұра ... ол ... [8, ... - жаңа ғана ... ... келе ... әлі де болса
ғылыми ұстанымдары мен межелері, тұжырымдамалары нақтылана ... ... ... ... ... да бар, бірақ оның XXI ғасырда
гуманитарлық ғылымдардың көшбасында болатындығы даусыз.
Көп ... ... ... этнолингвистика пәнімен байланысты,
біраз мәселелерді шешуде ғылыми принциптері ... ... ... ... ... мәдениеттану - тілдің
корреспонденциясы мен мәдениеттің ... ... ... түрін
зерттейтін және сипаттайтын этнолингвистиканың бір бөлігі. В.В.Воробьев
этнолингвистиканы комплексті, ... ... ... мәдени
ерекшеліктерін, тарихи-мәдени қарым-қатынастарының шығу тегімен таралуын
зерттейтін ғылым деп анықтайды [9, ...... ... оның тілі ... танып-білу мақсатынан
туындаған лингвистиканың (тіл білімінің) жаңа да ... ... ... ... ... даму заңдылықтарын толық та жан-жақты зерттеу
барысында іштей жіктеліп, дүниеге ... ... ... ... ... этнолингвсистика да – «этностаным»
мен «тілтаным» ғылымдарының ортақ мәселесі шеңберінде тоғысу нәтижесінде
пайда болған жаңа сала. Ол – ... ... ... ... – білу ... емес, тек тіл феноменінің өзіне ғана тән ғажайып мүмкіншіліктері мен
қазына байлығын зерделеп ... ... ... ... ... пен ... ... қалыптасқанын толық мойындаса да, олардың өзара үйлесімін
айқындауға келгенде, бір жерден шыға ... ... ... ... мәдениет, тарих пен әлеуметтік жағдай деп оның шеңберін ... ... ... ... ерекше көзге түседі. Мәселен,
Фердинант де Соссюр этнолингвистиканы этнос тарихы мен этнос тілі ... ... ... ... ... танып, өз ойын сол халықтың өзін
қалыптастырады деп ... Э. ... де ... ... т.б. осы ... ... этнос болмысымен шендестіріп, «тіл
әлемін» тілдің символдық қызметі мен шектеп көрсеткісі келеді.
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... ізденіс нәтижесінде өзіндік ерекшелігі мен үрдісі айқындалып келе
жатқан, дербес те перспективті ғылым саласы ретінде ... ... ... ... тіл ... ... ... болмайды». «Этнос» және «этнос
болмысы» деген ұғымдарды этнолингвистика тұрғысынан қалай түсінуіміз керек
?
«Этнос» - ... ... ... бір ... дүниеге келіп, белгілі бір
географиялық ортада қалыптасқан, шұғылданған тіршілік-тірлігі бірыңғай,
діні де тілі де бір, ... мен ... ... ... ортақ тегін,
туыстығын, тайпалық рулық, ұлыстық және ... ... ... ... ... ел ... отырған адамдар қауымы» болып танылады.
«Этнос болмысы» - ... ... ... ... ... және ол туралы
реальды шындық, оның тілі арқылы ... ... ... ... болып ауысып келе жатқан бай рухани мәдени қазынасы.
Міне, осынау бай тіл қазынасын этнос болмысы тұрғысынан ... ... ... бір ... теңіздей терең мағына-мазмұнына бойлап еніп, оны
игеріп, жан-жақты ... ... ең ... ... ... ... объектісін этнос тілі десек, ондағы мақсаты –
сол тіл арқылы этностың ... ... білу ... ... ... – барлық жағдайда да этнос тілі екендегі айтылады. Алайда
ғылым-білім саласында тілге тікелей қатысты, оны әр ... ... арқа ... ... көп. Олардың біразы этнос тіліне байланысты
этнолингвистикамен тілдік ... өз ... ... ... ... ... т.б. ... Этносты танып білуге тұс-тұсынан өзіндік
үлесін қосушы қоғамдық ғылым салаларының бірі – ... ... ... ... ... да ... ... шұғылданады. «Мәдениет» жеке
адамның басына тән қасиеттен басталып, бүкіл ұлттық менталитетті, ғасырлар
бойы қалыптасқан ұлттық сана, ... ... ... рухани-мәтериалдық
байлықтың бәрін түгел қамтитын өте күрделі ұғым. «Этнос мәдениеті» ... ... ... жүр: ... культуры – эти ... ... ... ... ... ... и обеспечивается адаптация народов к условиям окружающей их
природной и социально-культурной среды». Бұл ... ... ... ... бір ... ... сәйкес қалыптасатын құбылыс.
Этнолингвистикалық зерттеулердің негізгі мақсаты – ... ... ... лингвистикалық, этно-мәдени және этнопсихологиялық факторлардың
әсер етуін қарастыру. Тіл мен этносқа ... ... ... тән ... ... Гумбольдт, А.А.Потебня, Вяч.Вс.Иванов,
В.Н.Топоров, Н.И.Толстой, Ә.Т.Қайдаров, Е.Н.Жанпейісов, т.б. ғалымдардың
жұмыстарында ... ... ... М.М.Копыленко этнолингвистика
пәнінің оқу құралы "Основы этнолингвистики" (1977) деп ... ... бұл ... негізгі қағидаларды ғылыми бағыт анықтайды ... ... ... - ... ғалымдар Вяч.Вс.Иванов пен
В.Н.Топоров бастаған ғалымдар ... ... - ... ... және
оның шәкірттерінің концепциясы. Аты ... ... мен ... ... ... ... ... халықтарының салт-
дәстүрлері мен күнтізбелері, жалпы рухани мәдениеті болды. Үшінші бағыт -
академик Ә.Т.Қайдаров мектебінің өкілдері [10, 24 ] . ... тілі ... бұл ... ... Ә.Т. Қайдаровқа дейін арнайы сөз болған
емес.) белгілі ғалым Ә.Т.Қайдаров осы пәннің мақсаты мен міндеттері жөнінде
айта келе ... ... ... ... егер оның ... ... ... этнография мен лингвистиканың жай қосыңдысы
емес, бір шаңырақ астында әрқайсысы өз ... тон ... ... ... ... ... ғана ... дүние емес, этнолингвистиканың
объектісі - этнос және тіл, тілсіз этнос, ... тіл өмір ... ... Этнолингвистика лингвистикалық ... ... ... және ... ... жақын болғандықтан, бір-
бірінен ажырамас пәндер, ал ... күні ... ... ... қазақ этносының тілі мен мәдениетін қарастыру ең ... ... ... көп ... ... ... ... сыймай, асып-тасып жатқан
шалқар дарияға теңейтініміз, шынында да, оның мәңгілікті қалайтын, жасай
бергісі келетін, жасаған сайын жасара ... ... ... ... болса, тілдің дүниеге келіп,. өзін болашағы зор ғылым ... ... ... оның ана ... ... осы бір ... мен
құдіретіне байланысты.
Мәдениеттану адамдардың мәдени әрекеті және қоғамдық орындардағы тәртіп
пен әдеп-салты ұғымдарының дамуы мен қазіргі күндегі ... ... ... ... ... ... деп
анықтайды, себебі ол тіл мен мәдениеттің өзара байланысы және ... ... ... ... сипаттама береді [11, 36].
Лингвистикалық мәдениеттану шекаралас пәндердің қиылысуында пайда болып,
олармен тығыз байланыста болады және мәдениеттану, ... ... ... ... ... арнайы аспектісі — тіл мен
мәдениеттің өзара байланысы мәселесін өзінше қарастырады. Осындай ерекше
белгілерге байланысты ... ... ... ... анықтама береді:
"Лингвокультурология" - комплексная научная лисциплина синтезирующего
типа, ... ... и ... ... и ... в его
функционировании и отражающая этот процесс как ... ... ... ... их ... и внеязыкового (культурного) содержания при помощи
системных ... с ... на ... ... и ... (система норм и общечеловеческих) ценностей" [12, 36-37].
Лингвомәдениеттану пәнінің мақсаты, объектісі мен ғылымдағы ... ... ... В.А.Маслова, В.Н. Телияның монографиялық
еңбектеріне де сүйенеміз. Пәннің ... - ... ... ... әсер
етуін анықтау, олардың диалектикалық өзара байланысы мен ... ... ... Ал ... ... - тіл мен ... ... әсері мен
өзара байланысы және осы өзара ... ... бір ... жүйе ... ... ... объектісі тіл білімі мен
мәдениеттану пәндерінің қиылысқан жерінде ... Ал ... ... ... объектілерді атауымызға болады:
* тіл - дін өзара қатынасы;
сөйлеу әрекеті;
сөйлеу этикеті және т.б. [13, 51].
Ғылыми ой-тұжырымдардың негізінде ... ... ... ... ұлт ... сол этностың тілінде сақталып, ... ... ... ... туындау төркіні тереңде жатыр.
Айтылтан ой жайында В.фон Гумбольдттың "Тіл - халық рухы, халық рухы ... ... ... ... ... — жаңа ... жолдың концепциясының
алғашқы нышаны немесе қағидасы. Сондай-ақ оның мәдениет тілдің ... ... деп ... да тіл ... ... түсумен қатар,
жарыққа шығып келе жатқан ғылыми жаңалықтардың шығу ... ... ... Атап ... ... ... біріншіден, мәдениеттің екі түрі -
материалдық және рухани ... ізі ... ... ... Екіншіден,
мәдениет – ұлт нышанын танытып, тілде өз жүйесін табады, ... тіл ... мен ... ... күш, ... мәдениет пен халықтық рух
— тілдің ішкі формасына тән", - деп ... Ал ... ... мәдениеттің арғы-бергі тарихын сөйлетуші де, жеткізуші де тек ... ... ... әр ... өзіндік тұрмыс-тіршілігі тілі арқылы
өрнектелуінен, ... тіл ... ... елге ... тіл мен ... ... байланыстың торабы бар екендігінен көрінеді. Мұның
нақты ғылыми тұжырымын Э.Сепир: "Тілдің бір тұғыры бар. Ол мәдениеттен ... ... Ол ... ... ... біздің тыныс-тіршілігіміз мүлде
қабысып кеткен салт-дәстүр мен наным-сенімдерден ... ... ... өзі ... етіп ... ... өз ... көрсетеді. Осы
тұрғыдан алғанда тілдің тарихы мен мәдениет тарихы жапсарлас дамиды деуге
болады" деп ... келе әр ... ... ерекшелігі тек тілінің
табиғатынан ... ... ... ... ... дүниені тануы мен ойлау арасындағы тәсілінің тіл құрылысына
байланыстылығын этнолингвистикалық болжам ретінде баяндаудан туған ... ... оның ... тіл мен ұлттық дүниетанымды танудың ғылыми
алғышарты іспеттес болғаны- ғылымның жаңа сатыға аяқ ... ... - тек ... танушы кұрал ғана емес, тілдің бойында оның
(мәдениеттің) арқауын құрап, негізін қалайтын ... ... ізін ... ұлы күш анықталады. Тіл рухының ұлы күші ... ... сай ... ... өз ... сай өмір ... ... бір мәдениеттің дүниеге келуінің үлкен себепшісінің
бірі.
Осымен байланысты этностың психологиялық жайын тілге қатысты болжаулармен
дәлелдеген ... ... ... ... ... мен тегі тіл
мен ойлаудың халық рухымен байланыстылығында" ... ... ... Осы ... ... жолға түсірушілер - Г.Штейнталь мен
М.Лацарус. Олар өз ... ... ... ... мәні,
тілдің ішкі мазмұны адамның мінез-құлқымен байланысты деп түсіндіріп ... ... ... индивидтің творчествалық әрекеті", "халық рухы
алдымен тілде" деп түйіндеген. Демек, этнопсихология ілімінің тіл ... ... ... оның жете ... ... ете ... ерекшелігін әлеуметтану түрғысынан зерттеген ғалым В.Вундт өз
еңбектерінде күрделі интеллектуалдық әрекеттердің ұлттық рухты ... ... ... ... мен ... ... ролін
әлеуметтік рухани құбылыс деп бағалаудың бағытын көрсетті. Расында ... ... ... ... ... — салт-дәстүрлер деп танимыз.
Этностың бар ... ... азық ... ... ... ... құбылыс салт-дәстүрлердің ұлттық мәдениент бастауы екендігі
сөзсіз. Осы құбылысты дер кезінде мойындап, ғылыми ... жаға ... ... ... ... Ол тіл ... мәдениетімен біте
қайнасқан ұғым деген түсінікті қалыптастыра келіп: "Тіл -халықтық "рухтың"
жемісі, оған дәлел халық ауыз әдебиеті үлгілері екендігін жан-жақты сөз ... ... ... ... тілде, содан кейін барып әдет-ғұрып, салт-
дәстүрінде, ән ... ... ... береді"-деп қорытады [14,
117]. Жоғарыда біз сөз еткен ғалымдардың зерттеулері ұлттық тіл мен ... ... ... о бастан болжап, тілдің ішкі формасына
саятын қасиеттерін танытудан ... Оның ... ... ... көрінісін
өзек қылған ғылыми құнды ойлар мен түжырымдар тіл ғылымының жаңа бағытымен
ерекшеленетін ... ... ... ... ... қоғамынының дамуында - әлеуметтік ... ... ... тіл, ... ... тоғысуындағы маңызды фактор. Ал, әр
халықтың этномәдени тұрмысын ұлт ... ... ... ... ... қоғамдық ғылымдардың саясында сөз ету мәселесі тіл
ғылымының бүгінде ... ... ... ... ... ... ... іске асуда. Осымен тығыз байланысты ұлттық мәдениет пен
ұлттық тілдің өзара байланыстары бір-біріне әсері айқын ... ... ... тән ... ... бізге кешеуілдеп жеткен жаңа бағыттың
бірі — лингвомәдениеттану. ... тіл ... XV ... бас ... ерекше қалыптасқан жоғарыда аталған ғалымдардың (Ф.Соссюр,
В.Гумбольдт, ... ... т.б.) ... ой тұжырымдарын одан әрі
ұластырушы Ресейдегі фразеологиялық мектептің өкілдері В.Воробьев,
В.И.Телия, ... ... ... зерттеулерінің
лингвомәдениеттануды дербес ғылыми пән дәрежесіне көтерілуіне, қалыптасуына
зор ықпал еткенін ерекше атап өткен жөн.
Тіл мен мәдениет ұғымдарының ... ... ... ... ... еңбектерінде жаңаша қырынан танылады. Олардың:
"Тіл - тек сөйлесу, қарым-қатынас құралы емес, ол адам ... ... ... ... сол ... тән тума қасиеттерін жинақтаушы,
сақтаушы құрал, осы арқылы болашақ ұрпаққа жеткізуші ... Мұны ... ... деп танимыз. Тілдің тағы бір ... ... ... өмірде адамдарды жеке тұлға ретінде, ұлт өкілі ... ... ... ... ... ... қоғамдағы
әлеуметтік орнын нақтылай түскендей.
Мәдениет – қоғамдық фактор, бірақ оның ... ... ... ортаның ықпалы зор. Өйткені бір этностың мәдениеті екінші
халыққа оның тілді деректері ... ... Ал ... ... ... - ... ... сөз символдары мен тілдік таңбалар. Осы
жайт туралы мәдениеттің тілге қатысты ерекшелігін зерттеген ресейлік
мәдениеттанушы ... ... ... сабақтастырады:
"Всякая культура, обслуживающая сферу социального общения, есть язык.
Это означает, что она ... ... ... ... употребляемых в
соответствии и известными членами данного коллектива правилами. Знаками мы
называем любое материальное выражение (слова, рисунки, вещи и ... ... ... и, ... ... служить средствам передачи смысла.
Следовательно, культура имеет, во-первых, коммуникационную и, во-вторых,
символическую природу" [15,6].
Ендеше, жоғарыда аталғандай ... ... ... құндылықтарының
түп негізі тіл қасиетінде көрініс табады. Тілдің ... ... ... Осы тұрғыда әр халық тілінде өзі жасаған ... ... ... ... ізі бар ... ... Бұл — тіл мен
мәдениеттің тоғысуы жолын көздеген ... ... ... ... ... ... ... мәдениет, logos - ілім деген терминдерінің жинақталуынан туындап,
лингвистика мен мәдениеттану пәндерінің тоғысуында ... ... ... ... ... ерекшелігін, жаңаша көзқараспен салыстыра
зерттейтін сала. Осы ... ... ...... мен ... ... қатынасының синхронды түрін
зерттейтін және сипаттайтын этнолингвистиканың бір бөлшегі", - [16, 217]
деп сипаттаса, ... ... ... және ... ... ... ... оны "менталингвистика" ғылымы ретінде
танытуға ғылыми бағыт бұрып, бұл саланың тіл мен ... ... ... ... дәлелдейді, әрі мынандай ғылыми анықтама
береді: "Лингвокультурология -комплексная научная дисциплина синтезирующего
типа, изучающая взаимосвязь и взаимодействие культуры и ... в ... и ... этот ... как целостную структуру единиц в
единстве их языкового и внеязыкового (культурного) содержания при ... ... с ... на ... приоритеты и культурные
установления (система норм и ... ... ... бұл пәнді халық әдебиетін танытушы ғылым деп санап,
былайша анықтайды; "Лингвокультурология – это наука, возникшая на ... и ... и ... ... ... ... отразились и закрепились в языке".
Көріп отырғанымыздай, В.Воробьев, А. Маслова, В.Телияның бұл ... ... ... ... пен тіл ... ... сыры
американдық ғалымдар Э.Сепир мен Б ... ... ... ... ... ... дүниетанымытдағы ерекшеліктің ізі
халық тілінде сақталады" деген қағидамен астасып жатқандығы ... ... ... ... ... мен лингвомәдениеттану
пәндерінің тіпті ұқсас жақтары ... сөз ... ... атап
көрсеткендей, этнолингвистика ғылымының ... ... ... ... ... комплексті этнографиямен шектес, халық
мәдениеті, тарихтың шығу тегі мен таралуын зерттейді. Бүгінгі ... ... ... - ... ... мен ... этномәдени, этнопсихологиялық факторының әсерін ерекше
қарастыру, ұлттық ... ... ... ... - ... мен мәдениеттанудың
түйіскен тұсынан туындап отырған, әрі этнолингвистика мен елтануды ... жаңа ... ... ...... ... ... танылатын әлеуметтік, танымдық, эстетикалық, этикалық, саяси,
адамгершілік, руханилық, ... ... мен ... тілдік
құралдар арқылы жеткізуді зерттейтін тіл білімінің бағыты. Осы ... ең ... ... - ... ... ... тіл ... мен халықтың танымдық, этика-эстетикалық
категориялары арқылы рухани мәдениетін ... ... ... мен орнын
анықтау деп түйіндеуге болады. Лингвомәдениеттану пәнінің мақсатына ... ... ... ... мына ... ... "Исследование загадки России, русской литературы и цивилизации -
одна из ... ... ... она ... ... и
освободить от всячиских наслоении духовный источник силы ... ... дать ... ... устоичивых языковых выражений, словесных и
художественных образов "подтекст", которых иначе останется не ... ... [17, 9]. Осы ... ... ... ... ауқымы ұлттық мәдениеттің және рухани құндылықтарының тілдегі
көрінісі әдебиет, фольклорда т.б. да берілуі кеңи түсетіні көрінеді. Олай
болса, бүгінгі ... тіл ... ... ... пән ... ... басып жатқанымен, ұлттық мәдениетпен болымсыздық ерекшеліктерді
таныту, ... ... ... ... Ә.Марғұлан,
Қ.Жұбанов, М.Әуезов еңбектерінен бастап ... ... ... ... ... ... Н.Уәлиев.
Ж.Манкеева, А.Жылқыбаева, Қ.Рысбергенова, Р.Шойбеков т.б. ғалымдар
еңбектерінде тіл фактілерінің ... ... ... Ғалым Е.Жанпейісов
"Этнокультурная лексика казахского языка" еңбегінде М.Әуезовтың "Абай жолы"
эпопеясындағы этнографизмдерді тілдік әрі ... ... ... ... ... мәдениетінің тіл деректері арқылы танытуда қосқан
зор үлес деп ... Көне ... ... танытып жүрген, белгілі
тілші-ғалым Р.Сыздықова өзінің "Сөздер сөйлейді" т.б. еңбектерінде бүгінде
жұртшылыққа таныс емес, бірақ ана тіліміздің қазынасында ... ... мен сөз ... (абжыландай толғану, кек, жыға, бес жетім
т.б.) тарихи-тілдік ... ... ... ауыз ... мен ... өмір сүрген ақын-жыраулардың тілінде, жырларда ескі тұрмыс-салтқа
байланысты бүл ... ұмыт бола ... ... мүлде ұмытылған, я болмаса
мағынасы өзгерген сөздер мен сөз тіркестерінің кездесуі ... ... ... [18, ... ... ... ... танудың негізі екені соңғы
кездегі біраз ... ... ... ... ... ... т.б.) сөз болуы, ... ... ... пәні ... ... ... білімінің осы жаңа саласын көптен бері зерттеп келе жатқан ... ... ... өз ... дербес пән ретінде ғылымның
алдыңғы шебіне шығып, өзінің ... ... ... ... ... болып табылады. Себебі ол этностың қазіргісін емес, көбіне-көп
өткенін зерттейді. Ал этностың ... оның ... ... айқын
көрінеді [19, 7] Г.Смағұлова ұлттық тіл мен ұлт мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... тіл аспектісінде қарастырған. Ол өз еңбегінде лингвомәдениеттану
пәнінің ерекшелігін былайша көрсетеді: "Лингвомәдениеттану — ... ... ... мен ... ... ... мағына
компоненттерін тіл арқылы мәдениеттану бағытында зерттеп, тілдің ... ... ... ... ұлттық ерекшелігін ешбір идеологиясыз
заманға сай келбетін таныту. Бұл ретте тіл – ұлт ... ... ... лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу нысаны болмақ".
Лингвомәдениеттанудың өркениеті, қоғамдық ... ... ... тұрғыдан сөз ету пәннің зерттеу объектісін нақтылай түседі. Осы жайт
тұрғысында, сондай-ақ, көне тіл ... ... ... ... ... халқымыздың мәдени өмірімен байланысты екенін тілші
А.Салқынбайдың мына пікірі толықтырады: ... ... ... ... — ең ... тілдер арасындағы жалпы адами гуманитарлық,
мәдени, өркениеттік қырларды айқындау болып ... ... ... ... сана мен ... бірі де ... өз көрінісін
табатындықтан, атау мен оның жасалу сипаты ... ... ... ... ... ... ... талдау жасап, халық мәденитеті мен ұлттық
мөдениеттің бірлік қызметіне ... ... ... ... ... жүйеге қалай әсер ететін, яғни фактор мен адам бойындағы
тілдік факторлардың байланысын қарастырады" деп ... тіл ... ... пәні ... ... де ... ... береді. Бір ұлттың көршілес ұлтпен туыстығын
немесе дәстүр ұқсастығын салыстыруды да ... ... Осы ... пәні ... ... ... да ... қалмаған. Аударматанудың лингвомәдени мәселелерін сөз еткен А.Алдашева
бұл пәннің зерттеу көздерін ғылыми ... ... ірі ... ... "Лингвомәдениеттанудың ауқымы соңғыларға қарағанда
өте кең, ол ... ... ... ... бір ... төл ... ... бірге жасасып келе жатқан өз ... ... ... өз ... сөз, сөз ... ... ... екендігін
дәледейтін белгі қайсы; ұлттық бет-пішіні бар деп есептелген сөз (өзге де
тұлғалар) ұлттық әлеуметтік, ... ... ... ... мен ... ... мәлімет жеткізе алады дегенді зерттеуге
назар аударады",- деп тұжырымдайды [20, 28].
Көріп отырғанымыздай, лингвомәдениеттану мен ... ... ... мен ... ... ... екендігі дау
туғызбайды. Осы екеуінің қатынасын жалпы мен жалқының, бүтін мен ... ... деп ... ... ... ... ... нысаны - этнос болмысын түтастай танытатын тіл әлемі, осы қағиданың
құрамдас бөлшектерінің қатыстылығы мен үйлесімділігін анықтау ... ... ... деп ... ... әлемнің" тұтас
шеңберін жеке-жеке салаларға бөліп қарастыруы, этнос болмысының белгілі бір
жақтарын көрсеткенімен, тұтас бейнесін айқындай алмайды. Осыған байланысты
" ... мен ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрі көрініс табады" (Ф. де Соссюр), "Этностың
дүниені тіл арқылы ... оның ... ... ... ... қызметімен байланысты" (Э.Сепир), "Этнолингвистиканың болымсыз
ретінде антропологияны қолдану" (АҚШ ғалымдары), ... тек ... ... ... зерттеуші ғылым ... ... ... ... т.б. ... ... жіктейтін емес, оның кешенді сипатынан туындайтын
сан түрлі қырларын ... ... ... ... ... ... ... салалары. Белгілі ғалым Ә.Қайдар «Қазақ тілінің өзекті
мәселелері» атты жинағында этнолингвистиканың зерттеу ... ... ... ... оның ... және ... ... тоқталады. Осындай тіл деректеріне сүйеніп,
этнолингвистикамен сабақтас этнос болмысының сан ... ... ... ... ... ... бөледі:
• этнос тіліне жалпы қатысы бар (мәселен, ... ... ... ... ... ... ... т.б.) ғылымдар.
• этнос тілінің тілдік табиғатын айқындауға тікелей қатысты ғылымдар
(мәселен, этимологая, диалектология, онамостика, фразеология, паремология,
терминология, ... ... ... т.б.).
Демек, бұл екі топтағы ғылым ... ... ... ... татынатын тілдік дерек көздерінен көреміз.
Міне, осындай сабақтастықтың бірі - ... ... ... мүддесін
көздеген мәдениеттанумен сабақтас лингвомәдениеттану.
Бүгінгі таңда тіл арқылы ... тану ... ... ... ... сөз ... Лингвистикалық түсіндірме
сөздікте: "Этнолингвистика (гректің "этнос"- тайпа, ... ... ... мәдениетпен, тілді этномәдени және этнопсихологиялық
факторлармен байланыстыра қарастыратын тіл ... ... ... ... жеке бағыт ретінде қалыптасу XIX ғасырдың 70- жылдарынан
бері ... тіл ... ... ... ... ... ... өріс алып, жаңа дәстүрдің негізін салды.
Этнолингвистика ғылымының ... ... ... ... Э.Сепир,
Б.Л.Уорф, Хайер т.б. еңбектерінен бастау алады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... А.Н.Афанасьев, ААПотебня
еңбектерімен жалғасып, XIX ғасырдың 80-жылдарында фольклор аясында тіл мен
мәдениетті сабақтастыра зерттеудің жаңа бағытын ... ... ... ... ... ... ... саланы ғылыми биік сатыға көтеріп жіберді. Ресейлік ғалымдар (соңғы
аталған) өз зерттеулерінде нақты бір тілдің ... сол ... ... этнографиясымен тығыз байланыстыра қарастырған. Осы тұрғыда
ресейлік тілші ... ... – это ... изучающий отношения между ... и ... ... ... и ... ... в ... и
развитии языка" деп түсіндіреді. Сөздіктегі бұл анықтама тіл мен ... ... ... ... ал оның басқа ғылым салаларының
деректері арқылы ... ... ... ... шет ... аяда ... ... ең алғаш ғалым Б.Уорфтың
идеясымен туындап, осы идеяның жалғасы Э.Сепирдің ... ... ... аты ... "Сепир-Уорф" болжамына сай тілдік этнодеректер,
халық мәдениеті мен жеке ивдивид тұрғысында қарастырылған. Айтылған ой
жайында ... ... ... этнолингвистики" еңбегінде жан-жақты
тоқталады. Осы жайтты Э.Сепир өз зерттеулерінде "халық дүниетанымында туған
салт-дәстүр, мифологизм, наным т.б. ... ... ... ... олар ... ... қызметі ретінде көрініс табады",- деп
көрсетеді.
Жоғарыда атап көрсетілген ресейлік ғалымдар (Н.И.Толстой, ... ... ... көне ... ... ғылым
ретінде танылады.
Ғалымдар тілдік этнодеректерді ... ... ... тілі мен
жергілікті халық тілінен негіздеуді дәстүрге айналдырған. ... ... ... ... ... ... ... слова, которые обозначают предметы и
явление быта и труда, специфические для ... ... ... литературному языку" деп тұжырымдайды. Н.И.Толстой
"Этнолингвистика – ... ... ... менталитетінің,
шығармашылығының, бір-бірімен байланысын, бір—біріне тәуелдігін,
астарластығын ... тіл ... бір ... Ол халықтың ұлттық
мәдениетінің көрнекті позициясындағы ... ... бірі ... деп ... Н.И. ... ... ... анықтама
лингвистикалық энцикпопедиялық сөздікте ... ... ... ... ... берілгеніе қарамастан, мәдениеттің,
халықтық психологияның және мифологияның "мазмұнын" лингвистикалық әдістер
көмегімен ... ... пән" ... ... ... ... табиғатын оның тек тілдік заңдылықтарына
ғана сүйеніп емес, сонымен қатар, халықтың ... ... ... ... қарастыру этнолингвистика мен лингвомәдениеттану
пәндерінің ортақ заңдылығы деуге болады. Профессор Қ.Жұбановтың "Тіл арқылы
халықтың тағылымдық ... ... әр ... ... ... мәдени
әрі тілдік мұра ретінде сақталынатын" және тіл мен мәденитетті табыстыратын
жаңа саланың дүниеге ... сол ... ... ... ... ... "Ана тіліміздің бай қоры – ұлттық болмыс-бітімді
танытатын тілдік этнодеректерінің қазынасы" ... ... ... негізін салып, атаулы ғылым саласы ... ... ... ... ... ұлт) ... болмысынан
туындап, санасында сараланып, тарихи жадында сақталып, тіл арқылы ғасырлар
бойы қалыптасып, қорланып, ... ... мұра ... ... ... ... ... ауысып келе жатқан дәстүрлі мирасты жаңғыртып, жан-
жақты зерттеп, танымдық мәнін ашып, болашақ ұрпаққа
ұсыну мақсатына байланысты дүниеге келген тіл ... ... ... деп ... берген. Сонымен, ... ... да ... ... ... ... халық тілімен
тікелей байланысты. Бұл байланыстылық лингвомәдениеттанудың да шеңберіне
кіретіндіктен, профессор М.Копыленко ... ... ... ... ... ... ... этнос в зеркале языка. В нем нет симбиоза
дисциплин, поскольку язык ... ... и ... ... ... культурология, история и ... ... ... как ... [22, 11]. Ал
лингвомәдениеттану ұлттық тіл деректерінің бойынан ... ... ... сол атаудың ұлт мәдениетіндегі өзіндік ... ... ... ... Біз ... сөз еткен лингвомәдениеттанымдық және
этнолингвистикалық ой ... ... ... ... ... ... халық жасаған мәдениет, тіршілігі мен тұрмысын қалыптастырған
көзқарастың тіл ... ... ... ... ... ... ... ақиқат дегіміз келеді. Лингвомәдениеттану мен
этнолингвистика ғылымдарының ... екі ... ... ... жемісі деп танып, өзіндік ұқсастық пен
ерекшеліктерді ... ... ... мен ... ғылымдары ұлттық тіл
аясында халықтың рухани, материалды мәдени ... ... ... мәдениет аспектісінде қарастырады.
Екіншіден, екі пәнді де тіл мен мәдениеттану, тарих, этнография
ғылымдарының ... деп ... ... Өйткені бұл пәндердің
деректерінсіз мәдениетті тану ... ... екі ... де ... мәселе - ұлт, менталдық, ұлттық тұлға,
этнос өмірі, ... ... ... мәдениет атаулары - адамзат баласының ... ... ғана ... ол сан ... лексикалық қабатының тарихы.
Бесіншіден, ұлттық тіл - бір ғана ... ... ... ұрпакқа жеткізші құрал ғана емес, ол - халық мәдениетінің адамзат
мәдениетіндегі рөлін сипаттайтын, мәдени категория.
Алтыншыдан, этнолингвистика ... ... ... көбірек бүйрегін
бұрса, лингвомәдениеттану халықтың өткені мен бүгінін ... ... ... этнолингвистика ұлт мәдениетін сол халықтың мәдени өмірімен
әрі кетсе туыстас халықгардың этнографиялық тарихымен ... Ал ... ... ұлт ... ... ... ... да тоқталады. Осы орайда тағы бір айта
кететін ... ... деп ... ... ... тіл білімінде бұрынырақ жарық ... ... ... ... этимологиялық еңбектердегі
кейбір деректердің талдануларын этнолингвистикалық зерттеудің алғашқы
нышандары деп ... ... ... ... айқын мақсаты бар қазақ
тілінің бай тілі мен рухани қазынасының арқасында жыл ... ... ... ... ғылымы бүгінде халық тілінің сан түрлі атауға толы
кұбылыстарының ұлттық тіл таным түрғысынан зерттелу жолы ... ... ... ... ... Ш.Сейітова, Б.Сағынова,
Б.Ақбердиева, Б.Қарғұлова т.б.) ғалымдардың еңбегін атауға болады.
Тілді кейде көп бұлақтан бастау алып, ... ... ... ... ... теңейтініміз, шынында да, оның мәңгілікті қалайтын, жасай
бергісі келетін, жасаған сайын жасара беретін ... ... ... ... ... ... ... өзін болашағы зор ғылым саласы
екенін көрсете бастауы, оның ана тіліміздің, міне, осы бір ... ... ... ... ... ... сана-сезімінің, ойлау тәсілінің, ... ... ... ... ... ... әдеби
мұралары тіл арқылы ұрпақтан-ұрпаққа ауысып ... тіл – ... ... ... ... дәнекер. Адамзат
қоғамы тілдің осы қасиеті арқылы ілгерілеген. Қандай халық болмасын оның
ұлттық тілі ... ... ... бірге бірге өмір сүріп, қазірге
дейін жетуіне арқау болған.
2 ЛЕКСИКОГРАФИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... ... бұйымдар – халық мәдениетінің көрінісі
Ғалам мен адамды екі ... ... ... ... ... ... принциптерді анықтап, дүниеге деген жалпы көзқарастың белгілі бір
деңгейін жасап, қалыптастырады. Екінші жағынан, дүниені - жеке ... ... - ... құндылық және эстетикалық тұрғыдан қабылдау
ерекшелігіне баса ... ... ... та ... ... ... ... күш-қуаты ерекше мәдениет тек өзіндік, дара ... өзі ... ... ... ... ... енуге
мүмкіндік береді. Бұл ретте тек өнер ғана "бас білдіре" алатын ... ... ... өмір ... кез ... халықтың тыныс-тіршілігіне мән
берсек, сол халықтың әсемдік талғамы мен танымына, эстетикалық көзқарасына
орай белгілі бір өнер түрінің басым ... ... ... ... ... ... ... - қазақ халқының тұрмыс тіршілігінде
айрықша орын алатын, ... ... ... ... сан ... ... келе жатқан өнер түрі десе де болады. Ол бізге діндік ерекшелігін
жоғалтпай ... Оның ... ... пен ... ... жіті ... ... Ұғым-түсініктер құрайтыны тегін емес. Ұлттық әшекей
бұйымдар ғасырлар бойы дамып, халық шеберлерінің ой елегінен өтіп, арман-
мүддесімен ... ... Ол ... мен ... бақыт пен
сүйіспеншілік сияқты қай көңіл-күйді болсын өз бойында бейнелеп келеді.
Әшекей өмірмен ... оған ... ... қазақ тұрмысының жай-жапсарын
аңғаруға болады.
Қазақтың халықтық ... ... ... мәдениет тарихынан ерекше орын
алады. Зергерлік өнері – бұл біздің ұлтық ... ... ... екі ... ... бойы сақталып келген. Біріншіден, өрнек және
оның әшекейлік ... бәрі ... сән мен ... ... ... көрсетуге бағытталып отырған [23, 54]. Екіншіден, бұл
өнердің кең мағыналылығы, оның ғасырлар сырын түйе білуіне, ... ... ... ... ... тез ... себеп болды.
Тіл білімінің этнографиямен, археологиямен байланысы орасан. Тіл ... ... ... ... және сол ... ... халықтың тарихының бір саласы.
Сондықтан, белгілі бір тілдің тарихын сол тілді жасаушы, қолданушы және
оның иесі - ... ... ... ... ... Тіл ... ... тарихының байланысы - екі жақты байланыс. Тілдің тарихын сол ... ... және оның иесі - ... тарихымен тығыз байланысында
зерттеу қаншалықты қажет болса, халық тарихын сол ... ... ... ... оның ... ... байланыста зерттеу соншалықты қажет.
Тіл деректерін зерттеу және оларды пайдалана білу тарихқа ... ... ... ... көмектеседі. Осы мәселелер қатарына белгілі
бір халықгың тегі, оның пайда болуы, халықтардың дамуының әр ... ... бір ... ... ... ... ... енеді. Рулардан, тайпаның, тайпалар одағынан халықтың жасалып,
пайда болуы ру тілінен тайпа тілінің, тайпа ... ... ... пайда
болып, жасалуынан бөлек емес, қайта бір-бірімен қабаттасып жатады. ... ... ... ... болу тарихына қатысты мәселелерді есепке алмай
тұрып, халықтың жасалып, пайда болу мәселесін ғылыми тұрғыдан жан-жақты
дұрыс шешу ... ... мен ... ... ажырамас екі бірдей әлеуметтік кұбылыс.
Қоғамның өзі адамнан ал адам тіл мен мәдениеттен тұрады.
•Тіл - мәдениеттің ... ... - ... мен ... - егіз жұп.
Ұлттық мәдениетіміздің тарихында зергерлік өнері ерекше орын алады.
Мәдени мұрамыздың ең ... ... ... ... ... ... ... дәрежесін, рухани мәдениетін бейнелейді.
Ұлттық әшекей бұйымдар - өз алдына бір ... ... ...... ... сарқылмас қазына, бай мұра. Зергерлік, әсемдік
бұйымдар, тұрмысқа қажет түрлі дүниелер адамдардың тіршілік керегіне жарап
қана қоймай, ... ... ... сан ... ... таң ... танымдық қызметінде өтейді. Зергерлік өнер – өте ерте ... ... ... Оны ... ... ... ... ең қалаулы өнер етті.
Сан салалы нақыштарының қалай аталатыны, қандай мағына беретіні, қай салада
қолданылатыны, өрбіу, даму тегі түбегейлі зерттеуді ... ... ... ... ... біздерге қаймағы бұзылмай жеткен
халқымыздың қастерлі де дәстүрлі қол ... ... ... ... ... түрі ... да, мән мазмұны жағынан да аса бай, шоқтығы
биік тұрғаны – зергерлік өнері туындаларын ... ... оның өте ... да ... ... көз ... болады. Қазақтың зергерлік өнері ежелгі
дәстүрлердің сабақтастығы мен ... ... ... ... ... ... ... әшекей бұйымдарды жасаушылар, яғни зергерлердің
соғатын заттарының түрлері көп болған. Оған ... ... ... тағатын түрлі сәндік бұйымдары, жиғаздық ... ... ... ат әбзелдері және тағы ... ... ... үшін ... ... ... ... қолданған. Зергерлер әшекей
бұйымдарды асыл ... ... ... гауһар т.б.) және інжу, маржан,
жақұттан көз қондыру арқылы да әсемдей ... ... көп ... ... ... ... әшекейлер жатады. Әшекейлердің бұл
түрі тек сән-салтанат үшін ғана ... ... ... қолданған. Қас
шеберлердің қолынан шыққан қару-жарақ, ер-тұрман, ат ... ... ... ... ... мен ... ... бұйымдар шынайы өнер
туындысына айналған.
Қазақ әшекейлерінің түрлері мен ... ... ... ... ... өрнектелуі мен нұсқасының ортақ белгілерін ескере отырып,
оларды бірнеше стильдік топтарға жіктеугеде болады. Себебі, кез ... ... ... жайған өңіріне тікелей қатысты қалыптасқан дәстүрлі
көркемдік жүйесі бар[24, 11].
Киген киім, оған қадалған түрлі әсемдік заттар, құлаққа таққан, саусаққа
салған сәндік ... ... ... әр ... ... Яғни ... ... бір өнерді екінші өнермен ұштастырып,
талғамның жоғарғы түрін, әдеміліктің ... ... ... білген.
Қазақ зергерлері, әсіресе, әйел адамдардың әшекейлі сәндік бұйымдардан
асқан шеберлікпен зор талғаммен ... ... ... ... ... жүзік, шолпы, шашбау, ілгек, қапсырма, алқа, өңіржиек, түйме т.б.
Солардың ... ең көп ... әрі ... – сырға.
Сырға – әйелдердің құлағына тағатын әшекейлі сәнді ... ... ... ... түрлері бар. О баста сырға ... пен ... келе ... ... ... әзірленіп, түрлі асыл тастардан көз
орнатылатын болған. Жасалған материалы мен жасалу тәсіліне ... ... ... сырға, қозалы сырға, гауһар сырға маржан сырға, ... ... ... бар. ... ... сырғасы, бастағы кәмшат бөрігі, білек
толған білезіктері – баршасы да, Абайдың бұл ... ... бір ... ( ... ... ... ... құлағындағы әсем де, көркем сырғасын
бейнелеп, көрінісі берілген.
Қазақ әйелдерінің ең көп тұтынатын ...... Ол әйел ... ... ... ... ... бұйым. Білезіктің алтын білезік, күміс
білезік, сом білезік, бес білезік, бұрама білезік, қос ... ... т.б. ... бар. ... көп ... үлкен білезік салған
әппақ қолын сән көтере түсіп жігітке шынайы ... етті ... ... ... әсем ... бірі – ... Оның үстіңгі бетіне әр
түрлі тастардан не өңді әйнектерден ою-өрнек жүргізіледі. Жүзікке көбінесе
күмістен көз, ... құс ... ... ... ... ешқандай
әшекейі жоқ, алтыннан, күмістен сомдап соғылған жай шығыршық ... ... деп ... ... Ақжамал сөзін пысықтай сөйлеген күйі,
қолындағы жүзігін суырып алды да, Шолпанның ... өз ... ... ...... ... ... бір-біріне кішкене шығыршықтар
арқылы жалғастырып жасайды, ең үстіңгісіне күміс, ... бау ... ... сән ретінде тағады. Мысалы, Шолпысы сылдырлап күн көзімен
шағылысы жалт-жұлт етеді (И.Салахов, Көкшетау).
Қазақ әйелдерінің сәндік бұйымының бір ... ...... Алқа ... ... маржан сияқты заттардан істелген әйелдер мойнына салып
жүретін сәндік бұйымы. Мысалы, Құлағында шығыс ... ұзын ... ... ... ... тізген алқа (А.Жұбанов, Замана бұлбұл).
Ұлттық әшекей бұйымдарымыздың әсем бір түрі – сақина. Шапқымен шеку,
бізбен безеу ... ... ... ... ... ... Жәмила қолындағы қызыл тас орнатқан бір сақинаны суырып берді
(Ә.Нәбиев, ... ... ... ... халқының ұлттық қолөнеріне ... ... ... бойы ... ... ... рухани да,
материалдық қазынаның бөлігі – ұлттық қолөнер. Халық өнерінің тамыры
халықтың өмір сүру ... өмір сүру ... ... ... ... байланысты. "Өнер – таусылмас азық, жұтамас байлық", - дейді халық
даналығы. Қазақтың ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Ұлттық әшекей бұйым үлгілері тек
қана ... мұра ғана ... ол ... ... ... белгілі бір
тарихи кезеңдегі таным-түсінігінен, өмір-салтынан ... ... ... хабар береді. "Өнерлінің қолы алтын" демекші, бейнелік жүйесі
мен әсерлік қуаты мол қазақтың сәндік ... ... ... ... ... табысы мен суреткерлік жетістігі жоғары дәрежеде
болғанын көрсетеді. Әсерлік қуаты мол, түрі мен өрнегінің айқын ... ... ... ... ... ... зергерлердің
айшықты мұрасы болып табылады әрі ... ... асыл ... ... әшекей бұйымдардың фразеологиялық көрінісі
Қазіргі тіл білімі тілді алдымен, оның ойлау ... ... ... тілдік фактілерді тілдік тұлғамен, олар өмір сүрген
ұжыммен, ... ... ... ... бой ... Осы тұрғыдан
келгенде, сол тілде ... ... ... ... ... тілдік бірліктердің ұлтық-мәдени нысандарымен тығыз байланыста
зерттеу тіл-этнос-мәдениет үштігінің негізін құрайтыны сөзсіз.
Тіліміздегі ... ... ... ... ... ... бергі өмірінің бүкіл қыр-сыры жан-жақты сақталып суреттеледі.
Халықтың күн-көріс, тұрмыс-тіршілік ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр, әдет-ғұрыптар тілдік қолданыстағы
тұрақты тіркестерден ... ... ... ... тіркестер
халқымыздың ұлттық менталдық ерекшелігін бойына сіңірген басты ... бірі ... ... Әр ұлт тіліміздегі фразеологизмдердің
тұтас жиынтығы Сол ұлт тіліне тән өзіндік бейнелі сөз орамдары ... ... ... ... ... ... ... етеді [25, 3].
Кез келген ұлттың мәдениетін танып-білуде ең басты сүйенетініміз ... ... ... ұлт ... оның мәдениеті мен ұлттық ерекшеліктері
туралы мол ... мен ... ... Бұл ... ... ... алар орны ... Онда халықтың ғасырлар бойы
сақталып келген салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, дүниетанымы т.б. көрініс ... ... ... ... ... ... ... бар
деректерді айқындауға мүмкіндік туады. ... ұлт ... ... ... ... ... зор. Сондықтан тіл мен мәдениет байланысында
ұлттық ... ... мен ... ... ... ... тіркестердің алар орны ерекше құнды.
Фразеологизмдердің жалпы лингвистика саласы ретіндегі тарихы ұзаққа
бармайды. Тіл білімінің жаңа ... ... ... ... ... пән ... ХIХ ғасырдың ... ... ... ... ... негізі және осы мәселе жөніндегі идеяны
дамытушы Ш.Балли болса, Ресейде дамыуы мен ... сала ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Ресейдегі В.В.Виноградовтың теориялық ... орыс ... ... ... А.ИВ.Кунин, А.И.Смирницкий,
В.Н.Телия, Н.М.Шанский, Е.Д.Поливанов т.б. ... ... ... тіл ... ... ... ие, сөз тіркестерін зерттейтін
синтаксиспен, сөздердің мағынасын зерттейтін лексикологиямен байланысты,
фонетика, ... ... ... ... ... ... сала ... табылады. Фразеологияның нысаны ретінде тілдің
барлық деңгейлеріндегі тілдік бірліктер емес, сөздердің тұрақты ... ... ... ... ... ... материалы" болып
табылатын құрамы жағынан тұрақты тіркестер танылады. Фразеологизмдердің тіл
біліміндегі фонология, морфология, лексикология және синтаксис ... – сол ... ... тіл туралы ғылымының тірегі, оның зерттеу
нысаны - ... мен ... ... ... ... тіркесімі"
(В.Н.Телия) болып табылатын фразеологизмдер мен фразеологиялық бірліктер.
Атақты ... ... ... саласын ерекше лингвистикалық пән
ретінде оның нысанасы мен міндеттерін ... ... ... айтқан
болатын: " Я позволю себе употребить термин "фразеология" для обозначения
особой дисциплины ... по ... к ... то же ... какое
синтаксис занимает по отношению к морфологии" [26, 20].
Фразеология – құрамы мен ... ... ... ... даяр қалпын сақтай отырып қолданылатын, мағына тұтастығы
мен тіркестердің қазіргі ... және ... ... ... тіл ... ... – тіл атаулының бәріне тән, ... ... ... ... ... ... ... бейнелеуіштік қасиеті тіл иесі
халықтың мінез-құлқы, салт-санасы, әдет-ғұрып, дәстүрлерімен ұштасып ... ... ... ... ... белгілі бір құрылымы мен қызметі бар, ... ... ... өмір ... ... элементтері бір-бірімен өзара қарым-қатынаста,
байланыста, бірлікте өмір сүреді. ... ... ... ... ... ... жүйе болмаса, егер олар бір-бірімен ... ... ... ... біріктірген, онда тіл адам санасында
сақталмаған болар еді, қатынас құралы болып ... ... де ... ... ... ... бар".
Кез келген халықтың халықтығы мен ұлттық болмысын танытатын оның әр
алуан ... ... сол ... алды – ... тіл ... ... сөз ... байлығын, терең тұңғиық сырлары мен құпияларын ашқан, сұлулығына
тамсанып, шебер қолдана білген, сол тілде сөйлейтін ... ... ... ... сөзсіз. Тілдің бейнелілігін, байлығын арттыра түсетін
сөздік қордың ауқымды ... ... ... тілдік бірліктер –
фразеологизмдер. Фразеологизмдер – халықтың тұрмыс-салтының, әдет-ғұрпының,
мінез-құлқының, өмір сүру ... және т.б. ... ... ... ... халықтың дүниетанымы, салт-санасы мен ... ... ... ... тіркестер, яғни фразеологизмдер арқылы халықтың ... ой, ... ... ... кестеленіп беріледі. Олар адамның
құлақ құрышын қандырып, сезіміне әсер ... ... ... ... фразеологизмдер – халқымыздың ұлттық ерекшелігін
көрсететін басты ... ... ... тіл ... ретінде тек
сөз өнерінің өрісін кеңейтіп қана қоймай, ... ... ерте ... барша рухани өміріміздің байлығын, оның қыр-сырларын өз бойына ... ... ... ... ... да бір сюжетке, тарихи
және мәдени дерекке келіп тіреледі. Еркін тіркестер тұрақты ... ... өте ... ... ... тіл білімінде алғашқылардың бірі болып ХХ ғасырдың басында
профессор С.Аманжолов идиомалық ... мен ... ... алу ... атап ... 1948 жылы ... ... тұрақты тіркестерге диалектологиялық деректерден көптеген
фактілер келтіріп, оларды қазақ әдеби тілімен салыстыра ... ... ... мен ... ... бай. ... ... және фразеологиялық оралымдар қазақ халқының ойлау жүйесін
зерттеудің және тілдегі мазмұн мен ... ... ... ... ... - деп ... атап көрсетті [27, 254].
Қазақ фразеологизмдерін ... ... ... мен арнайы
лексикографиялық еңбектерді басып шығару ... ... ... бастау алады. Түркі тілдес халықтардың ішінде алғашқы
фундаментальды еңбекті академик І.Кеңесбаев 1977 жылы ... ... ... ... ... ... ... Г.Сағидолда ,
Қ.Сарекенова, Қ.Сарбасов, С.Сәтенова, Г.Смағұлова, К.Рысбаева, Ә.Хазимова
және т.б. көлемді ... ... ... ... тілінің түсіндірме сөздігінде: "Фразеология – белгілі бір тілге
тән ... сөз ... жиын аты" ... Әр ұлт өз ... дүние,
әлем туралы түсініктерін түрлі тілдік фактілер ... ... ... ... әлемі, негізінен алғанда, адамдар санасындағы
дүниенің логикалық ... ... ... ... ... Фразеологияның
пайда болуына күнделікті өмір мен өзімізді ... ... ... ... әсерінен туған бейнелі қабылдаудың ықпалы зор.
Ғалым Р.Ә.Авакованың "Халықтың рухани творчествосының жемісі, тілдің
ажарын кіргізетін, оның ... ... ... ойды ... астарлап
өзінің нақышымен жеткізетін, ата-бабадан мұра ... ... ... ... ... үлкен саласы фразеологизмдер этнос тілінің
құрамдас ... ... ... ... ... ғылым
үшін құндылығы ерекше. Адамзат тарихын өз ... ... ... ... дүниені танып білуі, ұлттық мәдениеті ... - ... [28, ... ... ... ... ... мен құбылыстарға
тілдік тұрғыдан баға беру, ... ... сол ... ... ... аңғартады. Ол тілдік бірліктер сол ұлттың ұрпақтан-
ұрпаққа қалдырылған материалдық және рухани мәдениеттерінде ғана ... осы ... ... ... дәстүр бойынша әрбір салалық тұрақты
тіркестер ішінен толып жатқан ... ... ... ... ... деп бір ... тұрақты тіркестердің мазмұны, мағынасы
жағынан бірнеше топтарға ... ... ... ... ... Ғалым Г.Смағұлова: Фразеологизмдердің семантикалық тақырыптық
топтарын салыстырғанда фразеологиялық ... үлес ... сан ... ... ... ... өзі ... үнемі сөздердің дублеті
мен эквиваленті деуге болмайтынын аңғартады. Шын ... ... ... ... мағынасымен ерекшеленіп, қызметінен өзгешеленеді.
Фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... кез келген ұғымына атау бола алмайды, ол тек өз өрісінде, ... ... ... ... көңіл-күйін, эмоционалды-
экспрессивті бағалауда ... ... ... ... ... Ал сөз ... оның ... жері жоқ. Ойлау мен ... жеке ... ғана ... ... Солар арқылы әлемнің тілдегі
көрінісі нақтыланады [29, 84].
Қазақ тілінде ұлттық әшекей бұйымдарымызға ... ... ... фразеологиялық сөздігі", "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі",
мен көркем ... ... жуық ... ... ... ... ең ... фразеологизмдер. Олардың ішіндегі ұлттық
әшекей бұйымдарымызға байланысты "Белбеуі ... ... "Бет ... ... ... ... ... "Бата аяқ
сырға тағар" сияқты тұрақты тіркестер кездеседі. Ұлттық әшекей ... яғни ... ... ... ... ... ... т.б. әсемдік
бұйымдарға байланысты фразеологизмдер І.Кеңесбаевтың сөздігінде берілген.
Тілімізде ұлттық әшекей бұйымдарға байланысты фразеологизмдер:
Белбеуі шешілді. Бұл ... ... ... елжіреді деген ұғымда. Мысалы,
Есіме беу, қарағым түскен кезде, Белбеуім бес ораған шешіледі (Қазақ халық
өлеңдері).
Балдағы алтын ақ ... ... ... қару-жараққа айтылған. Мысалы, Бұл
батырдың мылтығы балдағы ... ақ ... еді ... ... ... Адамға байланысты салдыр, салақ, жалқау екендігі айтылған.
Сонымен қатар, ештеңемен ісі жоқ, болбыр, ешнәрсеге құнты, ебі жоқ ... ... Бота ... бос ... бозбалалар, Арасынан табылмас
жайды ұға алар (С.Бақбергенов, ... ... ... ... Мұнда екі мағынада қолданылады. Біріншіден,
сұлу, мүсінді. Екіншіден еті тірі, пысық. Мысалы, Өзі де ... ... ... тұр ... ... Сүлеймен патшаның күштілігі, оның жүзігінің
істемейтін нәрсесі жоқ деген қауесеттен ... ескі ... ... ... ... Ол тастың Сүлейменнің жүзігіндей, Мұсаның асасындай,
Дәуіттің қоржынындай қасиеті бар (Қазақ ертегілері).
Әкеңнің ала ... алып па едім ... ... көз құны бар ма? ... ... ... ... қандай ақысы бар, атаңның қандай құны бар ма, не
ақың бар, ... өшің ... ... ... ... ... түсті [үзілді]. Адамға байланысты, ұялды, батылы бармады,
кісіге тіктеп қарауға жүзі шыдамады деген мағынада айтылады. Мысалы, - ... –ай, ... ... ... ... ... – деді келіншек. – Қазынаның
берем дегенін сұрауға да бет моншағың түседі ... ... ... ... Ұяң, беті ... ... ... Қаншама ер
жетті дегенмен, бет моншағың үзілмеген жассың ғой, сондықтан ойыңа алған
ісіңе батылдығың жете бермейді(С.Мәуленов).
Тесік ... ... ... Бұл ... екі мағынада қолданылады,
бірінде асыл зат жерде жатып қалмайды, керексіз болмайды, екінде көбіне ... ... ... табады деген мағынада қолданылады. Мысалы, Сөзді ұғар
осы күні кісі бар ма? Демеймін жалпақ жұртқа бірдей жағар. Жазған соң ... ... ... Біреуден біреу алып, елге тарар (Абай).
Моншақтап терледі. Адам терлегенде тер моншақтап терледі, қара суға
түскендей ағып ... ... ... ... ... ... болып
өтелмек, Моншақтап тамған теріміз, Төсінде орман мекендеп, Жайнамақ осы жер
жүзі (С.Мәуленов).
Сақинасы бар. ... ... бас ... бар ... ... ... ... айтуы. Мысалы, Сақинасы бар кісідей неге ... ... ... ... ... ... істеді, ауру азап сұрап алды; өзін-
өзі дауға іліктірді, әлек тілеп алды. Мысалы, Бодан сау басына сақина тілеп
алып, енді ... ... жол ... ... ... ... сырға. Көпшілік адамға немесе жалғыз адамға ескерте
айтуы; Сен тыңдамай-ақ қой, ... қой ... ... ... ... ... ... берер шайын ертерек берсін (Б.Кенжебаев, Асау).
Бата аяқ сырға тағар. Қазақтың салт-дәстүрінде қолданылады. Құда түсе
келгенде ұлдың ... ... сый мал ... қолданылады. Мысалы,
Ұлдың атасы бата аяқ деп бір түйе, бір ... ... оны алып ... ... ... ... ... Оқыс жығылғаннан бақайы шықты, мертікті деген мағынада
қолданылады. Мысалы, Бірер жылқының ... ... ... ... ... ... ... жағымпаздық етті, қошеметтеді, біреудің
арқасына жүрді деген мағынада қолданылады. Мысалы, Бөжей: «Ажарым өтпейтін
болса, шашбауыңды ... ... деп ... ... (М.Әуезов, Абай).
Жалпы, тұрақты тіркестің қалыптасуы – ... ... бір ... әрі жарқын, нақты бейнелі етіп жеткізуге, әңгімелеушінің тыңдаушыға
ойын өте әсерлі етуге ... ... ... ... адамзат
құпиясымен байланысты болғандықтан, ... ... ашу, ... ... ... ... жол ... Тіл – мифтердің сақталуының
негізгі ... көзі ... осы ... ... ... ... ... мен менталитетінің қайнар бұлағы болып табылатын тілдік
бірліктер фразеологизмдердің байланысын талдау ... ... ... ... ... ... жасала қоймағаны, уақыт
ұзаған сайын бірте-бірте барып қалыптасатыны, еркін тіркестердің негізінде
жасалғаны сөзсіз. Олар сол ... ... өмір ... халықтың ерте
кездегі ұғымына, ой-санасына сай ... де ... ... келе
өрбіген", - дейді [30, 605].
Дербес мағынаға ие ... ... ... ... ... ... байлығы, халықтың тарихы мен танымы, әдет-ғұрпы, салт-санасы көрініс
табатын рухани ... ... ... ... мақал-мәтелдердегі көрінісі
Тіл – мәдениетті танытушы ғана емес, ол сол ... ... ... тіл рухы халықтың ... ... ... ... ... ... бір ... өмірге келеді.
Тоқсан ауыз сөзді тобықтай түйінге сыйғызып, сөзді үнеммен, ... ... ... ... ... оның өзінен кейінгі ұрпаққа мұра етіп қалдырған
қазақ халқы даналығын, дүниетанымын, көзқарасында түйіндеген. Солардың бір
қатарына ұлттық ... ... ... ... ... ... ... болғанша, Жүзің жарқын болсын, Сақина сәнге жатпас,
Айқай әнге жақпас, Жібек белбеу – ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерді тілдік қолданысымызда көреміз.
Кешегі өміріміздің куәгері ғана емес, қазіргі тіліміздің де ... ... ... ... мақал-мәтелдер атадан балаға мұра болып
жалғасып, ... ... ... ... асыл ... қанша ел болса, сонша сөз сыры бар. "Мақал" сөзі араб ... ... 1889 жылы ... "Татар халық мәкальләрі" жинағының
бірінші томында берілген мысалдарда арабтарда "мекели мәканын мекал" - ... ... сөз бар" ... ... бар ... ... "мақал" деп "орынды
сөз", яғни "тиісті жеріне дәл айтылған сөз". ... ... ... ... ... "үлгі-өнеге ретінде айтылатын жалпы халықтық
нақыл сөз. "Мақал" деп қысқа, образды, ұйқасты тұжырымды нақыл ... ... Ал ... деп тұжырымды бейнелі әрі ықшам нақыл сөзді
айтамыз [31, 102].
Мақал-мәтелдердің ... ... ... ... орыс тіл ... ... Ал А.А.Потебня мақал-мәтелдердің семантикасы
туралы зерттеуінде, шағын ... ... "ой ... ... тіркеске айналуының жолын көрсетеді.
Мақал-мәтелдер табиғаты қазақ тіл білімінде әлі де ... ... ... ... ... ... құрылысын, құрылымдық жүйесін
түгендеп, жан-жақты қарастырған ... өз ... ... ... ... ... ... материал ретінде пайдаланады.
Қазақ мақал-мәтелдерін алғаш қағаз бетіне түсірген ғалым – Ш.Уәлиханов пен
И.Н.Березин архивтерінде XIX ... ... ... ел ... ... ... сақталған. Содан бері қазақ мақал-мәтелдері әр түрлі
хрестоматияларда, жинақтарда жарияланып келеді. ... ... ... ... ... В.В.Катаринский,
Т.А.Мелиоранский, Б.Абдулдина, Ж.Дәуренбаев, ... және ... ... ... ... тіл білімінде ғалым Р.Сәрсенбаев 1961 жылы жазылған "Қазақ
мақалдары мен мәтелдерінің ... ... ... ... ... тұрғыдан зерттеп,
айырмашылықтарын көрсетеді. Осыдан бастап ... ... ... ... ... Б.Уызбаева т.б. ғалымдар
мақал-мәтелдердің өзара айырмашылығын, фразеологияға ... ... ... ... Жеке сала ... ... ... Б.Динаның "Қазақ тіліндегі мақал-мәтелдердің танымдық-прагматикалық
аспектісі", С.Кенжемұратовтың "Мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... ... ... фразеологияның нысаны ретінде қарастыру - әлі де ... ... ... ... ... ... ... мен мақал-мәтелдер қатар өмір
сүреді. Себебі мұндай тілдік бірліктер тіл байлығының ең құнарлы тармағы,
көркем сөз ... ... ... ауыз ... кіші ... ... ал ... тіркестер тіл фактісі ретінде тіл
мамандарының зерттеу нысаны болып келеді.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... ой-
пікірлері бір жерден шықпай жатады. ... тар ... оның ... ... қызметі бар сөз ... ... ... тіркестерді жатқызады. Фразеологизмдерді кең көлемде
қарастырушылар номинативті сөз тіркестері түрінде келген фразеологиялық
тіркестермен ... ... ... сөйлем түрінде келген,
фразеологиялық тізбектерді алып, ... ... ... тар көлемде қарастырушылар басты назарды мақал-мәтелдер
мен фразеологиялық ... ... ... ... ... құрылымдық формасы ... ... ал ... ... сөз ... түрінде келеді. Осы тұрғыда
Н.Н.Амоносова, ... ... ... және т.б. зерттеуші
ғалымдар тұрақты тіркесті тар ... ... ... ... ... қарамауына негіз болатын мақалдың мазмұны ұғымды
емес, пайымдауды білдіретіндігі. Сонымен бірге, мақалдардың мағынаса сөйлем
түрінде берілетінін айтады"[32, ... мен ... ... ажырату жұмыстары XIX ғасырдың орыс
тілшілері мен халықтың даналық сөздерін жинақтаушыларынан ... ... ... ... ... ... айтылған.
Дегенмен, жүйелі зерттеу жұмыстары, яғни орыс тіл білімінде ... ... ... жарық көрсе, Ө.Айтбаев, Б.Дина,
А.Нұршаханов және т.б. сөз ... XIX ... орта ... ... ... И.М. ... "Мақал өмірдегі маңызды
мәселелерге шынайы ... ... ... ... ... ... арқылы беріледі", - [33, 49] дейді. Ал ... ... ... ... жағынан қарастырады. Мақалдың айтылу сазына
қарай, кейде қысқа айтылуы ... ... ... ... ... [34, ... : " Мақал –түрі жағынан пайымдаудың бейнесі де мәнді ... ... ...... ... бір ... немесе
белгілі бір құбылыстың жекелеген қасиетін сипаттайтын, сөйлеу ... ... ... бейнелі сөз тіркесі" деп көрсетеді [35, 11].
Паремиология – мақал-мәтелдер мен әр алуан қанатты-нақыл ... ... ... ... ... ... тіл білімінің дербес те жаңа
салаларының бірі. ... сөз ... ... ... мен ... ... ... тіл атаулының баршасына тән, ... ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдерді тек тіл фактісі ретінде зерттегенімен, оларды ... ғана ... ... ... мақал-мәтелдердің бойына бір ғана
көркем сөз тәсілінің ауқымына сыя бермейтін көптеген басқа да қасиеттер ... [36, ... ... ... ортақ белгілеріне келсек: а) халықтың өмірден
алған тәжірибесінің жиынтығы, ой-тұжырымының қорытындысы; ә) тұлғасы
жағынан ... ... ... бір ... ... тілі көркем, мазмұны
терең, аз сөзбен толық бір мағынаны өз ... ... ... даяр ... ... б) тура және ... мағынада қолданылады;
Мақал-мәтелдер – этнолингвистикалық арнаның фразеология сияқты ... ... ... ... ... ... байқауымызға болады. Этнолингвистиканың негізгі ...... ... ... ... өмірін, салт-дәстүрін жан-жақты көрсету.
Ұлттық ... ... ... ... тілдің көрінісі
тұрғысынан танымдық қырын зерттеу негізінде олардың ұлттық болмысы ... ... ... ... ... бұйымдарға байланысты мақал-
мәтелдердің қоғамда қалыптасқан ауыспалы мағынасын ғана емес, сол мағынаның
қалыптасуына негіз ... о ... әр ... ... ... ... ... тіл білімінде ұлттық әшекей бұйымдарға байланысты ... ... Олар ... ... ... ... қолөнер батырлық, ерлік т.б. туралы мақал-мәтелдер. Осыған
байланысты бірнеше мысалдар келтірейік:
Үлгі-өнеге, тәлім-тәрбие ... ... ... ... ... ... қонса,
Алтын өз аяғымен келер.
Тесік моншақ жерде қалмас.
Батырлық, ерлік туралы
Алтын ... ... ... ... елге ... шекпен ерге жарасар,
Алтын кісе белге жарасар.
Алтын кемер белге сән,
Алтын қылыш ерге сән.
Түрлі салаға байланысты мақал-мәтелдер.
Алтын ... – Ер ... ... білер,
Қол сәні. Зер қадірін зергер біледі.
Әшекей, кесте – Өнер ... ... ... ...... ... ... өнері бардың Сыршыл адам сөзге үйір.
Белінде кемер бар. Адам өнерімен әсем
Сақинаны сәнге ... Аң ... ... таразы. Еңбек - өнер өрісі
Сақина – Өнер - өмір жемісі.
Сәнге жатпас, ... ... өнер ...... ісі сән.
Әнге жатпас.
Қазақ халқы ұлттық әшекей бұйымдардың түрлі ерекшеліктері ... ... ... ... ... бай ... ... жасалуындағы этнолингвистикалық уәждері ... ... ... ... жөн. ... ... тығыз байланысты
бұл аталы сөздерді ... ... ... түп ... ... ... мәні зор.
Кез келген халықтың ойлау ... оның ... ... ... Адам заттың ойлау жүйесі мен дүниедегі ... ... ... ... бірдей. Олардың ой формасы болып табылатын тіл ... ... ... Адам баласына ойлау ... ... ... ... ... ... құбылыс.
Тіл тағдыры – ұлт тарихымен сабақтас. Халықтың салт-дәстүрі, ой-санасы,
мәдени деңгейі сол ұлттың тілінде бейнеленеді, Көп ... ... ... ... де әр ... ... ... тұрмыс тарихын
бейнелейтін ерекше мақал-мәтелдер ұлт ... даму ... және ... ... ... ... ... ажырамас бір бөлігі
болып табылады.
Мақал-мәтелдер – қазақ халқының баға жетпес бай мұрасының бірі. Ол өткен
өміріміздің ... ғана ... ... ... қаймағы, бейнелі айшығы,
әрі дана халқымыздың рухани ... ... ... ... ... ... тынысы, ерлік рухы, әдет-ғұрып кеңінен
қамтылады. Оны айтушы да, ...... ... ... ... орамды
сөйлеген кез келген адамның қажетіне қарай сөз арасында жұмсалатын, терең
ойдың куәсі, шешен тілдің мәйегі.
Демек, мақал-мәтелдер - ... ... ... өмір ... салт-
санасы, дүниетанымы, тілі ұқсас бабаларымыздан ғасырлар аттап, ... ... ... ... ... ...... құрамдас бөлігі, оны меңгерудің негізгі құралы, ұлттық
менталитеттің ерекше белгілерін ... ... бола ... ... ... ... ... өмір сүреді. Ұлттық мәдениетті қалыптастырып
жарыққа шығаратын – тіл. ... тіл ... ... мәдениетіміздің
ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, бүнінгі күнге дейін жетуі мүмкін емес еді. «Өнер
– алды қызыл тіл», «Жер астында жатқанды ... ... тіл ... деп аталы
сөзді сары алтыннан артық бағалаған халқымыз тілді тәрбиенің ... ... асыл ... деп ... бейнесінің небір құпия сырларын ұғынып түсінуге ... ... ... ... ... ... жеткен жетістіктері бүгінгі күнге
жеткен мол қазына. Әр алуан халықтардың әлем ... ... ... жобалап, қияли-ой құдіретімен бейнелеуге талпынған жалпы кеңістік
пен ... ... ... ... сенімі қазіргі антропоцентристік
және ... ... өріс алып ... ... өзекті
мәселелердің біріне айналуда. Адам баласының өзіндік субъективті пікірі мен
теориялық ойлау ... ... ... ... ... біртұтас таным үрдісі арқылы ғана дүние сырын жете ... ... Жаңа ... – XXI ... аяқ ... ... мейлінше
жетілген, кемеліне келген ғылым мен өркениет рухани жүдеуліктен бас тартып,
халықтың ішкі ... ... ... – тіл мен ... арқа сүйеуді
мақсат етіп отыр.
Лингвистика тілдің белгілі бір дәуірдегі статикалық қалпын да, ... ... ... ... де зерттейді. Тілдің тарихи дамуы,
диахрондық қалпы сол тілді туғызған, оны қатынас құралы ... ... ... ... ... ... Осы ... тіл білімінде
халықтың руханижәне материалдық мәдениетінің шындық- болмысын тілдік жүйе
арқылы ...... ... қалыптасқан.
Табиғи шындық, ой мен сана тіл формасы түрінде іске асатын ... ... ... өзін ... ... ... ... пен кеңістікті
қабылдауды тілде қалай көрінеді деген мәселені ғылым ... ... ... пен тілдің ара жігі туралы алғаш сөз еткендердің бірі,
американдық ... ... ... ... ...... ... көрінісі, ал тіл – қалай ойлаудың көрінісі"
Ұлттық әшекей бұйымдар - өз ... бір ... ... дәстүрлі
қолөнері – қайнар бұлақ, сарқылмас қазына, бай мұра. Зергерлік, әсемдік
бұйымдар, тұрмысқа қажет түрлі ... ... ... ... жарап
қана қоймай, өздерінің әдемі өрнектерімен, сан қырлы, терең таң қалдырып,
тәрбиелік танымдық қызметінде өтейді. ... өнер – өте ерте ... ... ... Оны ... халықтар жоғары бағалап, ең қалаулы өнер етті.
Сан ... ... ... ... ... ... ... қай салада
қолданылатыны, өрбіу, даму тегі түбегейлі зерттеуді қажет етеді.
Сан ... ... ... ... ... ... жеткен
халқымыздың қастерлі де дәстүрлі қол өнері көптеген салаға бөлінеді.
Солардың ішінде түрі жағынан да, мән мазмұны жағынан да аса бай, ... ...... ... ... ... келе, оның өте күрделі,
қиын да қызық екеніне көз жеткізуге болады
Тілде әрбір халықтың ұлттық сана-сезімінің, ойлау ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпы, әдеби
мұралары тіл арқылы ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырады.
Тіл мен мәдениет бір-бірінен ажырамас екі бірдей ... ... өзі ... ал адам тіл мен ... ... - ... ... негізі - тіл;
•Тіл мен мәдениет - егіз жұп.
Қазіргі тіл білімі тілді алдымен, оның ойлау ... ... ... ... фактілерді тілдік тұлғамен, олар өмір ... ... ... байланыста зерттеуге бой ұрады. Осы тұрғыдан
келгенде, сол тілде сөйлеуші ... ... ... ... ... ... ... нысандарымен тығыз байланыста
зерттеу тіл-этнос-мәдениет үштігінің негізін құрайтыны сөзсіз.
Кез келген ұлттың мәдениетін танып-білуде ең басты ... ... ... арқылы ұлт туралы, оның мәдениеті мен ұлттық ерекшеліктері
туралы мол ... мен ... ... Бұл ... ... бірліктердің алар орны ерекше. Онда халықтың ғасырлар бойы
сақталып келген салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ... т.б. ... ... тіркестер мазмұнына үңілу арқылы ұлттық-мәдени ... ... ... ... туады. Демек, ұлт болмысын танып білуде
фразелогизмдердің қосар үлесі зор. Сондықтан тіл мен ... ... ... ... мен ... нормалар жиынтығын
сипаттайтын фразелогиялық тіркестердің алар орны ерекше құнды.
Тіл белгілі бір құрылымы мен ... бар, ... ... құбылыс
ретінде өмір сүреді. Жүйенің элементтері бір-бірімен өзара қарым-қатынаста,
байланыста, бірлікте өмір сүреді. "Жүйесіз нәрсені жадыңда ... ... ... жүйе ... егер олар ... ... ретке
келтірілмеген, бөлшектері бүтінге біріктірген, онда тіл адам санасында
сақталмаған болар еді, ... ... ... ... ... де жарамас еді.
Тілде жүйелілік қасиет бар".
Кез келген халықтың халықтығы мен ұлттық болмысын танытатын оның әр
алуан ... ... сол ... алды – ... тіл деген даналық сөз бар.
Тілдің байлығын, терең ... ... мен ... ... ... ... қолдана білген, сол тілде сөйлейтін халықтың кемеңгерлілігі
мен даналығы екені сөзсіз. Тілдің бейнелілігін, байлығын арттыра түсетін
сөздік қордың ауқымды бөлігін құрап тұратын ... ... ... тағдыры – ұлт тарихымен сабақтас. Халықтың салт-дәстүрі, ой-санасы,
мәдени деңгейі сол ұлттың ... ... Көп ... ... ... тілінде де әр халықтың сана-сезімін, мәдени ... ... ... ... ұлт ... даму ерекшеліктерін және ұлт
мәдениетінің негізгі көрсеткішін айқындайтын тілдің ажырамас бір бөлігі
болып табылады.
Мақал-мәтелдер – ... ... баға ... бай ... бірі. Ол өткен
өміріміздің куәгері ғана емес, қазіргі тіліміздің қаймағы, бейнелі айшығы,
әрі дана халқымыздың рухани ... ... ... өмірі,
философиялық түсінік, тіршілік тынысы, ерлік рухы, әдет-ғұрып кеңінен
қамтылады. Оны ... да, ...... ... ... ықшам, орамды
сөйлеген кез келген адамның қажетіне қарай сөз ... ... ... ... шешен тілдің мәйегі.
Қорыта келгенде, біздің тіліміз – ең бай, ең асыл ... ... ... Алдашева А. Аударматану: лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер. –
Алматы, 1998. – 215б.
2. Верещагин Е.М. Язык и ...... 1976. – ... ... Ю.М. ... о ... ... – Санкт-Петербург, 1994. – 399с.
4. Соломоник А. Семиотика и ...... 1995 – ... ... Е. ... лексика казахского языка. – Алматы, 1998. –
28с.
6. Телия В.Н. Коннотативный аспект семантики номинативных единиц. –Москва,
1986. – 144с.
7. ... Ж.А. ... ... ... ...... 1997. – ... Сепир Э. Избранные труды по языкознанию и культурологии. – Москва, 1993.
... Барт Р. ... ... ... ...... 1994. – 248с.
10. Күркебаев К.Қ. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық
сипаты: филол. канд. дис. – Алматы, 2003. – 45б.
11. Акимишева Ж.Ә. ... ... ... және ... ... ... дис. – Алматы, 2004. – 58б.
12. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, Евразия, 1995. – 179с.
13. Гумбольдт В. ... ... по ... Пер. с нем. – ... – 400с.
14. Потебня А.А. Эстетика и поэтика. – Москва: Искусство, 1976. – 614с.
15. Воробьев В.В. Лингвокультурология (теория и методы). - ... ... ... дружбы народов, 1997. – 322с.
16. Маслова В.А. Введение в ...... 1997. – ... Ғабитханұлы Қ. Қазақ тілінің сөздік қоры: дін және этнолингвистика //
Қазақтану, - Алматы, 2006. №1 – ... А.Д. ... ... этикет формаларына
салғастырмалы талдау: филол, канд. дис. – Алматы, 1998. – 121б.
19. Айтбаева А.Ж. Бесік жырларының ... ... ... 2006. – ... ... Н.И. Из ... этнокультурных древностей // Труды по
знаковым системам. – Москва, 1987, Т.21.
21. Бодуэн де Куртенэ. Избранные труды по ... ...... – 55б.
22. Маслова В.А. Введение в языкознанию. – Москва, 1998. – 160с.
23. ... С. ... ... ...... ... 1969. – 28б.
24. Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1991.
-433б.
25. Қайдар Ә.Т. Қазақ ... ... ...... 1998. – ... Поливанов Е.Д. Введение в языкознание для востоковедных вузов. –
Ленинград, 1928. – 200с.
27. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілінің және ... ... ... 1997. – ... ... Р.Ә. ... семантика. – Алматы: Қазақ университеті,
2002. – 150б.
29. ... Г. ... ... ... ... ... 1998. – ... Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы, 1977. –
102б.
31. Ғабитханұлы Қ. Наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты
тіркестер: филол. ғылым. канд. ...... 1995. – ... Ә.Ж. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық мәдени деректері.
Филол.ғыл. канд. дис. – Алматы, 2002. – 120б.
33. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. - Алматы: ... ... I-X ... ... Ө.М. ... ... бен ... қызметі //
Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1978, 350б.
35.Сәрсенбаев Р. Қазақ мақал-мәтелдерінің лексика-семантикалық
ерекшеліктері.: филол. ғыл. ... дис. – ... 1961. – ... ... по языкознанию. Тіл білімі сөздігі. Под ред. Э.Д. Сулейменовой.
– Алматы, 1998. – 346б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық киімдердің қоғамдағы маңызы7 бет
Қазақ халқының зергерлік бұйымдары42 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның механикалық дүние көрінісінің дамуы. И.Ньютон6 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
«Қазақстан мен ресейдегі көші қон мәселесінің бақ тағы көрінісі»69 бет
Айырылымды дислокациялар және олардың жер бетінде көрінісі беруі7 бет
Алгоритм және оның қасиеттері. Программаның көрінісі20 бет
Ағашты өңдеу, әшекейлеу өнері21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь