Көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени мәні

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
1.Диалектизмдерді лингвомәдениеттанымдық тұрғыдан зерттеудің теориялық негіздері
2.Батыс Қазақстан өңіріне тән материалдық мәдениетке қатысты этнодиалектизмдер
3.Батыс өңіріне тән киім.кешек атауларындағы диалектизмдер.
4.Батыс өңіріне тән жануарлар атауындағы диалектизмдерге
5.Батыс өңіріне тән құрал.жабдық атауларындағы диалектизмдерге
6.Батыс өңіріне тән жер бедері атауларындағы диалектизмдер.
7.Батыс өңіріне тән өсімдік атауларындағы диалектизмдерге
8.Кәсіп.шаруашылыққа қатысты диалектизмдер.
9.Батыс Қазақстан өңіріне тән рухани мәдениетке қатысты диалектизмдер
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің өзектілігі. Соңғы жылдары тіл мен мәдениеттің арақатынасы туралы мәселе өзекті мәселелер қатарында қарастырылып келеді. ХХ ғасырдың аяғында ғалымдардың аталған мәселеге ерекше назар аударуы лингвомәдениет-тану ғылымының дамуына жол ашты. Ол тіл бірліктерінің ұлттық-мәдени семантикасын зерделеуге мүмкіндік береді. Лингвомәдениеттану – ұлттық мәдениет-тің тілдегі көрінісін сипаттау мәселелерін зерттейтін тіл білімінің саласы.
Лингвомәдениеттануда тіл коммуникация мен таным құралы ғана емес, ұлттың мәдени коды ретінде қарастырылады. Әлемнің ұлттық тілдік бейнесі тіл бірліктері мен тілдің ұғымдық-категориалдық құрамындағы мағыналық бірліктерді ұлттың қабылдауы мен дүниетанымы тұрғысынан сипаттайды. Адам когнициясы мен мәдениеттүзу қызметінің негізгі тетіктерінің пайда болуы мен дамуы барысындағы тілдің қызметін зерттеу ақиқат болмыстың тілдегі бейнеленуін сипаттап, осы мәдениет өкілдерінің дүниетанымы, эстетикалық нормалары, діни наным-сенімдері туралы жан-жақты ақпарат алуға мүмкіндік береді.
Лингвомәдениеттануда тіл мен мәдениетті тұтынушы ретінде адам маңызды орын алады. Оның аялық білімі, мінез-құлығы мен тәртібі, ұстанымдары мен дүниетанымы белгілі бір мәдениеттің өкілі ретінде оны басқалардан ерекшелендіріп тұрады. Сол себепті лингвомәдениеттануда адам факторына маңызды орын беріледі.
Осымен байланысты белгілі бір аймаққа тән жергілікті тіл ерекшеліктеріндегі этнолингвистикалық сипаттарға талдау жасау қазақ тіл білімінде әлі де болса өз деңгейінде зерттелмей келеді. Негізінен осы уақытқа дейін жергілікті сөзқолданыстардың лексикалық, грамматикалық, фонетикалық ерекшеліктері қарастырылып, ондағы талдаулар көбінесе құрылымдық грамматика мәселелері тұрғысынан сөз болып келді. Ал соңғы жылдары антропоцентристік бағыттағы зерттеулердің жалпы тіл білімінде қарқынды қолға алуына байланысты жергілікті сөзқолданыстарды да әлемнің тілдік бейнесін адам факторы мәселелерімен тығыз байланыста қарастырудың қажеттігі анықталып отыр. Себебі осы тілдік құрылымдардың түзілуіне әсер еткен экстралингвистикалық факторлар анықталғанда ғана осы жерге тән ерекшеліктердің пайда болу себептерін көрсетуге болады. Бұл орайда қазақ тіл білімінде М.Атабаеваның “Қазақ тілі диалектілік лексикасының этнолингвистикалық негізі” атты еңбегін ерекше атап өткен жөн. Онда ғалым жалпы қазақ тіліне ортақ этнодиалектизмдерге тоқталады. Аталған еңбек этносты тіл арқылы танытатын этнолингвистикалық ізденістердің басы болып табылады. Ал нақты белгілі бір аймаққа, оның ішінде Батыс Қазақстан аймағына жататын этнодиалектизмдер осы уақытқа дейін арнайы зерттеу нысаны болмаған. Осымен байланысты жұмыста батыс өңірінің этномәдени сипаты айшықты көрініс тапқан
1 Ольшанский И. Г. Лингвокультурология в конце ХХ в.: Итоги, тенденции, перспективы // Лингвистические исследования в конце ХХ в.: Сб. обзоров. – М., 2000. – С. 29.
2 Кураш С.Б. Метафора и ее пределы: микроконтекст – текст интертекст. – Мозырь, 2001. – 121 с.
3 Нұрмағамбетов Ә. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні.
– Алматы: “Қылым”, 1985. – 159 б.
4 Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер
– Алматы, 1965.
5 Нұрдәулетова XVҚҚҚ-ХҚХ ғасырлардағы Маңғыстау ақын-жырауларының тілдік ерекшеліктері. Филол. ғыл. канд. дисс.
– Алматы, 1999.
6 Уәлиев Н. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы // ҚР ҰҚА Хабарлары, 2000. ғ2.
7 Қыдыралин У. Қазан төңкерісіне дейінгі Маңғыстау қазақтары. Филол. ғыл. докт. дисс. – Алматы, 1996.
8 Қазақ тілінің сөздігі. – Алматы: “Дайк-Пресс”, 1999. – 776 б.
9 Руденко С.И. Очерк быта казахов бассейна рек Уила и Сагиза. Антропологические особенности западных казахов // Материалы ОКИСАР, Казаки. – Л., 1927. Вып. 3.
10 Карутц Р. Среди киргизов и туркменов на Мангышлаке. СПб., 1910.
11 Снасапова Г. Қ.Мүсіреповтың “Ұлпан” повесіндегі лингво-мәдени бірліктер. Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2003. – 141 б.
12 Қалиев Қ. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру.
– Алматы: “Мектеп”, 1985. -232 б.
13 Жанпеисова С. Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы. Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1996. – 167 б.
14 Жолдасбек Л. Қазақ сөйленістеріндегі туыстық атаулар. Филол. ғыл. канд. дисс. автореф. – Алматы, 1999. – 30 б.
15 Қойшыбаев Е. “Әке” және “тегі” сөздерінің семантикалық өзгеруі жайлы” // Қазақ тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. – Алматы: “Қылым”, 1973. Б. 149-157.
16 Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: “Атамұра”, 2005. – 272 б.
17 Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы. – Алматы: “Қылым”, 1971. – 215 б.
18 Жанпеисов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. Дисс. док. филол. наук. – Алматы, 1991. – 266 б.
19 Күркебаев К. Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық сипаты. Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2003.

Диссертация тақырыбы бойынша жарияланымдар

1 Қазақ тіліндегі жергілікті тіл ерекшеліктерінің зерттелуі
// Транспорт Евразии: Взгляд ХХҚ век. Материалы второй международной научно-практической конференции. г.Алматы, 16-17 октября 2002 г. С. 106-108.
2 Батыс өңіріндегі тұрғындар тілінің лингвогеографиялық сипаты // Көркем әдебиет тілінің өзекті мәселелері. “С.М.Исаев оқулары” аясында ұйымдастырылған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы қаласы. ҚҚ том. 30 сәуір 2003 ж. Қайнар университеті. Б. 223-228.
3 Х.Досмұхамедұлының еңбектеріндегі батыс өңіріне тән жергілікті тіл ерекшеліктерінің берілуі // ҚҚҚ Республикалық “Досмұхамедов оқуларының” материалдары. Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті. – Атырау қаласы, 2003 ж. қазан-қараша Қ -том. Б. 60-66.
4 Махамбет өлеңдерінің ерекшелігі мен кейбір мағынасы көмескіленген сөздер туралы // Махамбет ґтемісұлының туғанына 200 жыл толуына арналған “Махамбет ерлік пен елдіктің өшпес рухы” атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Атырау қаласы. ҚҚ том. 12-14 қыркүйек 2003 ж. Б. 41-48.
5 Қ.Сланов шығармаларының тіліндегі жергілікті тіл ерекшеліктерінің қолданысы // С.Аманжолов және қазіргі қазақ филологиясының өзекті мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: “Дайк-Пресс”, 2004 ж. Б. 94-98.
6 Батыс өңіріндегі тілдік ерекшеліктердің тарихи-лингвистикалық сипаты // Қ.Жұбановтың 105 жылдығына ұйымдастырылған халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Ақтөбе қаласы, 25-27 қараша 2004 ж. Б. 239-242.
7 Батыс өңіріне тән лексикалық ерекшеліктер және олардың көркем әдебиеттегі көрінісі // ҚР ҰҚА Хабарлары. – Алматы, 2004 ж. ғ4. Б. 99-105.
8 Батыс өңіріндегі жазушылардың жергілікті сөз қолданыстарындағы лексикалық ерекшеліктер // А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында өткен “Академик Рабиға Сыздық және қазақ тіл білімінің мәселелері” атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы қаласы, 2004 ж. Б. 176-178.
9 Батыс өңіріне тән диалектизмдердің дүниетанымдық сипаты //
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті. Хабаршы. Филология сериясы. – Алматы: “Қазақ университеті”, 2005 ж. 28-29 сәуір ғ4 (86). Б. 73-76.
10 Жергілікті тіл ерекшеліктерінің көркем шығармалардағы қолданысы // “Қазақ тіл білімі даму жолында” атты республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Атырау қаласы, 12-13 қараша 2004 ж. Б. 51-53.
11 “қазақ тілінің диалектологиясы” университеттердің филология факультеттеріне арнал¹ан оәу әөралы. – Алматы: “қазаә университеті баспасы”, 2006 ж. Б. 213.
12 Батыс өңіріне тән этнодиалектизмдердің лингвомәдени сипаты //Тілтаным. 2006 ж. ғ4 (24). Б. 175-179.
13 Әлемнің тілдік бейнесі тұрғысынан этнодиалектизмдердің сипатталуы // Қзденіс-поиск. 2007. ғ1 (2). Б. 148-152.
        
        ӘОЖ 811. 512. 122,373
Қолжазба құқығында
МҰхамбетов Жомарт ИбатоллаҰлы
Көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени ...... ... ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... ... ... ... ... ... және ... министрлігі
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды.
Ғылыми жетекшісі: филология ғылымдарының докторы, профессор
О.Нақысбеков
Ресми ... ... ... ... профессор
Қ.Қалиев
филология ... ... ... ... мемлекеттік Қыздар
педагогикалық институты
Диссертация 2007 жылы “15” ... ... ... БжҚМ ... ... Тіл білімі институты жанындағы 10.02.06 –
түркі тілдері және 10.02.02 – қазақ тілі мамандықтары ... ... ... ... ... алу үшін диссертация қорғайтын Д
53.38.01 диссертациялық кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... (050010, Алматы қаласы, Шевченко ... 2007 жылы “15” ... ... ... ... филология
ғылымдарының докторы, профессор ... ... ... ... Соңғы жылдары тіл мен мәдениеттің арақатынасы
туралы мәселе ... ... ... ... келеді. ХХ ғасырдың
аяғында ғалымдардың аталған мәселеге ерекше назар аударуы ... ... ... жол ... Ол тіл бірліктерінің ұлттық-мәдени
семантикасын зерделеуге ... ... ... – ұлттық
мәдениет-тің тілдегі көрінісін сипаттау мәселелерін ... ... ... тіл коммуникация мен таным ... ғана ... ... коды ... ... Әлемнің ұлттық тілдік бейнесі тіл
бірліктері мен тілдің ұғымдық-категориалдық құрамындағы ... ... ... мен ... ... ... ... мен мәдениеттүзу қызметінің негізгі тетіктерінің пайда болуы мен
дамуы барысындағы тілдің қызметін зерттеу ... ... ... ... осы ... ... дүниетанымы, эстетикалық
нормалары, діни наным-сенімдері туралы жан-жақты ақпарат алуға мүмкіндік
береді.
Лингвомәдениеттануда тіл мен ... ... ... адам маңызды
орын алады. Оның аялық білімі, мінез-құлығы мен ... ... ... ... бір ... ... ... оны басқалардан
ерекшелендіріп тұрады. Сол себепті лингвомәдениеттануда адам ... орын ... ... ... бір аймаққа тән ... ... ... сипаттарға талдау жасау қазақ тіл
білімінде әлі де ... өз ... ... ... ... осы
уақытқа дейін жергілікті сөзқолданыстардың лексикалық, грамматикалық,
фонетикалық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... сөз болып келді. Ал соңғы
жылдары антропоцентристік ... ... ... тіл ... ... ... байланысты жергілікті сөзқолданыстарды да әлемнің
тілдік ... адам ... ... тығыз байланыста қарастырудың
қажеттігі анықталып отыр. Себебі осы тілдік құрылымдардың түзілуіне әсер
еткен ... ... ... ғана осы ... тән
ерекшеліктердің пайда болу себептерін көрсетуге болады. Бұл ... ... ... ... “Қазақ тілі диалектілік лексикасының
этнолингвистикалық негізі” атты еңбегін ... атап ... жөн. Онда ... ... ... ... этнодиалектизмдерге тоқталады. Аталған еңбек
этносты тіл арқылы танытатын ... ... басы ... Ал ... ... бір ... оның ішінде Батыс Қазақстан
аймағына жататын этнодиалектизмдер осы ... ... ... ... ... ... ... жұмыста батыс өңірінің этномәдени сипаты
айшықты көрініс тапқан көркем мәтіндерден жинақталған диалектизмдер тіл ... ... ... Тақырыптың өзектілігін осы тұрғыдан
сипаттауға болады деп ... ...... ... негізінде Батыс Қазақстан
өңіріне тән жергілікті ерекшеліктердің этномәдени сипатына кешенді түрде
талдау жасау. Ол үшін мына ... ... ... ... ... құбылыстарды лингвомәдениеттанымдық ерекшеліктер ретінде
талдаудың теориялық-әдістанымдық негізін анықтау;
- осы өңірге тән ... ... ... ... өңір ... мен ... қатысты прецеденттік
мәтіндерде, фразеологиялық тіркестердің мазмұнында ... ... тән ... ... қызмет ерекшеліктерін талдау;
- лексикалық, фразеологиялық, паремиологиялық бірліктердің негізінде
қазақ тіліндегі, оның ... ... ... өңіріне тән
лингвокультуремалардың көркем мәтіндерде берілу ерекшеліктерін анықтау;
- сол ... ... ... ... атауларының ұлттық-
мәдени ерекшеліктерін сипаттау;
- сол өңірге тән лингвокультуремалардың ... ... ... ... өзіндік ерекше топтарын жіктеу, төркінін анықтау.
Зерттеудің жаңалығы. Зерттеуде Батыс Қазақстан ... тән ... ... ... оның ... ... стильдік
табиғаты алғаш рет арнайы қарастырылып, өзіндік ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан аймағына тән
диалектизмдер.
Зерттеу әдістері: ... ... ... ... ... сипатта зерделеу, сөздік дефиницияларға ... ... және ... талдау, сипаттама жасау әдістері қолданылды.
Зертеудің материалдары. Жұмыста Батыс Қазақстан өңіріне тән жергілікті
ерекшеліктердің аймақтық, түсіндірме, ... ... осы ... ... мен ... сөз тіркестерінің
көркем шығармалардағы көрінісі ... ... ... т.б.) ... алынды. Жұмыста 4 мыңға жуық мысал талдауға
негіз болды.
Жұмыстың теориялық-әдіснамалық негізі ... ... ... ... және ... ... ... Ю.Н.Караулов, И.Г.Ольшанский, Ш.Сарыбаев, Ә.Нұрмағамбетов,
Қ.Қалиев, Р.Сыздық, ... ... ... ... ... ... Б.Ақбердиева, А.Қ.Сейілхан,
М.Жақсыбаева, Г.Снасапова т.б. еңбектері алынды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- жергілікті тілдік ерекшеліктер материалдық және ... ... ... сол ... тән ... ... бейнесін ұрпақтан-ұрпаққа
беріп, сол арқылы тілдің маңызды ... бірі – ... ... ... әлем бейнесі сөйлермен тілінің жергілікті ерекшеліктері ретінде
көркем ... ... ... ... ... ... орта ... ақпарат
жеткізуде басты орын алады;
- диалектизмдер көркемдеуші құрал ретінде көркем әдебиет ... ... ... ал ... іскери тілде қолданылмайды;
- диалектизмдер лирикалық жанрлармен салыстырғанда ... жиі ... және ... грамматикалық ерекшеліктерге
қарағанда, лексикалық ерекшеліктер көбірек кездеседі;
- мақсатты түрде орынды қолданылған жергілікті ... ... ... құралы болып табылады.
- фразеологиялық диалектизмдерде, аймаққа тән ономастикалық жүйеде,
прецеденттік мәтіндерде сол өңірге тән ерекшелік, ғасырлар бойы ... ... ... көрінеді;
- әрбір лингвокультуремада өзі қалыптасып, пайда болған өңірдің мәдени
жүйесінің белгісі, өзіндік ... ... ... ... және ... ... Зерттеу жұмысындағы
жергілікті тіл ерекшеліктерінің этнолингвистикалық сипатын айқындау әлемнің
тілдік бейнесінің аймақтық ұлттық сипатын ... ... ... ... үлес ... Зерттеу материалдарын жоғары
оқу орындарының филология және ... ... ... ... ... ... ... “Тарихи лексикология”, “Қазақ
диалектологиясы”, “Этнолингвистика”, “Стилистика”, “Лингвомәдениеттану”
пәндерін оқытуда, ... ... мен ... пайдалануға болады.
Жұмыстың талқылануы. Зерттеу жұмысының негізгі түйіндері мен
тұжырымдары ... ... ... 12 ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференцияларда баяндалды. Атап айтқанда:
А.Байтұрсынұлының туғанына 130 жыл толуына орай ... ... ... ... 2004), ... атындағы Тіл білімі
институтында академик ... ... 80 жыл ... ... ... ... (Алматы, 2004), әл-Фараби
атындағы Қазақ Ұлттық университетінде ... ... ... ... ... толған мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференцияда
(Алматы, 2004) ... ҚР БжҚМ ... ... Тіл ... ... “Лингвистикалық жұма” атты ғылыми-әдістемелік семинарда
жөмыс баяндалып (2005, сәуір), Тіл тарихы мен ... ... ... талқыланды, (30 наурыз, 2007 ж.). Сондай-ақ зерттеу
жұмысының негізінде жиналған материалдар ... ... ... ... ... факультеттеріне арналған оқу
құралы жарық көрді (2006, ... ... ... кіріспеден, үш тараудан, қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГҚЗГҚ МАЗМҰНЫ
Диссертацияның “Диалектизмдерді ... ... ... ... атты ... ... ... тіл
мен мәдениеттің өзара қатысы тұрғысынан сипатталып, оларды талдауға негіз
болатын қағидалар көрсетілді.
ґткен ғасырдың соңынан ... тіл ... ... орнын антропоцентристік, когнитивтік, динамикалық бағыттағы
зерттеулер басып, бұл сала қарқынды дами ... ... ... адам ... ... ... алынып, “адамның
сөзқолданысы”, “тілдегі адам бейнесі” мәселелері ерекше ... ие ... ... ... ... ... лингвистика салалары арқылы қарқынды дамып келеді.
Соңғы жылдары лингвомәдениеттану саласы ... ... ... ... міндеті – тіл мен мәдениеттің, тіл мен
этностың, тіл мен ұлттық ... ... ... ... табылады. Осы жұмыста көркем мәтіндердегі диалектизмдердің этномәдени
мәнін сөз етуге талпыныс жасалды. Бұл бағыттағы зерттеулер үшін ең ... ... ... ұғымдарын анықтап алу қажет. Осыған
байланысты И.Г. Ольшанский: “Цель лингвокультурологии – описание обыденной
картины мира в том ... как она ... в ... речи ... ... в ... дискурсах и разных (вербальных и невербальных)
текстах культуры. Ее материалом являются живые коммуникативные процессы,
литературный, философский, ... ... ... как ... информации... Слово, с точки зрения ... ... ... ... ... ... ... закрепляющим особенности мировидения носителей русского языка”,
– деп жазады [1]. Демек, лингвомәдениеттану нысаны – тіл мен ... ... мен ... ... ... және ... ... яғни адам еңбегінің нәтижесінде пайда болған ... бәрі ... келе ... ... ... ... белгілі.
Тіл мен ұлттық мәдениеттің өзара байланысы түрлі ... сөз ... атап ... ұлттық-мәдени компонент аспектісінде
(Е.М. Верещагин, В.Г.Костомаров), аялық білім түрінде (Ю.А. ... ... ... ... ... ... (В.Н. Телия) т.б.
Тіл ұлттық мәдениеттің бір бөлігі ретінде халықтың ұлттық болмысын
танытатыны, қоғамда ... ... ... өзгерістер тілде үнемі ізін,
таңбасын қалдырып отыратындықтан, ... ... ... байланыста
зерттеуді қажет етеді, сол мұраны ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші тілдің
кумулятивтік қызметі ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырылды.
Соның нәтижесінде тіл мен мәдениетті өзара байланыста, сабақтастықта
зерттегенде ғана зерттеулер оң ... ... ... ... ... түсетіні анықталып отыр. Осы сабақтастықтың белгілі бір ... ... ... ... ... ... бұл ... толықтыра
түспек. Осыған орай біз жоғарыда атап көрсеткендей, оның көркем мәтіндегі
бейнеленуін талдауға назар ... ... ... ... ... ... деп ... бөлімде көркем әдебиет стилінің
басқа стильдерден ерекшелігіне сәйкес онда диалектілердің қолданылу сипаты,
мақсаты, қызметі ... сөз ... ... ... ерекшеліктер негізінен
кейіпкерлердің тілінде қолданылады. ... ... ... ... ... да орын алып ... ... диалектілік ерекшеліктерді
көбінесе жергілікті тұрғындарды сипаттауда, халық тұрмысын шынайы ... бір ... тән ... және ... мәдениет ерекшеліктерін
беру, халықтың болмысын, рухын шынайы түрде бейнелеу мақсатында қолданады.
Жергілікті ... ... ... қолданылуы мен прозалық
шығармаларда қолданылуының өзіндік ерекшеліктері бар.
Прозалық шығармалармен салыстырғанда, ... ... ... ... аз қолданылады, оның үстіне онда
негізінен ... ... ғана ... да, ... ерекшеліктер мейлінше аз кездеседі. Бұл ақындардың жергілікті
тұрғындардың тіліндегі фонетикалық, грамматикалық ерекшеліктерді ... ойын ... ... ... да ... етіп жеткізу ... ... ... ... ... ... ... бірнеше топқа жіктеуге болады:
- нақты лексикалық ерекшеліктер – әдеби тілде баламасы, синонимі бар
сөздер;
- семантикалық ерекшеліктер – ... бір ... ... қолданыстан бөлек мағынасы бар сөздер;
- этнографиялық ерекшеліктер – белгілі бір аймаққа ғана тән, ... ... ... ... ... ... ... мен
құбылыстардың аттары. Мұндай этнографизмдердің жалпыхалықтық тілде баламасы
болмайтындықтан, оларды сипаттама түрінде ғана беруге болады;
- ... ...... бір ... ғана тән, ... ғана ... ... тұрақты сөз тіркестері.
Жергілікті ерекшеліктер жалпы көпшілікке бірдей таныс болмайтындықтан,
олардың көркем әдебиеттегі қолданылуы көп ... ... ... ... келді. Ол, ең алдымен, шығарманың тақырыбына, мазмұнына, ... ... ... эстетикалық идеалы мен шеберлігіне
байланысты. Көркем шығармадағы диалектизмдердің қолданысы туралы ... ... “В ... речи диалектизмы выполняют важные
стилистические функции: помогают передать местный ... ... ... ... ... лексика может быть источником речевой
экспрессии” [2].
Жергілікті ... ... ... ... ... ... стильдің элементі ретінде пайдалануы мүмкін. Сонымен қатар ... ... ... бере ... ... ... ... солармен тең қолдануы
мүмкін. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің эстетикалық мәні ... мен ішкі ... ... ... ... жергілікті
тіл ерекшеліктерінің қолданылуы белгілі бір аймақтың колоритін, шығарманың
шынайылығын бере бермейді. Әдеби ... ... ... ... ... да шығарманың тілін шұбарландырып, түсініксіз етеді.
“Диалектизмдердің лингвомәдениеттанымдық зерттеулер тұрғысы-нан
зерттелуі” деп аталатын ... ... оның ... ... ... тән ... осы уақытқа дейін зерттелу жайы,
онда негізге алынған ... ... ... жергілікті тіл
ерекшеліктерін лингвомәдениеттанымдық жағынан талдауға тырысқан зерттеу
еңбектері туралы сөз ... ... ... ... тән ... осы өңір тұрғындарының тұрмыс-салты ... ... ... ... ... ... сөз ... Батыс Қазақстан өңірі тіліне тән жергілікті
ерекшеліктерді сөз ... ... ... ... ... ... фонетикалық, грамматикалық,
лексикалық ... ... ... ... ғалымдар ... ... ... олардың этимологиялық жағына да тоқталады.
Ә.Нұрмағамбетов осы өңірдегі кейбір сөздерге тіл ... ... ... ... ... ... қарақалпақ, ноғай тілдерінен табуға болатынын
айтады. Зерттеуші батыс диалектісіндегі ноғай, қарақалпақ, татар, башқұрт
тілдері элементтері ... ... ғана ... ... ... ауыс-түйіс емес, ноғай ордасы дәуірінен қалған із екенін
дәлелдейді [3, 200].
Сонымен қатар ... ... ... ... ауызекі
тіліндегі жергілікті ерекшеліктер” атты еңбегінде де ... ... ... ... тілінен ауысқан сөздердің көп ... ... [4, ... өңіріндегі тұрғындардың тілінде ноғай, түркімен, қарақалпақ
тілдерінің әсері, әсіресе, ... ... мол орын ... ... Ә.Нұрмағамбетов қазақ халқының қалыптасуында
Ноғай ордасының орны ерекше болғанын айта келіп, ... ... ... ... қарамай, ежелден келе жатқан ру, тайпа тілінің қалдығы және
өзіндік диалектизм деп санайды [3, 109].
Батыс өңіріндегі ... ... ... орта ... жазба әдеби тілінің әсері де байқалады.
18-19 ғасырлардағы Маңғыстау ақын-жырауларының тілін арнайы зерттеген
ғалым Б.Нұрдәулетова бұл өңірдегі ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің әсері ерекше болғанын айта келіп:
“Осы өлкенің ауызша поэзиясында орталық түркі ... ... ... дәстүрінің қалыптасуына тағы бір себеп – ғасырлар бойы ... ... ... ... мәдени, әдеби байланыста болуы.
Қарақалпақ қосуқшылары, түркімен шайырлары, маңғыстаулық жыршылар өмірде
де, ... де ... ... ... ... ... жырлаған. Ал бұл
халықтардың көркем әдеби тілі орта азиялық ... ... ... ... ... ... ... - дейді [5, 52].
Ал лингвомәдениеттануда мәдениеттің мейлі ол жалпы ... ... ... бір ... тән ... ... ... түрде қалыптасқан тілдік
бірліктер, атап айтқанда, сөздер, фразеологиялық ... ... ... ... ретінде көрінетіні белгілі. Тілде ұлттық болмыстың,
менталитеттің көрініс табуы нәтижесінде өзек ... ... Әр ... ... ... ойлау ерекшелігін, дүниетанымдық
ерекшеліктерін білдіретін ... ... ... ... тарихы тілінде өз таңбасын қалдырып отыр-атынын
айта келіп: “Халық өзінің өткен ... ... ... ой-қиялын, тыныс-тіршілігін аз сөздің аясына сыйдырып, әрі
нәрлі, әрі әрлі етіп ... ... ... Түп ... беймәлім сөздердің
сәті түсіп, кілті табылғандай болса, көп ... баян ... ... ... ... дүниетанымы туралы сыр шертіп тұрады”
[6, 12], - дейді.
Лингвомәдениеттанымдық бағыт бойынша, белгілі бір ... ... ... менталитетін білдіретін лингвокультуремалардың
лингвомәдени ерекшеліктері болады. ... ... ... ... белгілі бір мәдениет өкілінің рухани болмысын
танытатын менталды бірлік ретінде танылады. Бір ... ... яғни ... ... ... ... қоры бір-бірінен өзгеше ... ... бір ... ... ... ол ... қандай мағыналарды
сыйғызуына да байланысты болады. Адамның қай сөзді жиі қолдануына және оның
қандай ... ... ... оның ... осы ... ерекшелігін,
сипатын көруге болады.
Яғни тіл мен мәдениеттің арасындағы байланысты бүтін мен бөлшектің
арасындағы байланыс ... ... ... Тіл – ... ... әрі ... бола ... Солай бола тұрса да, тілді жалпы мәдениеттен
тыс, тәуелсіз, дербес семиотикалық жүйе ретінде қарастыруға болады. ... ... ... ... сол ... ... да бола береді.
Сол себепті ... ... ... ... ... ... ... танытатын негізгі құрылымдардың бірі болып табылады. Осы
тұрғыдан ... тіл ... ... ... ... да ... ... өкілдерінің санасындағы, танымындағы
әлемнің бейнесі әртүрлі. Әр халықтың өмірді тануы, ... ... ... ... ... жақтары болумен қатар өзіндік ерекшеліктері,
айырмашылықтары да болатыны белгілі. Халықтың белгілі бір ортада, ... ... өмір ... оның ... сипатына, болмысына әсер етеді. Ұлттық
сипаттағы өзіндік ерекшеліктер мен менталитет этностың ... ... ... көрініс табады. Олар, сөз жоқ, тілде
бейнеленіп, көрінеді.
“Батыс Қазақстан өңіріне тән ... ... ... деп ... екінші тарауда осы өңірдегі материалдық
мәдениет атаулары мағыналық ... ... ... әр ... ... ... оның пайда болуына ... ... ... ... ... ... ... сөз болады.
Батыс Қазақстан өңіріне тән материалдық мәдениетке ... ... ... үй-жай атауларындағы диалектизмдер;
- ыдыс-аяқ атауларындағы диалектизмдер;
- киім-кешек атауларындағы диалектизмдер;
- дене мүшелерінің атауларындағы диалектизмдер;
- тағам атауларындағы диалектизмдер;
- құрал-жабдық ... ... ... атауындағы диалектизмдер;
- жер бедері атауларындағы диалектизмдер;
- өсімдік атауларындағы диалектизмдер.
Батыс өңіріне тән ... ... ... ... ... ... мен ... мәдени-танымдық ақпарат беретін ... ... ... төрт ... жаман шатпаның төрінде ала қағаз
қыстырылмаған уық қалдырар түрі жоқ ... Құс ... ... жолым үйді жасырған Қамшысайдың арқа жақ құлай берісі: “Қапия мен
Тақаттың” жайлауы – ... ... деп ... (Қ. ... Дөң ... үй сөзінің мағынасы “Қазақ тілінің сөздігінде”: керегесіз, уыққа
киіз жауып, уақытша ... ... ... – деп ... ... ...... кибитка”, А.Старчевскийдің “Спутник ... в ... ... атты ... “дорожный шатер, войлочная палатка
(из одного войлока)”, – деп сипатталған. ... ... в роде ... у ... ... прямые и верх остроконечный” деп
түсіндірілген. Диалектолог-ғалым Ә.Нұрмағамбетовтың “Қазақ говорларындағы
кейбір лексикалық ... ... болу жолы мен ... ... “Біздің ойымызша “жолым үй” алғашқы түлғасын кейін өзгерте
отырып екі ... ие ... да ... ... үй”, “жолма үй” тұлғасында
көрінгенде ... ... ... ... ... да, ал ... алғашқы –
жолым үй күйінде – киіз үйдің кішкене түрін білдіретін болған ... ... ... тіл ... ... атты еңбегінде “жолым үй”-
ге мағынасы да, ... да ... ... (жаба салма үй) сөзін байланыстыра
келіп, ол сөз монғол тілінен енген ... ... ... [3, ... киіз ... ... ... жағдайына сай көшіп қонуға
ыңғайлы, ықшамдығы жағынан ешбір ... ... асып ... әр ... атап ... ... ... өміріне байланысты
олардың көш-жөнекей тігетін кішкене киіз ...... ... үйі деп
аталған [7, 47].
Жардағы жағалай тізілген ... бірі жоқ ... Ақ ... ... пен ... дүкеннің жарлары қорасан шыққан адамның бетіндей қожыр-
қожыр, итарқалап ... ... ... сорғалаған жырашықтар тәрізді
осылып жатыр (Х.Есенжанов, Көп жыл өткен соң. 50-б.).
Ә.Нұрмағанбетов осы ... ... ... ... қалмақтың эрс
(спина) сөзімен байланыстырады [3, 12]. Біздің ойымызша, ... жар сөзі ... ... ... жар, ... ... жар сөзінен
өрбіген сияқты. Яғни екеуінде де ортақ мағына – “тік-тік жер”. Сондықтан
оларды полисемиялы қолданыс, яғни бір ... ... ... бет ... деп ... ... тіл ... ақын-жазушылардың
шығармаларынан іздеу, бір жағынан, сол аймаққа тән сөйлеу ... ... ... сол ... ... ... де
бірқатар құнды мағлұмат береді.
Заттық мәдениет категориясына ... ... ... тұтынылатын заттар мен шаруашылыққа қажетті зат атаулары жатады.
Олардың атауларындағы жергілікті ерекшеліктер ... ... ... тер ... ... құдық суын бақыраштап ішкенімен
шөлі қанбады (Қ.Сланов, Замандастар. 123-б.).
Ондай тасаяқ немененің бір жылға жетпей-ақ іші бұлтиып шыға ... ... - ... ... қуыршағыңды құшақтап, әлди-әлдиіңді айтып, сен
қаларсың”, - деп (Ә.Кекілбаев, Құс қанаты. 6-б.).
Шыны аяқтың ... ... қан ... ... ішіп ... ... ... басқа үйден осындай шай іштіңдер ме?” - ... Құс ... ... ... ыза болғандар әлгі балуанға көк алақан дойырларын ала
жүгіруге тоқталды (Қ.Сланов, Дөң асқан. 1-т. 50-б.).
Қасқыр ... ... - деді ... ... дойырын нығарлап (Қ.Сланов,
Дөң асқан. 8-б.).
Н.Оңдасынов “Парсыша-қазақша түсіндірме сөздігінде” дәрә ... ... ... ... және дүре ... ... мағынасын көрсетеді.
Яғни дойыр, дүре сөзінің баста бір сөзден тарағанын көреміз. Бұл сөз түркі
тілдерінің ... де ... жуан ... ... ... ... ... сөзі оңтүстік аймақтарда (Шымкент, Қызылорда, Жамбыл
өңірі) леген, ләгөн, кейде ... ... ... “Ковшик”
мағынасында қолданылатын бақыраш сөзін әдеби тілімізге қабылдауға әбден
болады. Себебі ... ... осы ... ... ... сөз ... ... әлдеқашан жауды қарауылдың ұшына алып жатқан
атқыштар мылтық шаппасын тартып-тартып жіберді де қатар ... он ... ... солқ ... (Х.Есенжанов, Ақ жайық. Шыңдалу. 338-б.).
Тақша тақта басқандай етіп сәбет ен шыңнан, жиырма мыңнан салғыртты
басқанда, арқасына шыбыртқы ... ... ... ... деп еді ... Ақ ... Шыңдалу. 2-т. 98-б.).
Шаппа сөзінің шығу төркініне байланысты Ә. Нұрмағамбетов шап сөзі
парсы тілінен ... ... ... сөз ... ... ... 132], ... осы тілден өзбек (шот – семсер, қылыш); қырғыз (қылыш,
семсер) тілдеріне ауысқан деген жорамал жасайды. ... ... ... ... емес, етістіктен зат есім жасайтын өнімді қосымшалардың бірі
екені белгілі. ... ... ... жарма, тілме т.с.с. Осыған
байланысты шап сөзінің төркіні шабу, кесу, ору ... ... ... ... деп ... сөзінің мәні “Қазақ тілінің сөздігінде”: “Мал айдайтын ұзын
қамшы, талшыбық”,– деп ... [8]. Сол ... ... тілінің
сөздігінде” бұл сөздің “жіңішке өрме қамшы, шыбық” ... якут ... өрме тал, ... мәні көрсетілген. Шыбыртқы сөзін шұбалу, шұбалаң,
шұбыру сияқты сөздермен салыстыра отырып, оның бәріне ортақ шұб, шыб ... ... ... яғни ... ... ...... созылған.
“Көне түркі тілі сөздігінде” ... ... ... ұру, ... ... Олай ... бұл түбірге зат есім тудыратын -қы/-кі қосымшасы
қосылуының нәтижесінде шыбыртқы сөзі жасалған деп жорамалдауға ... ... ... ... ... ... ... шыбық мәнінде қолданылғанын, “сав” және “ұзын” мәніндегі ұрт
сөзінің бірігуінен жасалып (сав+урт) түркі ... ... ... ... екендігін айтады [3, 142].
Торғын метейге үңілген қалпы ... ... ... Ең ... ... ғана бұл ... келген метей босап қапты (Ә.Кекілбаев, Ең
бақытты күн. 41-б.).
Метей – адамның ... ... ... ... не ... ... ағаштан жасалған әртүрлі сыйымдылықтағы ... Ол ... ... Аузында екі тығыны болады. Байызсыз, пәтуасыз
кісіні Адайлар әдетте “Әр метейге бір тығын бейбақ” деп ... ... ... ... екі не бір тесігі бар бітеу шелек. Онымен құдықтан
су тасылады. Бір ... суды ... ... та, ... ... те әкеле
беретін. Ол үлкен-кішілі болып та келеді орташа салмағы 40-50 килограмм
шамасында. ... ... ... да ыдыс ... ... ... метонимия тәсілі арқылы су құйылған ыдыстың атауымен сондағы судың
мөлшері анықталып, ол кейін ... ... ... ... ... ... тән киім-кешек атауларындағы диалектизмдер.
Түніменен “соқыр теке” деп жүргенде, ... ... ... Дөң ... 17-б.).
Қара кемпір арқасындағы ішіне түйе жүн салып сырыған пүліш жадағайын
баласының аяқ жағында бір уыс боп ... ... ... ... жапты
(Ә.Кекілбаев, Құс қанаты. 51-б.).
Ишшеке-ай! Көйлекшең шыққаны несі?! Иығына ... іліп ... ... ... Ең ... күн. 36-б.).
Ашық омырау, қынама бел қара мауыт бешпет, шашақты тақия ауыл арасының
қазағы емесін танытады (Ә.Кекілбаев, Аш ... ... ... ... жеңіл іле салып үйіне қайтпақ ниет білдірді
(Қ.Сланов, Замандастар. ...... ... ... шарқат сөзі – бас орамал,
жаулық деп түсіндірілген. Н.Ильминский сөздігінде шарқат сөзі ... ... деп ... Ә.Нұрмағамбетов шарқат сөзі шор – “төрт”, қат –
“жақ”, “бүйір” мағынасында жұмсалатын екі түбірден ... айта ... ... мағынасын “төрт жақты, төрт бүйірлі” деп түсіндіреді. Яғни
заттың формасы атауға негіз болған деп ... ... ... ... ... ... ... “Сөз төркінін монғол тілі дерегіне сүйене отырып табуға болатын
тәрізді. Монғол: қамзол – ... аз, ал ...... ... аз, ...
қысқару, ықшамдалу. Осы деректерге табан тіреп, мына жорамалдарға келуге
мүмкіндік бар: ... ... сөзі ... мағынасын берсе, ол
“хантаза” тұлғасымен тіркесіп (хасаг хантаз) – ... ... ... Сөз тіркесінен құралған киім атауы монғол тілінен түркілерге
өткеннен кейін бері келе тіркестің ... ... ... ... өзі-
ақ қамзолдың түрін (қысқа түрін) білдіретін дәрежеге жеткен болу керек.
Оған -ей ... ... де әсер етуі ... ... ... >хасақ>
кәсәк>кәзек+ей>кәзекей. Бұл тіркестің екінші бір өзгеру жолы ... ... ... ... ханта аз > хасаг хан (тааз) > ... хан> хаса ... ... кәзәкәк>кәзеке (н) й ... ... ... ... өзгеру жолының соңғы варианты ойға қонымды, ... ... [3, ... ... кісі ... ... ... енді қаға бастаған алдындағы
жігіттің шоңқайма етігін алдына қояды да баласына ... ... ... ... 4-т. ... сөзі ... тілінің сөздігінде”: 1. Аяқ ... ... ... төрт не екі ... 2. Аяқ ... ... өкшелігі, –
деп сипатталған [8].
Тақа сөзінің екінші мағынасы бүгінгі таңда батыс өңірінде сақталған,
ал басқа өңірлерде тақа ... ... ... өкше сөзі ... ... принципін басшылыққа алып, аяққа қатысты өкше сөзін
қолданып, аяқ ... ... тақа сөзі ... жөн деп ... себепті тақа сөзін әдеби тілге енгізуге әбден болады деп есептейміз.
Жегде сөзі ... ... ... ... Қостанай
облысында жейде түрінде айтылады. Қазақ тілінің материалдарына сүйенсек,
й~г сәйкестіктері тілімізде бар құбылыс. Яғни бұл ... көне ... ... ... ... ... ... М.Қашқари сөздігінде де бұл
сөз иагде тұлғасында кездеседі. Бұл сөзді де ... ... ... ... Себебі “ерлердің көйлегі” деген ұғымды бір ...... ... ... қазақтары киім-кешектерінің басқа жердегі қазақтармен жалпы
бір тетелес болғанына қарамастан жергілікті ерекшеліктері де бар. ... ... ең көне ... ... ... Себебі Маңғыстау
қазақтары киімдерінің ұлттық ерекшеліктері көбірек сақталған. Сол себепті
С.Руденко адай ... ... көп ... бар екенін
көрсетеді [9, 17].
Қай аудандағы қазақтың шапаны болмасын оның ... да ... ... да оны ... жерде шабу деп атайды. Жең түптері кең келеді де, оны
жеңтүп, ойынды, қолтырмаш деп атайды. Барлық жердегі ... ... ... ... ... салады [7]. Шапандар көбінесе қайырма жағалы,
тік ... ... сырт ... бешпентке ұқсайды. ... ... ... ... ұқсас болатынын айтады
[10, 33].
Маңғыстауда қойдың не түйенің жабағысынан күпі немесе шекпен тысты
шидем ... өңін ... ... қой терісінен тігілетін тон, құлын
терісінен тігілген ... т.б. ... ... “қаптама”, “камзолша”
болып екіге бөлінген. Қаптамасы суыққа сырттан киетін тон. Камзолшасы етегі
тізеден жоғары келетін тон. ... ... ... сеңсең тон, ал
қырқылғаннан қырықпа тон киілген [7, 187]. ... белі ... ... ... ... деп ... қазақтарының аң терісінен тіккізетін шошақ төбе бөріктері
мүлдем өзгеше. ... іші ... ... аң ... ... ... тыстап етегін қайырып қоятын. Бөрікті жазда киеді. Шошақ төбе бөрік
бұрынырақта болған. Бөрік пен ... ... жылы ... ... тымақ”,
“адай бөріктер” болып есептелген. Мәселен, жолаушы қазақтың қай жер, ... ... бас ... арқылы оңай ажыратуға болатын [7].
Ерлер киетін етіктің бұдан басқа да түрлері болды. ... ... түрі биік ... ... етік. Мұның өкшесі биік болғанымен ... ... ... ... ... тізеден аспайды. Аңға киілетін қайқы
тұмсық жұмсақ етік салт атпен жүруге қолайлы /бір тақа/ жеңіл ... ... ... Ешкі ... иленген жұмсақ былғарыдан – мәсі, сауыр
былғарыдан кебіс тігетін. Кедейлер жұмсақ сары былғары етік ... ... ... ... киді [7]. Маңғыстаудағы қазақ әйелдерінің ... ... бары ... Бас ... бірнеше түрге
бөлінеді. Олар: телпек /тақия/, бөрік ... ... ... ... шәлі т.б. ... ... жүрмеген. Қыздардың киімдері әйелдерден
тек басындағы қызыл түсті шәлі орамал арқылы ... [7, 34; 9, ... ... төбесіне үкі, жағалай моншақтар қадалған ... ... ... ... тартса, қыста түлкі бөрік киетін. Бөріктің негізін
киізден, астары мен тысын матадан ... ... ... ... де ... төрт елідей киіз цилиндрдің бір жағына жапсырыла
тігілетін. Мұндай бөріктің жазық төбесі түсті матамен ... да ... ал ... сырт ... түгелдей құндыз яки сусар немесе түлкі
терісімен қапталатын да, “құндыз бөрік” немесе “сусар бөрік” деп ... ... ... бас ... ... және ... ... Ру-ұлыстық ерекшеліктер кимешектің пішілуінде, әшекейленуінде
және ... ... орау ... де байқалады. Мәселен, адай кимешегі мен
жаулығы басқа ... бас ... ... ... [7, 34; 9, ... ... тән ... атауларындағы диалектизмдерге үй
тұрмысына, күнделікті қолданысқа ... зат, ... ... ... ... ... жанынан оттық алды да:
– Қарағым, Қатира, шамыңды әкелші... Тұрдыахонды жіберіп едім, барған
жоқ па? – деді ... ... 4-т. ... ... ағаш ... ... екі рет ... жерге бір
түкіріп қалып, дыбыс беріп, ішке ... ... ... ... ... еді ... Ақ ... 2-кітап. Шыңдалу. 20-б.).
Енді қызу қолға алатынымыз – ... соғу ... ... ... ... 5-т. 313-б.).
Мен бір шарға ұстаған
Қара балта едім –
Шабуын таппай кетілдім,
Қайраса тағы ... ... ... ... келген ашқышын таба алмай, үстел үстіндегі
заттардың астан-кестеңін шығарды (Қ.Сланов, Замандастар. 142-б.).
Мұндағы ... сөзі ... ... ... ... аймақтарда ғана
қолданылғанымен, әуел баста қыпшақ тобына жататын түркі ... ... сөз ... бұл сөз осы мағынасында, осы ... ... ... ... татар, өзбек тілінде де кездеседі. Араб тілінен
енген “кілт” сөзі ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілде орныққан, ал ашқыш ... ... ғана ... ... тән ... атауындағы диалектизмдерге шақырық,
тараққұйрық, торта, қазот, ажырық, жемелек, ... ақ ... ... шоәыр, әаракӨз, қызыл балық т.б. жатқызуға болады.
Құмның бұта-бұтасын қуалап жүгірген шақырықтың, өзен ... ... әнін ... ... ... ... ... естіліп қояды
(Қ.Сланов, Дөң асқан. 1-т. 45-б.).
Құмның көп жері әлі де ... ... ... өзен тескен жерлері
оралым-оралым балғын тоғай: қазот, бидайық, шырмауық, ажырық, таспа жоңышқа
сияқты өсімдікке бөленді ... Дөң ... 1-т. ... ... ... ... де атаусыз қалмайтын:
Көк бие саудырмайды бөгелектеп,
ґреді еркем шашын жемелектеп.
Бие сауып жүргенде ұстай алсаң,
Тұратын күлімсіреп: “Не керек?” – деп ... Дөң ... ... ... – қызыл балықтар. Теңіздегі балықшылар: “Шіркін,
қызыл балықтың ... ет бар ма? ... ... бар ... ... суы ... ... Дөң асқан. 1-т. 39-б.).
Әйтеуір қызыл балықтың зор ... ... да ... ... ... ... (Қ.Сланов, Дөң асқан. 1-т. 39-б.).
Бөтекеңді бұлтитып, өзіңді шелегіңмен қосып атқа ... алып ... ... Ақ ... ... ... ... жаңа дүкеннен әкелген бір бөтекесі бітеу малдың
шабысы екен ... Құс ... ... тіл ... мұндай атаулардың бірқатары әдеби
тілде орыс ... ... ... де ... Осыған байланысты аң-құс,
өсімдік атауларында сақталған қазақы атауларға ұқыптылықпен ... тіл ... ... ... ... ... көзі ... қолданысында “қызыл балық” деген атаумен белгілі ... ... ... ... ... ... ... Бұл белгілі бір
балықтың аты емес, бірнеше балықтардың жалпы аты. ... ... ... ... оның ... ... ... бекіре, мекірені жатқызамыз. Бұндай
балықтардың ... ... ... ... Каспий теңізінде кездеседі.
Бөтеке сөзі “Қазақ тілі сөздігінде”: құстың жем қорыту асқазаны, – деп
түсіндірілген. Ал батыс өңіріндегі ... ... ... ... ... де бұл сөз ... ғана ... адамға, жалпы жануарларға,
малдарға қатысты да қолданылған. Бұл ерекшелік ... ... ... ... ... Э.К.Пекарскидің якут тілі сөздігінде бұл ... ... ... зат деп ... Яғни атау ... ... пішініне,
тұлғасына байланысты пайда болған. Ендеше, батыс өңірінде ғана ... ... ... ... тең ... ... ... көненің
қалдығы болып табылады.
Диалектизмдер адамның, малдың, оның бет-пішімі мен болмысын, ... да ... ... ... ... басына шал” деген ақсарыбас, қызыл
қасқалары жайында ойладың ба, тәңір ием? (Қ.Сланов, Таңдамалы. 6-т. ... ... мін ... ... сойы бар мәзірімен көз
алдыңа тосылған (Қ.Сланов, Замандастар. 104-б.).
Бойлы-сойлы, қара торының ... ... Құс ... 39-б.).
В.В.Радлов сөздігінде ноғай тіліндегі сой сөзінің мағынасы
1) ру, шыққан тегі;
2) тұқым;
3) сорт, түр [РСл. Т. ҚV. 512], – деп ... ... ... ... ... ... ... нәсілі, руы; ал Л.З.Будагов сөздігінде
нәсіл, семья, ру түрінде түсіндірілген. Ә.Нұрмағамбетов сой сөзінде негіз,
нәсіл ... бар ... айта ... “Қазақ тілінің өзінде туыстық,
тектестікті білдіретін “сүйегің кім?”, ... ... ... т.б. сөз
тіркестері мен қос сөздер жиі ... Дәл ... ... ... ... де ... Бұл тілдердегі “сүйек” қазіргі тілімізде
жиі қолданылатын осы тұлғалас ... (“ет пен ... дау ... ... ... да түбірі – “сой” сөзі
деп ойлаймыз. Ал-ек баршаға мәлім әсіресе адам ... ... ... ... ... ... ... жүр+ек т.б.). көрсетілген жұрнақ
(-ек) жалғанғанға дейін-ақ “сой” сөзі түркі тілдерінде дыбыстық өзгеріске
ұшыраған”, – ... [3, ... сөзі ... тек, ... ... ... ... де
кездеседі. Мысалы:
Мен кескекті ердің сойымын,
Кескілеспей бір тынбан (73-б.).
Батыс өңіріне тән жер ... ... ... ... өңіріне тән жер бедеріне қатысты этнодиалектизмдерге мына
мысалдарды келтіруге болады:
Сол тұсқа ... ... бір ... ... ... жуан ... бір күдіске тірелгендей, қайырлап, шөге берді (Қ.Сланов,
Шалқар. 4-т. 230-б.).
Инженер біресе алдымыздағы ... арғы ... ... ... сол ... қабақты, біресе ойда иреңдеген өзенді нұсқап тұр
(Қ.Сланов, ґзен ... – өмір ... 5-т. ... өңіріне тән өсімдік атауларындағы диалектизмдерге мысал ретінде
күнбағар, құмаршық т.б. атауларды келтіруге болады.
Соғыстың қанды кешу жылдарында поезд жолы май мен қант ... ... ... ... ... қой ... ... жылқы
иіріп, әуке, шуданы мыңдап өргізген де осы өлке ... Бір ... ... ... ... ... ... шаштары түсіп қалыпты да жиі-жиі
пістелері біздиіп, ойлы адамның маңдайындай дөңес тартқан (Қ.Сланов,
Барлаушылар. 5-т. ... ... ... ... ... бір шөп ... Оны ... Мынау – соның дәнінен істелген нан. (Ә.Сәрсенбаев, Толқында
туғандар. 323-б.).
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... атауы қолданған, яғни әдеби тілде зат есім тудыратын -ыс
жұрнағының ... сөз ... ... ... ... -ар ... тұтас сөз есім орнына жұмсалып тұр.
Жалпы өсімдік ... ... ... тіл ерекшеліктерінің
берері мол. ... ... орыс ... ... еуропалық нұсқасы
қолданылып жүрген өсімдік атауларының ел ... ... ... ... ... тіл ерекшеліктерін жинастыру сол жердің
тұрғындарының тіліндегі өзгешеліктерді көрсетумен қатар әдеби тілді ... ... ... бірі ... табылады.
Кәсіп-шаруашылыққа қатысты диалектизмдер. Батыс Қазақстан өңіріндегі
тұрғындардың негізгі шаруашылық түрлеріне ... ... ... ... да ... ерекшеліктерге бай. Бұл топтағы диалектизмдер осы
өңірге тән ... ... ... ... ... аулауға байланысты
сөзқолданыстар көп кездесетіні байқалады.
Ау құрған қайраңға лезде-ақ ... бір ... ұзын ... ... ... ... ... шаншып жатқан жиенін көрді (Қ.Сланов, Дөң
асқан. 1-т. ... ... ... бал дәмі келе қалды; жас балықтың кеспелері
тұздықталып, алдына тартылып келгендегіден жақсы иіс мұрнын жарып кеткендей
болды ма, ... суы ... ... жағадағы аудың бір ұшына байланған
қайың соққыны ұстай алып, ... ... ... (Қ.Сланов, Дөң асқан.
1-т. 45-б.).
Жекеауызың көздеген жерден тисін... – деді ... де ... ... ... ... ... бір ... Көкқұрақта ғой (Қ.Сланов, Дөң асқан.
1-т. 49-б.).
Көк бұйра толқын ... көк ... ... сауранкөктің жалына ұмтылып,
найқала сәлемдеседі (Қ.Сланов, Шалқар. 4-т. 240-б.).
Күз түсіп, өзенге шәуіш жүре ... бері бұл үйге ... ... те болған-ды (Ә.Сәрсенбаев, Толқында туғандар. 321-б.).
Батыс Қазақстанның, әсіресе Маңғыстау аймағының бұрыннан ... ... ... ... кәсіптерінің бірі – құдық қазу. Сол себепті мұнда
құдыққа қатысты, оны қазу, онда қолданылатын түрлі ... ... жиі ... Осы ... ... ... ... адам мен оны
қоршаған орта арасындағы байланыстардың әрқилығы мен алуан түрлі ... ... ... Егер қарапайым ғана мысал алатын болсақ, мал
бағумен ... ... ... дүниетанымы қар үстінде аң
аулаумен шұғылданатын орман тұрғындарының немесе ... ... үшін ... эскимостардың дүниетанымымен бірдей емес. Олардың әрқайсысының іс-
қимылын, тұрмыс-тіршілігін сипаттайтын сөздер ... ... ... яғни ... сәйкес бола алмайды. Бұл жерден
шығатын қорытынды тілдер біркелкі бейнелерден тұрмайды: әр тіл белгілі ... ... ... қарай бейімделеді”, - деген ойларын толық
құптауға болады ... ... өзге ... ... бір ... ... ... кәсіп еткен құдықшылар көп. Олар құдықты ... ... ... ... басы ... ... құдық атаған. Бәйгіге
құдық тігу де – осы елдің салты (Қ.Сланов, 1992).
Арланды ... ... ... атқа ... ... қау-қауы
бұның құлағын құдықтайды (Ә.Кекілбаев, Аш бөрі. 29-б.).
Маңғыстау елінде суға ... ... ... сақталған. Шыңырау -
бұл сөз әйгілі жазушы Ә.Кекілбаевтың осы аттас повесінен соң айдынын кеңге
салып кетті. ... ел ... соң ғана ... тек өте ... ... қана
емес, шөл дала тұрғындарының тіршілік көзі үшін ... ... және оның ... ... тек ... ғана бар ... ... Шыңырау кейде шымырау деп те аталады. Түбектегі “Ақшымырау”
елді мекенінің аты осыған байланысты шыққан.
Қом – ...... ... сөздікте” – мұның аудармасы ... ... ... ... қом сулар дегенде толқи ... ағын ... ... Осыған байланысты ақын шығармаларының кей басылымдарындағы оның
“құм су” болып түзетілуі қате.
Дере – әйкелдің қазақша атауы. Құрманғазының ... ... ... астау, тас дере” деген күйі болыпты. Б. Аманшиннің айтуы бойынша, бұл
күй Құрманғазының ... ... ... ...... ... мен ... аймақ. Ел көп жайлап, көп
суарылған құдық ... ... ... тартып жатады. Осы сөздің әдеби тілде
басқа мәнде қолданылатынын айта ... ... ... ... түбі”
деген мағынада жұмсалатын арнаулы сөз әдеби тілде де, басқа говорларда ... ... ...... Ә. ... ... мұның төркіні де парсы
тілінен ауысқан. Біздегі мағынасы сай тұйығында ... ... ... қар, ... суының мол қоры. Оңайкүп, Тесіккүп, Үкікүп,
Қызылкүп, Шайтанкүп т.с.с күптер Маңғыстауда көп.
Қоңырдаң – ... сай ... ... жауын, қар суы. Түркменстандағы
ғылыми тілде ... деп ... су ... ... егізі осы қоңырдаң.
Аққоңырдаң, Қарақоңырдаң, Бестастаң қоңырдаңы , Келтеқоңырдың – ... су ... күні ... ... елдің шаруашылық қажетін өтеумен
келеді [8].
Қараса, Берден әйкелден түсіпті (Ә.Кекілбаев, Ең бақытты күн. 37-б.).
Қауғаны ... ... ... ... ... ... алды
(Ә.Кекілбаев, Ең бақытты күн. 36-б.).
Әйкел – құдықтың аузындағы тастан дөңгелек тоқаш ... ... ... түбі арабтың “їайкел” деген сөзінен ... ол ... ... ... ... тән ... ... қатысты диалектизмдер”
деп аталатын үшінші тарауда туыстық атауларына, жас, ... ... ... қатысты этнодиалектизмдер, кәсіп-шаруашылыққа қатысты
этнодиалектизм-дер, малшаруашылығына, ауруды емдеуге қатысты этнодиалектизм-
дер, ... ... ... атаулары қатысты
этнодиалектизмдер, ... ... ... ... ... сөз болады.
Туыстық атауларына, жас, жыныс ... ... ... ... ... ... рухани мәдениет лексикасын арнайы
зерттеген ғалым ... ... деп ... ... ... ... этномәдени өміріне, өмір тәжірибесіне қатысты атаулар
жиынтығын, ... ... ... ерекшеліктері мен рухани
ескіліктердің тілдік көріністерін анықтайды. Ол – жалпы ... ... оның ... ... ... ... - деп көрсетеді
[13].
Туыстық атауларына, жас, ... ... ... ... этнодиалектизмдердің қатарында апа, тәте, ақа, құдағай, әке т.с.с.
жатқызуға болады. Туыстық атаулардың диалектілерге қатысты ... ... ... “Туыстық атаулар жүйесі отбасының құрылуы кезінде болған
қатынастарды, ол өз тарапынан сол кездегі отбасының басқарушы ... - ... [14]. ... ... ... ... барлық
өңірінде де қолданылатыны белгілі. Алайда оларды арнайы беруміздің өзіндік
себептері бар. Апа сөзі оңтүстік ... әже ... ... ... ... ... өңірінде бұл сөз өзінен жасы үлкен әйел, қыз
балаға қатысты (“сестра” ... ... Сол ... тәте сөзі ... әйел ... ... қолданылса, батыс өңірінде ер адамға қатысты
қолданылады.
Талдауға негіз болып ... ... ... ... әке сөзі ... Бұл сөз ... тілінің сөздігінде”:
1. Баласы болған ер адам. 2. ауыс. Бір нәрсенің ең ... ... ... түйе ... ... ... 3. ... Қарағым,
қалқам. Арабшаға шорқақ ем, оқып бересің бе, әке, – деп түсіндірілсе [8],
жазушы қолданысында бұл сөз ... ... яғни жасы ... ... ...... жараса қалғанын қарашы! – деп ақкөңіл Қайырбек
төрдегі қонақтарына бірі, өз қызы ... бір ... мәз боп ... Шалқар. 4-т. 56-б.).
– Барсам ба деп ем ораза күні де келіп қалды, қайдам әкем ... – ... ... ... бір қырын салып қойды (Қ.Сланов, Шалқар. 4-т.
163-б.).
– Айналайын, Баршагүл! ... ... ... ... 4-т. ... сөзінің мұндай мәнде қолданылуы Жетісу өңіріне тән “Әке” және
“тегі” сөздерінің ... ... ... атты ... ... ... ... төріндегі дулат, шапыраштылардың, олармен өріс-қонысы
бір Сорбағыш, Солты ... ... ... әке ... негізгі
мағынасымен бірге ауыспалы мағынасының болуы”, яғни жасы ... ... ... ... айтылып, ол көненің қалдығы ретінде
қарастырылған [15]. Бұл ... тағы да ... ... өңірін суреттеп
отырған шығармасында Жетісу өңіріне тән тілдік ... ... ... Әке сөзі осы ... М.Әуезов шығармаларында да
кездеседі:
“Табанынан жарылған жануар-ай! – Айызымды бір қандырды-ау!” Алматының
төресі мен қарасы, шоңы мен ... ... ... ... Шұлғып қалды
ғой мүлдем. Атама әкем, тегі. ... ... ... та! ... ... ... сөз құдіретін терең түсінген жазушы Жетісу өңіріндегі
оқиғаларға арналған шығармасында, ... ... әке ... өте ... ... ... тіл ерекшеліктерінің уәжді-уәжсіз
қолданылу мәселесін сөз ете ... ... ... былай дейді:
“Диалектизмдерді көбірек қолдану өзге ... да, ... ... ширек
ғасыр ішінде жарық көрген үлкенді-кішілі проза ... орын ... екі ... ... тура ... бірі – ... көпшілікке бейтаныс
сөздерді шамадан тыс әрі түсіндірмей қолданып, көркем шығарманың басты
шарты жалпыға ортақтықтан ... ...... ... диалектілендіру
екендігі айтылады. Әрине, жоғарыда келтірілген мысалдар бірінші жағдай
танытады, ... ... ... ... бір стильдік мақсатпен әдейі
қолданған деуден гөрі, жауапсыздық көрсеткен, нәтижесінде көркем ... ... деп ... тура ... [16, ... ... ... ерекшеліктерін зерттеуде жер-жерлерге
жіберілген арнайы экспедиция материалдарымен қатар көркем шығармалар мен
баспасөз ... мәні ... ... ... жергілікті тіл
ерекшеліктерін орынды-орынсыз қолданған тұстарын бағалау – ол басқа мәселе.
Қазақ арасындағы толып ... ... және ... атаулардан
Маңғыстау қазақтарының тіліндегі атаулардың айтарлықтай өзгешелігі жоқ
деуге ... ... ... ... ... ... ... “шеше” ал
қарт шешесін (әкесінің анасын) “шеке” деп те атайды [7].
Ойын-сауық, ... ... ... ... тоқым сілкер, байрақ, суын, дүз, қауын, сыранғы, ырысқан,
т.б. жатқызуға болады.
Тек салынып жатқан ... бір ... ... ... ... ... ... салып, доп ойнап жатыр (Қ.Сланов, Шалқар. 4-т. 135-
б.).
“Ақ көйлектер” жаңа сергігендей ... ... ... ... оң ... ... Тұрдыахонға жөнелткен добын қақпақылдап әкетті
де лезге жеткізбей-ақ “Шалқыма” қақпасына шүйіріп ... та ... ... 4-т. 145-б.).
“Қазақ тілінің сөздігінде” қақпақыл сөзіне былайша анықтама берілген:
1. ... бес ... ... ... ... ... бес тас, қақпақтас.
2. Допты бірден-бірге жүгіртіп ары-бері тебу әдісі. 3. ... ... ... қақпай.
Этнографизмдер адамның дүниеге келген ... ... ... ... бүкіл өмір жолына байланысты бүкіл қазаққа ортақ
болғанмен, Батыс Қазақстан өңірінде, оның ішінде ... ... ... ... ... келеді. Алайда әр аймақтың өзіне тән ерекшеліктер, өзіне
сай қалыптасқан салт-дәстүрлері бар. Бұл сол ... ... ... ... байланысты. Соған ... ... да ... ... отырады. Баланың
кіндігі түсіп, кіндік жарасы жазылысымен, бір ... ... ... соң, ... ... Ол үшін ... ауылдың үлкен әйелдері шақырылып
“бесікке салар” ырымын жасайды [7].
Балаға ат қою дәстүрінде де этнографизмдердің орны ... ... Т. ... “Қазақтың ен даласы мәдениет пен тіл бірлігі, әдет-
ғұрып, салт-сана тұтастығының ... ... кісі ... әдет-ғұрып, салт-
сана, ырым мен дәстүрлерге байланысты қойылып отырған. Мәселен, бала туған
соң, қырқынан ... “ит ... ... ...... ... бар, ... әдет. Осындай ырымға байланысты Итбай, Итбас,
Күшік, Барақ деп ат қою болған. Ал ... ... ... ... ... адам ... ... ертеден келе жатқан ит атын қою ... ... ... - ... ... ... бөбектің өсуіне байланысты толып жатқан ырым-жорасы
болады. Мәселен, бала еңбектей ... ... ... деп ... ... ... мәжілісі өтеді. Түрлі тағамдардан кейін жиынға
қатысушыларға жыртыс береді.
Құдалық жол-жоралғылары, кәделері мен ... ... ... ... ... мал, құда ... ... бата-аяқ, жазып ішу, той малы, есік
ашар, ат байлар, той ... ... ... отқа ... ... ... киер т.б. ... жолы мен кәделері: ұрын бару, есік көру,
көрімдік, күейу табақ, ... ... ... ... ... сүт,
ат байлар, босаға аттар, күйеу табақ, жеңгетай, отау ... қол ... ... ит ... ... ... т.б. ... Маңғыстау
қазақтарындағы неке тойлары жеті сатыға бөлінетінін айтады. Бірінші,
төртінші және ... қыз ... да, ал ... ... ... ... ... ауылында жасалатын болған. Ол әр кезеңнің мазмұн-мәнін
ашады:
1. “Қалыңмал мен киіт” ... ... 2. ... ... ... соғып,
уәдені бекіту; 3. тойдың уақытын, алғашқы ... ... ... ... ... ... қалыңдығына келуі, “кәде” әкелу; 5. туысқандарға хабарлап,
күйеу баланың аулында той жасау; 6. күйеу баланың қалыңдығына келуі, ... 7. ... ... ... өз ... әкелуі [10].
Халықтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы оның тілінде көрініс табатынын айта
келіп профессор Е. Жанпейісов ... ... ... из ... ... – этническая. Основным носителями этнических своиств являются
обыденное создание, обиходный язык и традиционно-бытовая ... ... ... ... ... включаются, как правила, все ... ... в той или иной ... этническим своеобразием. Эти
компоненты этноса воспроизводятся ...... и ... ... и в ... ... ... его этнокультурную
лексику” [18].
Жергілікті тіл ерекшеліктерін ақын-жазушылардың шығармаларынан іздеу,
бір жағынан, сол ... тән ... ... ... ... ... жердің тұрғындарының салт-дәстүрінен де бірқатар құнды мағлұмат береді.
Қазақ халқының салт-дәстүрі ... ... ... бір аймаққа тән
өзіндік ерекшеліктер де болатыны белгілі. Мәселен, Қазақстанның ... ... күні ... онда “бір жасыңмен”, “жастан-жасқа
жете бер”-деген сияқты бата-тілектер айтылып, жасы кіші ... ... ... ... ... барып амандасуды өздеріне ... бұ да бір ... ...... Осы ... ат ... бірі. Қалада қызмет атқарады. Еліне демалысқа келіп жатыр
екен, маған көрісе келіпті, - деді (Ә.Кекілбаев, Аш ... ... ... ... көпшілік жерінде көрісу сөзі “қайтыс болған
адамның жақын-жұрағатымен құшақтасу” мәнінде қолданылса, батыс ... ... бұл сөз ... ... ... ... жұмсалады.
Тәттібекпен жас мөлшері қатар болған соң құрбылық әжуаға ашынажай
екен. Қолдасып көрісіп жатыр... (Қ.Сланов, Замандастар. ... ... ... ... өңірінде 22-наурызда емес,
14-наурызда тойлануын “Атырау” газетінің 2006 ж. 14 наурыздағы ғ31 (18497)
санында Х.Табылдиев ... ... 14 ... ... ... ... үшін жаңа ... басталған
күні. Осы күні адамдар бір-бірімен құшақ жая көрісіп, ақ ... ... ... бұл күні ... құрып, бір жасап қалған. Көрісу ойдан
шығарылған нәрсе емес. Ол сол ... ... ... экономикалық
жағдайынан туған көктемнің басталған күні. Ал көрісу көп ... ... ... ... бір ... жаңа ... жаңа жыл наурызды күн мен
түннің тоғысып тең болған 22 наурызда емес, 14 ... ... ... ... – Кіші ... ... ... бұрын қосылып, солардың
тәртібін қолданудан шыққан. Мәселен, ескі стиль ... ... 1 ... енді жаңа ... 14 ... ... ... Қазақ революциясы 26
қазанда болғанмен, біз оны 7-8 ... ... ... ... ... елі, ... ішінде Қазақстанның дені бұл күнді 22
наурызда тойлайды.
Ал Қазақстанның оңтүстік аймағында ... ... ... кісі ... жасалатын ырымдармен байланыстырылады. “Көрісу” сөзінің мұндай
қолданысын сөз мағыналарының тарылуы негізінде ... ... ... әуел ... “көрісу” сөзінің мағынасы батыс өңірлерінде сақталғандай,
амандасу, ... ... ... ... ... сөз мағынасы тарыла келе
“қаралы адаммен ... ... ... ... ... Ал ... “көрісу” сөзінің бастапқы мәнінің сақталу себебі – ... ... ... Яғни ... қайтыс болған адам келген кісілермен дауыс
шығарып, көріспейді, ... ... ... ... ... ... ... диалектизмдер. Айғайлаған адамның даусы жетер
қашықтық, ол бір шақырым шамасындағы өлшем ... Бұл ... ... деп ... [7]. ... жол ... ... көріну және
естілу межелерімен өлшенген.
Жағатын отынның сиымдылық ... ... ... ... ... (бір буым ... бір арқа ... бір дорба тезек, бір етек қи) т.т.
анықтап ... ... ... халықтың шаруашылық өмірімен
жағрафиялық орта табиғатының ... орай ... ... ... ... ... сыйымдылық өлшем түрлері болып табылады.
Тереңдікті әдетте “кісі бойы”, “құлаш”, “қол созым” (қолын көтеріп
тұрған адамның ұзындығы), ...... (бас ... пен ... ... саусақтың жуандығы ), “бармақ елі”, “шынашақ”, салмақ өлшемдері
– “пұт”, “қадақ” және ... ... ... деп ... ыдыстар
мөлшерімен де өлшенген. Бұл өлшем көбіне астық ... және ... ... ... ... ... көбіне балалар тезек
теретін болса, қанармен қойдың т.б. мал жүнінің ... ... ... ... ет, ... ... ... зерең, шелек, торсық, мес, қап,
дорба т.б.
Қазақ тіліндегі өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық сипатына ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
туралы былай дейді: ... ... ... нәрсені нақты
салмақпен өлшегеннен гөрі, заттың ... ... ... ажыратуды үрдіс
еткен. Қазақ тіліндегі салмақ-көлем өлшемдерінің көбі ... ... ... ... ... ... ... бара-бара тілдік қолданыс ... ... ... ... ... ... келе ... аймақтық тіл де жалпы ұлттық мәдениеттің
құрамдас бөлігі ретінде ... ... ... ... ... ... ... қызметін атқарады. Аймақтың тарихында болып өткен
оқиғалар, тұтынған заттар – бәрі де аймақтық тілде көрініс тауып ... ... ... ... ... көрінеді. Себебі белгілі бір ... ... сол ... ... да бола ... Сол себепті
тілдік таңбалар мәдениет таңбасы ретінде қызмет атқарып, мәдениетті
танытатын ... ... бірі ... ... ... Осы ... тіл сөйлермендердің мәдени-ұлттық ментальдылығын бейнелеп, өзіндік
лингвокультуремалар қалыптасады.
Олар аймақтық ... ... ... ... ... т.б.
ерекшеліктерін білдіреді, әлеуметтенеді.
Соның нәтижесінде қалыптасатын ... ... ... ... қажет етеді, яғни сол ... ... ... (түсіну, тәрбиелеу, қарым-қатынас жасау т.с.с.) қажет етеді.
Бұл стереотиптердің қалыптасуында олардың адам өмірінде ... ... де ... орын алады. Яғни олар сол өңірге тән ... ... т.б. ... ... ... ... ... И. Г. Лингвокультурология в конце ХХ в.: Итоги,
тенденции, ... // ... ... в ... ХХ в.: ... – М., 2000. – С. ... Кураш С.Б. Метафора и ее пределы: микроконтекст – текст интертекст.
– Мозырь, 2001. – 121 с.
3 ... Ә. ... тіл ... ... ... ... 1985. – 159 б.
4 Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті ерекшеліктер
– Алматы, 1965.
5 ... ... ... ... ... ... ... ғыл. канд. дисс.
– Алматы, 1999.
6 Уәлиев Н. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы // ... ... 2000. ... ... У. ... ... дейінгі Маңғыстау қазақтары. Филол.
ғыл. докт. дисс. – Алматы, 1996.
8 Қазақ тілінің сөздігі. – Алматы: ... 1999. – 776 ... ... С.И. ... быта ... бассейна рек Уила и Сагиза.
Антропологические особенности западных казахов // ... ... ... Л., 1927. Вып. ... Карутц Р. Среди киргизов и туркменов на Мангышлаке. СПб., 1910.
11 ... Г. ... ... ... лингво-мәдени
бірліктер. Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2003. – 141 б.
12 Қалиев Қ. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру.
– Алматы: ... 1985. -232 ... ... С. ... тілінің рухани мәдениет лексикасы. Филол. ғыл.
канд. дисс. – Алматы, 1996. – 167 б.
14 Жолдасбек Л. Қазақ ... ... ... ... ... дисс. автореф. – Алматы, 1999. – 30 б.
15 Қойшыбаев Е. “Әке” және “тегі” сөздерінің семантикалық ... // ... ... ... ...... “Қылым”, 1973.
Б. 149-157.
16 Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: “Атамұра”, 2005. – 272 ... ... Т. ... ... ...... ... 1971. –
215 б.
18 Жанпеисов Е. Этнокультурная лексика казахского языка. Дисс. док.
филол. наук. – ... 1991. – 266 ... ... К. ... ... өлшемдік атаулардың этнолингвистикалық
сипаты. Филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 2003.
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланымдар
1 Қазақ тіліндегі жергілікті тіл ерекшеліктерінің ... ... ... ... ХХҚ век. Материалы второй международной
научно-практической конференции. г.Алматы, 16-17 октября 2002 г. С. 106-
108.
2 Батыс ... ... ... лингвогеографиялық сипаты //
Көркем әдебиет ... ... ... ... оқулары” аясында
ұйымдастырылған халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. –
Алматы қаласы. ҚҚ том. 30 ... 2003 ж. ... ... Б. 223-228.
3 Х.Досмұхамедұлының еңбектеріндегі батыс өңіріне тән жергілікті ... ... // ҚҚҚ ... ... ... ... ... Атырау мемлекеттік университеті. –
Атырау қаласы, 2003 ж. қазан-қараша Қ -том. Б. 60-66.
4 Махамбет өлеңдерінің ерекшелігі мен ... ... ... ... // ... ... туғанына 200 жыл толуына арналған
“Махамбет ерлік пен ... ... ... атты ... ... ... материалдары. – Атырау қаласы. ҚҚ том. 12-14
қыркүйек 2003 ж. Б. 41-48.
5 Қ.Сланов шығармаларының ... ... тіл ... // ... және қазіргі қазақ филологиясының өзекті
мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық ... ... ... ... 2004 ж. Б. ... ... ... тілдік ерекшеліктердің тарихи-лингвистикалық сипаты
// Қ.Жұбановтың 105 жылдығына ұйымдастырылған халықаралық ғылыми-теориялық
конференция. – Ақтөбе ... 25-27 ... 2004 ж. Б. ... ... өңіріне тән лексикалық ерекшеліктер және ... ... ... // ҚР ҰҚА ...... 2004 ж. ғ4. Б. ... ... өңіріндегі жазушылардың жергілікті сөз қолданыстарындағы
лексикалық ерекшеліктер // А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі ... ... ... ... және ... тіл ... ... атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы қаласы,
2004 ж. Б. 176-178.
9 Батыс өңіріне тән ... ... ... ... ... Қазақ Ұлттық университеті. Хабаршы. Филология сериясы. –
Алматы: “Қазақ университеті”, 2005 ж. 28-29 сәуір ғ4 (86). Б. 73-76.
10 ... тіл ... ... ... ... ... тіл ... даму жолында” атты республикалық ғылыми-практикалық
конференция материалдары. – Атырау қаласы, 12-13 қараша 2004 ж. Б. ... ... ... ... ... филология
факультеттеріне арнал¹ан оәу әөралы. – ... ... ... 2006 ж. Б. ... ... ... тән этнодиалектизмдердің лингвомәдени сипаты
//Тілтаным. 2006 ж. ғ4 (24). Б. 175-179.
13 Әлемнің тілдік бейнесі ... ... ... ... 2007. ғ1 (2). Б. 148-152.
РЕЗЮМЕ
на автореферат диссертации, представленной
на соискание ученой степени
кандидата филологических наук по специальности
10.02.02 – казахский ... ... ... ... ЗНАЧЕНИЕ ДИАЛЕКТИЗМОВ
В ХУДОЖЕСТВЕННЫХ ТЕКСТАХ
Актуальность темы исследования. В современной казахской лингвистике
проблема взаимосвязи ... и ... ... в ... ... Одна из смежных дисциплин в мировой ... ... ... на свет в ... 20 века, позволила
изучить культурно- национальную семантику языковых единиц.
Этнолингвистическая ... ... в ... все еще ... ... ... До ... времени
диалектальные языковые единицы становились ... ... то есть ... и ... их ... и грамматические особенности. В последние годы в ... ... ... ... ... в ... ... и региолекты стали рассматриваться во взаимосвязи с
человеческим фактором, понятиями языковой картины мира.
Диссертационная ... ... ... ... ... художественного текста и их этнокультурного значения. В
работе показаны диалектизмы, собранные из художественных ... где ... ... ... этнокультуры западного Казахстана,
исследуются в аспекте лингвокультурологии. Вышеуказанные аспекты определяют
актуальность темы диссертационной работы.
Цель исследования – ... ... ... ... диалектальных особенностей Западного Казахстана, отраженных
в художественных текстах.
Задачи исследования:
- определение ... ... ... ... с ... ... из ... значимости;
- анализ особенностей функционирования языковых единиц как элементов
духовной культуры нации, ... в ... ... ... ... ... ... и обрядов, поверий, профессии,
ономастической системы, истории и ... ... ... ... на ... ... фразеологических и паремиологических единиц
определить особенности употребления казахских лигвокультурем (в том числе и
Западного Казахстана) в художественных ... ... ... ... своеобразие названий реалий
материальной культуры, сформировавшейся в ... ... ... ... в художественной литературе линвокультурем
данного региона, классификация их на различные ... ... ... сравнительный, этнолинвистический анализ
языкового материала, анализ дефиниции лексических единиц, ... ... ... и ... характеристики.
Положения, выносимые на защиту:
- диалектальные языковые единицы, отражающие материальные и духовные
единицы, ... для ... ... ... в себе информацию
о самобытности нации, они выполняют кумулятивную функцию языка;
- языковая картина мира носителя языка с региональными ... ... в ... ... в ... передачи автором реальной
картины окружающей среды;
- диалектизмы в качестве художественных средств могут употребляться
только в ... ... ... но ... не ... в ... ... стилях литературного языка;
- диалектизмы по сравнению с лирическим текстом широко употребляются в
произведениях ... ... ... них ... ... по сравнению с фонетическими и грамматическими единицами;
- мотивированное, умелое употребление ... ... ... ... ... в ... стиле;
- в фразеологических диалектизмах, ономастической системе, присущей
определенному региону, прецедентных ... ... ярко ... ... ... ... языка и миропонимания
определенного региона, формировавшаяся веками;
- в ... ... ... ... ... ... того региона, где она была сформирована.
Теоретическая и практическая значимость диссертационной работы
Научно-теоретические изыскания по определению ... ... в ... ... проливают свет на такие
проблемы, как выявление национального регионального ... ... мира и ... ... ... ... также могут
быть использованы на курсах по казахской диалектологии, ... ... ... ... ... ... на ... филологии и журналистики высших учебных
заведений.
Перспективы исследования. Результаты исследования могут быть заделом
для изысканий по определению регионального ... ... ... ... ... ... ... к определенному региону
определению национального своеобразия фразеологизмов прецедентных текстов.
RESUME
On the author’s abstract of dіssertatіon submіtted on ... ... ... degree
on specіalty
10.02.02 – Kazakh language
of Mukhambetov Zhomart Қbatullіevіch
on theme
ETHNOCULTURAL VALUE OF ... ART ... of research theme. Қn a modern Kazakh ... the ... ... of language and culture іs ... іn varіous language
aspects. One of related subjects іn the world ... – іs ... scіence whіch has been born at the end of XX ... ... studyіng cultural-natіonal semantіcs of language unіts.
The ethno-lіnguіstіc characterіstіc of dіalectіcіsms іn ... іs stіll demand ... ... Tіll ... the ... unіts became the object of ... ... whіch were
consіdered and analyzed theіr phonetіc, lexіcal and grammatіcal features.
Last years іn connectіon wіth ... ... of ... іn lіnguіstіcs the dіalectіc unіts and regіolects began
consіdered іn ... wіth human factor, concepts of language ... the ... work іs devoted to ... of dіalectіcіsms features
applіcatіon іn the art text and theіr ethno-cultural value. Қn work there
are іnvestіgated all ... ... from art texts where ... ... the ethno-cultural characterіstіc of the western
Kazakhstan ethno-culture іn the aspect of ... ... ... aspects ... an urgency of ... theme.
The purpose of research – іs to carry out complex analysіs of ethno-
cultural characterіstіc of ... features of the Western ... іn art ... ... Defіnіtіon of theoretіc-methodologіcal analysіs bases of language
phenomena from the poіnt of vіew of ... ... The ... of language unіts ... features as elements ... ... culture, ... іn contents of case texts and
phraseologіcal unіts concernіng ... and ... legends, ... systems, ... and cultures of the western ... regіon;
- To determіne features of Kazakh lіngua-culturems’ usіng on the basіs
of lexіcal ... and ... unіts ... Western
Kazakhstan) іn art texts;
- To descrіbe natіonal cultural orіgіnalіty of materіal cultural names
realіtіes generated іn the Western Kazakhstan.
- The ... of the gіven regіon ... ... ... theіr ... on varіous groups, ... of ... of research: comparatіve, ... ... ... ... ... of lexіcal ... ... componentіal and
semantіc analyses and method of characterіstіc.
The ... ... on ... ... language unіts ... materіal and spіrіtual unіts,
characterіstіc for the certaіn regіon; keepіng all ... ... they carry out ... ... of ... The language pіcture of the natіve ... world wіth ... features іs brіghtly expressed іn art texts wіth a vіew ... ... of real ... ... ... as art means can be used only іn fіctіon style, but
are not applіed іn scіentіfіc and busіness styles of ... ... ... іn ... wіth lyrіcal text are wіdely used іn ... of prosaіc character; among them are most common lexіcal unіts
comparatіvely wіth ... and ... ... The ... skіlful use of ... іs ... means of
language expressіon іn art style;
- Қn phraseologіcal dіalectіcіsms, onomastіc system ... ... regіon, case texts іs most ... ... the natіonal
orіgіnalіty, regіonal feature of language and outlook of certaіn ... by ... Қn everyone ... there іs orіgіnal mark of cultural
system of that regіon, where іt has been ... ... and ... ... of ... ... ... by defіnіtіon of ethno-cultural
value of dіalectіcіsms іn art texts throw lіght on such ... ... of ... ... character of a world language pіcture ... theory of ... ... of research also can be used ... of Kazakh ... a hіstory of ... ... hіstorіcal
lexіcology, stylіstіcs and lіngua-cultural scіence at the facultіes of
phіlology and ... at hіgher ... ... of ... Results of research can be reserve for
researches by defіnіtіon of regіonal natіonal character of a language world
pіcture, the language person ... to certaіn regіon, to ... ... orіgіnalіty of phraseologіcal unіts and case texts.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балаларға арналған мәтіндердегі жай сөйлемдер құрылымының лингвостатистикалық сипаты20 бет
Газет тілі және прецедентті мәтін81 бет
Диалектілер мен қарапайым сөздердің қолданылу ерекшеліктері29 бет
Кейіпкер тілі62 бет
Тілдік сана және прагматика65 бет
Сыр өңірі жазушыларының тіліндегі жергілікті қолданыстар41 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Жеткіншектерде этномәдени құндылықтарды қалыптастыру8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь