Мәліметтердің өзара байланысы мен информациялық қарым-қатынасы.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.Мәліметтер базасы мен банкі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1 Мәліметтерді өңдеу жене оның құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.1 Информация жене мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1.2 Мәліметтер құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1.3. Мәліметтер жиынтығы және файлдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.4. Қол жеткізу тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.5 Мәліметті өңдеудің негізгі есептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1.6 Мәліметтердің өзара байланысы мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
информациялық қарым.қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2.Мәліметтер банкінің құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.3.Ұсталатын мәліметтердің мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
базасындағы қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.4.Схемалар және оның бөлшектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5 Бағдарлама пакетімен МЕВЖ өзара ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
әсерлесу схемасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.6. Мәліметтер банкін қолданушылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.7.Мәліметтердің база әкімінің құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.8.Мәліметтерді көрсету деңгейлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.9.Мәліметтердің негізгі модельдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.10. Реляциялық алгебра ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.11. Мәліметтер базасын жобалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.11.1.Талаптарды түрге келтіру және талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.11.2.Астарлы жобалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.11.3. Логикалық жобалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.11.4.Физикалық жобалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.Білім базасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1.Сараптау жүйесінің жалпылама схемасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.2. Білім және оларды көрсету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3. Сараптау жүйе білімінің құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 Білім базасындағы білім құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5.Сараптау жүйесін құру методологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.6.Сараптау жүйесін паидаланушылардың өзара ... ... ... ... ... ... ... ... ...
әрекет үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.7.Диалог жүйешесі . өзара әрекет үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.7.1.Диалогтың жалпы құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.7.2.Диалогтың тақырыптық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.7.3 Диалог қадамының құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.8. Хабарламалардың талдау және жинақтау жүйешелері ... ... ... ... ... ...
2.9.Басқарушы компоненттердің қызмет үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.9.1.Сараптау жүйесіндегі басқарудың нақты үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ...
2.9.2.Басқару механизмі түріндегі стратегия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.10.Сараптау жүйесінің түсіндіру қабілеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.10.1. Түсіндіру параметрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.11.Білімге сусындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.11.1 .Білімді игеру сатылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.11.2.Білімді игеру модельдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.11.3.Білім номеклатурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.11.4.Білім деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.11.5.Білімге сусындау құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Есептеу техникасы дамуының қазіргі кезеңі ЭЕМ бағдарламалық қамтамасына жасанды интеллект элементтерінің кіруімен сипатталады. Білім базалары (ББ) осыған байланысты жасалған. Бағдарламалық қамтаманың объектілерінің тек нақты фактілері кіретін мәліметтер базасынан олардың айырмашылығы - ББ-ға концептуалды, түсініктеме мәліметтері кіреді. Олар табиғи тілде жазылады да, одан басқа объектілер сыныбы туралы мәліметтер де кіреді (олардың байланыстары, қасиеттері). ББ жүйесі қолданушылардың сұрақ-талаптарына жауап беру кезінде осы көрсетілген білімдермен манипуляция жасау арқылы жауап бере алады. Білімді тіркеуге және оған жол көрсетуге мүмкіндік беретін (нақты бағдарлама қамтамасы үшін) құралдардың бірі-сараптау жүйелері (СЖ болып табылады. Бұл жасанды интеллектің бір бағыты.
СЖ:
1) есептеу техникасына жолы қиын деп есептедетін ұқсастырылмаған (математикалық моделі жасалмаған) облыстардың кең көлемді есептерін шешуге бағытталған (медицина, геология, хи¬мия, экономика және т.б.);
2) бағдарлама жасауды жетік білмейтін мамандардың жұмысына арналған;
3) адамдар қол жеткізетін нәтижелерге салыстырмалы, ал кейде одан да асып түсетін нәтиже алуға мүмкіндік береді.
СЖ бойынша зерттеулердің мақсаты - интеллектің кейбір қасиеттері бар және қиын немесе ұқсастыруға мүмкін емес есептерді шешуге мүмкіндік беретін бағдарлама жиынтығын жасау.
Мына қасиеттері бар есептер ұқсастырулары мүмкін емес есептерге жатады:
1) сандық түрде көрсетуге болмайды;
2) есепті шешетін алгоритмі жоқ;
3) мақсатты функциясы жоқ;
1. Ульман Дж. Основы систем баз данных.- М. .-Финансы и статистика, 1983.
2. Тиори Т., Фрай Дж. Проектирование структур баз дан¬ных.- М.:Мир, 1985.
3. Четвериков В.Н. и др. Базы и банки данных.- М.:Высшая школа, 1987.
4. Атре Ш. Структурный подход к организации баз и банков данных.- М.:Финансы и статистика, 1983.
5. Дейт К. Введение в системы баз данных.- М.:Мир, 1980.
6. Философский энциклопедический словарь.- М.:Наука,1983.
7. Попов Э.В. Экспертные системы: решение неформализован¬ных задач в диалоге с ЭВМ.- М.:Наука, 1987.
8. Мартин Дж. Организация баз данных в вычислительных системах.- М.:Мир, 1978.
9. Мейер Д. Теория реляционных баз данных.- М.:Мир, 1987.
10. Диго С. Проектирование баз данных.- М. .-Финансы и ста¬тистика, 1988.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................
.............................................
1.Мәліметтер ... ... ... өңдеу жене ... ... ... ... ... ... ... Қол ... ... ... ... ... ... байланысы
мен..................................................
информациялық ... ... ... және ... ... ... ... ... ... база ... ... ... ... ... ... ... ... және
талдау............................................
1.11.2.Астарлы
жобалау.....................................................................
...........
1.11.3. ... ... ... ... және ... ... жүйе ... Білім ... ... ... ... ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... нақты үлгісі
................................
2.9.2.Басқару ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... дамуының қазіргі кезеңі ЭЕМ бағдарламалық қамтамасына
жасанды интеллект элементтерінің кіруімен ... ... ... (ББ)
осыған байланысты жасалған. Бағдарламалық ... ... ... ... кіретін мәліметтер базасынан олардың айырмашылығы - ... ... ... кіреді. Олар табиғи тілде жазылады
да, одан басқа объектілер сыныбы туралы мәліметтер де ... ... ... ББ ... қолданушылардың сұрақ-талаптарына
жауап беру кезінде осы көрсетілген білімдермен манипуляция жасау арқылы
жауап бере ... ... ... және оған жол ... ... ... бағдарлама қамтамасы үшін) ... ... (СЖ ... ... Бұл ... интеллектің бір бағыты.
СЖ:
1) есептеу техникасына жолы қиын деп ... ... ... ... ... кең ... ... шешуге
бағытталған (медицина, геология, химия, экономика және т.б.);
2) бағдарлама жасауды жетік білмейтін мамандардың жұмысына ... ... қол ... ... ... ал кейде одан да
асып түсетін ... ... ... ... ... ... ... - интеллектің кейбір қасиеттері бар
және қиын немесе ұқсастыруға ... емес ... ... ... ... ... жасау.
Мына қасиеттері бар есептер ұқсастырулары мүмкін емес есептерге жатады:
1) сандық түрде көрсетуге болмайды;
2) есепті шешетін алгоритмі ... ... ... ... ... ... ... кеңістік өте үлкен;
5) мәліметтер мен білімдер әр түрлі мәнді, ... ... ... ... мен ... динамикалық мінез танытады (тұрақсыз).
Сараптау жүйесінің мәліметтерді өңдеу жүйесінен (МӨЖ) айырмасы - оларда
есептің шешімін символды түрде ... ... ... ... қорытынды
жасайды және шешімді эвристикалық жолмен іздейді (дайын шешім бермейді).
СЖ қуатының негізгі көзі - білім. СЖ білімін ... ... ... ... ... ... ... былай көрсетуге, бөлуге болады:
1) білімді сарапшыдан үйрену;
2) жүйенің жұмысын тиімді қамтамасыз ... ... ... ... ... ... білімді көрсету.
СЖ білім алу мен есеп шешу режимінде жұмыс істейді.
Бірінші режимде СЖ-мен ара ... ... үшін ... ... (білім
инженері арқылы). Бұл режимде сарапшы жүйені білімге толтырады (ережелерге
де). Бұл өз ... ... ... есептерді шешуге мүмкіндік береді.
Білім алу режиміне алгоритм жасау, ... ... ... ... ... ... ... бағдарламашы емес, бағдарлама білмейтін
сараптама маманы жасайды.
Есеп шешу режимінде СЖ-мен ара ... ... ... Оны ... ... және ... нәтиже ғана қызықтырады. Айта кету керек. СЖ-нің
арналуына байланысты пайдаланушы берілген проблемалық ... ... ... ... жағдайда ол СЖ- ге ақыл сұpay үшін ара қатынас
жасайды). немесе ... ... ... ... ол өзі алады, біра СЖ-ге
нәтиже алу процесін жеделдету үшін қатынысады немесе СЖ-ге ең ауыр ... ... ... жүйесінің жалпылама схемасы
21-сурет
Білім базасы (1) қайсібір бағдарлама қамтамасыз туралы ... ... алу ... ... ... сараптама саласының
өнімдерін (ережелерін) енгізеді. Ережелер пайдаланушыға ... ... Жаңа ... өнімдердің білім алу ... ... ... асады. Білімнің шындығына көз жеткізу үшін
(былайша ... ... ... ... ... деуге болады) сарапшы жүйеге
сынақ мысалдарын енгізеді. Жөнге ... ... ... соң, ... ... беріледі. Тұтынушы сұрақ -талап 3-блокқа түседі. Ол,
біріншіден, кірме мәліметтерді шектелген табиғи тілден жүйенің ішкі тіліне
түрлендіріледі; екіншіден, кері ... де ... ... ішкі ... ... табиғи тілде көрсетілген хабарға айналдырады.
Пайдаланушының есептерінің ... ... 3-ші ... ... соң 4-ші ... ... ... яғни жұмыс саласына. 5-ші блок жұмыс
саласына келіп түскен кірме мәліметтер, өнімділік ережелер және проблемалық
саланың ... ... ... ... ... түзейді.
Егер жүйенің жауабы пайдаланушыға түсінікті болмаса, онда ол жүйеден
түсініктеме талап ете ... ... ... ... туралы). Онда 6-шы блок
келесі ... ... ... ... ережелер қалай пайдаланады;
2) неліктен берілген ережелер пайдаланылды (пайдаланылмады);
3) қандай қорытындылар жасалды.
Түсініктемелер табиғи тілде беріледі.
2.2. Білім және оларды көрсету
Мұнда бағдарламалық ... (БҚ), ... ... ... ... ... түсініктер беріледі.
Бағдарламалық қамтама - сараптау саласы немесе осы сала туралы білім.
Проблемалық сала - ... БҚ және осы ... ... ... ... - ... аралық, ақырғы) олар консультация кезінде жүзеге
асатын информация. Ол жүйеде есеп шығарыла ма, шығарылмай ма, ... ... ... ... ... мына ... шығарылады:
1) көрсететін білімнің құрамын анықтау;
2) білімді ұйымдастыру;
3) көрсетудің моделін анықтау;
4) таңдалған көрсетуді пайдалану.
2.3. Саралтау жүйе ... ... ... ... ... ... проблемалық салаға;
2) СЖ құрамына;
3) пайдаланушылардың талаптарына және мақсаттарына;
4) араласу тіліне.
1) БҚ-да шешілетін ... ... ... ... ететін) былай
жіктеуге болады:
- БҚ талдау есептері;
- ВҚ түрлендіру есептері;
- БҚ анықтау (таңдау) ... ... БҚ ... ... ... ... және қайта
түзейтін (бірақ өзгертпейтін) есептер жатады.
Түрлендіру есептеріне оны шешу кезінде БҚ бір ... ... ... ... ал анықтау есептеріне сол есептерді шешу кезінде жүйе
бір таңдау альтернатива саласынан екіншісіне көшетін ... ... ... ... ... ... ... сипаттауға болады:
- дәлдік, қателік мәліметтер және білім туралы;
- мәліметтердің және білімнің толықтығы, ... ... ... ... динамикалық саласы;
- шешілетін есептің түрі.
2) СЖ-нің жалпылама схемасына сәйкес ол қызмет атқару үшін келесі білім
қажет:
- аударушы пайдаланатын есеп шығару ... ... ... ... араласу тілі туралы білім және лингвистикалық процессор пайдаланатын
диалог ұйымдастыру тәсілі;
- білім алу ... ... ... ... көрсету және
түрлендіру тәсілдері;
- түсіндіретін бөлшек пайдалынатын көтермелеуші құрылымдық ... ... ... ... пайдаланушылардың талаптарына тәуелділігі
төмендегідей:
- пайдаланушы есептерді қандай мәліметтермен шешкісі келеді?
- ... ... ... ... мен ... ... есептің шешімі қандай шектеулер (нәтижелер сапына) және нәтиже шығару
тәсілдері кезінде ... ... ... қолы ... проблемалық саласы туралы білімнің
жалпылама, дәлдік дәрежесі қандай?
- пайдаланушы мақсаттары қандай?
4) Араласу туралы білімнің ... ... ... де, ... қажетті
деңгейіне де байланысты (тәуелді).
2.4. Білім базасындағы білім құрылымы
СЖ сәулетіне байланысты көзқарас пен білімді келесі құрылымдар ... ... ... ... ... ... және ... болып екіге бөлінеді.
Біріншіге шығарушыны түсіндіре ... ... ... Қалғаны
түсіндірілмейтінге кіреді. Шығарушы олардың мазмұнын және құрылымын
білмейді.
Түсіндірілмейтін ... ... және ... ... ... ... ... тілінің лексикасы мен грамматикасы және ... ... ... ... ... ... жүйені жасау
кезінде пайдаланылады (түсініктеме орындалатын кезде де).
Көтермелеуші ... ... және ... болып бөлінеді.
Технологиялық көтермелеуші білім құрамына ... ... ... ... ... авторы туралы және т.б. мәліметтер ... ... ... ... осы білімнің мәндік суреттеулері,
былайша айтқанда, білімді енгізу ... ... ... ... кіреді.
Түсіндіруші білімді пәндік, басқарушы және көрсетулер туралы ... ... ... ... ... құрамына түсіндіретін білімнің
көрсетулерінің құрылымы туралы ... ... ... ... БҚ ... мен осы ... түрлендіру тәсілдері кіреді (қойылған
есепті шешу кезінде).
Суреттегіштерге ... ... ... ережелердің анықталу
коэффициенті, мәліметтердің де, "маңыздылық" және "қиындық" өлшемі ... ... ... ... ... білімнің өзін фактілерге және қолданбалы білімдерге бөледі.
Фактілер БҚ маңызының және ... ... ... ... ... ... шешу ... БҚ-ға суреттемесін қалай өзгертуге
болатыны туралы ... ... ... бір ... ... жинақтаушы және шешуші білімге
белуге болады.
Жинақтаушы білім хал-ахуалға байланысты ... ... ... ... ... білімді түсіндіру тәсілін таңдауға пайдалану туралы
(ағымдық хал-ахуалға тұра келетін) информация кіреді.
2.5. Сараптау жүйесін құру ... ... ... ... ... ... жобалаудан
көп айырмашылығы бар. СЖ-де орындалатын тапсырмалардың ... ... ... теориясының және жобалау ... - ... ... ... ... ... ... арқылы СЖ принциптері мен құрылу жолдарын жетілдіруді қажет етеді.
Келтірілген қиындықтарды ... ... СЖ ... барысында "жедел
прототип" тұжырымдамасы қолданылады. Бұл ... мәні ... ... ... ... ... ... Бастапқы
сатыда олар СЖ прототипін құрады. Прототип екі ... ... ... ... бір ... ... ... типтік тапсырмаларын
орындауы керек; ал екінші ... тез ... ... ... ... ... талаптарды қанағаттандыру үшін прототип құру барысында жобалау үрдісін
тездететін түрлі құралдар ... Бұл ... ... түрде -
аспаптар деп атайды.
Прототип ... ... ... ... жарамды екенін
көрсетуі керек. Табысты болған жағдайда, ... ... ... ... мәселе саласындағы прототиптің білімін кеңейтеді. Табысты
болмаған жағдайда, жаңа прототип дайындалады немесе дайындаушылар ... СЖ ... ... ... ... ... ... арттыру
деңгейі арқылы прототип осы қосымшаның барлық тапсырмаларын ойдағыдай
орындай алатындай мүмкіндікке ие ... ... ... мен ... - ... ... ... Аспаптардың түрлі тобына мыналарды келтіруге болады:
1) ... ... ... ... ... ... (LISP, INTERLISP т.с.с.);
2) білім ... ... яғни СЖ-н ... ... ... ... СЖ-н ... қолдану және жетілдіру үрдісін автоматтандырушы
құралдар (RLL,HEARSAY-III);
4) бос СЖ (база), яғни ешқандай мәселе ... ... ... жоқ ... ... топтастыру прототип құруда кездесетін қиындықтардың азаю
тәртібімен берілді. Бірінші түр аспаптарын қолдану барысындағы бағдарламашы
міндеті - ... ... ... ... ... ... ... Аспаптардың екінші түрін қолдану - тіл деңгейін біраз
көтеруге ... бұл ... ... Үшінші түрдің аспаптық
құралдары дайындаушыдан СЖ ... ... ... ... ... алдын ала құрастырылған жиынтықтан таңдауды талап
етеді. Әдетте бұл түрдің аспалтары: СЖ-н ... ... ... ... және ... алу ... ... (мысалы, TEIRESIAS) болып бөлінеді.
Аспалтың төртінші түрін қолдануда СЖ-н дайындаушы дайын база жүйесін
алатындықтан, бағдарлама құру ... ... ... Бұл жолды
қолдануда мынадай қиындықтар кездесуі мүмкін: 1) база жүйесінің шығару
процедурасына ... ... ... осы ... ... ... сарапшы шешімінің әдістеріне сәйкес келмеуі мүмкін; бұл тиімсіз,
кейде қате нәтижелерге әкелуі ... 2) база ... ... ... тілі осы қосымшаға сәйкес келмеуі мүмкін.
СЖ-н дайындау үрдісіне қатысушылардың мамандықтарын атап өтейік; 1) СЖ
тапсырмаларын орындайтын мәселе саласындағы ... 2) СЖ-н ... - ... ... инженер;
3) аспаптық құралдарды келістіріп, жетілдіретін бағдарламашы. Әдетте СЖ
дайындауға аз дегенде төрт адам ... (бір ... екі ... ... бір ... ... ішінде білім жөніндегі
инженердің болмауы (яғни оларды бағдарламашылар ауыстырса) ... ... ... болуына немесе біразға созылуына әкеледі.
СЖ-н дайындау үрдісі келесі кезеңдерден ... ... ... ... ... ... тәжірибеде қолдану.
Ал теңестіру кезеңінде мына мәселелер шешіледі: үрдіске қатысушылар мен
олардың орны анықталады; ресурстар мен ... ... Осы ... ... ... мен нұсқаулар) де айқындалады. Мәселенің
теңестірілуі - ... ... ... ... ... болып
табылады. Сипаттамада: мәселенің жалпы сипаты, мәселенің өз ... ... ... ... ... мен ... кіріс
мәліметтер мен шешімнің болжам түрі кіреді.
Концептуалдау кезеңінде сарапшы мен білім ... ... ... ... ... қажетті сипаттамалар, негізгі ұғымдар мен
қатынастарды (теңестіру ... ... - ... Бұл кезеңде
мәселенің мына ерекшеліктері айқындалады: түсінікті ... ... ... ... ... ... мәселелері, қолданылатын
стратегиялар мен ғылыми ... сала ... ... ... ... ... шектеу түрлері, шешімді алу және ... ... ... Бұл ... ... ... инженер білім
түсінігі мен шешім әдістеріне жататын кейбір сұрақтарды қарастырады, бірақ
мұнда ... ... мен ... таңдау әлі ерте.
Нысаншылдық кезеңде алдыңғы кезеңде енгізілген барлық негізгі ұғымдар
мен қатынастар білім жөніндегі инженер ұсынған шартты тілде ... ... ... құралдар қарастырылатын мәселені шешу үшін жарамды ма, өзіндік
дайындаулар керек пе ... ... ... ... Бұл кезеңде
жүйенің мелімдеме нысанындағы процедуралық ... ... ... мен
құрамы анықталады.
Орындалу кезеңінің міндеті - қажет тапсырмаларды орындайтын СЖ-нің ... ... ... ... ... ... дайындау - компоненттерді бағдарламалау мен білім ... ... ... кезеңі барысында білімді түсіндірудің таңдалған жолы
мен бүтіндей жүйеге баға беріледі. Жүйе ... ... ... екі ... ... ... ... қалыпқа жеткен кезде білім базасы мин
басқару механизмінің кемшіліктерін анықтау үшін мысалдарды ... ... ... ... Білім жөніндегі инженердің міндеті - СЖ-н жан-жақты
тексеруді қамтамасыз ететін мысалдарды іріктеу.
Тәжірибеде қолдану кезеңінде сараптау ... ... ... ... ... жүйе түрлі пайдаланушылармен жұмыс барысында
барлық мүмкін тапсырмаларды орындайды. Пайдаланушы үшін жүйенің жарамдылығы
негізінен ... ... ... ... жеке оның ... ... пайдасы - диалог барысында жүйенің пайдаланушы ... ... ... тауып, оларды жою және пайдаланушының
қажетін қанағаттандыру. Жүйемен жұмыс істеу қолайлығы ... - ... ... ... икемділігі, қателерге тұрақтылығы. Осы
кезеңнің нәтижелері бойынша ... ... ... көшіру туралы шешім
қабылданады.
2.6. Сараптау жүйесін пайдаланушылардың өзара әрекет үлгісі
Сараптау жүйесімен өзара әрекет ететін пайдаланушылардың бірнеше ... ... ... маман емес пайдаланушылар, сарапшылар,
пайдаланушы студенттер. Бұл ... ... ... ... талаптарымен қоса, оларды мыналар біріктіреді: 1) қатынас жасау
тілі - ... ... тілі ... ... ... тіл; ... барлық түрінің эксперт жүйесімен өзара әрекет ету үрдісі
бөлектенген екі сөйлемнің ("сауал-жауап") түрінде емес, бастама бір мүшеден
екіншісіне ... ... ... ... ... көрінеді. СЖ
пайдаланушылардың қатынас жасау барысында ... ... мен ... СЖ құрылымынан өзара әрекет компоненттерін қажет
етеді. Өзара әрекет компоненттерінің (қатынас ... ... ... ... ... ... ... етуші жүйелердің қызметіне
ұқсас. Апайда сараптау ... ... ... ... ... ... ... лексикасына т.с.с. көптеген шектеулер
қояды. Бұл табиғи тілді өңдеу міндетін жеңілдетеді.
Өзара әрекет компоненттерінің негізгі ... 1) ... ... ... ... яғни тапсырманы бірлесе орындау
барысында мүшелердің қызметін ... және ... ... қызметі ретінде диалог күйі мен тапсырманың орындалу барысын
бақылау; 2) ... ... ... ... отырып, жекелеген
хабарламалар дайындау, яғни хабарламаның табиғи тілдік түрінен ішкі түсінік
түріне жене керісінше өзгеруін іске асыру.
23-суретте ... ... және ... мен ... ... ... әрекет компоненттерінің жалпы үлгісі берілген. Диалог жүйешесінің
атқаратын қызметін анықтау үшін ... ... ... ... Қазіргі кезде көпшілік мақұлдаған толық диалог моделі жоқ. Диалогты
белгіленген қатынас тілінде хабарламалармен ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырамыз. Қайшылықсыз
өзара әрекет үрдісі ретіндегі диалогқа қатысушылар мақсаттарына үйлесуінің
нәтижесінде қол жеткізуге тырысады. ... ... ... ... ... да, олар бірін-бірі толықтырып отырады. Мысалы, көмек
диалогы (көмектесуші, көмек ... ... алу ... (тұтынушы, сатушы)
т.с.с. Екі мақсат диалог түрін айқындайды, яғни ... ... ... ... ... ... осы мақсатты көздеген көптеген
диалогтарды ... яғни ... ... ... түрі ... ... ... тауар сипатына байланысты емес). Диалог түрі ... мына ... ... ... ... сипаты және диалогтың макроқұрылымы. Параметрлердің көптігі
диалогтың бұл түрінің ... ... ... ... ... ... ... Әдетте диалог түрін үш параметрлермен сипаттауға болады:
қатысушылар орны және диалог ... ... екі ... сипаттамасында параметрлер туралы көптеген пікірлер бар. Ең
алдымен, бұл пікірлерді диалогтың осы ... ... ... ... пен қатысушылар күйін анықтайды. Сипаттамалар осы түрдегі диалогтың
барысында бірқалыпты сақталатын диалог аспектілерін көрсетеді. Жүйелі түрде
өзгеріп ... ... ... ... ... құрылымы (макроқұрылым)
түрінде көрінеді. Макроқұрылым қатысушылардың уақытпен жартылай реттелген
көптеген ұсақ ... ... ... ... құрылым шеңберінде талқыланатын тақырыптың ерекшелігін
айқындайтын бірнеше түрі бар екендігін көрсетуге болады. ... ... ... ... оның ... құрылымы туралы да айтуға болады.
Диалогтың тақырыптық құрылымы тапсырманы орындау сатысында ерекше көзге
түседі, апайда ол ... және ... аду ... да ... ... ... бірлігін диалог қадамы деп ... ... ... ... ... ... деп ... Диалог қадамы диалогтың
бірінші қатысушысының қимылы ... ... мен ... ... ... әсерінен тұрады. Қимыл қашан да қадамның бірінші бөлігін, ал
әсер екінші бөлігін құрайды. ... ... ... ... қарағанда
қолайлырақ сияқты, себебі "жауап" өзінің түріне қарай жауап емес (сұраққа
жауап беру ... ... ... ... ... де ... Қимыл
хабарларды бастаушының дайындауы мен жеткізуінен, ал әсер хабарды екінші
қатысушының дайындауы мен жеткізуінен ... ... ... қарастыру барысында кімнен ... ... әсер ... ... үшін ... ... керек. Мұның күрделілігі
мынада: қатысушылар бастаманы алмастыруы да мүмкін, яғни ... ... ... ретінде екінші қатысушы әсер емес, қимыл жасауы
мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... қойылады.
Бастамалардың ауысуы сөйлеуші қимылына түсінбеушілік, сенбеушілік туған
кезде ... ... ... ... параметрлермен сипаттауға болады: 1) бастаушы
жене бастаманың түрі; 2) ... ... ... түрі мен тәсілі; 3)
қадамның (шағын тапсырмалар) өзіндік түрлері. ... ... ... ... жүйе ... мүмкін. Бастама түрін анықтауда пайдаланушы
қимылы қашан да ... ... ... мен ... ... ... Жүйе ... әдетте сұраныс пен ұсынысқа бөледі.
Сұраныс қимылда жүйе пайдаланушыға тапсырманы белгілеуді ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ұсыныс қимыл
жағдайында жүйе пайдаланушыға көптеген шектеулі тапсырмалардың ішінен өзіне
керекті тапсырманы таңдатады.
Әрекет ету ... ... ... ... ... ... ... келесі түрде көрсетеді: бұйрықтар (қимыл
тапсырмасы), "мәзір" (әсер таңдауына ұсыныс), ... ... ... ... үшін ұсыныс), табиғи тілдегі өзара әрекет.
Қимыл әсерге былайша ықпал етеді: 1) еркін (шектеусіз) ... ... ... шек ... 2) ... таңдау, яғни қимыл әсер түрлеріне
шек қойылады. Әсерге таңдау көптігін көрсету және ... ... ... ... ... арқылы шек қойылуы мүмкін. Қадамның өзіндік түрін
анықтауда нақты ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін, бірақ тапсырма ерекшелігінің бір
мағыналы болуы міндетті ... ... ... мен ... дұрыс "бұйрық"
жүйедегі тапсырма ерекшелігінің бір мағыналы ... ... ... ... табиғи тілдегі пікір бір мағыналы ерекшелікті қамтамасыз ете
алмайды.
Талдау мен жинақтау ... ... жүйе мен ... ... ... ... Жүйе хабарларын мынадай
негізгі түрлерге бөлуге болады:
1) ... ... ... ... мәні туралы
пайдаланушыға сауал (бастаушы-жүйе);
2) тапсырма нәтижесін пайдаланушыға хабарлау (бастаушы-жүйе);
3) пайдаланушыға жүйенің ... ... ... ... ... жүйеге білімнің қалай қабылданғанын көрсету мақсатында жүйеге
енгізілген жаңа ... ... ... ... ... ... хабарламаларын мынадай түрге бөлуге
болады: 1) кейбір атрибуттардың мәні ... ... ... жауабы
(бастаушы-жүйе); 2) жүйе ұсынған ... ... ... (бастаушы-жүйе) ; 3) пайдаланушының қимылды
түсіндіруге немесе жүйедегі білімге сұрағы (бастаушы-пайдаланушы); 4) жаңа
білімі, әдетте жаңа ... бар ... ... хабарларды дайындауы кіріс хабарларык талдауға, ал жүйе
хабарларын дайындау - шығыс хабарламаларды талдауға әкеледі.
Талдау мен жинақтау әдістерінің ... ... ... тіліне,
сонымен қатар білімді көрсетуге қолданылатын тілге де ... ... ... беру ... ... тілі ... нақтыланған сұрақтар
жиынтығымен пайдаланушының жауаптарымен қатаң түрде шарттануы ... ... ... міндеті алдын ала ... ... ... ал ... ... - ... тілдерге морфологиялық
анализ жүргізуді қажет ететін сөздер мен сөз тіркестерін дайындау ... ... мен ... алу сатыларында қатынас тілі өте күрделі
болады. Мұнда табиғи ... ... ... ... ... ... ... жолдары өте көп. Бұл сатыларда жекелеген
сөз тіркестерін емес, сөйлемдерді талдау ... ... ... міндеті
- сөйдемді сөз тіркестеріне бөліп, сөз тіркестерін одан әрі өңдеуге тура
келеді, яғни ... ... ... пен ... да ... ... Апайда сараптау жүйелерінің көпшілігінде ең қарапайым (семантикалық)
мағыналнқ өңдеумен-ақ шектелуге ... ... ... ... ... ... шектеулігі мен білімді көрсету жолдарының
қарапайымдылығына баиланысты .
Жүйелердегі ... ... мен ... - ... ... ... -
үлгілер мен алдын ала дайындалған хабарларды қолдануды ... ... ... пайдаланушылармен өзара әрекет ету барысында (мысалы,
ағылшын тілімен салыстырғанда орыс ... ... ... ... элементтерінің көп кездесетінін атап өту керек.
2.7. Диалог ... - ... ... ... ... ... ... беріліп, диалогты үш ... ... ... 1) ... ... ... жалпы құрылым
(макроқұрылым); 2) берілген диалогта орындалатын тапсырмалардың құрылымын
айқындайтын тақырыптық ... 3) ... ... актінде
қатысушылардың өзара әрекет етуін көрсететін диалог қадамының ... ... үш ... ... ... ... қимылын
қарастыра отырып, диалогтың ... ... ... ... ... ... құрылымы
Диалог жүйешесінің бұл деңгейінде ... ... ... ... 1) ... 2) ... айқындау; 3) міндетті шешу;
4) тапсырманы орындалу барысында түсіндіру, 5) ... мен ... ... ... 6) ... ... түсіндірулер: 7) кемшіліктердің себептерін анықтау және жаңа
білімді игеру. Келтірілген сатылардың ... ... ... ... типтік болып саналады. Бұл кезеңдердің нақты диалогқа түгелдей қатысуы
міндетті емес, апайда егер олар бар ... ... ... ... ... ... Бір белгінің ... ... ... немесе үнсіз қалуынан болуы мүмкін.
Мысалы, егер жұмыстың нәтижесін ... деп ... ... ... ... және білімді игеру сатылары қолданылуы ықтимал.
Нұсқау сатысында жүйе ... ... ... диалогты жүргізу
тәртібін анықтайды, пайдаланушыға қажетті құралдарды санамалап көрсетеді.
Нұсқауды жүзеге асыру мысалы үшін МҮ-CIN диалогын алайық.
Сіздерді MYCIN ... ... ... (ИӘ немесе ЖОҚ)
П: ИӘ
Ж: MYCIN сарап жүйесі жұқпалы аурулар ... ... ... ... ... да бір ... ... туралы хабар алғыңыз келеді деп ойлаймын. Мен
сізге емделушіңіз туралы ... ... Егер сіз ... ... ... оның ... коэффициента жақша ішінде
көрсетуіңізге болады (1-ден 10-ға ... 10 саны өте ... ... Егер сіз ... ... ... ... өзгерткіңіз келсе,
ӨЗГЕРТУ бұйрығын енгізіңіз, одан ... ... ... ... саны ... Бұл бұйрықты қолданбауға тырысыңыз, себебі оны
басқаннан кейін жүйе ... ... ... ... кіріседі (пайдаланушыға
қайта сұрақ қоймаса да); бұл шешімді алу мерзімін ұзартады. Жүйе ... ... сіз ... ... ... болады: 1) Б-СІЗ (БЕЛГІСІЗ)-
жүйе сұрағының жауабын білмесеңіз; 2) ?- жүйе мүмкін ... ... ... 3) ??- осы сұрақтың жауабын жүйе ... ... 4) ЕР ... жүйе сұрақты қоюына негіз болған ережені көрсетсін
десеңіз; 5) НЕЛІКТЕН-осы ... ... ... ... білгіңіз
келсе; 6) ҚАЛАЙ_N_НЕЛІКТЕН бұйрығының ... ... N ... қалай жететінін білгіңіз келсе; 7) В_О - ... ... ... оның ... мен ... ... сұрақ қойғыңыз келсе. Егер сіз кеңес
барысында қимылдардың тізімін ұмытып қалсаңыз, КӨМЕК бұйрығын ... ... жүйе ... ... ... ... ... жүйелер үшін нұсқау пайдаланушының осы сатыда танысуына
болатын сұрақтардан тұратын тараулармен бөлінетін текст ... ... ... Пайдаланушы курсор арқылы осы сатыда танысқысы ... ... жүйе ... ... ... көшеді. Өз кезегінде бұл текстің
мазмұны т.б. болуы мүмкін.
2.7.2. Диалогтың тақырыптық ... ... мына ... шешіп алу керек: 1) тапсырманың құрылымын
анықтау, яғни бастапқы ... ... ... ұсақ ... 2) ... ... ұсақ тапсырмаларын диалогқа қатысушыларға бөлу,
яғни жүйе қай тапсырманы өзі ... ... ... ... көрсетуі керек; 3) пайдаланушыға түсінікті болатын тапсырмалар мен
бастапқы ... ... ... ... ету; ... ... мәліметтер мен пайдаланушыдан алынатын атрибуттардың
мәнінің қатынас туындауын жүзеге асыратын механизмдерді анықтау.
МYСIN жүйесі мысалында тақырыпты диалогты ұйымдастырудың мүмкін ... ... ... ... ... сұрақтардың біріншісі
контекс ағашының көмегімен шешіледі. MYCIN-де контекстердің 12 түрі ... ... Оның ... ... ... 1) ЕМДЕЛУШІ- қарастырылатын
емделуші; Е) АҒИНФ - ... ... ... 3) ... алынған ағымдағы мәдениет; 4) АҒОРГ - ағымдағы мәдениеттен
бөлінген ... ... 5) ... - ... ... ... емделушіге белгіленген ағымдық дәрі. Бұдан басқа емделушілердің осы
қалыпқа келтірген күйін сипаттау үшін ... ... ... ... ... ... контексінен басқа контекстердің әрқайсысы кеңес беру барысында
бір рет келтіруі мүмкін. Контекстердің біразы кеңес беру ... ... Егер ... бір түрі ... беру барысында қолданылса, оған
тамаша ат ... ... ... ... берілген контекс түрі),
мысалы: 1-МӘДЕНИЕТ; 3- МИКРООРГАНИЗМ т.с.с. ... ... ... ... ... ... деп аталатын мәліметтер құрылымында ... ... ... ... Кейбір кеңестердегі контекстер ағашының
мысалы 24- ... ... ... ... басы ... атпен
белгіленіп, контексті атаудан ... ... ... берілген. Контекстер
ағашының жоғарғы сатысы - контекс деп аталып, ... ... ... ... ретінде жасалады.
24-сурет.Диалогтың тақырыптық құрылымының берілу мысалы
Контекстер ағашы бастапқы тапсырманың ұсақ тапсырмаларға бөлінетіні
сияқты, түсінікті түрде ... ... 1) ... ... ... 2) инфекция туралы мәлімет жинау, 3) қазіргі кезде және одан ... ... ... туралы мәлімет жинау; 4) қай
мәдениетте ... ... бар ... ... 5) қай
микроорганизмнің латогенді, яғни емдеуді қажет ... ... ... қай ... қандай мөлшерде белгілеу қажеттігін анықтау.
Пайдаланушының диалогты ... ... үшін жүйе ... барысында бір
бағытты ғана қарастырады, мысалы, ағымдағы ... ... ... ... тек ... ... туралы ғана
сөз болады. Одан кейін ... ... ... ... ... аты мен мөлшері белгіленеді. Бір ... ... ... соң жүйе ... ... бір ... ... соң келесі
мәдениетке ауысады. Басқаша - ... ... ... ... ... ... ... жүргізеді.
Контекстер ағашы тапсырма құрылымы үшін ғана емес. сонымен қатар
әртүрлі ... ... үшін де ... ... 2 ... ... барысында жүйе осы микроорганизм алынған мәдениет
орнына сілтеме жасауы керек. 24 - суретте.; берілген" кеңесте әртүрлі 3 ... ... 2- ... 1- МӘДЕНИЕТ немесе 3-
МӘДЕНИЕТТЕН емес, 2- МӘДЕНИЕТ-тен - алынғандығын ... ... ... ... ... ... ... таралу (өсу) механизмі болып
табылады.
2.7.3. Диалог қадамының құрылымы
2.7- ... ... ... ... қимыл мен әсерден
құрылып, мынадай параметрлермен сипатталады: 1) бастаушы мен ... ... ... әсерге ықпал ету жолы; 3) тапсырманың өзіндік тәсілдері. Бұл
деңгейдегі диалог жүйешесінің міндеті - ... ... ... ... ... ... ... сараптау жүйесіндегі
қадамның бастаушысы жүйе болып табылады, яғни ол ... ... ... ... ... ... пайдаланушының жүйеден бастаманы іліп ... ... әсер ... ... ... ... әсер ... өзінің қимылын
хабарлайтын жағдай қайшы келеді. Басқаша айтқанда, пайдаланушы бастаманы ... ... ... ... ... тоқтатып, бастама өзіне тиесілі
болатын диалог ... бір ... ... ... ... ... түрі
бойынша жүйе қимылы сұраныс түрінде де, ұсыныс түрінде де ... ... ... ... ала тапсырылған бұйрықтар жиынтығы тәрізді
болады. Мұндай бұйрықтар ... ... ... ... өз ... алу ... да, осы үзіліске жүйенің әсер ету жолдарын
да тез анықтауға көмектеседі. MYCIN жүйесіндегі мұндай бұйрықтарға ... ... ?, ??, ЕР, В_0, ... ... ... бір ... алса, жүйе автоматты түрде үзілген қадамда қайта жалғастыра алады.
Басқа ҚАЙТАРУ бұйрығын ... не жүйе ... ... ... ... ол ... жағдайда орындайды. Көп жағдайларда
сараптау жүйелері қимылды орындаған соң көптеген мүмкін ... ... ... ... ... ... қимылдар жасап, мүмкін әсерлердің
таңдауын шектейді. Тертіп бойынша, бір жүйенің бойында екі жол ... ... ... көптеген мүмкін жауаптар анық ... ... анық емес ... ... күткен тізім түрінде) ... ... ... ... өте көп мәні бар ... атрибуттардың
мәнін беру үшін қолданылады. MYCIN- де жауаптың синтаксис ... ... алу күні ... ... ... бола ... ... әсерлерді
таңдауды шектеу қимылдарын қолдану ... ... ... көп ... ... ... тілі үшін) табиғи тілдің сөздерін
талдау қажеттігінен босатады. Әдетте, білімді игеру ... ... ... жүйе ... ... тілдегі сөйлемдерді өңдемеуге де болады.
Вул сатыда пайдаланушы әсеріне қимыл арқылы берілетін ... ... ... ... сөз ... ... жүйесі [7] ережелерді игеруде
сарапшыға ереже қорытындысын шектеп, оның алғы шартының қалыптасуына ... ... сөз ... ... (мысалы, Сіздің 1- МИКРООРГАНИЗМ
категориясы- enterobacteriaceal екендігін шығаратын ережені хабарлауыңызға
болады).
Тапсырма өзгешелігін анықтау ... ... ... ... ... ... ... берілетін шектеулердің есебінен
қол жеткізуге болатын бір мәнді езгешелік болады. Тапсырманың сан ... мына ... ... ... 1) жүйе қимылы (сұраныс)
пайдаланушының ... ... ... ол ... табиғи тілде беріледі,
соған сәйкес түсініксіз болуы да мүмкін ... ... ... 2)
пайдаланушының қимылы (сұраныс) шектеулі ... ... ... ... ... ... де, жүйе оны біржақты түсінуі мүмкін.
Тәжірибеде бірінші жағдай жүйенің игерілген ережені ... ... ... ... ... ... Егер ... түсініктемесі пайдаланушыны
қанағаттандырмаса, игерілген ереже қайта ... ... ... ... түрді жүйеге берілуі ... ... ... ... ... ... ... арқылы бір мағынаға келуі, одан
кейін пайдаланушы сұраныстың осы ... ... ... ... ... табиғи тілден бас тартудың нәтижесінде бір мағыналылыққа
қол жеткізуге болады.
2.8. Хабарламалардың талдау және жинақтау жүйешелері
Бұл ... ... ... ... ... ... ... хабарламаларды жинақтайды. Пайдаланушы хабарламаларының түрі
диалог жүйешесімен анықталады. ... мен ... ... ... 25- ... ... Төменде берілген жүйешенің артықшылығы ... ... ... ... ... ... Нақты қосымшаларға
талдау мен жинақтау жүйешелерін дайындайтын болсақ, көп ... ... ... ... (білімді игеруді алып тастау) әлдеқайда жеңіл
жолды таңдауға да болады (мысалы, синтаксистік талдау мен ... алып ... ... морфологиялық талдау жүргізу). Алайда
мұндай жол қолданысқа ... ... ... кедергі келтіріп, әр
қосымшаның талдау ... ... ... ... ... ... ... негізгі жүйеше морфологиялық, ... ... ... ... ... кіріс хабарларын талдайды.
Талдаудың көпсатылылығы табиғи ... ... ... оның ... туындайды: 1) түрлі деңгейдегі "үнсіздіктер"; 2) табиғи
тілдің тармақталған синонимдері мен анонимдері; 3) ... ... ... ... ... байланысы т.с.с.
Морфологиялық және синтаксистік талдау барысында қатынас тілі ... ... ... ... ... ... тіл ... орыс тіліндегі сөздердің ... ... ... ... жене ... мәліметтер бар. Морфологиялық
талдау жұмыстарының нәтижесінде сөздердің негізі ... ... ... ... теңдестіріліп, олардың морфологиялық белгілері беріледі,
яғни сөз тобы, шақ, тур, септік, шақ категориясы ... ... ... жұмыста кіріс хабарларының өзіне сәйкес хабарламада сөздердің
өзара әсерін көрсететін жалпыланған синтаксистік ... ... ... пен ... ... жүйе ... ... кіріс
хабарларының ішкі түсінігі қалыптасады.
25-сурет. Талдау мен жинақтау жүйешелерінің үлгісі
Сараптау ... ... ... ... ... Көптеген қосымшаларда семантика мен синтаксис элементтері бар
үлгілер ... ... ... ішкі ... ... сәйкес қолданылады. Үлгі дегеніміз - табиғи тілдегі
кейбір ... бар ... ... ... барысында
кемшіліктердің орнына қажетті сөздер (сәйкес келетін формада, септік, түр,
шақ) қойылады.
2.9. Басқарушы компоненттердің ... ... ... ... ... тыс ... ... ең
алдымен оның орындайтын тапсырмаларының шартсыздығынан туындап отыр.
Басқаруды ... ... ... ... ... - ... ... орындалу барысында бағдарламалық
модульдерді детерминді бірізділікпен көрсету мүмкін ... ... ... ... бірнеше модуль (немесе түрлі белгілері бар модулы қызметке
жарамды болады, оның ... бір ... ... ... деп ... ... жоқ. ... компонентінің міндеті- осындай жағдайларда
жүйенің қызметін қамтамасыз ету болып ... ... ... ... қарапайымдау MYCIN жүйесінде кез келген уақытта
орташа есеппен 400 ереженің ішінде 50-і ... ... ... Шартсыз
тапсырманы екі түрлі шамамен сипаттауға болады: 1) ... ... ... ... ... ... 2) қолдануға дайын әр модульдың
орташа қуаты. Тапсырманың шартсыздық деңгейі қазіргі кезде ... ... ... санына тікелей пропорционалды және керісінше орташа
қуатына пропорционалды. Дәстүрлі бағдарламада модульдер ... ... ... құрастыру жене кейінге ... ... ... ... мәліметтері бар жалпы бағдарламамен жұмыс
істегенде пайда болатын жағдайлардың көпшіліпн ... ... және ... қызметі аяқталған әр ... ... ... ... ... аты мен ондағы мәліметтердің тізімін ... ... ... басқару компоненттерінің басқарудың дәстүрлі
механизмдерінен негізгі айырмашылығы мынада:
1) ... ... ... емес, жағдайды сипаттауы ... 2) ... ... ... ... ... ... ағымдық жағдайларға байланысты, әрі алдын ала дайындалуы мүмкін
болмағандықтан, тапсырманы орындау барысында қалыптасады.
2.9.1.Сараптау жүйесіндегі басқарудың нақты ... ... ... ... қызметінің жалпы үлгісі 26-
суретте көрсетілген. Сараптау жүйесіндегі басқару ... ... деп ... ... міндет і- жұмыс жадысындағы ағымдық
сипаттың модульдың қай мәліметтермен жұмыс істейтінін ... ... ... бөлігінде модульдердің басқару және ақпарат беруде өзара
қимылын дайындау. Ағымдағы модуль жұмысы біткен соң түсініктеме ... ... ... қанағаттанбаған жағдайда келесі цикл
орындалады. Модульдер ... ... ... базасында сақталады да,
әдетте бағдарламалар мен ережелер түрінде ... ... ... ... яғни оның ... шартты орындағаннан кейін жұмысқа кірісе алатынын
көрсететін ... ... ... ... әр циклдағы түсініктеме
жұмысы төрт кезеңнен: таңдау, салыстыру, таластарды ... ... ... ... ... екі ... белуге болады: танысу және
қимыл. Танысу кезеңіне тақдау, салыстыру және ... шешу ... ... ... таластарды шешуден тұрады деп айтылады.
Теория тұрғысынан қарағанда, түсініктеме жұмысы жұмыс жадысының қалпы
мен білім базасының құрамына ғана ... ... ... ... ... яғни алдыңғы циклдардағы түсініктеме тәртібі ескеріледі.
Түсініктеме тәртібі туралы мәлімет түсініктеме қалып жадында сақталады (26-
су-ретті қараңыз). Әдетте ... жады жүйе ... ... бір түрінде
сақтайды. Жалпы алғанда бұл кезеңдердің әрқайсысы өз ... үш ... ... 1) ... жады; 2) білім базасы; 3) ... ... ... ... яғни ... ... ... жиынтығы
арқылы жұмысын жүргізеді. ... ... ... ... ... қай қызметі оған қатаң ... ал ... ... екендігіне байланысты. Түсініктемеде нақты қызметтердің
берілуі оның еңбек тиімділігін арттырғанымен, қызмет үрдісіне әсер ... ... ... ... ... ( әдісінің) жалпы
үлгісін беріп, стратегия арқылы ізденіс бөлшектерін басқарады. ... ... ... ... берілген, ал таңдау және таластарды шешу
стратегиясы өңдеушіге ( сарапшыға) берілген.
Басқару үрдісіне неғұрлым терең әсер ету үшін ... ... ... ... ... болуы керек. Мысалы, ONCOCJN [ ] жүйесінде
мәліметтер мен мақсаттан ... ала ... ... күйіне байланысты
ізденіс бағытын өзгерте алатын басқару модульдері ... ... ... негізгі қызметі мен міндеті
көрсетілген. Таңдау кезеңінде цикада қолданылатын білім ... ... мен ... ... бірқатар элементтері жүзеге асырылады. Кейде
таңдау кезеңі бірінен соң бірі ... ... ... бір рет қана болады.
Таңдау кезеңін ... ... ... екі ... ... қолданылады.
Кейде синтаксистік таңдау деп те аталатын бірінші жол циклда қажет ... ... ... ... ... ... таңдауын
құрайды. Вұл жағдайда білімді таңдауға дайындаушының жүйеге енгізген шартты
(синтаксистік) білімі ... ... және 27- ... ... ... көрсетпейтін басқару
компонентінің жалпы сипаттамасы берілген. Қазіргі кезде осы ортақ үлгіні
іске ... ... екі ... ... қолданылады. Ортақ үлгінің орындалу
ерекшелігі - ең алдымен қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... түсінікті ереже
(нақты жағдайда өнімді ... ... ... ... ... ... азғана дербес бөлшектері болып табылады. Бұл жолды
көбінесе үлгілермен басқарылатын ережені қолданатын жол деп, ал осы ... ... ... ... жүйе деп ... ... жүйелердің
көп кездесетін түрі - өнімді жүйелер болып табылады.
Екінші ... ... ... бағдарламаны білмейтін адамға түсініксіз
болатын ... бар ... ... ... ... ... ... қолданылады. Бұны модульды үлгімен басқаратын ... ... ... жүйесіндегі басқару компоненттерінің қызмет үлгісі
27-сурет. Түсініктеме жұмысының циклы
Бірінші жолға OHS5. MYСIN және т.с.с. ...... ... ... ... бола алады. Екі жол да үлгілерді салыстыруға негізделген
басқаруды қолданады. яғни бір ... ... ... соң ... жадының
элементімен белгіленген үлгілердегі модульдердің бірі оның орнын басады.
Екі ... да ... ... ... ... жене ... ортақ
жады арқылы жүргізіледі.
2.9.2. Басқару механизмі түріндегі стратегия
Түсініктеме жұмысының ортақ үлгісі көлемінде турлі ... ... ... ... - стратегия болып табылады. Жекелеген кезеңдерді
сипаттаудан бұрын "стратегия" ұғымын талдап, стратегия топтарын келтірейік.
Стратегияны ең көп ... үш ... ... ... ... шешу ... ... метабілімді елестету жолы ретінде;
3) түсініктеме енгізілген әдістердің тюмділігін арттыратын құрал
ретінде.
Бірінші көзқарас таласатын жақтар көп ... ... өте ... ... құр ... шығарғаннан гөрі ағымдағы модульды таңдау үрдісіне
бағыттайтын ... ... жөн. ... ... ... ... ... әсер
ететіні белгілі. Көптеген білім жүйелерінің негізінде жасалған бұл таңдау
-анық емес және ... ... ... ... ... танысу
барысында жұмысқа жарамды бірнеше модуль болған жағдайда, қай модульді
таңдау туралы білімді атауға болады.
Неғұрлым ... ... ... ... ... пән ... туралы білім) түрлі білім көздерін қалай және қайда
қолдану туралы ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі туралы, білім көздерін біріктіру туралы
жене ізденістің түрлі стратегиясы тураін ... ... ... айқын тапсырмаларының, яғни жүйе талдай алатын туралы берілу
маңызын атап өту керек. ... ... ... ... ... етеді. Мысалы шуы бар (қатесі бар) ... пән ... ... ... ... өте анық ... бірқатар модульдің
пайдасын көрсетеді, алайда ... бұл ... ... кезеңінде
сурыпталады, яғни мәліметтердің дұрыстығын тексерудің мәні зор. ... ... "шу" ... ... ... кіріседі.
Сонымен қатар стратегиялар дәстүрлі түрде белгілі бір ... ... ... ... ... де ... ... терминдерде қалай, қашан және қандай модульдерді
(ережелерді) қолдану туралы түрлі білім ретінде қарастыруға да болады; ... ... бір ... ... ... ... де ... үшін
де) қарастыруға болады.
Сараптау жүйесінде қолданылатын стратегияларды мына ... ... ... нақтылығы, мазмұны. Ал жалпылығы тұрғысынан
алғанда оны ... ... ... ... ... қатысы жоқ стратегиялар;
2) мәселеге қатысы жоқ стратегиялар;
3) мәселенің өзіндік белгісін ескеретін стратегиялар;
4) мақсат ерекшелігін ескеретін стратегиялар.
Көрсету жолына қатысы жоқ ... ... ... пен ... ... ... бола алады. Мәселеге қатысы жоқ стратегияларға
предикаттарды санамалау теоремаларының ... ... ... ... ... ... Теорема делелдемелері мен
предикаттарды санамалауда контекстерге ғана қолданылатындықтан, бұл
стратегия ... ... ... ... ... ... бұл
стратегиялар теоремалар дәлелденетін кез келген ... ... ... ... ... ... ... алғашқы
екі түрмен салыстырғанда әлдеқайда шектеулі. Апайда ол сапалы да, ... ... ... сала туралы білімді қолдануға көмектеседі. Мақсат
ерекшелігін ескеретін стратегиялар ... ... ... ... ... ... ... анықтылығы тұрғысынан стратегияларды нақты және нақты
емес деп белуге болады. Жүйенің ... мәні ... ... - ... ... ... яғни ... ауысуы жүйеге
нұқсан келтірмейді. Нақты емес стратегияларды кейде концептуалды нақты
емес және ... ... ... емес деп ... ... жүйе
бойынша бөліне орналасқан стратегиялар ... ... емес ... ... ... ... жүйенің басқа бір бөлігінің орындалуына
қосымша әсер ... ... ... бойынша нақты емес стратегиялардың
негізгі идеялары нақты көрсетілгенімен, орындалу ерекшелігіне байланысты
жүйенің ... ... ... бір (мүмкін, өте нәзік) стратегиялар
берілуі мүмкін.
Мәселенің өзіндік ерекшелігіне бармай, ... ... ең ... үш ... ... - ... стратегияда қолданылатын білім
құрамымен, стратегияның "пайдалығымен" - сипаттауға болады.
"Көлем" белгісі барлық стратегияларда ... және ... ... Жұмыстың ағымдық циклындағы түсініктөменің тәртібін
анықтайтын ... ... ... деп ... ... ... ... анықтайтын стратегияны дүниежүзілік
стратегия деп атайды, яғни ... ... ... ... ... білімнің құрамы" белгісі білімді екі түрге бөледі:
1) түсініктеме жұмысының ағымдық циклы туралы білім;
2) түсініктеме жұмысының тарихы туралы білім.
Теория тұрғысынан қарағанда, ... ... ... үшін ... ... ... ... тиімділігін арттыру мақсатында
тәжірибеде ... ... ... ... де ... ... жеке және ... пайдалылық болып
бөлінеді. Жеке пайдалылық білімдерді жеке-дара ... ... ... ... ал ... ... - белгілі бір білімнің
қүндылығын басқа білімдермен ... ... ... ... ... ... ... олардың еркін
қосылыстарда кездесуі ... ... ... ... ... ... былайша сипаттауға болады:
001 Метаереже: көлемі-жергілікті, білімі-тарихи, пайдалылығы-жеке;
002 Метаереже: ... ... ... ... көлемі ... | | |
| | ... ... ... ... ... |ағымдық |1)Ағымдық күйі |1) ... ... |
| | ... ... қарастырады; |
| | |2) жеке ... |2) жеке ... |
| | |3) ... ... |3) ... ... |
| | ... |пайдаланады |
| ... ... күйі |1) ... ... |
| | ... |2) жеке ... |
| | |2) жеке ... |3) тарих жөніндегі |
| | |3) ... ... ... ... |
| | ... пайдаланады | ... ... күйі |1) ... ... ... | ... ... қарастырады; |
| | |2) ... ... |2) ... баға; |
| | |3) ... ... |3) ... ... |
| | ... ... |
| ... ... күйі |1) ... ... |
| | ... |2) ... ... |
| | |2) ... ... |3) ... жөніндегі |
| | |3) ... ... ... ... |
| | ... ... | ... Сараптау жүйесінің түсіндіру қабілеті
Сараптау жүйелеріндегі түсіндірудің мәні ... ... ... ... барлық мүмкіндіктерді білуі және
сараптау жүйелерінің ... ... ... ... емес. Сондықтан
пайдаланушыға сараптау жүйесінің көмегі қажет болады. ... ... ... аз ... яғни ... ... жоқ тапсырмаларға
арналған, сондықтан түсіндірудің кажеттігі көп. ... ... ... ... ... теория болмаған жағдайда шешімді алу
үшін пайдаланушыға ... ... ... ... мен ... көз ... ... дайындау қажеттігі туады. Сараптау
жүйелерінде мұндай құрал ретінде түсіндіруші қабілеттер қолданылады.
Түсіндіру және соған ұқсас "негіздеу", ... ... ... ... мен теориясында зерттеледі.
"Түсіндіру" термині бұл ғылымда ... ... Жеке ... және ... ... ... бар. Бұл ... ортақ,
жалпыға бірдей анықтамасы жоқ. Жалпы жоспарда түсіндіру - ... ... ... мен ... ... зерттелетін
объектінің ерекшелігін алу. Түсіндіру - объектінің сипатталүы, ... ... мен ... ... талдау [6]. Ғылыми
әдебиеттерде түсіндіру терминінің бүдан басқа да анықтамалары ... ... ең көп ... ... Бір нәрсені түсіндіру - табиғи және әдебиеттік өзара байланыс пен
заңдардың ... ... ... ... ... ... зат ... оқиға, үрдіс) пен бұрыннан белгілі және бұрыннан
түсінікті құбылыстармен арасындағы байланысты алу, түсіндіру - өзіне ... ... де ... ... болуы үшін ойланып. "неліктен?" деген
сұраққа жауап беру [6].
2. Түсіндіру дегеніміз - "неліктен?" деген ... ... беру ... ... ... - ол ортақ заңға бағынатынын көрсету деген сөз
[6].
4. ... - ... да бір анық ... ... іске байланысты
талқылаудың дұрыстығын нақтылауға көмектесетін, белгісіз немесе ... ... ... ... ... ... ... мақсатындағы әдістердің
жиынтығы".[6].
Жоғарыда келтірілген анықтамалардың әрқайсысы түсіндірудің әртүрлі
қырын ... бұл ... ... ... аша алмайды.
Сондықтан "түсіндіру" терминінің жаңаша ... яғни ... ... ... ... анықтама беріледі. ... ... ... ... ... ... 1) оның екі
құрамдылығы; 2) логикалық ... ... ... Кез келген
түсіндіруде қызметі жағынан: экспланандум (S) - яғни түсіндірілуі ... және ... (R) - ... сипаттар жиынтығы болатын екі
бөліктен тұрады.
Түрі бойынша түсіндіру S пен R ... ... ... ... ... modus popens (А мен А В-дан В) ... ... ... түсіндіруді кейде дедуктивті, ... ... ... ... ... "негіздеу" ұғымы жақын. "Негіздеу - қандай да бір
бекіту, баға немесе тәжірибелік қимыл туралы ... алу үшін ... ... және ... ... ... ойлау процедурасы ..." [6].
Негіздеу мақсаты - кейбір ... ... бір ... ... қонымдылығы мен қуқылығын талқылап, талдау және олардың ішінен ең
тиімдісін алу.
Сараптау жүйелерін қолданғанда, жүйе ... ... ... ... ... ... орынды екендігін көрсету. Сараптау
жүйелерінде негіздеу мен ... ... ... ... іске асыру
мүмкін емес.
Түсіндірудің дәлелдеумен де көп ортақ жақтары бар екендігін атап өту
керек. Дәлелдеуді (түсіндірудегідей) ... ... ... ... мен ... ... процедурасымен көрсетуге ... ... ... ... ... адресатқа
белгілі (немесе адресат оған сенеді); ал дәлелденетін ұсыныстың ақиқаттығы
дәлелденіп біткенше адресатқа белгісіз болады. ... ... ... неліктен көбінесе түсіндіру немесе негіздеумен емес,
дәлелдеумен жұмыс істеу себебін ... ... ... мына ... ... ... болады: мақсат,
объект, жол, адресат. Сараптау жүйелеріндегі түсіндіру қабілеттері онымен
жұмыс істейтіндердің бөріне бағытталуы керек. Бұл ... ... ... "пайдаланушы" деген жалпыланған терминмен атайтын боламыз. Әдетте
пайдаланушыларды мынадай ... ... ... ... ... емес ... олардың міндеті -
сараптау жүйесінен кейбір тапсырмалардың ... ... ... ... маман пайдаланушылар; олардың міндеті - сарап
жолын пайдалана отырып, нәтиженің алыну ... ... ... "студенттер", яғни сараптау жүйелерінің көмегімен сараптама
саласында тапсырмалардың орындалу әдістерін ... ... ... яғни ... ... ... олардың міндеті-
жетіспейтін білімді тауып, оны жүйеге енгізу, яғни білімді кейінге қалдыру;
5) ... ... ... яғни ... ... ... ... міндеті - басқару механизмін кейінге қалдыра ... ... ... талдау және жинақтау.
Түрлі пайдаланушылардың орындайтын тапсырмаларының өзгешеліктерінің
сарап жүйесінде түсіндіру мүмкіндіктеріне түрлі ... ... ... үшін түсіндіру қабілетін қолдануға негізгі мақсат - үйрену, сарапшы
мен білім жөнінен инженерге - ... әсер ... жою, ... - ... ... ... ... емес пайдаланушыға -
өзара түсінушілікті қалыптастыру.
Сонымен, сараптау жүйесінде түсіндіруді қолдануда мына ... 1) ... ... ... арқылы жүйенің жергілікті қателерін
жою; 2) ... ... ... жарамды деген қанағаттанарлық баға
беруге (нәтиженің алыну жолын түсіндіру арқылы) ... ... ... ... 3) ... мен жүйе арасындағы ... қол ... ... терминдер, жауаптар мен жағдайларды
түсіндіру жолымен), бұл пайдаланушының алдына қойған ... ... ... 4) ... ... ... түсіндірілетін мәнді анықтайды. Бұл параметрлердің
шғуы былай көрсетіледі: І) ... жолы ... ... ... ... 2) ... бар және болашақтағы жүйелерде түсіндірілетін
мәндер барлық білім мен процедураны ... ... ... қай ... алатынын нақты көрсетуі керек.
Түсіндірілетін мәндерді былай топтастыруға болады:
1) түсініктеме облысы (пән саласы, ... ... тіл); 2) ... ... ... ... деректер, метадеректер); 3) мән түрі; 4)
мәннің касиеті мен ... ... ... нақты, жуық, толық,
толық емес т.с.с.).
Мысалы, MYCIN жүйесінде екі түрлі мәнде түсіндіруге болады: 1) жүйенің
қарастырылуы ойда ... 2) ... ... ... статикалық және динамикалық болып ... ... ... ... ... ... параметрінің бірнеше аспектісі бар. Соның ішінде үшеуіне
тоқталайық: 1) ... ... 2) ... нақтылық деңгейі; 3)
түсіндіру тілі. Ғылыми әдебиетте түсіндірудің бес негізгі түрі ... ... заң ... түсіндіру. функционалды (мақсатты,
дәлелді), құрылымдық жене генетикалық ... ... ... құбылыс арасындағы өзара байланыс себептерін ашады. Бұл жағдайда
түсіндіру дегеніміз - себебін ашу дегенмен ... ... ... зор. ... ... ... ... бір сандар туғызбайтын құбылыс
жоқ екендігі сияқты, себепсіз құбылыс жоқ.
Ғылыми түсіндірулердің неғұрлым дамыған түрі - ... ... ... Мұнда түсіндірілетін ват, құбылыс қандай заңға,
теорияға, ... ... ... ... ... ... ... сұраққа
сәйкес келеді. Бұл жағдайда, түсіндіруді дедукцияның логикалық операциясы
ретінде қарастыруға болады: жеке сандардың жалпы ... ... ... ... газ ... ... қимылды газдың генетикалық
теориясы түсіндіреді.
Функционалды түсіндірулер жүйенің белгілі бір ... ... ... ... ... "Ү жолы ... болуы үшін X
керек" деген принцип ... ... ... "жауыннан құтылу үшін
жендіктерге мимикрия ... ... ... де, ... де ... ... ... болады.
Әлеуметтік ғылымдарда адамдар тобы немесе жеке ... ... ... ... ... ... функционалды
түсіндірулер мақсатты түсіндіруге айналады. Адам (жасанды жүйе) белгілі бір
мақсатқа ... үшін ... ... ... құбылыстарды талдау барысында
қимылдар көрініп, мақсаттар көмескі күйінде қалғандықтан, ... ... ... ... бірнеше мүмкін мақсаттардың ақиқат
шамалауынан құралады және мұндай түсіндірулер үнемі шындыққа сәйкес ... ... ... MYCIN ... ... ... қойғанда,
мақсатты әрқашан жүйеге белгілі, біреу екендігін ... ... ... ... орындала бермейді.
Құрылымдық түсіндіру жалпы алғанда түсіндірілетін жүйенің ... ... ... ... ететін құрылымдардың сипатталуы арқылы
беріледі. Құбылыстың жекелеген аспектілері (себебі, ... ... ... ... ... ... айырмашылығы
- жағдайды бүтіндей қамтуында.
Генетикалық (тарихи) түсіндіру ... зат, ... осы ... шартын, себеп, заңдарын ашудан тұрады. Генетикалық түсіндірулер ... ... ... және оның ... болу жолдарын ашады. Қазіргі сараптау
жүйелерінде мақсатты және себепті түсіндірулер қолданылады.
"Тәсіл" параметрін түсіндірудің нақтылық деңгейі ... ... ... ... ... ... ... беру қажеттігі
пайдаланушы мақсаттарының әртүрлілігінен, олардың білім деңгейінің қилы
болуынан, нақты ... ... ... т.с.с. туындайды.
Түсіндірудің кез ... ... ... ... мәнге теңбе-тең
мән (осы деңгей үшін) беруі керек. "Тәсіл" параметріне "түсіндіру тілі"
аспектісі де ... ... ... түсіндірулер шектеулі табиғи
немесе графикалық бейнелер тілінде беріледі.
"Адресат" факторын ... ... ... ... ... оның ... ... Сараптау жүйелеріндегі түсіндірулерде
адресаттың ескерілуі мына себептерге байланысты:
1) жүйемен ... ... ... ... ... пайдаланушылар түрі
бар;
2) осы түрдің нақты пайдаланушысының біліктілігі ... ... ... ... ... логикасы мен білімді сақтау жолдары
пайдаланушы түсінігіне ... ... ... ... ... сұраныс түрінде берілуі
керек (яғни түсінікті болып, жалпылық пен ... ... ... ... ... ... ... сусындау
Сарапшвдан (немесе кез келген білім көзінен) білім алып, оны ... ... ... игеру деп аталады. Әдетте білім көзі - адам ... ... ... ... ... ... бар ... мен
эмпириялық мәліметтер де болуы мүмкін, Білімді меңгеру үрдісі ... ... ... ... ... ... мен ... орындалуы
онда қолданылатын білімнің сапасы мен санына байланысты болғандықтан, бұл
үрдіс өте маңызды ... ... ... ... - ... білім
көлемділігі сондай, оны сарапшының өзі толық меңгере алмайды.
Білімді меңгеру үрдісін әртүрлі қырынан ... ... ... ... Осы аспектілердің ең маңыздылары: 1) білімді игеру
сатылары; 2) білім игеру модельдері; 3) ... аты; 4) ... ... ... қандыру құралдары.
2.11.1.Білімді игеру сатылары
Білімді игеру үрдісінде бірнеше сатының болуын ... ... Оның ... жене ... ... бар ... ... біраз талас
тудырады. Мысалы,бірқатар авторлар сараптау жобалау үрдісінде қанша саты
болса, білімді игеру ... де ... саты бар деп ... ... ... жобалауға қатысушылар мен сараптау жүйесінің
кызметін өзгертуін көрсететін сатыларға бөлген дұрыс сияқты. Осы ... ... 1) ... ... 2) ... ... 3) ... шығады:
- болжам сатысы - ... ... саты - ... ... ... ... ... ... ... ... ... болжам сатысы әлі сараптау жүйесінің жоқтығымен (саты
аты да осыған байланысты) сипатталады. Білімді инженер ... ... ... ... ... инженердің міндеті - сарапшыдан сараптама саласы
туралы (негізгі ұғымдар, қатынастар, шағын ... ... ... ... ... ... сараптау жүйесін құру принциптері мен
мәліметтер құрылымы туралы жалпы түсінік қалыптастыру.
Білімді игерудің бұл ... ... ... және ... ... ... жүйе түсінік туралы бідіммен, яғни ... ... ... база ... жолдары мен құрылымы ... ... Бұл ... ... үшін ... ... сарап жүйесінде жобаланатын қызметті нақты түсіндіруі керек.
Бастапқы сатыда білімді сарапшы мен ... ... ... ғана енгізе
алады. Бастапқы саты орындалу сатысының бірінші ... ... ... сараптама туралы негізгі білім меңгеріледі. ... ... бұл ... ... ... инженер мен сарапшы білімді
бірігіп игереді . ... ... ... ... ... жүйесінде қолданылатын білімнің қате, толық емес жене
қайшылықтк тұстарын табу;
2) табылған қате, ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... сараптау жүйесінен түсінікті түрге көшіру;
4) "жаңа" білім мен "ескі" білімнің қосылуы.
Бұл ... ... және ... ... үшін қажетті барлық білім
түрлерінің қалыптасатынын атап өту керек.
28-суретте ... ... ... ... білімді игерудің жалпы
үлгісі берілген. Келтірілген үлгі негізінде білімнің игерілуін тар не ... ... ... Тар ... ... игеру деп - іс жүзіндегі
сараптау жүйесіне, яғни орындалу сатысындағы сараптау ... ... ... ... ... ... сатыны кең мағынасында білімді
игеру деп түсінеді.Бұл тар ... да, кең ... да ... ... ... терминінің анықтамасына сәйкес келеді. ... ... ... ... ... берілетін сараптау жүйесінің іс жүвіндегі
прототипі, ал ... ... ... жүйесінің жобалаушы прототипі деп
түсіндіріледі. Яғни, мұнда ... ... ... де, сол ... ... ... жүйесінің прототипі түрінде іске асыратын ... ... ... ... ... игеру - сараптау жүйесін дайындаудың ең күрделі ... ... Бұл ... ... ... ... пән саласын жетік
білмейтіндігі, ал сарапшның бағдарламаны білмейтіндігіне байланысты. Соған
сәйкес сарапшының лексикасы ... ... ... ... түсініксіз
болады. Лексиканы нақтылап, кеңейту үшін ... мен ... ... ... ... ... Пөн ... білімнің құрылымында
сарапшыға көмектесу - білім жөніндегі ... үшін ең қиын ... ... ... ... орындалу бірізділігімен былай
сәйкестендіруге болады: 1) білімді ... ... ... 2)
жетілдіру үшін жаңа білім аду, олай болмаған жағдайда білімді игеру үрдісі
тоқталады; 3) жаңа білімдер ... ... ... ... ... 4) ... жетілдіріліп,бірінші тапсырмаға көшіріледі. Жоғарыда келтірілген
міндеттерді орындауға ... ... ... инженер, бағдарламашы жене
сараптау жүйесі катысады. Тапсырманы кімнің орындайтынына байланысты білім
игерудің түрлі модельдерін шығаруға болады.
Жасанды интеллектіге ... ... ... ... жүйемен
бағдарламашы ғана өзара қимылға түседі. Жүйені ... ... ... механизмінен білімді бөлмейді. Бағдарламашы міндеті -
сарапшының көмегімен пен саласын меңгеру жене жүйені ... ... ... де, бағдарламашы ретінде де жұмыс ... ... ... ... ... ... ... бағдарламашы
игерілген білімнің толықтығы мен қайшылықсыздығын қамтамасыз ете алмайды.
Сонымен қатар жүйені ... ... - бір ... қол ... ... ... қалу ... еместігін көрсетеді (жүйені білім
базасы мен ... ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі жүйе мен сарапшының өзара қимыл моделі 29-суретте
берілген. Бұл ... ... ... байланысты жоғарыда көрсетілген
міндеттерді бағдарламашы орындайды.
29-сурет.Жасанды интеллектінің бұрынғы жүйелерімен
білімді игеру моделі
Жасанды интеллект жүйесінің одан ... ... ... ... ... базасы деп аталатын қарапайым ақпарат
құрылымдары түрінде берілуіне негізделеді. ... ... ... ... не ... ... ... арқылы байланысады (30-сурет).
30-сурет.Білім жөніндегі инженердің көмегімен сараптау жүйесіндегі
білімді игеру моделі.
30-суретте көрсетілген модельмен салыстырғанда бұл ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетеді. Бұл модельде білімді
игерудің ... және ... ... білім жөніндегі ... ... ... ... ... - ... жөніндегі инженер,
ал төртінші тапсырманы - сараптау жүйесі орындайды. Бұл ... ... - оның ... ... ... ... бар сарапшы білім жөніндегі
инженердің көмегінсіз ... ... ... ... ... ... түсе ... Бұл жолдың моделі 31-суретте берілген. Бұл
модельде интеллектуалды редактордың диалогтық қабілеті мен білім ... ... ... ... яғни ... ... ... Интеллектуалды редактордың көмегімен сараптау жүйесінің
білімді игеру моделі
Интеллектуалды редактор сараптау жүйесінің құрамына кіруі де ... ... ... сарапшы (білім жөніндегі инженер ... ... ... ... білімді игерудің бірінші, екінші
тапсырмаларын орындаса, үшінші, төртінші тапсырманы ... ... ... ... сарапшы-адам сияқты білім игереді деген
сенімдеміз (32-сурет). Бұл жағдайда индуктивті ... пен ... ... ... мен ережелердің автоматты ... ... ... ... ... ... базасында анық
түрдегі мәселе саласының нақты деректері ... ал ... ... ... жалпылама беру.
32-сурет. Индуктивті бағдарламаның көмегімен сараптау
жүйесінің білімді игеру моделі
Бұл жолдың негізгі артықшылығы - білімді игеруге ... ... терт ... ... ... қолданатын сарап жүйелерін жасауда алғашқы қадамдар ғана
жасалуда. Индуктивті бағдарламадан білім алатын ... ... ... индуктивті жалпыламаларды беретін тәжірибелік бағдарламалар ғана
кездеседі.
Сараптау жүйелерінің одан әрі даму ... ... ... ... ... игеруге байланысты. Білімді игерудің мұндай моделі 33-
суретте берілген. Вүл ... ... ... ... оқу ... ... және ... білім алу, яғни текст, ... ... ... етілді. Түсіну тапсырмасының қиындығы - табиғи ... ... ... ... ... мәселелер саласында модельдерді ... ... ... ... әдістері (модельдері) сарапшыдан
тәуелсіздігі жағынан бір-бірінен ... ... осы ... ... яғни білім игеру үрдісінің автоматтандырылу деңгейінің
көтерілу тәртібімен берілген.
33-сурет. ... ... ... ... ... ... ... моделі
2. 11.3. Білім номенклатурасы
Сараптау жүйесі ... ... ... үшін нақты мәселе саласы туралы, қатынас тілі, жүйе және
оны ... ... ... білімі болуы керек. ... ... ... көп ... ... қатысушылар (сарапшы мен
білім жөніндегі инженер) оған мәселе саласындағы ... мен жүйе ... бере ... мәселе саласындағы жаңа білімді игеру барысында тіл туралы жаңа
білім игеріледі, ... ... ... жетілдіріледі. Мысалы, мәселе
саласында жаңа объект немесе атрибут енгізілгенде, ... осы ... ... жаңа сөз морфологиялық, синтаксистік және семантикалық
сипаттама беру ... ... ... ... да, ... ... де тіл туралы жаңа білім енгізетін ... ... ... ... ... игеруде, яғни нақты пайдаланушының жекелеген
ерекшеліктері туралы білімді игеруде қиындықтар кездеседі. Мұндай білімдер
пайдаланушымен нақты жұмыс ... яғни ... мен ... ... ... ... кезінде игерілуі керек. Пайдаланушы туралы
білім көзі - оның өзі ғана болуы мүмкін (пайдаланушылардың ... ... ... топтастырылуын есептемегенде). Сарап жүйесімен
қатынасқа түсетін ... ... ... тілі және ... ... туралы білімі бар мамандар болмағандықтан, бұл
білімдер автоматтандырылуы керек.
Тіл туралы ... ... ... ... ... ... немесе сарапшымен өзара әрекет оларға түсінікті терминдермен
берілуі керек.
2.11.4. Білім деңгейі
Білім түрліше ... ... ... ... тұрғысынан
алғанда, оларды екі аспектіде қарастыруға болады: 1) түсінік деңгейі
бойынша; 2) ... ... ... Әр аспект деңгейлер иерархиясын
жасайды.
Түсініктің үш деңгейін алып қарайық: бұлар кейде одан да кеп ... ... ... ... нөлдік деңгейге жақындататын болсақ,
онда түсініктің бірінші деңгейінің құрамында метабілім, яғни ... ... ... ішкі ... ... ... болуы мүмкін.
Білімді игеру мен жүйе ... ... ... ... ... ... ... екінші деңгейінде бірінші деңгейдің білімі туралы метабілім,
яғни бірінші деңгейдің негізгі ұғымдарының түсініктері туралы білім болуы
керек.
Деңгейлер иерархиясы туралы ... мына ... ... ... ... ... ... тиімді жұмыс істейтін жүйені (1-
жүйе) құруға көмектесу үшін, X мәселесі саласындағы білімді игере ... ... құру ... ... ... - X саласына арналған
бірінші деңгей жүйесі X саласы туралы білім түсінігін белгілейтін кейбір ... ... үшін ... ... ... ... Ү саласындағы,
яғни түсінік туралы білімді игеруге арналған 2-жүйе үшін (3-жүйе) метажүйе
құрамыз. ... ... ... ... ... көпдеңгейлік
үлгісі берілген. 34-суретте берілген үлгі екі жүйемен (бірінші және екінші)
шектелуі мүмкін екендігін атап өтеміз. Шындығында, 3-жүйеде орындалатын ... ... ... білімді игеру үрдісі ... ... ... туралы білімді игеру ... ... ... ... ... екі ... да орындай алады.
Нақтылық деңгейін шығару білімді көпдеңгейлі білім ретінде қарастыруға
мүмкіндік береді. Білімнің жалпы ұйымдастырылуын көрсететін ... ... ... үш деңгейі, білімнің жекелеген құрылымдарының логикалық және
физикалық ұйымдастырылуы болып бөлінеді.
34-сурет.Білімді игерудің көпдеңгейлік үлгісі
Жалпы категориялық терминінде ... ... екі ... ... ... мен ... деңгейі бойынша) білімнің әр ... ... ... ... ... беру ... ... игеру үрдісін
басқарады. Мүндай бағытталған нұсқаулар кең қолданылады, яғни олар ... ... ... ... шектелмейді.
2.11.5. Білімге сусындау құралдары
Білімді игеру әдістерін білімді сусындау құралдарымен сипаттауға
болады. Сусындау құралы ... ... ... емес және ... тұстарын
тауып, түәетуге көмектесуі керек. ... ... мына ... болады: 1) құралдардың актив - пассивтігі; 2) білімді сусындауда
қолданылатын тіл ... ... 3) ... тілінің түсініктеме
саласы (бағдарлама ұғымы, мәселе саласының ұғымы). ... ... ... ... ... тілі ... пассивтігімен (яғни сусындау
адамның бұйрығымен қосылады), ... ... ... ... деңгейімен
(яғни ассемблер деңгейінде) және сусындау мәселе ... ... ... ... ... терминдерін қолдануымен
сипатталады.
Көптеген сараптау жүйелерінде мәселе саласындағы ... ... ... тілде білімге сусындаудың актив құралдары
қолданылады.
Сонымен, сараптау жүйесіндегі білімді игеру туралы сөз болғанда, мына
белгілерді ... ... ... қай ... ... ... білімдер (номенклатурасы мен деңгейі бойынша) игеріледі?
3) ол білімдер қандай жолмен игеріледі ... ... ... ... ... ... болады?
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ульман Дж. Основы систем баз данных.- М. .-Финансы и статистика,
1983.
2. Тиори Т., Фрай Дж. ... ... баз ... ... Четвериков В.Н. и др. Базы и банки данных.- М.:Высшая школа, 1987.
4. Атре Ш. ... ... к ... баз и ... данных.-
М.:Финансы и статистика, 1983.
5. Дейт К. Введение в системы баз ... ... ... Философский энциклопедический словарь.- М.:Наука,1983.
7. Попов Э.В. Экспертные системы: решение неформализованных ... ... с ЭВМ.- ... ... ... Дж. ... баз данных в вычислительных системах.-
М.:Мир, 1978.
9. Мейер Д. Теория реляционных баз данных.- М.:Мир, 1987.
10. Диго С. ... баз ... М. ... и статистика,
1988.
-----------------------
Сарап-шы
Тұты-нушы
Лингвистикалық процестер
Жұмыс зердесі
Түсініктеме
Аудармашы
Білім алу
Білім
базасы
Білім
Түсіндірілетін білім
Түсіндірілмейтін білім
Көтермелеуші білім
Көмекші білім
Диалог туралы
Тіл туралы
Семантика-лық ... ... ... ... ... ... білімнің өзі
Бір нүктеге жиналатын
Шешуші білім
Фактілер
Қолданбалы ... мен ... ... ... туралы және пән саласындағы білім
Қатысушылардың өзара қатынасы және тапсырманың құрылымы туралы білім
Диалог ... ... ... ... ... ... ... - МӘДЕНИЕТ (БҰРМӘД)
2 - МӘДЕНИЕТ (АҒМӘД)
1- МӘДЕНИЕТ (АҒМӘД)
1-ЕМДЕЛУШІ
2-ИНФЕКЦИЯ (АҒИНФ)
2-ИНФЕКЦИЯ (АҒИНФ)
2 - МИКРО-ОРГАНИЗМ (АҒОРГ)
3 - МИКРО-ОРГАНИЗМ ... - ... ... – ДӘРІ ... – ДӘРІ ... – ДӘРІ ... талдау
Морфологиялық талдау
Синтаксистік талдау
Семантикалық талдау
Кіріс хабарлары
Морфоло-гиялық талдау негіздері
Хабарлар-дың ... ... ... ішкі ... моделі
Аффикс-тер кессі
Морфологиялық аумақ
Синтак-систік аумақ
Семан-тикалық аумақ
Пән саласының моделі
Мәлі-меттер құры-лымы
Ережелер құры-лымы
Шығыс хабарла-рының ішкі түсініктемесі
Шығыс хабарлары
Морфологиялық талдау ... ... ... ... ... ... ... жады
Мәліметтер
...
Жұмыс жады (мәліметтер базасы)
Үлгілер
...
...
Модульдер (мәліметтер базасы)
Жұмыс жады
Таңдау
Салыстыру
Таластарды шешу
Орындалуы (жұмыс жадының өзгеруі)
Мәліметтер мен модульдың жиынтығы
Білім базасы
Берілген модульдердің талас жиынтығы
Таңдалған, ... ... ... ... ... ... ... базасы
Сараптау жүйесі
Білім жөніндегі инженер
Сарапшы Білім көзі
І
ІІ
ІІІ
І
ІІ
ІІІ
Сарапшы
Бағдарламашы
Жүйе
Білім базасы (мәселе саласын-дағы білім)
Шығару механизмі
Сарапшы
Сарапшы
Білім жөніндегі инженер
Тексті түсіну және мәселе саласындағы білімін қалыптасу ... ... ... ... ... саласын- дағы білім)
Сарапшы
Метабілім
(білім құрылымы туралы білім)
Интеллектуалды редактор
Сараптау жүйесі
Шығару механизмі
Білім базасы
(мәселе саласындағы білім, метабілім)
Мәліметтер
Индуктивті бағдарлама
Шығару механизмі
Білім базасы
(мәселе саласындағы білім, тіл ... ... ... жүйесі
Түсінік туралы білімді игеру
Мәселе саласындағы білімді игеру
Саласына байла-нысты емес ... ... ... ... саланың қарапайым түсінігі (ұғымы) тураш білім
Мәселе саласындағы білім
3-жүйе
1-жүйе
2-жүйе
Диалог жүйешесі

Пән: Автоматтандыру, Техника
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәліметтерді сақтау, өңдеу және қолдану 32 бет
Менеджменттегі мотивация8 бет
Microsoft Access бағдарламасы3 бет
Ms access-деректер базасын басқару жүйесі50 бет
Ақпарат және информатика туралы3 бет
Ақпарат пен оны өрнектеу жолар8 бет
Ақпараттық (информациялық) қызмет көрсету жүйелері мен компьютерлік технологияны білім беруде қолдану мәселесі54 бет
Гай қызметкерлерінің жұмысын автоматтандыру9 бет
Жаңа ақпараттық (информациялық) технологиялар19 бет
Информатика12 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь