Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
1.Сөз мәдениеті: советтік және постсоветтік кезең
2.Сөз мәдениетінің коммуникативтік аспектісі
3.Сөз мәдениетінің когнитивтік және лингвомәдени аспектілері
4.Тіл мен мәдениеттің өзара байланысы
5.Тілдік тұлға және оның мәдени.тілдік құзіреті
6.Сөз мәдениетінің лингвоэкологиялық аспектілері
7.Әдеби тілдің нормаларын кодификациялаудың негіздері
8.Тілдік және тілдік емес нормадан прагматикалық мақсаттағы ауытқудың түрлері мен типтері.
9.Варианттылық және оларды кодификациялаудың негіздері.
10.Сөздің функционалдық типтері және сөз мәдениеті
11.Көркем дискурс және сөз мәдениеті
12.Публицистикалық дискурс және сөз мәдениеті
13.Ғылыми дискурс және сөз мәдениеті
14.Іскери дискурс және сөз мәдениеті
Пайдаланған әдебиет
Зерттеудің өзектілігі. Елдің егемендігін, мемлекеттің тәуелсіздігін баянды етудің аса маңызды факторларының бірі – ұлттың тұтастығы мен бірлігі. Ал ұлттың ыдырамас тұтастығы, мызғымас бірлігі, түптеп келгенде, ұлт тілінің тұтастығы оның әдебилігімен тығыз байланысты. Өйткені ұлтты ұйыстыратын, оны өзге этностардан өзгешелігі мен айырмасын айқын аңғартатын негізгі белгісі де, бет-бедері де оның тілі, әсіресе ұлттық әдеби тілі.
Халықтың ғасырлар бойы келе жатқан тіліне, оның дәстүрлі нормаларына сүйене отырып, ұлы суреткерлер, мәдениет, ғылым, қоғам қайраткерлері қазақтың ұлттық әдеби нормаларының жетіліп, дамып, саралана түсуіне, оның бейнелілігі мен орамдылығының арта беруіне зор үлес қосты.
Әдеби тілдің ауызша және жазбаша түрінің қатар дамып, қоғам өміріндегі қызметінің өрістей түсуі үшін оны түрлі ауытқулардан арылтып отыру, қоғамның, тілдік ұжым мүшелерінің сөз мәдениетін көтеру “сөз мәдениеті” деген ғылыми-теориялық пәннің алдында тұрған гуманистік, әлеуметтік жауапкершілік болып табылады.
Сөз мәдениеті пәнінің қазіргі жай-күйі алдымен қазақ тіл білімінің өткендегісімен және бүгінгі даму деңгейімен, жалпы тілтанымдағы дәстүрлі парадигмалардың жаңа парадигмаларға ығысып орын беру үрдісімен де байланысты. Қазақ сөз мәдениетінің пән ретінде қалыптасуының алғышарты ретінде әсіресе қазақ тілі бойынша жазылған алғашқы оқулықтар мен оқу құралдарында (А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев, М.Балақаев, С.Аманжолов т.б.) грамматикалық, орфографиялық, орфоэпиялық нормалардың ереже түрінде берілуі әдеби тілдің кодификацияланған нормаларды қалыптастыруда маңызы ерекше болды [1; 2; 3].
Сөз мәдениеті қазақ әдеби тілінің тарихымен тағызы байланысты. М.Балақаев, Р.Сыздықова, М.Томанов, Е.Жанпейісов т.б. ғалымдардың еңбектерінде әдеби тілдің дәстүрлі нормаларының, ұлттық әдеби тілдің стильдік салалары мен тармақтарының, жанрларының зерттелуі; Б.Әбілқасымовтың еңбектерінде қазіргі әдеби тіл нормаларының ескі қазақ жазба тілімен салыстырыла қарастырылуы; Р.Сыздық, Қ.Өмірәлиев, Е.Жұбановтың әдеби тіл тарихын ауызша сөз өнерімен, әсіресе ақын, жыраулар поэзиясының сөз үлгілерімен байланысты қарайтын зерттеулері сөз мәдениетінің нормативті-функционалдық аспектісін эмперикалық, теориялық материалдармен байыта түсті.
Сөз мәдениетінің ғылыми пән ретінде тексеретін негізгі объектісі, біріншіден, тілдік норма. Осыған сәйкес қазақ сөз мәдениеті де нормативті аспектіде аспектіде көбірек қарастырылды. Атап айтқанда, әдеби тіл нормасы (М.Балақаев) [3] норма және оның жүйемен, дағдымен байланысы (Р.Сыздық, Н.Уәлиев) [4; 5]; орфографиялық норма (Р.Сыздық, Б.Қалиев, Н.Уәлиев, А.Алдашева), орфоэпиялық норманың типтері мен түрлері
1. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 260 б.
2. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. –581 б.
3. Балақаев М.Б. Қазақ әдеби тілі. Алматы: Ғылым, 1987, – 272 б.
4. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда, 2001. –230 б.
5. Сыздық Р. Сөз құдіреті. – Алматы: Атамұра, 2005. – 272 б.
6. Матезиус В. Избранные труды по языкознанию. М.: Едиториал УРСС, 2003. – 232 с.
7. Головин Б.Н. Основы культуры речи: Учеб. пособие. –М.: Высш. Школа, 1980. –335 с.
8. Скворцов Л.И. Теоретические основы культуры речи. М.: Наука, 1980. –252 с.
9. Речевое воздействие в сфере массовой коммуникации. – М.: Наука, 1990. –136 с.
10. Сүлейменова Э.Д. Понятие смысла в современной лингвистике. Алматы: Мектеп, 1989. – 160 с.
11. Маслова В.А. Когнитивная лингвистика: Учебное пособие. Мн.: Тетра Системс, 2004. –256 с.
12. Языки как образ мира. – М.: ООО “Издательство АСТ”, СПб.: Я41 Tezza Fantastіca, 2003. – 568 с.
13. Вежбицкая А. Язык. Культура: Пер. с анг. –М.: Русские словари, 1997. – 416 с.
14. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984. – 107 б.
15. Мартине Андре. Основы общей лингвистики: Пер. с франц. М.: Едиториал УРСС, 2004. – 224 с.
16. Шарков Ф.И. Основы теории коммуникации: Учебник для вузов. М.: Издательский дом “Социальные отношения”, 2003. – 248 с.

Диссертация тақырыбы бойынша жарияланымдар

Ғылыми монографиялар:
1. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984. 5 б.т.
2. Қазақ орфографиясындағы қиындықтар. Алматы: Ғылым, 1988. 7 б.т. (авт. бірл.: А.Алдашева).
3. Фразеология және тілдік норма //Алматы, 1998. 8 б.т.
Оқулықтар мен оқу құралдар, көмекші құралдар:
1. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. //(авт. бірл.: З.Бейсембаева, Ж.Исмайлова, М.Қанабекова, Г.Қайдарова). Алматы, 2005. 112 б.
2. Бата-тілектер (жинақ). Құрастырушы Н.Уәлиұлы. Алматы: Арыс, 2005. 88 бет.
3. Қазақ тілі. Сөз мәдениеті. Жалпы білім беретін мектептің 10-сыныбына арналған. Алматы: Мектеп, 2006.
4. Қазақ тілі. Дидактикалық материалдар. (А.Фазылжанова, А.Кобыларновамен бірге). Алматы: Мектеп, 2006. –104б.
5. Қазақ тілі. Сөз мәдениеті. Дидактикалық материалдар. Алматы: Мектеп, 2006.–72б.
Сөздіктер:
1. Жаңа атаулар. Алматы: Ана тілі, 1992. 118б. (авт. бірл.: А.Алдашева, Ш.Сарыбаев).
2. Емлесі қиын сөздер. Мектеп оқушыларына арналған анықтамалық сөздік. Алматы: Балауса, 2000. 30 б.т.
3. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. Алматы, 2001.-430б.
4. Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі //(авт. бірл.: Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова т.б.). Алматы: Арыс, 2005.
5. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі //(авт. бірл.: Қ. Есенова, Н.Әміржанова, С.Жапақов, Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова т.б.). Алматы: Арыс, 2005.
6. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі //(авт. бірл.: Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова т.б.). Алматы: Арыс, 2006.
Мақалалар:
1. Этимологиялық этюдтер //Қазақстан мектебі. 1976. N 5. 93-95-бб.
2. М.Әуезовтің тұрақты сөз тіркесін қолдану ерекшеліктері жайында //Қазақ ССР ҒА Хабарлары. Филология сериясы, 1978. N 1. 26-29-бб.
3. Көркем әдебиет тіліндегі стильдік контраст //Жазушы және сөз мәдениеті. Алматы: Наука, 1983
4. Жұмбақ жетілер //Жалын. 1988. N 3.
5. Жұмбақ сандар //Жалын. 1988. N 4.
6. Қ.Жұбанов және қазақ орфографиясының принциптері //Қазақстан мектебі. 1989. N12. 10-б.
7. Ақаң жинаған асыл сөз //Қазақ тілі мен әдебиеті 1991. N4. 76-80-бб.
8. Сөз және оның мәдени ұлттық мазмұны //М.Әуезовтің қазақ тілін дамытудағы рөлі. Алматы, 1997. 73-80б.
9. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызмет етуінің алғышарттары //ҚР ҒА Хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы. 1998. N3. 0,5 б.т.
10. А.Байтұрсынұлы және қазақ жазуының онтогенездік дамуы //Ұлттық рухтың ұлы тіні. Алматы: Ғылым, 1999. 268-280 бб.
11. Профессор Қ.Қ.Жұбановтың буын теориясы //Өрлеу. 1999. N2. 43-45-бб.
12. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы //ҚР БҒМ ҰҒА Хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы. 2000. N2. 52-61-бб.
13. Казахский алфавит на основе латинской графики //ҚР ҒА Хабарлары. 2000 N1. (авт. бірл.: К.Хұсайынов, Ә.Жүнісбеков).
14. Бір тәуліктегі күн мен түн //ҚХР Шыңжаң дәшуе ғылыми журналы 2002. N4. 13-19бб.
15. “Қамшы” этнографизмінің қолланылу өриси хаққында //Өзбекстан Республикасы Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң Хабаршысы. Нөкис, 2003. N5. 98-100бб.
16. Бұқаралық коммуникация және сөз мәдениеті //Қазақ тілінің орфоэпиялық анықтағышы. Алматы: Арыс, 2004. 5-23бб.
17. Қазақ тілі – қандай тіл? //Тілтаным. Алматы, 2004. N3, 156-163бб.
18. Қазақ тілі: советтік дәуір мен постсоветтік кезең //Тілтаным. 2005. N4.
19. Сөз мәдениеті туралы // Қазақ тілі. Мектепте, колледжде және ЖОО-да оқыту. Алматы, 2005. N6. 3-4бб.
20. Қазақ тіліндегі кейбір зоонимдердің этимологиясы туралы //Қазақ тілі.Мектепте, колледжде және ЖОО-да оқыту. 2006. N2 (14). 3-4бб.
21. Біріккен сөз туралы // ҚР ҒА Хабарлары. 2006.
22. Алғы сөз. Сөздіктің құрылымы мен құрылысы //Қазақ әдеби тілінің сөздігі. 1-том. Алматы: Арыс, 2006.
23. Ы.Е.Мамановтың ғылыми концепциялары // Қаз ҰУ Хабаршысы. Филология университеті, 2007, N3.
24. Халық күн қайыруы. // Абай энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 1995. 590-591бб.
25. Әлиіпби. // Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы, 1998. 49-50бб.
26. Орфография. // Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы, 1998. 304-305бб.
27. Орфографиялық сөздік. // Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы, 1998. 305б.
28. Орфоэпия. // Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы, 1998. 305-306бб.
Конференцияда жасаған баяндамалар:
1. Қазақ әдеби тілі туралы зерттеулердің түйінді тұжырымдары //“Қазақ тілінің грамматикалық құрылымының даму мәселелері және басқа тілдермен қарым-қатынасы” республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Алматы, 1998, 11-12 наурыз. 8-13 бб.
2. Қ.Жұбанов қазақ орфографиясының негізгі принциптері хақында //“Жұбанов тағылымы” атты республикалық конференция материалдары. Ақтөбе, 1998. 38-43бб.
3. Бір тәуліктегі шақ атаулары және олардың этимологиясы //Академик Ә.Т.Қайдар және тіл білімінің мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы: Дайк-Пресс, 2004, 143-153 бб.
4. Тілдік жүйе – норма – узус және олардың ортақ тұстары мен айырым белгілері //Академик Рәбиға Сыздық және қазақ тіл білімі мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалы. Алматы: Арыс, 2004. 26-30 бб.
5. Терминология және тілдік норма //Терминология және тіл мәдениетінің мәселелері. Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. Астана, 2004. 34-46-бб.
6. “Қамшы” концептісі //Академик Ш.Ш.Сарыбаев және қазақ тіл білімі мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. Алматы: Дайк-Пресс, 2005, 204-213-бб.
        
        ӘОЖ 811.512.122: 808.5                       ... ... ... сөз мәдениетінің теориялық
негіздері
10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының докторы ... алу үшін ... В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... ... ... ... ... Білім және ғылым министрлігі
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалды.
| | |
| | ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| | |
| ... ... ... |
| ... ... |
| | |
| ... ... ... |
| ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| | ... 2007 жылы « » ... де ҚР ... ... Тіл ... институты жанындағы 10.02.06 – түркі
тілдері және 10.02.02 – ... тілі ... ... ... ... ... ... алу үшін диссертация қорғайтын Д
53.38.01 ... ... ... ... (050010, ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ғылым ... ... ... танысуға болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко көшесі,
28).
Автореферат 2007 жылы « » ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тәуелсіздігін
баянды етудің аса маңызды факторларының бірі – ұлттың тұтастығы ... Ал ... ... ... ... бірлігі, түптеп келгенде,
ұлт тілінің тұтастығы оның әдебилігімен тығыз байланысты. Өйткені ұлтты
ұйыстыратын, оны өзге ... ... мен ... ... аңғартатын
негізгі белгісі де, бет-бедері де оның тілі, әсіресе ұлттық ... ... ... бойы келе жатқан тіліне, оның дәстүрлі ... ... ұлы ... ... ... қоғам қайраткерлері
қазақтың ұлттық әдеби нормаларының жетіліп, дамып, саралана түсуіне, оның
бейнелілігі мен орамдылығының арта ... зор үлес ... ... ауызша және жазбаша түрінің қатар дамып, қоғам ... ... ... үшін оны ... ... арылтып отыру,
қоғамның, тілдік ұжым мүшелерінің сөз мәдениетін көтеру “сөз ... ... ... алдында тұрған гуманистік, әлеуметтік
жауапкершілік болып табылады.
Сөз мәдениеті пәнінің ... ... ... ... тіл ... және ... даму ... жалпы тілтанымдағы дәстүрлі
парадигмалардың жаңа парадигмаларға ығысып орын беру ... ... ... сөз ... пән ... қалыптасуының алғышарты
ретінде әсіресе қазақ тілі бойынша жазылған алғашқы ... мен ... ... ... ... ... т.б.) грамматикалық, орфографиялық, орфоэпиялық ... ... ... ... тілдің кодификацияланған нормаларды
қалыптастыруда маңызы ерекше болды [1; 2; 3].
Сөз мәдениеті ... ... ... ... ... байланысты.
М.Балақаев, Р.Сыздықова, М.Томанов, Е.Жанпейісов т.б. ғалымдардың
еңбектерінде ... ... ... ... ... әдеби тілдің
стильдік салалары мен тармақтарының, ... ... ... ... ... тіл ... ескі қазақ
жазба тілімен салыстырыла қарастырылуы; Р.Сыздық, Қ.Өмірәлиев, Е.Жұбановтың
әдеби тіл тарихын ауызша сөз өнерімен, әсіресе ақын, ... ... ... ... ... ... сөз мәдениетінің нормативті-
функционалдық аспектісін эмперикалық, теориялық материалдармен байыта
түсті.
Сөз ... ... пән ... тексеретін негізгі объектісі,
біріншіден, тілдік норма. Осыған сәйкес қазақ сөз мәдениеті де ... ... ... қарастырылды. Атап айтқанда, әдеби тіл нормасы
(М.Балақаев) [3] норма және оның жүйемен, дағдымен байланысы ... [4; 5]; ... ... ... ... ... орфоэпиялық норманың типтері мен түрлері (Р.Сыздық),
варианттылық пен ... ... ... т.б. жөніндегі зерттеулер
тілдік норманың ... ... ... ... үндесім заңын дауыстылар мен дауыссыздардың акустика-
артикуляциялық жақтан үйлескен бірлігі ... ... ... ... ... фономорфология, А.Айғабыловтың морфонология,
М.Жүсіповтің сингормофонология, С.Мырзабековтің ... мен ... ... ... жақындату туралы ой-пікірлері, ... ... ... қазақ тілінің интонациялық құрылымы
туралы ... ... ... ... ... базасын
толықтыра түсті.
Сөз мәдениеті – көпвекторлы ғылыми пән. ... ... ... ... ... Б.Хасанов,
З.Қ.Ахметжанова, С.С.Құнанбаева т.б. ғалымдардың қазақ тілтанымы мен жалпы
тілтанымға қатысты зерттеулерінің нәтижелері сөз ... ... ... ... ... ... отыр. Сондай-ақ, Ж.Манкеева,
С.Сатенова, Г.Смағұлованың ... ... ... ... ... ... мәдениеттің өкілі,
тұтынушысы, дамытушысы ретінде ... ... ... сөз ... ... ... ... жәрдемін тигізетіні сөзсіз.
Ө.Айтбаев, Б.Қалиев, Ш.Құрманбайұлының терминдік лексиканың ... ... ... ... газет лексикасын, ондағы
қоғамдық-саяси атауларды ... ... әрі ... бірлік
ретінде қарайтын ізденістері тілдік ... ... ... ... ... ... бойынша проф. Т.Жанұзақовтың, А.Әбдірахманов т.б.
зерттеушілердің ой-пікірлері ономастикалық атаулардың ... ... ... ... жәрдемі тисе, Е.Керімбаев,
Г.Б.Мәдиева, Қ.Рысбергенова, А.Жартыбаев, Б.Тілеубердиев т.б. ономастардың
антропоцентристік аспектідегі ізденістері тілдік ... ... ... ... ... қатысты білімдер жүйесін
айқындауға мүмкіндік береді.
Р.Әміров, З.Ерназарованың сөйлеу тілін коммуникативтік-функционалдық
жүйе тұрғысынан тани ... ... ... ... ... ... орайластыра қарайтын сәттері,
сонымен қатар тілдік коммуникация құрылымының жүзеге асуын, коммуникацияға
қатысушылар (коммуникативтік ... ... ... ... ... әрі ... тұрғыдан қарастырған
Ф.Оразбаеваның зерттеулері, сөз мәдениетінің коммуникативтік-нормативтік
аспектісіне қатысты жайттарды ... ... ... лексика-фразеологиялық бірліктерді түсіндірме сөздікте
берілуі тәртібі, сөз ... ... ... ... ... байланысты тұжырымдары; әдеби тіл нормаларын оның даму
кезеңдерімен байланысты қарайтын Ш.Мәжітаеваның; қазақ жазуының ... ... ... ... ерекшеліктері, жазба тіл нормасы жөнінде
К.Күдеринованың ізденістері сөз мәдениетінің нормативті аспектісін жаңаша
пайымдаулармен толықтыра түседі.
Тілдік норманың тарихи сипатын, ... мен ... ... айқындауда
Ә.Құрышжанов, Б.Сағындықұлы, А.Салқынбай, Ш.Жалмаханов, ... ... ... зерттеулеріндегі нәтижелер мен ондағы әдіс-
тәсілдер, сондай-ақ жарыспалы норманың басым түрлерін ... ... ... ... ... айқындаудың К.Бектаев, А.Жұбанов жасаған
статистикалық әдістері сөз мәдениетінің әдістемелік ... ... ... ... тілтанымы мектептерінің басында тұрған көрнекті ... ... ... т.б. ... ... Прага
лингвистикалық мектебі өкілдерінің, әсіресе В.Матезиустің [6] тіл
мәдениетінің ... ... ... тіл біліміндегі теориялық
тұжырымдар мен ... ... ... сөз ... пән ретінде қалыптасуы мен дамуына тигізген ықпалы ерекше болғаны
мәлім.
Жоғарыда атап ... ... ... мен тілді зерттеудің жаңа
бағыттары қазақ тілінің әлеуметтік ахуалын жақсартып, ... ... ... ... ... бар ... көрсетіп отыр. Өйткені мәдениеті
жоғары тіл ғана ұлттық тіл, мемлекеттік тіл ретінде ... ... ... ... орай сөз ... ... өзекті сипат алып, оның мынадай
келелі-келелі ... ... ... ... негізде шешуді күн
тәртібіне қойып отыр.
Ұлттық әдеби тілдің дәстүрлі нормаларын сақтау, оның дамуындағы негізгі
үрдістерді айқындау, жаңа ... ... ... мен ... ... ... лингвистикалық білімдерді жинақтап, жүйеге
салу осымен байланысты қазіргі лингвистикадағы антропоцентристік бағытқа
сәйкес қазақ сөз мәдениетінің ... ... мен ... ... қағидалары мен басты ғылыми принциптерін, қайта қарап, айқындау,
зерттеу объектісі мен пәнін ... ... ... сөз мәдениетіндегі
өзекті мәселелер болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының ... ... сөз ... ... пән ретінде тілдік қана емес,
коммуникативтік-прагматикалық, когнитивтік және ... ... ... қарастырудың концептуалдық негіздерін
айқындау, сондай-ақ сөздің коммуникативтік сапаларын ... ... және ... ... ... ... ... айтылған мақсаттар мынадай м і н д е т т е р д і ... ... ... ... сөз мәдениеті пәнінің зерттеу объектісін, қарастыратын мәселелерін
дәлдеу, анықтау, нақтылау; “сөз мәдениеті” деген ... ... ... ... ... көрсету; сөз мәдениетінің дербес пән ретінде, қазақ
тіл білімінің теориялық саласы ретінде ... ... ... әдеби тіл және оның нормалары жөнінде теориялық мәселелерге тоқталу;
нормалардың түр-түрін ... ... ... ... ... ... ... тілдік норманы тілдік жүйе және дағды ... ... ... олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын айқындау;
- сөздің функционалдық типтеріне және оларға тән нормаларға тоқталып,
әрқайсының айырым белгілерін ... ... ... ... ... тән ... тұрақты тілдік-стильдік амал-тәсілдерін көрсету;
- сөздің коммуникативтік ... ... ... емес ... тоқтала отырып, тілдік және тілдік емес ... ... ... ... коммуникативтік біртұтас құрылым ретінде тексеру;
сөздің коммуникативтік сапалары жөнінде ұғымдарға тоқталып, жақсы, ... ... т.б. деп ... ... ортақ белгілерін айқындау;
- сөздің ауызша формаларына тән ерекшеліктеріне, тілдік және оны ... ... ... ... емес ... ... шаршысөз
түрлеріне тоқталып, сөз бедерлеу құралдарына, әсер ету ... ... ... ... ... емес құралдарына талдау жасау;
- коммуникацияның аса маңызды құрылымдық компонентерінің бірі ... ... ... мен ... тән ... ... ... әсерін көрсету.
- тілдік жүйедегі норма және узустың арақатысын айқындауда ерекше мәні
бар, жүйе негізінде қалыптасқан ... узус ... ... ... ажырату; жүйе негізінде қалыптасқан норманың кодификациялау
кезіндегі артықшылығын көрсету;
- ... даму ... ... ... ... және ... қолданыла келе дәстүрлі нормаға айналған, сөз жұмсауда ешбір қиындық
келтірмейтін нормаларды қайта кодификациялауға жол ... ... ... мен ... ... және жазбаша формадағы көркем,
публистикалық, ... ... ... және ... ... сөз қолданыс – зерттеудің нысанасы, ал ... пәні ... ... ... ... және ... дискурстардың
лингвистикалық, когнитивтік, прагматикалық ерекшеліктері.
Зертеудің материалдары. ... ... ... ... мен ... ... ... БАҚ-ның тілдік материалдары және нормативті
сөздіктердің материалдары пайдаланылады.
Зерттеу әдістері. Зерттеу жұмысында салыстыру, талдау, саралау ... ... ... ... ... ... ... әдіс,
дистрибуциялық талдау, формалды тілдік талдау әдісі, салыстырма-тарихи
әдіс, тілдік аналогия жасау, тілдік ... ... ... ... әдістері мен тәсілдері қолданылады.
Сондай-ақ сөз мәдениеті ... ... ... ... ... сипат оппозициялық жүйе құрайтынымен байланысты қарама-қарсы
қою тәсілі қолданылды:
- тілдің барлық ... ... ... қабаттардағы
оппозиция: дұрыс-бұрыс;
- сөз этикетіне қатысты құрылымдық ... ... ... бар) – ... (дәстүрде жоқ);
- нормативті этикаға қатысты құрылымдық қабаттардағы оппозиция: орынды
– орынсыз; (мысалы, ... ... ... ... ... ... орынсыз);
- сөз байлығына қатысты құрылымдық қабаттардағы оппозиция: сөз байлығы
– сөз ... сөз ... ... құрылымды қабаттардағы оппозиция: сөз тазалығы
– сөз шұбарлығы;
- экспрессивтілікке ... ... ... оппозиция:
бедерлі – бедерсіз;
- логикалық құрылымға қатысты қабаттардағы ... ... ... ... ... қатысты қабаттардағы оппозиция: тілі ауыр – тілі
жеңіл;
- сөздің функционалдық құрылымына қатысты қабаттардағы ...... ... жаңалықтары. Сөз мәдениеті осы кезге дейін негізінен тілдік
құрылымдық жүйеде зерттелсе, ... ... ... бағытты
бағдарға алуы жұмыстың негізгі жаңалықтарының бірі болып табылады.
Сөздің коммуникативтік сапасына баға беру ... ... ... ... тұста тілдік және тілдік емес мәнділіктерді ... ... ... ... коммуникативтік-
прагматикалық, когнитивтік, лингвомәдени аспектіде зерттеу; тілдік тұлғаны
сөз мәдениеті ... ... ... ретінде алу; сөз мәдениеті бұғанға
дейін сөйлеуші ... ... ... сөз субъектісі) позициясы
тұрғысынан қарастырылса, ... ... ... ... ... тұрғысынан қарау, соның негізінде сөздің сапасына баға беру
зерттеудің коммуникативтік аспектідегі жаңалықтары болып саналады.
Тілдік норманы ... ... ... ... ... ... оның сүйенетін теориялық негіздерін көрсету, тілдік және тілдік
емес нормалардың түрлерін айқындай ... ... ... ... тілдік
нормаға сүйену жеткіліксіз, тілдік емес нормаларды да ... ... емес ... ... ... ... ауытқудың әсерімен
ықпалын ашу зерттеудің нормативті аспектіге қатысты жаңалығы.
Сөзді вербалды және когнитивтік әрекеттердің нәтижесі ретінде ... ... сөз ... ... ... ... ретінде алу, тілдік
тұлғаның санасындағы тілдік және тілдік емес ... ... ... ... ... отырып, коммуникацияның сәтті/сәтсіздігін білімдер
жүйесімен байланыстыру зерттеудің когнитивтік аспектісімен ... ... ... ... ... ... ақпараттар кодқа салынған
лингвистикалық таңбалар жүйесі, лингвомәдени ақпараттар кодқа ... ... ... мәнділіктер мен этикалық мәнділіктер кодқа
салынған таңбалар жүйесі ретінде алып, мұндай ... ... ... ... ... ... ... жасау зерттеудің лингвомәдени
аспектідегі жаңалықтары ... ... ... ... ... ... нормасын ерекше
конвенционалды жүйе ретінде қарастыра отырып, қарым-қатынастың эксплицитті
және имплицитті ... ... ... ... ... жүзеге
аса алатынын көрсету зерттеудің этикалық аспектісіне қатысты жаңалығы деуге
болады.
Зерттеудің теориялық құндылығы мен практикалық ... ... ... сөз ... ... пән ретінде қалыптасуы мен дамуына
өзіндік үлес қосады. Сөз ... ... ... ... лингвомәдени, этикалық тұрғыдан ... оның ... ... ... пән ретінде қалыптасуына негіз болады.
Сөздің коммуникативтік сапасын ... ... ... ... ... нормаларды кодификациялаудың теориясын жасау
жолындағы әрі ... ... ... ... ... ... ... мен қорытындылары, материалдары жоғары
мектептерде сөз мәдениеті, стилистика, ... ... ... бойынша оқылатын лекциялық курстарда пайдаланылады.
Зерттеудің материалдары мен теориялық пайымдауларын жоғары мектеп үшін
жазылатын сөз ... ... ... мен оқу ... ... ... ... Сондай-ақ зерттеу жұмысында
айтылған тұжырымдар мен ұсыныстардың нормативті ... ... ... мүмкін.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар: сөз мәдениетін зерттеу ... ... ... ... қала ... ... Қазіргі
заманда, сөз мәдениеті тілдің өміршеңдігін (vіtalus), тілдік ... ... ... ... тұлғаның ұлттық болмысын сақтап, өзге
тілдің басқыншылығына қарсы ... тіл ... ... болуға тиіс;
сондықтан сөз мәдениеті өз объектісін кеңейтіп, лингвоэкологиялық бағытты
да қамту қажет;
Сөз мәдениеті тілдік-құрылымдық ... ... емес ... ... қарастыруы керек, өйткені тілдік емес мәнділіктер ... мен ... ... ... ... ... ... әсер ететін негізгі факторлардың бірі болып саналады.
Тілдік коммуникацияның сапасын қарастыруда сөз мәдениеті ... ... ... ... ... алуға тиіс. Өйткені, осы кезге дейін
сөз мәдениетін тексеруде монологтік ... ... ... келді. Тілдік
коммуникация адресанттың/ автордың/ коммуникатордың/ ... ... ... ал ... ... коммуникаттың/
реципиенттің, тыңдаушының позициясы ескерілмеді. Мұндай ... ... баға беру тек ... позиция тұрғысынан болса, тілдік
қарым-қатынастың сәтті-сәтсіз болуының себептері толық ашылмай қалады.
Айтылымды/ мәтінді/ жанрды коммуникацияның ... өзі ... оның ... ... деп ... ... өйткені мәтінде айтылатын ой, сезім тіл
арқылы объективтенуге дейін де ... бір ... ... ... ... ... ... (айтылымға, мәтінге) айналады, бірақ ... ... ... ... ... ... ... айтылымда кодқа салынған тілдік, тілдік емес ақпараттарды ашу
арқылы сөйлеушінің коммуникативтік ... ... ... Осымен
байланысты сөз сапасын осы айтылған үш “аймақтан” автор-мәтін-реципиент
қатынасынан іздестіру қажет; осы ... ... ... басты назары тек
мәтінде болды.
Зерттеу жұмысының талқылануы мен ... ... ... мен ... 1998 жылы ... “Қазақ тілінің грамматикалық
құрылымының даму ... және ... ... қарым-қатынасы” атты
республикалық ғылыми-практикалық конференцияда, 1998 жылы өткен “Жұбанов
тағылымы” атты ... ... 1999 жылы ... ... ... ... конференцияда, 2004 жылы өткен “Академик Ә.Т.Қайдаров және тіл
білімінің ... атты ... ... ... ... ... “Академик Рәбиға Сыздық және қазақ тіл білімі ... ... ... ... 2005 жылы ... ... және тіл ... мәселелері” атты халықаралық ... ... ... ... ... ... ... мен қорытындылары “Сөз мәдениеті”, ... және ... ... ... қиындықтар” (бірлескен автор) сияқты
монографияларда, отыздан ... ... ... “Тіл мәдениеті”
(бірлескен автор), “Қазақ тілі. Сөз ... ... ... ... үш ... ... ... автор), сөздіктер мен
екі анықтағыштарда пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы кіріспеден, үш ... және ... ... ... ... ... тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Қазақ сөз мәдениеті туралы түсінік, ұғым, ... ... ... ... ... келмегені белгілі. Тілдің қасиеті, сөз құдіреті
жөніндегі өмірден түйген ... ... (тіл ... ... сөз ... т.б.) ... ... рефлексиясы деуге
болады. Әсіресе сөз мәдениетіне қатысты ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік тіршілігімен байланысты екенін
айқын аңғартады.
Сөз мәдениеті: советтік және постсоветтік кезең. Сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... жеке пән
ретіндегі объектісі, көтеретін ... ... ... бір жағынан, тілдің этос, пафос, логос тәрізді ... ... ... ... тіл біліміндегі лингвистикалық ойдың
өрістеуімен ... ... ... ... ... ... коммуникативтік
сапасына “дұрыс” – “бұрыс”, “орынды” – “орынсыз”, “сөзі ...... ...... деп баға ... ... Х.Нұрмақанов,
М.Серғалиев, Н.Уәлиев т.б.) мәтіннен (сөз құрылымынан) сәтті немесе ... ... ... талдау негізгі әдістің бірі болды. Бірақ ... бір ... ... ... ... ... ... тұтастай
алғандағы коммуникативтік сапасының бағасы емес, оның үзігі жөнінде ғана
баға. Алайда мәтінде кездесетін ... ... ... ... ғана ... ... ... сөздің коммуникативтік сапасы сөз актісінің аяқталған
нәтижесіне қатысы болуға ... ... ... ... ... тек ... ... қарау жеткіліксіз екенін көрсетеді. Сөз айтылғанға
(жазылғанға) дейін де, яғни ... ... ... ... ... ... ... айтсам” (жазсам), “қалай айтсам”
(жазсам), “кімге айтсам” (жазсам) деген ... ... ... ... ... болашақ сөздің ішкі нобайы
жасалады.
Сонымен, коммуникация теориясында коммуникация тек вербалды ... ... ... ... ... коммуникациядан кейінгі
кезеңнен тұратынын, бұлардың ... ... ... ... тілдік
құрылымға, ал коммуникацияға дейінгі және ... ... ... ... ... көңіл бөлу қажет. Осымен байланысты белгілі бір мәтіннің
сөз сапасын талдап, сипаттау, ... ... ... ... ... қол ... үшін тілдік құрылымдарды объективті ақиқат,
психология, когниция, әлеуметтік, эстетикалық, этикалық т.б. ... ... ... қарау негізге алынды [7, 24]. Мұның өзі сөз
актісінің нәтижесі болып ... ... ғана ... коммуникацияға
қатысушылар факторына көңіл бөлудің, коммуникативтік ситуацияны мәтінмен
байланысты қараудың ... ... ... ... ... ... ... мақсатына,
діттеміне, сөз стратегиясына, тыңдаушымен өзара ықпалдастық тактикасына,
қарым-қатынас ситуациясына, уақиғаның ... ... ... ... қойған мақсатына жетуі, оның коммуникативтік діттемін ... ... ... ... өтуінің негізгі белгісі
болып саналады. Коммуникацияға қатысушылардың ... ... ... қалыптастыра білу сөз актісіндегі ерекше маңызды
жайт болып табылады. Адресаттың айтылған сөз бен сөйлеушінің нені ... ... ... сөз ... ... адресаттың тілдік, әрі
коммуникативтік құзіреттілігіне жатады. Осымен байланысты ... сөз ... ... ... ... ... ... сөзді ұғынуы тек тілдік құзіретпен ... ... ... ... ... уақиғаны, т.б.
салыстыра отырып, коммуникатордың коммуникативтік діттемін ... ... ... жатады. Адресант өз
сөзінің тигізер ықпалын болжай отырып, ... ... ... жету ... қабылдауына тиімді баяндау стратегиясын ойластырады
және адресаттың білім дүниелерімен ... ... ... ... ... адресаттың кім
екендігіне қарай, қарым-қатынас жағдайына қарай өзгеріп отырады [8, ... ... ... ... ... ... т.б.) ... көзбен
көруі, оған баға беруі, оған қатысуы, қысқасы, өзін көрсетуі адресатқа
ықпал ... бір ... Ал ... ... ... ... ... “иесіз”
қалып, ажары солғындай түседі. ... ... ... ... ... ... адресанттың өз пікірін көрсетуі, оның
жеке тұлға ... ... ... ... ... Ал мұның өзі сөз
актісі теориясындағы кооперация принципі бойынша ... ... ... әсер ... ... ... ой-сезімінің адресатқа мүмкіндігінше толық жеткізу
мақсатын көздейді. Реципиент мәтінді толық түсінуі ... ... ... ... ... тура ... Реципиентте коммуникативтік
акті шеңберіне сай білім мөлшері, көлемі ... ... ... ... тезаурус көлемі, вербалді ойлау аппараты, белгілі бір ақиқат
туралы қажетті білімнің мазмұны ... ... ... таныту, ден қою, назар аудару,
қабылдау фреймдерін қалыптастыру ... ... ... ... басшылыққа алады. Түсіну стратегиясы, бірінен ... ... ... таңбалар тізбектерінің қандай мағынада екенін түсінуден
басталып, сөйлеушінің нені айтпақ болғанын ұғынумен, ой елегінен ... ... ... ұйып ... ... ... – сөздің ойдағыдай
өрбуіне ықпал ететін негізгі шарттардың бірі.
Мәтінді тек автор туғызбайды, мәтін ... ... ... ... ... Мәтін – коммуникацияның нәтижесі, әрі
коммуникациялық бірлік. Н.Д. Арутюнова ... ... ... алу, ... ... ... ... деп көрсетеді. Мәтін мен оқырман арасындағы
диалог, яғни мәтін тасасында ... ... ... ... ... ... ... қоршаған әлеуметтік ақиқат туралы, олардың санасындағы
әлеуметтік психологиялық ... ... ... Ал бұл түйісу
стереотиптер жүйесі ортақ болғанда ғана жүзеге асады.
Адресат факторын ескеру ... ... ... ... енетін
таңбаларды дұрыс, тиімді, діттеген мақсатқа орай таңдауға ықпал етеді.
Когнитивтік ... ... бір ... сезім тілдік тұрғыдан
объективтенгенге дейін адресант адресаттың әлеуметтік статусы, жас, ... ... ... т.б. ... ... ... ... бұл “байыптауы” коммуникацияның құрылымына ... ... ... ... ... сөздің орындылығы деген
коммуникативтік сапаны айқындап тұрады. Сөйлеген (жазған) ... ... ... ... шеберлігі жағынан мінсіз болғанмен, ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа кедергі келтіруі мүмкін.
Адресат факторының функционалдық стильдердің бәрінде бірдей еместігі
байқалады. Әсіресе сөйлеу тілінде, ... ... ... ... ... өзінше ерекшелігі бар, өйткені адресаттың әлеуметтік сипатына бетпе-
бет сөзде ерекше мән беріледі; ... ... ... ... ... ... тура келеді: адресат (көпшілік) айтылған
сөзді ықыласпен тыңдап отыр ма, әлде ... ... ... ма? ... ... ынта-зейіні, сөйлеушіге деген назары коммуникатордың ... ... ... ... ... ... коммуникатор
экран, қабылдағыш алдынан кетіп қалмай, қызыға тыңдау үшін ... ... ... ... ... ... ... іскери сөзде де адресат факторының өзіндік функциясы бар.
Сөйлеуші адресаттың ... ... ... ... ... я
болмаса әкімшілдендіріп отырады немесе тепе-теңдікті ... ... ... әдебиет стилінде де ескеріледі. Қайсібір көркем
сөз шеберлерінің ... ... ... тілдік тәсілдер арқылы
оқырманмен сырласып отырғандай, оқырманның жанында ... ... ... ... ... ... – “маман” деген формулаға сай
қолданылады, адресаттың білім деңгейлері шамалас болады, екеуіне де ... қоры ... ... екі сана – ... және адресаттың санасы жұмыс
істейді. Осы екі сананың ... ... ... ... ... ... оң әсерін тигізеді [9, 136].
Сөз авторы өзінің санасында қорытылып, өңделген ақпаратты кодқа салады.
Ал адресант кодқа салынған ... ... ... эмоционалдық,
бағалауыштық т.б.) мүмкіндігінше дұрыс ашуға тырысады. Автордың когнитивтік
санасында өңделген ақпарат пен ... ... ... ... алшақ болмауға тиіс. Ол үшін автор мен ... ... ... ... болуға тиіс. Алайда тілдік ұжым ... ... ... ... құрылымы күрделі болып келеді. Олар
тілдік білім, тілдік емес білім, аялық ... деп ... үш ... ... ... ... ... тілдік құзіреті” деген ұғымды
аңғартады. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктерді бір-бірімен байланыстырып, ой-сезімін білдіре
алатындай болуы шарт. Тілдік таңбалардың ... ... мен ... ... ... ... Бұл – коммуникацияның ойдағыдай өтуінің
алғышарттарының бірі.
Автор мен адресаттың ... ... ... ... емес ... да ... болады. Әсіресе “маман” + “маман”
(дәрігер) арасындағы ... бұл ... ... бола ... ... ... терминдер, номенклатуралық атаулар тәрізді тілдік
таңбалардың ... екі ... ... ... бірдей ұғынылады.
Коммуникация кезінде тілдік конфликт көбіне “маман” – “маман еместің”
арасында жиірек кездеседі. Мысалы, “маман” (дәрігер) мен ... ... ... мен ... ... арасындағы коммуникацияда
түсініспестік жағдай ... ... ... ... Бұл қауіптің алдын
алу үшін “коммуникатор-маман” “коммуникант-маман еместің” ... яғни оның ... ... емес ... ... санасып, сөйлеген
(жазған) сөзін маман емес коммуниканттың санасына қарай бейімдеуі ... ... ... ... ... ... ... танымал
медицина терминдерін қолдануға тиіс. Сөз ыңғайы “дәрігер – ... ... ... ... Олай болмаған жағдайда науқасқа берілуге
тиісті ... ... ... болмай шығады. Дәрігердің “маман – ... ... ... ... мен номенклатуралық атаулар легінің
бәрін науқас түсіне бермейді.
Сатып алушының көбірек қолданатын дейксистеріне (ананы, мынаны, ... мына ... т.б.) ... ерекше мән беруі қажет, өйткені сатып
алушы тауардың маркасының, сортының қалай аталатынын біле бермеуі ... ... ... ... және ... аспектілері”
деген тараушасы сөз мәдениетінің когнитивтік негіздері; тіл мен ... ... ... ... ... құзіреті деген
тақырыпшалардан тұрады. ... ... ... ... ... ... сана, ойлау тәрізді ұғымдық категориялар жиі қолданылады.
Ақиқат туралы білімді санада сақтау, оны игеру – ... ... ... ... индивид санасында тәртіпке келтіріліп, жаңа алынған ... ... Аса ... ... деген фактілер, деректер
жинақталып, концептілік жүйеге түседі [10, ... ... ... ... ... ... ... негізінде пайда болады. Концепт негізінде сезімдік
тәжірибе жатады. Сезімдік-заттық ... (код) ... ... ... Осы ... код белгілі бір объектіні ... ... ... жаңа мәндік белгілермен байи түседі. Осының нәтижесінде концептің
мазмұны ұлғаяды, мазмұны кеңи ... Әлгі ... ... ... ... ... көмескіленуі ықтимал.
Концепт ретсіз нәрсе емес. Оның компоненттері (белгілері) ... ... ... ... ядро ... ... ал ... алшақтау
жатқан белгілер дерексіз, абстрактілі болуы мүмкін [11, 34-43]. Концептінің
әртүрлі қабаттары бір-бірінен туындап жатады. Бұл жайт ... ... ... көрсетеді.
Концептінің жасалуына ұғым емес, заттық образдар (заттың бейнесі) негіз
болады. Мысалы, ат ... ... ... ... дегенге ат, мін=, жал деген
(субъект-предикат) ұғымдар емес, ақиқат ... ... ... образ негіз болып тұр.
Ұғым мен концептінің мағынасы тепе-тең ... Ұғым ... ... танылған аса мәнді белгілерінің жиынтығы болса, концепт-мазмұн
межесі жағынан объект туралы ... ... ... ал ... ... ... ... (лексикалық, фразеологиялық, паремеологиялық
тб.), құралдардың жиынтығы болып табылатын ментальды, ұлттық ерекшеліктерді
танытатын құрылым.
Ұғымнан концептінің ... ... ... ... ... ... ... туралы бастапқы түсінік (представление). Денотат туралы осы түсінік
жалпыланған ... ... ... да, ол ... ... ... ... Бұл – заттық-бейнелік концепт. Тілдік ... ... ... бұл құрылым лингвокреативті ойлаудың негізінде әрі қарай
өңдеуден ... ... ... ... болуы мүмкін. Заттық-бейнелік
концептіде (перцептивті модуста) этномәдени ... бола ... ... ... ... жерошаққа т.б. құрылғының үстіне қойылатын, астына
от жағылатын, беті қақпақпен жабылатын түбі қара күйе ыдыс. Ошақ, ... от ... ... ... ... ... қара ... ыдыс дегендер –
ақпарат. Осы ... ... ... ... концепт
жасалып тұр. Бірақ заттық-бейнелік концептісінің ономосологиялық құрылымы
мәдени этностық санада әрі ... ... ... де, басқа бір
таңбаланушының ... ... ... ... ... ... ... ағайын-туыстың, ауыл-аймақтың, ел жұрттың ... ... ... ... ... мүлік болып табылады. Қазаны
бүтін; қазаны қақ айырылу, қара қазан сарбаланың ... ... ... ... бір ... т.б. дегендер ұжымдық санадағы мәдени-ұлттық семантиканың
тілдік таңба арқылы жарыққа шығуы қазанның ұлттық ... ... ... ... ... ... ... түріндегілер)
этномәдениеттің тірек элементі болып, концепт-кеңістікке енеді.
Зат-бейнелік концепті (перцептивті модус) мен ... ... ... когнитивтік әрекеттің екі фазасы болып ... ... мен ... ... ... сөз ... ... кезеңінен өтеді. Аяққы ... сөз ... бір ... ... де, сол ... ... ... және түсіндірудің
(ұғындырудың) құралына айналады.
М.Минский фреймді стереотипті ситуацияның ойбейнесі деп ... ... ... ... ... денотаттық ситуациямен байланысты.
Мысалы, ашішектей созылды деген фразеологизм “ұзаққа ... ... ... ығыр ... баяу іс, ... ... ... мағына ақиқат дүниедегі денотаттық ситуацияның тілдік
ұжымның санасында ... ... ... ... ... ... ... форматқа түскен құрылымды таратып айтатын
болсақ, – жаңа сойылған малдың ... ... ... аш ішек ... ... ши жүгіртіп, сумен шаю ұзаққа ... ... ... ... осы стереотипті денотаттық ситуация тілдік
ұжымның когнитивтік санасында фреймдік құрылым түрінде ... ... осы ... формат “ұзақ, баяулық” сияқты басқа бір концептімен
ассоцацияланып, ұзаққа ... ... ... ығыр ... істі атайтын
екінші реттегі номинацияға айналған.
Белгілі бір мәтінде фразеологизмдердің дұрыс/бұрыс қолданылғанын
олардың ... ... сол ... ... ... ... отырып айқындауға болатыны байқалады.
Когнитивтік тұрғыдан қарасақ, жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтай тәрізді
фразеологизмнің сөз мәдениеті тұрғысынан ... ... жат ... ... Өйткені жаңбыр шелектеп жауса да, ... ... ... ... яғни ... ... ... стереотипті ситуация жоқ,
денотаты болмағандықтан, ұлттық ... ... ... да жоқ. ... құйды деген қолданыс та қазақша емес. “Бір нәрсені өршіте түсу” ... ... ... ... май ... ... ... бейнеленеді,
өйткені ақиқат өмірде отқа май құйып ырымдайтын стереотипті ... Осы ... ... ... ... ... фреймдік құрылым
түзілген.
Сондай-ақ ақиқат өмірде болғанмен, фреймдік құрылымға түспеген денотат,
денотаттық стереотиптік ситуациялар да ... ... ... ... ... образ түрінде кез келген тілдік ұжымның санасында болуы
ықтимал. Бірақ бәрінде ... ... ... ... ... ... ... Орыс тілінде “өте ұқсас, бірінен бірін ... ... как две ... воды ... екінші реттегі номинациямен береді. Ал
қазақ тұрмысында егіз қозы біріне-бірі өте ұқсас, оларды бір-бірінен айыру,
тәжірибелі адам ... өте ... ... ... ... ... ситуация ұжымның когнитивтік санасында фреймдік құрылымға айналып,
соның негізінде егіз ... ... ... реттегі атау пайда болған.
Қазіргі кезде баспа беттеріндегі егіз тамшыдай ... ... ... ... ... ... сөз мәдениеті тұрғысынан мақұлдауға
болмайды.
“Тіл мен мәдениеттің ... ... деп ... ... Тіл ... байланысы жөнінде кейбір көзқарастарға қысқаша тоқталдық.
Ақиқат дүниедегі заттар, құбылыстар, уақиғалар т.б. адамға ... ... тіл де ... әсер ... ... ішкі ... (эмоционалдық,
интеллектуальдық әлемі) мен сыртқы ... ... тіл ... ... ... ... бір тіл әлемінде өмір сүреді. Сондай-ақ тіл
индивидтің, субъектінің ішкі әлемінде (санада да) орын ... Тіл ... ғана өмір ... ол ... ... өмір ... ... т.б. неогумбольдшылдар мектебінің теориясы осы ұстанымды негізге
алады. Адамдар ақиқат дүниені ... ана тілі ... ғана тани ... ... және көре ... Ақиқат өмірді тілде бейнеленгендіктен ғана көре
аламыз, тани аламыз. Тілде бейнеленбеген нәрсе ... да жоқ. ... ... ... өзіне тән ерекше тәсіл арқылы бейнелейді.
Мысалы, қадамыңа гүл бітсін деген тұрақты тіркестің ... ... ... құт, ... ... дегенді білдіреді. Бұл
фразеологизмдердің әуелдегі протосемантикасы жүрген жерің көгорай ... ... ... болу ... Өйткені қазақтың жері көбіне шөлейт ... ... де ... алқап аз кездеседі. Жақсы тілек мәнді аталмыш
фразеологизм қазаққа тән дүниенің тілдік бейнесі ... ... ... ... жүрген жеріңе шөп шықпасын деген фразеологизмнің
ұлттық семантикасы орманды ... ... ... ... ... тілдік бейнесі басқа болғандықтан, мүлде қисынға келмейтіндей
көрінеді.
Дүниенің тілдік бейнесі эмпирикалық ... ... ... тіл,
Б.Уорф-Сепирдің тұжырымдауы бойынша, дүниені өзінше жүйелеп бөледі, яғни
оны концептуализациялаудың өзіне тән тәсілдері ... ... ... ... ... белгілі бір концептіге топтастырады
[12, 209].
Тілдік бейне түріндегі концептуалды жүйе ... ... ... ... ... концептуалды бейнесі логикалық-прагматикалық
позитивтік танымға, әлеуметтік тәжірибеге негізделеді. Концептуалды бейне
дүниенің тілдік ... бір ... ... ... ... ... мифологиялық, діни, логикалық-позитивті танымның бәрі де болады.
Дүниенің қарапайым бейнесінде ... ... ... ... суық, қатты, жұмсақ т.б.), естілімбейне, яғни сенсорлық қабылдау
басым болады. Тіл ... ... ... ... ... тіркеп,
көрсетіп тұрады.
Әрбір табиғи тіл ақиқат дүниені өзінше тәсілмен концептуализациялайды.
Сөйтіп сөйлеушілердің бәріне ортақ ұжымдық философиясы ... ... ... ... ... ... қысқа өмір; дүниедегі ең жаман
нәрсе – ... пен ... бала – ... ер ... – ат, ... ... ұжымның когнитивтік санасында мағыналар кеңістігі, яғни
дүние туралы тілде бекітілген дәстүрлі білімдер типі ... ... ... ... ... өз таным-түсінігінше таптастырып,
топтастырады, ... ... ... ... Дүниенің өзіндік
конструкцияланған бейнесінде индивидуалды, топтық және ... ... ... ... ең ...... деген тұжырым, қазаққа түсінікті,
ал жер көлемі атшаптырым ғана шағын ел ... ... оны ... ... бірліктерде мәдени ақпарат мәдени семалар; мәдени ая ... ... және ... ... ... ... ... көш, айтыс
қарашаңырақ, аға, батыр, би, жылқы, тары, ... т.б. ... ... ... әр ... әрі ... болуы олардың ұлттық
мәдени өрістегі алатын орны мен үлесінің ерекше ... ... ... мәні ... объектілер мен концептілердің тілдегі сөздік қоры
мейлінше бай болады” [13, 71].
Байырғы қазақ мәдениетінде ... ... ең ... шағы оң жақта,
әкенің үйіндегі кезі (құдай-ау, оң ... ... ... ... ... бара жатқан қыз үшін әкенің үйі – алтын босаға, ал ... ... үйі ... ... ... түсетін үй – жат босаға, келін
болып түсіп, оң аяғымен аттаған ... – ақ ... ... тұлға және оның мәдени-тілдік құзіреті” деп аталатын
тармағында адамды, оның жан дүниесін тілінен тыс ... ... ... де адам ... ... жан ... ... зерттемей
болмайтынына назар аудара отырып адам өз сөзінің иесі, өз сөзінің ... ... иесі де, ... да ... ... ... негізге алынды.
Тілді халық арқылы, халықты тілі арқылы, сондай-ақ адамды тілі (сөзі)
арқылы, сөзі арқылы адамды тану ... әр ... ұлы ... да
айтылған. “Адамына қарап сөзін алма, сөзіне қарап ... ал” ... ... ойы ... сөзі арқылы оның әлеуметтік, білімдік,
психологиялық тұлғасын тану ... ... ... ... екені
айқын аңғарылып тұрады.
Тілдік тұлға тек тілдің ғана субъектісі емес, адресант және ... ... де ... ... ... сөз ... ... орталық ұғым тілдік норма болса, ендігі жерде, жаңа парадигмада сөз
мәдениетінің түпқазығы тілдік ... ... ... ... ... мен құбылыстардың, уақиғалардың, қысқасы,
денотаттар әлемінің ортасында өмір ... ... ... ақиқат өмір
үзіктері адамның ой елегінен өтіп, білім дүниесіне, яғни ... ... ... ... ... айналады.
Сөйтіп, адамдар тек ақиқат дүние ортасында ғана емес ... ... ... ... де өмір ... ... ... дәуірдің өзді-өзіне тән ақиқат дүние туралы білім
жүйесі болады. Мысалы, қой, жайылу, ауыл, өріс, бытырау, ... ... ... ... ... ... ... қандай денотатты көрсетіп
тұрғаны бізге белгілі. Бұл – ... ... Ал ... ... шашырап бір-
бірінен алшақ кетіп жайылса, ауыл қонған жерден тым ұзап ... ол ... ... ... Ауыл ондай жерде ұзақ ... оты ... ... ... ... ... ... бұл – тілдік емес, дүниелік білім. Ал
белгілі бір көркем шығараманы ... ... сол ... ... ... білу ... ... шығармада тілдік семантикадан басқа да білім
дүниесі бар. Сол білім дүниесі ... ... ... ... ... ... ... шығармаларының оқырманды баурап алуының сыры
риторикалық тәсілдерді, стильдік ... ... ... ғана ... ... ... емес білімдер жүйесін ашып берумен де байланысты.
Жазушының бір әңгімесінде ... ... ... ... ... ... жерді тарпи береді”. Атының бұл мінезіне қарап батыр не
қалың жылқыға, не жылқыны қуып әкетіп бара жатқан ... ... ... ... жазушы оқырманға сол дәуірдің білім дүниесінің есігін
ашпаса, оқырман сол дәуірдің ... кіре ... ... ... ... ... ... жатады. Мысалы,
қауіп-қатер таянғанда жылқының әлгіндей жер ... ... ... ... ... туыстығымен байланысты көрінеді. Мысалы, құлан
үйірін шақырғанда, үйіріне қауіп төнгенде алдын ала ... ащы ... ... ... ... ... білімдер оқырман-тілдік тұлғаның
санасында болғанда, Махамбеттің ... ащы ... деп, ... батырды
жоқтағандағы жан-дүниесін тереңірек ұғынуға болады.
Белгілі бір тілдік таңбада екі түрлі мағына ... ... ... ... екі ... код ... ... Біріншісі – тілдік код, екіншісі –
мәдени код. Тілдік таңбалардың ... ... ... осы екі ... ... білу ... ... ұлттық тілді тұтынушы ғана емес, ұлттық мәдениетті де
тұтынушы. Осы тұрғыдан қарағанда белгілі бір ... ... ... ... де ... ... ... Олай болса, тілдік
таңба мағынасының қай бөлігінде, қай ... ... мән ... ... ... я ... ... сөз стратегиясында мәдени мәнді
сезіне алатынын/алмайтынын анықтаудың [11] сөз мәдениеті үшін мәні ... ... ... тілдік тұлға үшін қиындықтар да болады.
Кейбір тілдік таңбаларда мәдени ақпараттар тілдік ... ... да, ... ... ... ... ... мен мәдени семантиканың (жалпы дүниелік
білімнің) бір-бірімен байланысы бірде айқын, ... ... ... ... ... ... ... алшақтап тұрады. Мысалы, жұлдыздар
тіркесіпті, жұлдыздар теңесіпті деген ... ... ... тым ... кеткен. Байырғы дүниелік білім бойынша
төменнен жоғары тартылған түзудің ... ... ... және ... одан ... Үш ... одан төменде Сүмбіле
жұлдызының бірінен кейін бірі қатар түзуін жұлдыздар тіркесіпті дейді. “Күн
суытып, қыс ... ... ... ... ... ... ... қазан айында
тіркесіп болады. Жұлдыздар керуеніннің басында Үркер мен оның Үлпексарысы
тұрады. Ал ... ... ... ... ... әлгі жұлдыздардың
горизонталь түзудің бойымен қатар келуін жұлдыздар теңесіпті дейді. 22-24
наурызда Сүмбіле (сол ... Үш ... ... ... мен ... ... бір түзудің бойында, күннің батысында, тізілген моншақтай болып
тұрады. Жұлдыздар теңесіпті дегенді, ... ... басы ... ... мен түн ... ... ... білдіреді.
Тілді тұтынушыда лингвистикалық құзірет, коммуникативтік құзірет,
сондай-ақ мәдени-тілдік құзірет болады. Ал тілдік-мәдени ... ... ... ... (жазу) мен айтылған (жазылған) сөзді қабылдау
кезінде тиісті мәдени семантиканы, мәнділікті қоса меңгеруі.
Тіл мен ... ... ... ... ... ... таңбаның
мазмұн межесінде мәдени семантика қалыптасады. Аударма, тіл үйрету, көркем
мәтінге талдау ... ... ... ... ... ... мағыналарымен бірге ондағы мәдени ақпараттарды ... аса ... ... қазақ тілінің онтомдық түсіндірме сөздігінде
жылқы сөзіне мынадай түсініктеме берілген:
ЖЫЛҚЫ з а т. Төрт ... ... ... үшін ... тақ тұяқты
түрі. Әрине, жылқының лексикалық мағынасы ... ... төрт ... ... ... ... ... мағынасын жеткілікті дәрежеде беріп тұр.
Басқа ұлттың тілі, мәдениеті үшін бұл ... ... ... та ... ... мәнділікке байланысты ақпарат қазақ тілінің сөздігі үшін толық
болмай тұр. Өйткені жылқы сүтінен ... ...... мәдениетінде
астың асылы, ардақтысы. Сондай-ақ жылқының қазы-қарта, ... да ... ... Олай ... жылқы сөзінің мәдени семантикасына қатысты негізгі
ақпараттар дефиницияда мүмкіндігінше қамтылуға тиіс. Мысалы: ЖЫЛҚЫ з а ... ... еті, сүті ... үшін ... төрт ... тақ ... ... нұсқада беру тілдік семантиканы әрі мәдени семантиканы ... ... сөз ... ... ... және ... ... тұратынын ескерсек, мәдени ... ... орын ... байқалады. Халық тілінде кездесетін, этномәдени
танымның мифологиялық санамен байланысын көрсететін ... ... өзі ... ... ... ... ... Мәселенің қиындайтыны да осы арада.
Сөзқолданыста қате-кемшіліктердің жиі ... сөз ... ... бірі осы ... ... болады. Өйткені этномәдени лексиканың
мән-мағынасын жете түсінбегендіктен, мәдени семантикаға қайшы келетін ... жиі ... ... ... Мысалы, газет бетінен қайсыбір
мектепте эстетикалық тәрбие мақсатында үкілі қыз байқауын өткізгені жайында
айтылған. Ал шынында үкілі қыз сөзі “үкі ... құда ... ... ... деген мәдени семантиканы білдіреді. ... ... ... қыз ... ... семантикасынан бейхабарлығын
көрсетеді.
Тілдік тұлға үшін мәдени-тілдік ... аса ... ... паремологизмдер тәрізді тілдік таңбаның мазмұн межесіндегі
құрылымдармен байланысты.
Этностың ақиқат дүние ... ... ... жол-жоралғылары
әдет-ғұрпы, моралі, әдебі, тұрмыс-тіршілігімен ... ... ... сөз ... мазмұндық құрылымында ақиқат дүниенің
тілдік бейнесін көрсететін ұлттық менталитетті танытатын ... ... ... ... ... ... ... сәтсіздікке ұшырауы ықтимал. ... ... ... жылы ... құттықтау сөз айта келіп, мерейтой иесіне
“қартаймаңыз!” деп тілек білдіреді. ... ... ... ... ... қабылдай қоймайды, мұндай тілек “кәрілік ... ... ... ... қартаймайтын шайтан емес қой” деп қайсыбір кісілер
мұндай тілекті қош алмайды. Қазақ cалтында қарттық ... ... ... ... гөрі ... ... ... қарай жол беру жағы
мықтап ескеріледі. Үлкендердің байырғы кезде кәрілікке ... ... ... ... ақ ... сары ... бол дейтіні сол этикалық
норманы айқын аңғартады.
Сонымен, тілдік тұлғаның ... ... ... ... жиі
кездесетін аймақтың бірі негізінен мазмұн межесі этномәдени семантикаға ие
тұрақты сөз орамдарымен, яғни фразеологизмдер мен паремологизмдердің мәдени-
ұлттық семантикасымен ... ... ... ... ... ... тараушасында ұлттық этикалық
ұстанымдардың, жалпыадамзаттық этикалық құндылықтардың этикалық нормаларды
құрайтыны, ал этикалық ... ... ... ... (ситуациясына) тән тілдісу ережелерінің жиынтығы болып
табылатыны ... ... ... Сөз ... ... ... этикеттік компоненттерден және эстетикалық
элементтерден тұратын күрделі құрылым.
1. Сөз этикасының дүниетанымдық бөлігі адамзаттық құндылықтар ... ... ... ... ... сөз әрекеті адамгершілік, ар-
ұят, жауапкершілік, парыз, ізгілік, мейрімділік, әділдік, шыншылдық, ақиқат
тәрізді жалпыадамзаттық құндылық ... ... ... ... ... ... сөз ... осы принциптер негіз болады.
Қарым-қатынасқа осы принциптерді ұйытқы етіп алушылық қазақтың байырғы
ұлттық сөз өнері дәстүрінде, әсіресе шешендік сөз ... ... ... айқын аңғаруға болады: тура биде туған жоқ, туғанды биде иман
жоқ; сөзді шын тоқтатады, суды шым тоқтатады.
Сөз ... ... ... тіл субъектісінің (тіл
иесінің) тілге, сөзге қатысты мақал-мәтел түріндегі пайымдауларын ... ... ... сөз этикасы өнер алды – қызыл тіл; тіл тас жарады,
тас жармаса бас ... сиыр ... ... адам ... ... ... ... сөз сүйектен өтеді т.б. пайымдауларды да тірек-таяныш
етеді.
2. Сөз этикасының ... ... ... ... ... ... аяқтау тәрізді қарым-қатынас тәртібінің ережелерін
білу, сол ережелерді ... ... сай, ... ... іс жүзінде қолдануға тірек-таяныш ... ... ... ... сөзін бөлмеу, сөйлеуші тыңдаушыны
назардан тыс қалдырмауы, өзін төмен ұстауы, ... ... ... т.б. ... сөз ... ... талаптар сөз этикетіне ұйтқы, тірек-таяныш
болады. Сөз этикетінің қатысты ... ... ... ... ... – сөздің анасы; бір күн үзеңгі жолдасқа қырық күн сәлем;
анасы тұрып, қызы сөйлегеннен без, атасы тұрып ұлы ... без; ...... ... сен ...... анығы т.б.
3. Қазақтың ұлттық сөз саптау дәстүрінде ... ... ... компоненттер де қабаттаса, қатарласа жүреді. Мысалы: құр айқай
бақырған /құлаққа ән емес/ өнерсіз ... ... сән емес ... сөзі ... ... бөзі түскен (мақал); сөйлеуші желдей есілген,
тыңдаушы бордай езілген (М.Әуезов); Көп сөз – көмір, аз сөз – ... ... ... сөз ... ... сөз ... деген ұғым кіреді. Ал
сөз этикеті ережелері сыпайылық принциптеріне негізделген. Сөйлеуші жақтың
өз әріптесіне құрметпен қарауы негізгі ережелердің бірі ... ... ... ізеттілік – моральдың, этиканың түп негізі. Сайып
келгенде, адамдар арасындағы қарым-қатынасты реттеу ... ... ... ... басталады.
Жоғарыдағы айтылғандарды түйіндей келгенде, ұлттың дәстүрлі сөз саптау
мәдениетінде этикалық, эстетикалық ... мәні ... ... ... адамгершілік, жауапкершілік, дегдарлық, парыз т.б.
эстетика-этикалық категориялар адамдар арасындағы тілдік ... ... ... ... ... дауыс
көтеру, айқайлау, шәңкілдеу қарым-қатынас психологиясына кері әсер ... ... ... сөз ... ... ... Мысалы, қазіргі
кездегі сөз саптауда, тілдік қарым-қатынаста адамдардың өз дегеніне жетуді,
өзіне тиімді ... ... ... ... ... ... гөрі
өзінің жеке басының мақсат-мүддесін алға тартуы, бейпіл сөздерді жария
түрде қолдану (легилизациялау) қоғамдық ... БАҚ ... ... ... ... БАҚ ... ... адамы жөнінде жағымсыз пікір тарату;
домалақ арыз жазу тәрізділер сөз этикетіне тән ... ... ... ... жатады.
Сөйтіп, халықтың мәдени-ұлттық дәстүріндегі ... ... ... ... ... ұжымның ішіндегі үндесім-үйлесім
қызметін (гармонизациялау) атқарады.
Сөз мәдениеті деген терминге анықтама қазақ тілтанымында негізінен
тілдік-нормативтік, коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... нормалармен байланысты ерекшеліктері қамтуы
жағынан назар аудару ... Олай ... сөз ... ... ... ... бір ... тілдік қоғамдастықта ... ... ... ... ... принциптерді сақтай
отырып, тілдік құралдарды, амал-тәсілдерді қарым-қатынас ... ... сай ... ... ... ... көздеген
коммуникативтік мақсатқа жетуге барынша мүмкіндік ... ... деп ... ... ... мәдениетінің лингвоэкологиялық аспектілері” деп аталатын тараушада
тілдік орта мәселесі, оның өзгеру, даму динамикасы, тілдің дамуына, ... ... әсер ... ... ... тілдің өміршеңдігін, қарым-
қатынас жасаудың әлеуметтік тәжірибелерін жетілдіру жайттары ... орта ... ... түпқазығы болып саналатын
қоғам мүшелерінің тілдік санасының қалыптасуына ықпал ететін, ... ... мен сол ... ... ... тәжірибесі,
тілдің қоғамдағы болмысына, оның дамуы мен қызмет ... әсер ... ... ... ... факторлардың жиынтығы.
Тіл – адамның тіршілік ортасы, белгілі бір ... ... ... тіршілік ортасы. Адамдардың да рухани дамуы ана тілі ... ... ... ... тікелей тәуелді. Тілдің толып
жатқан мәселесін экологиялық тұрғыдан қарастырудың мәні ... ... яғни ... ... ... ... ана тіліне деген
сүйіспеншілік сезімін, тілдің өткендегісі, ... ... ... ... тәрбиелеуде де лингвоэкологияның міндетіне жатады.
Қазақ тілі – қазақ халқының ... ... ... жадын жинақтаушы,
сақтаушы, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуші, оларды қайта жаңғыртушы, ұрпақ пен
ұрпақтың ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің экологиялық аспектісінде адамгершілік, ізгілік
элементтері қоса ... ... ... ... ... сезімі тапталмауға, қоғамдық, ... ... ... тиіс. Лингвоэкология тілдің дамуының
объективті бет-бейнесін көрсете білуге тиіс. Оған ... ... ... қоғамға дабыл қағып, әдеби тілдің тағдырына адамдар, қоғам ... ... ... орта ... ... ... ... міндеті мен қарастыратын мәселелерінің құрамына қоршаған
тілдік ортаны әртүрлі ластанудан сақтау, тазалау, сондай-ақ ... ... те ... ... бағаламау, қоғамның әсіресе, прагматикашыл көңіл-
күйдегі жіктерімен, технократтардың гуманитарлық білімді ... ... де ... ... ... барша салаларын
гуманизациялауға негіз болатын, ағарту істеріне ұйытқы болатын филологиялық
білім беру аса ... ... ... бірі – ... ... сөз
тазалығы. Дөрекі, былапыт, боқтық сөздер – қоғамның, жеке адамның ... ... ... дерттің бірі. Қазіргі қоғамда бұлардың
жарыққа шығып, ашық түрде ... ... ... жоқ ... ... шетелдік мазмұны төмен фильмдер, видеофильмдердің
әсерінен жастар арасында дөрекі, былапыт сөздер етек ала бастады.
Қоршаған тілдік ортаның сөз тазалығына ... ... ... тағы
бір түрі – жаргон сөздерге орынсыз әуестенушілік. Әсіресе өткен ғасырдың 90-
ыншы жылдарынан бастап қазақ жастарының тілі ... ... ... сөз ... ... ... бейпіл сөздерден, шеттілдік
сөздерді уәжсіз қолданудан, ... ... ... ... таза ұстау үшін күреседі.
Лингвоэкологияда тіл басқыншылығы деген ұғым бар. ... ... ана ... ... ... тарылта бастайды. Тіл өз
“үйінде”, өз “мекенінде” зардап шегеді. Бөгде тіл алдымен басқару, ... ... ... етіп салтанат құрады. Мұның өзі ... ... ... ... ... әлсірете бастайды.
Ондай тілдің әлемдік қоғамдастықты ... ... өз ... өз
“үйінде” (“эко”-сында) абыройы да, беделі де төмен болады да өзге емес, өз
ұлы ана ... аяқ асты ... ... ... тіл ... ... ... ірітіп-шіріте бастайды. Сондықтан тілдік ортаға зардабын тигізетін
тіл басқыншылығына ... ... ... ... шараларын белгілеу
лингвоэкологияның аса маңызды мәселелеріне жатады.
Ана тілдің өмір сүру ортасы, сол ортада оны қызмет етуіне ... ... ... ... тіл ... негізгі міндеттерінің бір
болмақ.
Тілдік тұлға мәселесі ... ... ... ... Ана ... ... ... сипаты, олардың саны мен сапасы,
әдеби тілдің ауызша, жазбаша ... ... ... жоғары болуы
тілдік ортаның бекем болуына, дамуына қолайлы факторлардың бірі ретінде
әсер ... ...... ... ... ... тілді, оның функционалдық
тармақтарын, әр тармақтың салаларын, әр саланың жанрларын өз харекетінде,
өз ... ... білу ... білімі, біліктілігі тәрізді
сапалардың жиынтығы туралы ғылыми пән.
Тілдік тұлға тілде бейнеленген ақиқатты ... ... тіл ... өзін ... эмоционалды мақсатта қайта бейнелейді. Ол өз
санасында ақиқатты ... ... ... ... оны санада қайта
жасаушы, модельдеуші қасиетке ие белсенді харакет иесі. Осымен ... ... ... ... ... ... жаңа ... абстракті
синтаксистік модельдерді де жасайды.
Тілдік ортада мәдени-тілдік дәстүрдің, оның нормаларының қалыптасуына
тілдік тұлға әсер ... ... ... ... ... ... харекетінде қолданады, этнотілдік ұжымның әлеуметтік, ... ... сөз ... ... ... ... біртуар жазушы-ғалымдар – жұртшылық идеал тұтатын, тілдік тұлғалар.
Олар ... ... ... ... ... тілдің нормаларын кодификациялаудың негіздері” деп аталатын
екінші тарауда тілдік норма және олардың негіздері, ... тән ... ... мен типтері, “норма” мен “норма емес”-ті айқындаудың
жолдары мен әдістері көрсетіледі.
“Сөз мәдениеті” деген ұғым 1) ... ... 2) ... ... ... ... деп ... норманың үш типін қамтиды. Тілдік қарым-
қатынастың белгілі бір жағдаятына қарай, сөз саптау этикасын сақтай отырып,
коммуникативтік ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
беретіндей тілдік құралдарды талғау, саралау, ... ... ... ... ... ... және жазбаша нормалары негіз болады.
1. Тілдік нормалар: орфоэпиялық норма, орфографиялық норма, лексика-
фразеологиялық ... ... ... ... ... Екі ... одан да көп ... болғанда, олардың
біреуін талғап, таңдап қолдану қажеттілігінен бірнеше ... ... ... деп ... көбі – ... ... туралы – турасында емес, т.б.
Кей жағдайда екі немесе үш ... та ... деп ... мұны/бұны,
келуімен байланысты/келуіне байланысты. Алайда бұлардың ішінде қайсыбіріне
артықшылық берілетін ... ... ... ... ... ... ... бөлігі болады. Сөйлеу
тілінің кодификацияланған нормалардан бөлек, өзіне тән ... бар: ... ала кеп едім ... ... ... тіл ... жат
болып есептеледі. Бірақ сөйлеу тілі үшін норма деп ... ... ... ... дамуда десек, сөйлеу тілі мәтініне жат,
сөйлеу тілінің ... ... ... ... Сөз ... нормасына а) моральдық принциптерге,
мәдени-ұлттық дәстүрге негізделген тілдесу нормалары мен ә) сөз этикетінің
нормалары жатады. Сөз ... сөз ... ... бір жағдаятта
(ситуацияда) тілдесудің, сөз саптаудың тәртібіне тән ережелерді сақтауды
талап етеді. Сөз ... ... ... ... сөз
актісінде, яғни өтіну, ... ... ... ... ... т.б. ... белгілі бір мақсатқа көздеп айтылған сөз әрекетінде
көрінеді.
Сөз ... ... ... ... емес ... ерекше ережелер бойынша жүзеге ... Сөз ... ... ... ... ... қарым-қатынастың ресми,
бейресми түрімен байланысты. Егер сәлеметсіз бе, амансыз ба, аман-есенсіз
бе, сау болыңыз, т.б. ... ... ... реңкте болса, сәлем
бердік, хал-ахуал қалай дегендерді, жасы қатарлас коммуникаторлар арасында
болмаса, кез келген ... ... ... ... ... кітапты
әперіңізші дегенмен кітапқа қол жалғап ... ... ... ... ... ... қалыптасқан этикалық норма бойынша, қандай жағдайда болмасын,
бейпіл сөз айтуға үзілді-кесілді тыйым салынады. Біреуге ... ... ... т.б. ... ... ... ... сөз мәдениеті үшін теріс әркеттер деп бағаланады.
3. Коммуникативтік нормалар. Сөз мәдениеті ұғымының коммуникативтік
компонентіне ... ... ең ... ... ... тән ... мен ... прагматикасына тән
нормалар жатады. Тілдік нормада коммуникативтік компонент сөз ... ... орын ... ... ... болуы
коммуникативтік компонентпен тығыз байланысты. Мысалы, тілдік норманы
сақтағанмен, ... ... ... ... // оқырманды
ескермей, көңілдегідей мәтін құрастыру ... ... ... өзі сөз
мәдениетінің коммуникативтік жағын мықтап ескеруді ... ... Бұл ... ... ... тән ... мен ... шарттарымен санасудың керек екенін байқатады.
Тілдің әрбір функционалдық тармақтарының өзді-өзіне тән сипаты бар.
Мысалы, тілдік тұлға ... ... ... ... ... ... ал ресми дискурста оған дайын штамптар, дайын ... ... тура ... Ал ... дайын сөз үлгілерін, штамптарды
сөйлеу тілінде, көркем дискурста, уәжсіз қолдану сөйлеушінің // ... ... ... ... ... көрсетеді.
Сөйлеу тілінде функционалдық тармақтар болмайды. Сөз мәдениеті төмендеу
адам кез келген коммуникативтік ситуацияда, ресми, бейресми қатынаста бір
ғана ... ... ... ... ... ... ситуациясының
парқын ажырата бермейді.
Белгілі бір мәнділікті білдірудің әртүрлі тілдік, стильдік ... ... ... ... // ... сөз саптауында
шығармашылық сипат әлдеқайда күшті болады. Қарым-қатынастың барынша тиімді
болуына қол ... ... ... Бұл ... ... ... білудің мәні айрықша. Мысалы, Олимпиядаға Қытай ... ... қызу ... Олимпиадаға Қытай спортшылары
қызу дайындалып жатыр; Олимпиадаға ... ... ... ... тәрізді функционалдық синонимдердің бірі публицистикалық
дискурсына тән болса, екіншісі сөйлеу тілі дискурсына тән ... ... ... Дегенмен сөз мәдениетіне машықталған, шығармашылық дәстүрі
әріден келе жатқан газеттерден өзі кейде сөйлеу тілі элементтері мен ... тән ... ... ... ... ... байқалып қалады:
Олимпиадаға Қытай ... ... ... дайындалуда (“Егемен
Қазақстан”). Мұндағы өліп-талып сөйлеу тіліне тән бірлік болса, дайындалуда
кітаби элемент ... ... ... ... емес ... – сөз ... олардың
басын құрап, сөз саптауға тікелей әсер ететін аса маңызды шарттылық.
Мысалы, Алматыда ... ... ... ... ... Алматыда жаңбыр
шелектеп құйды (сөйлеу), Алматыда жаңбыр қатты жауды (бейтарап) дегендердің
айырмасы коммуникативтік ... яғни ... ... ... ... деген тілдік емес сыртқы шарттылықпен байланысты.
Тілдік норманың негізгі сипатын ашуда тілдік жүйе – ... ... ... әрине, жеткіліксіз, сондықтан проф. Р.Сыздық ...... ... – узус ... ... ала ... “узус” деген
ұғымды тілдік жүйеден ауытқып кеткен, бірақ дағдыға айналған құбылыс” ... [4, 11]. ... ... ... ... ... мен “узус”
сәйкеспейді: -тұса – тұсаула емес, ертте – ерле емес, ...... ... келдір емес, қозда – қозыла емес, сөйле – сөзде емес. Тілдік
жүйе мен норма сәйкес болса, ерле, ... ... ... еді [14, 46]. Бұл
жерде жүйеге сәйкес болмаса да, тілдік узус норма деп танылады.
Тілдік жүйе бойынша ... сан ... ... ... -інші түрінде
жалғанады: бесінші, алтыншы, жетінші т.б. осы ... ... ... ... сан есім ... бойынша жиырмасыншы түрінде қолданып, норма
ретінде танылды. Оралман атауы да дағды (узус) бойынша ... ... және ... емес ... ... мақсаттағы ауытқудың
түрлері мен типтері” ... ... ... ... ... ... бір нормадан ауытқудың бәрі бірдей теріс әрекет бола бермейді.
Белгілі бір коммуникативтік мақсатқа, діттемеге байланысты жөн біле ... ... ... тән уәжді ауытқуға жатады да, коммуникативтік
әсер-ықпалы ерекше болады.
Тілдік қарым-қатынас кезінде “іріктелген”, “тұрақталған”, ... ... ... ... ... бір ... ... жатады.
Сөз субьектісі реципиентке әсер, ықпал етудің тілдік, риторикалық, стильдік
тәсілі мен амалы ретінде сөзді тіркеспейтін сөздермен ... ... ... ... ... ... ... фразеологизм,
паремологизмдердің тұрақты құрылымын “бұзып” қолданады, сөзді түрленбейтін
қосымшалармен түрлендіреді, ... ... ... ... ... ... ... қабылдау үрдісіндегі (процесіндегі)
автоматизмді ... ... ... бір мақсатты көздеп, нормадан
ауытқуды прагматикалық ауытқу деп аталды.
1. Тілдік нормадан прагматикалық ауытқу. Нормадан ... бұл ... жүйе және ... ... ... Тілдік норма дегеніміз қоғамдық
коммуникация кезінде ... ... ... ... өтіп тұрақталған
тілдік жүйенің бөлігі, жиынтығы. Тілдік нормадан ... ... ... ... ... тіркестіру; сөзді түрленбейтін
қосымшалармен түрлендіру; фразеологизмдердің ... ... ... ... бұзып қолдану; орфоэпиялық норманы бұзып қолдану.
2. Мәтін нормасы/сөз нормасынан (норма речевые) прагматикалық ... ... ... ... ... ... өзара
байланысын, мәтіннің бір ... ... ... бір ... ... ... ететін жазбаша немесе ауызша сөз ... ... ... Сөз ... ... ... мақсатқа байланыста
сөз, мәтін нормасынан әдейі ауытқу риторикалық тәсілге жатады. ... ... Сөз ... ... ... ... ... амплификация, анадиплозис, антиэллипсис, т.б. жатады.
3. Логикалық нормадан прагматикалық ауытқу – әдеттегі, қалыпты сөзде
формалды ... ... ... ... ... ... саяды.
Прагматикалық мақсатпен байланысты ауытқу паралогикалық ... ... ... ... бір ... бір мезгілде әрі жалған, әрі ақиқат ... ... ... күн ... ашық ... ... жаумайды, күн жауса,
шайдай ашық болмайды. Алайда бұлтсыз күнгі найжағай ... ... ... ... ... ... оқиғаға байланысты айтылады. Осылайша
логикалық нормадан ... ... ... ... ақылға қонымсызды ақылға
сыйдыру сөз шеберлігінің бір қырына жатады. Тоқпағы мықты болса, киіз қазық
жерге кіреді; Қалауын ... қар ... ... ... ... ... ... Онтологиялық нормадан прагматикалық ауытқу. Онтология – ... ... ... ... ... ... тән, я болмаса белгілі
бір мәдени-тілдік қоғамдастыққа тән құрылымдары, заңдары, ... ... ... ... ... санада құда “сыйлы ... ... Осы ... құрмаласқан құда, құшақтасқан дос, т.б. сөз
орамдары арқылы репрезентацияланады. ... ... ... ... ... ... көрнекті ақын Қадыр Мырзалиевтің өлеңіндегі ... ... ... ... – осы құда бол деп ... ... сыйлайтын.
Ұлы Абай өзінің “Қыс” деп аталатын өлеңіндегі осы ... ... ... көздей отырып бұзған. Ақын қысты әлекке түсіретін кәрі
құда түрінде сипаттау арқылы, яғни ... ... ... ... автоматизмді бейтараптандырады.
5. Этологиялық норма. Норманың бұл ... сөз ... ... постулаттары мен максималары жатады. Осылардың белгілі бір
прагматикалық мақсатқа байланысты ... ... ... ... ... ... дәстүрінде этикалық нормамен байланысты
түсінік бойынша “қымыз – көптің асы”: бие байлап отырған үй ... ... ... ... ... ... қымыз
ұсынуға тиіс. Бұл – этологиялық норма. Ал осы дәстүрлі ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов оқырман зейінін тоқтату
мақсатында қолданады.
Бұл жерде үй иесінің келген жандарға қымыз ұсынбауы назар аударатындай
тосын көрінеді. ... ... ... ... ... бір ... үшін ... байқаймыз. “Сол күні мырза бала үйіне таң ата
келіпті ғой. Ертеңіне Қайныш келіннің де өңі кірмей ... ... ... да ... … […]. ... ... де ... бірдеме бар” деп
жүретін, айтам ғой. Бірдеме болғаны. Бұлар ... емес ...” ... ... ... ... ... ... тілдік емес норманың түрлерінен ауытқудың
ыңғайына қарай құру автордың прагматикалық ... ... ... ... ... яғни ... ... ету үшін, оның
зердесіндегі автоматизмді бейтараптандырып айтылған/жазылған сөзге зейінін
тоқтату үшін ... ... ... ... ... нормадан,
ортологиялық нормадан ауытқудың ыңғайына қарай сөз саптау ... ... ... тәсілі болып табылады.
“Варианттылық және оларды кодификациялаудың ... деп ... ... ... мен типтері және оларды саралаудың жолдары
көрсетілді.
1. Дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... кейбір типі дыбыстардың ықпалдасуымен
байланысты бұны/мұны, ... ... күні / ... ... ... ... сүйінші/шүйінші, қысқаш/қышқаш т.б.
Сөйлеу тілінде еріндік ұяң [б]-ның еріндік мұрын жолды үнді [н]-ға
алмасуы екінші ... ... ... [н] үнді ... ... ... Байырғы кезде дыбыстардың бұл типтегі ықпалдасуы едәуір сөзді
қамтығаны байқалады: ... > ... ... [бойұн] > [мойұн] мойын т.б.
Егер бір кездердегі дыбыс өзгерістеріндегі үрдісті ескерсек, онда ... ... ... ... ... ... күні (бұрнағы емес) манағы
(бағанағы ... ... ... ... ... ... басым деп
тануға негіз болады.
Ал сүйінші, қысқаш тәрізді сөздердің ... ... ... ызың [с]
дауыссызының соңғы буындағы ызың [ш] дауыссызымен ықпалдасып салдыр жағынан
игерілуі [сүйүншү] > [шүйүнші], [қысқаш] > ... ... бұл ... ... ... ... деп ... өйткені сөзге сүйін=, қыс=
морфемалары негіз болып тұр.
2. Ықшамдалу үрдісімен ... ...... ... ... ... Тілдің эволюциялық дамуында екі
үрдіс қатарласа жүретіні мәлім: біріншісі ... ... ... ... ... ... күрделену үрдісі болса,
екіншісі – ықшамдалу үрдісі. Ықшамдылық, жинақтылық тілдің қызмет ... [15, ... ... аса ... элементтер шектен тыс көбейіп
кетуіне ықшамдалу үрдісі, жол бермейді. Тіл ... ... ... ... ... ... ... үрдісімен
байланысты деуге болады. Тілдік нормаларда босаң аймақтардың пайда болуы
тілдегі ықшамдалу құбылысының нәтижесі.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... бір сыңары ықшамдау үрдісіне ... ... ... ... ... де, тұрпатмежесі құрылымдық жақтан
ықшамдалады. Мазмұнға зиян ... ... ... ... ... беру ... кодификациялаудағы негізгі принциптердің ... ... ... сөз ... ... ... ... тимейтін” мына
тәрізді ықшам нұсқаларға жіп тағу жарыспа нұсқалардың нормалану барысын
жеделдете түсер еді.
Берігірек – ... ...... ... – туралы;
мынандай – мынадай, шындығында – шынында; тіптен – тіпті; бекерге (барды) –
бекер (барды); кейіннен (білді) – ... ... ...... ... – бері ... әрмен (кет) – әрі (кет); мұрсатана – мұрсат – мұрша;
баратындығын (айтты) – баратынын ... ... соң – ... ...... шынтуайтында, шындығында – шынында; ...... ... үйдейін –үйдей, мандырымды – мандымды, ... ... ...... ... – аласы; көресілі – көресі;
әлденендей – әлденедей; әлгінде – әлгіде.
3. Универбтену үрдісімен байланысты варианттар. Қазіргі ... ... ... бір- ... лексемалар бірде бөлек, бірде бірге таңбаланады:
көп балалы – көпбалалы (отбасы), бір жақты – ... ... жек көру ... (жеккөрушілік), орыс тілді – орыстілді; қазақ тілді – ... ...... т.б. бұлардың біріккен нұсқалы басым сыңар деп
аталады.
4. Қате қолданылатын дағдыға айналған ... ......... инвестор – инвесторшы, бітімгер – ...... т.б. ... варианттардың екінші сығарының
қате екендігі көрсетілді.
Варианттылық құбылысын динамикалық қасиетімен, ... ... ... ... байланысты жарыспалы сөздерді екі
типке бөліп көрсетілді:
1. Семантикалық жақтан саралану фазасындағы варианттар:
Тамақ/тағам – тамақ ... ... ... ... әзірледі);
арнаулы/арнайы – арнаулы (арнаулы оқу орыны), арнайы ... ...... ... оқу ... жоғарғы (жоғарғы кеңес);
көшпенді /көшпелі – көшпенді (көшпенді ел, ... өмір ... ... мұз, ... қар, ... құм); сұрау/сұрақ/сауал – сұрау (сұрақ
қою), сұрақ (сұрақ алу), сауал ... ... ...... ... мағлұмат (хабардар ету); бағана /баған – бағана ... ... ... ... залалсыздандыру /зарарсыздандыру –
залалсыздандыру; жуықта/жуырда – жуық (жуық маңда), жуыр ... ... ... – даярлау (кадр даярлау), дайындау (қолжазбаны дайындау);
кінәмшіл/кінәшіл – ... ... ... ... ... (кінә
қойғыш) т.б.
2. Функционалдық жақтан саралану фазасындағы варианттар:
Болып/боп – болып (бейтарап) – боп (сөйлеу ... тең ... – тең ... ... тең ... ... ... білем/келген
болу керек – келді (бейтарап); келді емес пе/келді ғой – ... емес ... ... ғой (бейтарап), туралы/турасында – туралы (бейтарап),
турасында (ескі кіт.), бір ... ... – бір ... ... бірге
қайтты (бейтарап), бекер айтты /бекерге айтты – бекер ... ... ... (сөйл.) т.б.
Тілдік бірлік варианттарының тағы бір типіне сөздердің ... ... ...... ...... түгендеу –
түгелдеу т.б. жарыспалы сөздер жатады. Бұлардың ... ... ... ... ... ... тұлғалық деривациясы, типтестігі тәрізді
ерекшеліктеріне назар аудару қажет. Мысалы, алғашқыда сөзі ... ... Ал ...... ... – түгендеу варианттарындағы
жалғыз, түгелдеу ... ...... өзге ... ... дербес қолданылуы: жалғыз, жалқы, түгелдеу, түгел, түп-түгел. ... ... ... ... ... қолданылмайды), түгендеу (түген,
түп-түген деп айтылмайды) тәрізділерден мұндай ерекшелік байқалмайды.
Жұмыстың үшінші тарауы “Сөздің функционалдық ... және ... деп ... ... ... әдеби тілдің функционалдық типтері,
көркем дискурс, публицистикалық дискурс, ... ... ... дискурс
сөйлеу тілі мәдениеті, шаршысөз мәдениеті деген тараушалардан тұрады.
Қазіргі қазақ әдеби тілінің бес ... ... ... ... өмірде қоғамдық әлеуметтік өмірдегі тілдік қарым-қатынастың жүзеге
асатын осы бес ... ... ... ... 1) ... – сөйлеу стилі; 2) саяси-қоғамдық салада – публицистика стилі; 3)
эстетикалық ...... ... ... 4) құқықтық қарым-қатынас
саласында – ресми стиль (ресми іс-қағаз стилі); 5) ... мен ...... стиль. Әр саланың талабы мен шартына лайық арнайы қызмет
етуге бейімделген, маманданған ... ... мен ... ... стильдердің негізгі тілдік базасы ... ... ... ... ... тән ... ... құралдары мен амал-
тәсілдері және оларды қолданудың тәртібі мен рет жүйесін көрсететін ... ... ... жағы ... ... ... ... емес жағына да мән
берілуге тиіс. Мысалы, автор алдымен қарым-қатынастың типін ажыратуға тиіс:
қарым-қатынастың жағдаятына - қарым-қатынастың түріне – ... жеке ... ... пе; - байланыстың түріне – дистактілік пе, контактілік пе; -
қарым-қатынастың сипатына – ресми ме, ... ме; - ... асу ...... ма, ... ма; - сөздің мағыналық типіне –
баяндау ма, сипаттау ма, байыптау ма; - ... ...... ... па?, – ... ... бағынады.
Алайда сөйлеген, жазылған сөздің қай-қайсы болмасын адресат үшін
айтылады, ... үшін ... Олай ... ... коммуникативтік сапасын
бағалауда, әдеттегі мәтінмен шектелмей, адресат ... ... ... ... ... ... ... “сөз актісі” – “адресат”
және “сөз жағдаяты” (сөздің ... ... ... ... тұрады. Осымен байланысты тараушалар әдеттегідей “көркем
шығарма тілі” я болмаса ... ... ... және сөз ... ... және сөз ... ... стиль және сөз мәдениеті”,
“ғылыми стиль және сөз мәдениеті” делінбей, ... ... және ... ... дискурс және сөз мәдениеті”, “Ғылыми дискурс
және сөз ... деп ... ... етіп ... ... ... коммуникативтік сапасын
айқындауда д и а л о г т і л і к т і ... ... етіп алу. ... ... болғанмен, бәрібір, автор мен ... ... ... ... ... ... ... басқа кеңістікте болғанмен, бір-
бірімен уақыт жағынан сәйкеспегенмен, өзара тіл қатысуы сөздің диалогтілігі
дегенді аңғартады.
Дәстүрлі зерттеулерде сөздің ... ... ... ... мәтінде деп білді. Шын ... ... ... оқырманның
(адресаттың) сана-сезімінде екені кейіннен, адресат ... ... ... ... ... концепциясы бойынша адресат позициясы
басымдылыққа ие болады.
“Көркем дискурс және сөз ... ... ... ... ... күрделі екені, мәтінге ... де ... ... емес ... ... автордың ойлаған көркем идеясы, сол
идеяны ... ... ... ... мен ... ой ... ... сөз болады. Сөйтіп, автордың
“нені айтсам”, “қалай айтсам”, “кімге айтсам” ... ... ... ой ... сөзі яғни ... ... ... тілдік
таңбалар арқылы объективтеніп, мәтін түзіледі, бірақ ... ... ... ... ... соң, ... ... айтқанын, қалай айтқанын, кімге айтып отырғанын, не ... ... соң ... Бұл – коммуникацияның сәтті аяқталуы, ... ... ... да ... Ол ... ... ... тілдік//тілдік емес факторлармен байланысты болуы
ықтимал. Сөздің коммуникативтік сапасын ... // ... ... мен себептерін көрсету; коммуникативтік сәттілік //
сәтсіздік мәтінге дейінгі аймақта ма, ... ... ма, ... ... ма, оның ... ... айқындау, сөйтіп мәтіннің сапасына
тұтастай баға беру сөз ... ... ... мәселелерінің бірі
болып саналады.
Көркем мәтін – айрықша ... код, ... ... ... ... ... аша алатындай тілдік білімнің болуы шарт, өйткені
автор айтпақ ой-сезімін тілдік бірліктер ... ... ... Ал ... ... ... оның мағыналарын, сөйлем оның мағыналары ... білу ... ... ... ... мен “суреткер-
тілдік тұлға” – нақты бір тілдің субъектісі. Тілдің дыбыстық, ... ... ... ... мен ... нормасы
екеуіне де ортақ. Алайда автор лексика-грамматикалық, дыбыстық ... ... ... ... ... ... дүниеде кездесетін
референттерді мәтінде өзіндік “тілмен” өзгеше ... ... ... күн
қатты ыстық демейді, көлеңке бауырға кіріп кетті ... Осы ... ... үшін ... ... ... әңгімесі талдау материалы
ретінде алынды. Әңгімеде кездесетін би, батыр және барымтамен байланысты
атаулар т.б. ақиқат ... ... ... ... ... ... оқырманға ерте заманның “есігі” ашылады. Бір жағынан, бұл тәрізді
таңбалар тілдік код болса, екінші ... ... код я ... тіл
субъектісінің санасындағы ақиқат дүниенің картинасы, ұрпақтан ұрпаққа тіл
арқылы беріліп келе ... ... ... ... Мәтіндегі әлгіндей
тілдік таңбалар оқырман санасындағы ақиқат дүние ... ... ... ... бастайды. Тілдік таңба стимул болса, ... ... мән алуы ...... Бұл жайт мәтін арқылы “оқырман
тілдік тұлға” мен “суреткер тілдік тұлға” арасында ... ... Екі ... код – ... код пен когнитивтік код, – ... сөз ... ... пен ... ... диалог болады.
Алайда мәтінде, тіпті орташа статистикалық тілдік тұлға үшін ... қиын ... ... ... ... ... тілдік таңбаларда
когнитивтік кодқа салынған ... ... ... ... қана ашылуы ықтимал. ... ... ... ... ... үшін би, ... ... сөздеріне контент-талдау
жасауға болады.
Көркем мәтіндегі би сөзін лингвомәдени таңба ретінде алып ... жағы бар. ... ... ... ... код бар да, мәдени-
тарихи код бар.
1) Лингвистикалық код дегеніміз сөздің лексика-семантикалық ерекшелігін
көрсетеді, яғни сөздің сөздіктерде ... ... ... ... Би – “Қазақ қоғамындағы бұрын-соңды қалыптасқан әдет-ғұрып, салт-
сананы өте жетік білетін, сөзге шешен, өзі ... өзі ... ... ... ... сот ... – сөздің лексикалық мағынасы
Бір кездегі мәдени-тілдік ұжымның қоғамдық санасында БИ мәдени-тарихи
концепт. Мұнда би туралы әралуан ақпараттар ... ... ... ... ұжымның санасында би туралы деректер дәстүрлі ... ... ... код ... ... ... ашылады.
Мысалы: би елге – құт; би дегенің ақсары ілеуде бір болатын; қайғылы ... би – ... ... ... ... би т.б. ... мұндай ақпараттарға
қарағанда би – әлеуметтік мәртебесі ... да, ... да ... ... Бұл жерде би – елге құт, би – елдің тұтқасы деген сөздердің ... ... ал ... қара би, ... ... би, байшөгел би тұрақты
тіркестері ... ... онша ... ... ... ... ... былайша ашуға болады: шөгел табан би “кесіп айтатын, сөзінің
бедері мықты, тарлан би”; қайғылы қара би “күллі ел-жұрттың ... ... мен ... ... ... ... ... би”. Сондай-ақ
төбе би “төрелікті бекітетін би”, ара би “дауласушы екі жаққа да ... сөз ... би ... ... сөзін сөйлейтін би” деген мағынаны
білдіреді. Тіпті кей ... ел ... ... ... да, ел қорғаған
батырдан да ел құраған бидің әлеуметтік беделі жоғары тұрады. Өйткені би ... ... ... ... өз қалауымен таныған тұлғасы, билікке
демократиялық жолмен келген ... ... ... ... ... ... Бабатайұлында, Абайда, Жамбылда т.б. адамдарда бидің
жағымсыз мазмұнда көрсетілетін тұстары бар. ... ... ... елі ... қол астына қараған соң, қазақ қоғамына ... ... ... ... ... би ... болмаса
тағайындалатын болды да дәстүрлі билер институтын ... ... ... қайсыбірінен халық теріс айналып кетті.
Ғ.Мүсіреповтің “Ананың анасы” әңгімесінде керей Бала би ... ... ... ... бәлкім, бір себебі әкімшілік реформамен
байланысты дәстүрлі билер институтының ... ... ... байланысты болуы ықтимал.
“Ананың анасы” мәтінінде батыр сөзін лингво-мәдени таңба ... оның ... ... кодты, мәдени-тарихи кодты
ашудың автормен диалог құруда мәні ... ... ... коды ... “жаумен шайқастарда асқан ерлік жасаған, ... ... ... өз ... ел ... ... ... ержүрек адам; жаумен шайқаста жеке ерлік жасап, даңқы шыққан, ... ... ... ... ел ... ... Батыр “қолпаштау,
көтермелеу, “бәрекелді” мағынасында айтылатын қаратпа сөз” (Тоқта, батыр! –
деп Бала би тоқтатыпты да, былай депті; – ... ... не ... бар, ... ... ... ... санасында БАТЫР –мәртебелі
әлеуметтік топтың өкілі, бірақ биден мәртебесі ... емес ... ... ... бата ... би ... ... жұмсайды т.б.). Батыр
өзінің ғана емес, елдің намысын жоғары ұстайтын тұлға (мақал: ерді ... ... ... ... ... екі ... батыр қолпашты,
көтермелеуді сүйеді (мәтел: Батырды бәрекелді ... ... ... болады
(мәтел: батыр аңғал, ер көдек); батыр ... ... ... ... ... ... батырдың қылышына (мылтығына, садағына, найзасына
т.б.) арнайы сыбаға ... ... ... туы, найзасының қылы,
дулығасы, кісесі, қыны т.б. атадан ... ... ... ... ... жол
жеті атаға дейін сақталуға тиіс, батырдың мирасқа қалған затын жеті ... ... ... ... ... дәреже-атағы (рангісі) теңдес қарсыласпен ... ... ... ... ... береді; бесқарудың қайсымен
жекпе-жекке шығуды қарсыласының таңдауына береді т.б. Бір кездердегі мәдени-
тілдік ұжымның санасындағы ... ... ... ... ... ... санасында білім түрінде жүйеленген ақпараттардың
едәуір бөлігі аталмыш мәтінде тіл арқылы ... ... ... Ал
“оқырман-адресаттың” санасындағы білім көлемі жеткілікті болса, тілдік
құрылым арқылы когнитивтік кодқа салынған ақпараттар ... ... ... ... батыр туралы білім көлемі аздау болса, яғни ... ... ... ... ... ... ақпарат көлемінде ғана болса,
мәтіннің мазмұнына, ... ... ... ... баруға
реципиенттің мүмкіндігі шектеулі болып қалар еді. Міне, “автор-суреткер”
мен “оқырман адресаттың” ... ... ... ... ... білім көлеміне, екеуін байланыстыратын дәстүрлі білім ... ... ... ... енді бір ... типі – эстетикалық
ақпараттар. Кодқа салынған эстетикалық ақпараттар көркем мәтінде оқырманның
сезіміне әсер ету үшін қолданылады. Сыртқы дүниедегі ... бір ... ... ... ... ... дүние картиналарына қозғау
салады. Сондықтан көркем шығарма тілі абстракті ойлауға емес, ... ... ... ... ... ... Күн ыстық,
күн күйіп тұр, күннің көзі ... тұр ... ... көру, тері, сезім
мүшелерінің қабылдауына негізделген. Сондай-ақ күн ... жай ... күн ... тұр сөзі ... ... ... жөнінде
ұнату/ұнатпау сезімін, көзқарасын да білдіреді.
Соңғы кезде зерттеушілер әсер, ықпалды оның ішінде ... ... ... ... мәтінді қабылдаушының санасынан іздеу, әсер ету
категориясын тілдік тұлғаның ... ... ... ... айта ... Әсер автор мен оқырман арасындағы ... ал ... ... ... “барар жолы”. Оқырманмен байланысты
күшейту үшін суреткер сөздің әралуандығына ерекше көңіл бөледі. Мәтіндегі
сөз бірсарынды болып ... ... ... ... ... ... күн ысып ... күн күйіп тұр, күннің көзі қайнап кетті дегендер
екінің бірі айта беретін сөздер. Бұл – қалыпты ... ... ... ... айта ... қолданса, яғни қалыптан, нормадан ауытқымаса,
оқырманмен мәтін арқылы байланыс ойдағыдай болмас еді. ... ... ... ауытқып отырады. Мысалы, жазушы біз сөз етіп отырған
әңгімесінде “ыстық” ... ... ... күн ... ... көзі ... тұр
деген сөздермен бермейді. Аталмыш ұғымды берудің басқа тілдік ... күн ұзын ... ... ... ... шалқыған шаңқай түс
кезінде адамның көлеңкесі де саяларға жер таппай, ... ... ... ... ... ... ... кішірейіп, күпілері ғана өсіп бара
жатқандай т.б.
Жазушы “ескі әңгіме”, “баяғының әңгімесі” деудің орнына тот ... ... ... ескі күндердің әңгімесін шертіп отыр. Тот басқан
әңгімені жанып-жанып жаңартып, ... ... Бұл – ... ... ... бар ... код.
Мұндай тұсқа оқырманның қалайда назары тоқтайды. Назары тоқтау деген
іркіліп, кідіру емес. Назар тоқтату ... ... ... ерекше
кодты жай кодқа ауыстыруы. Көркем мәтіндегі ерекше эстетикалық ... ... жай ... ... ... оқырман оның мән-мағынасын ұғынады. Енді осы
айтылған ерекше эстетикалық кодты оқырман шамамен жай ... ... ... ... ... әңгімесін айтып отыр. Ескі ... ... ... ... ... ... ... осылайша жай
кодқа ауыстыру, санаға азды-көпті салмақ ... ... ... ... Авторға керегі де осы: автоматизм бәсеңдеген
тұста санаға салмақ түседі. ... ... ... ... ... ... Эстетикалық жүктемесі бар сөздер ара-тұра болмай, сөз
сайын ... ... ... толы ... ... ... соғып,
автор мен оқырман арасындағы байланыс әлсірейді. Сөздің коммуникативтік
сапасы нашарлайды.
Эстетикалық бедері күшті сөздер ара-тұра қолданылғанмен, ... ... ... ... ... тұрғандай сезіледі де оқырманды айрықша
әсерге бөлейді: Артымдағы қыз ... ... де, ... ... ... ... Алдыма алып анықтап қарасам, мөлдіреген бота көзінен меруерт жасы
парлап-ақ кеткен еді. ..Адам баласының қызғылдақтай үлбіреген ... ... ... қарысып қалған білегіммен құшақтауға аядым, – дейді (Жанайдың
да қолы қатты кісі еді).
Оқырман осы ... ... ... бөлігін автоматизммен оқи
береді. Тек меруерт жас парлап келеді деген тұста автоматизм бәсеңдейді.
Оның ... ... жас ... ... сөз ... ... прототиппен
сәйкеспейді. Сондықтан оқырман назар тоқтатып, әлгідей эстетикалық ... сұлу ... жас ... ақты деп жай ... ... ашады.
Көркем мәтін – 1) тілдік, 2) танымдық, 3) эстетикалық ... ... ... ... ... жүйе. Көркем мәтін тілінде бұлар бір-
біріне байланыссыз оқшау тұрмайды, ... олар ... ... көркем
тіл өрімін эстетикалық тұтас дүниеге айналдырады. Осы ... ... ... ... ... ... құра алады.
Көркем шығарма дискурсын оқырманға тигізер ықпалы, оқырман реакциясы,
оқырманның зерделеу ... ... ... маңыздылығы мен
өзектілігі сөз ... ... ... жүйеден антропоцентристік
бағытқа бет бұруы үшін аса маңызды, аса өзекті ... ... ... ... ... немесе сөз актісін адресант + мәтін + адресат
тұрғысынан талдау ... ... ... мәнділігінің басым
екенін байқатып, коммуникативтік біртұтас жағдаяттың табиғатын ... ... ... ... ... және сөз мәдениеті” деп аталатын тараушада
антропоцентристік парадигма бағдарға алынды. Публицистикалық ... ... ... ... ... мәнділігі,
тілдік құралдардың медиакоммуникацияға сәйкестілігі, ... ... ... т.б. ... [16, 62] ... дискурстың
ерекшлегіні көрсетеді.
“Адресант + мәтін + адресат” “коммуникативтік ситуация” бірлігін талдау
арқылы мәтіндік түзілімге дейін де автордың санасында ... бір ... ... ... ... ... стратегиясы мен тактикасы,
діттеген мақсатына жету үшін қолданатын тілдік, тілдік емес ... ... ... ... ... ... байқауға болатынын
көрсету үшін БАҚ-тан алынған материал талданып көрсетілді. Материалды тұтас
беретіндей ... ... ... ... материалдың мазмұны
қысқаша баяндалады. Әңгіме билік басындағы ... ... ... ... а қ с а т ы – әкімнің қызметіне өзінің ... ... ... беру.
С т р а т е г и я с ы – ... // ... осы ... ... иландыру; т а к т и к а с ы әсер ету. Бұл – ... ... сөз ... ... ... ... ... актінің
бір бөлігі.
Сөз субъектісі коммуникативтік діттемін жүзеге асыру үшін (мәтін түзбес
бұрын) алдымен ... а) ... ... ә) ... ... Тілдік білімге автор қолданатын барлық ... ... ... ... сөз, сөз ... ... жатады. Ал дәстүрлі
білім ақиқат дүниенің тілдік бейнесі, ... ... ... ... ... концептілік құрылымға айналғаны. Бұлар
автордың да, ... да ... бар, ... ... ... ... ... сөз болып отырған мәтінде әкімнің зауыт ... ... ... ... ... уәде ... айтылады. Зауыттың
белгілі бір өнім шығаратыны, газ құбырын тарту ... ... ... ... мен адресат санасындағы ортақ жалпы білім. Зауыт тауар
шығарса, ... ... пен жылу ... ... ... ... да екі жаққа ортақ дәстүрлі білім. Дәстүрлі білім ортақтықтығы
– адресант пен ... ... ... ... автор өзінің діттемін, коммуникативтік стратегиясын жүзеге
асыру үшін алдымен фактуалды ақпараттарды таңдап, талғау арқылы адресаттың
интеллектуалдық ... әсер ... ... ... ... ... ... газ құбыры іске қосылмады, жол жөнделмеді т.б. Автор сонымен бірге
әртүрлі цифрлар, беделді ... ... ... ... ойластырады.
Осылайша автор болашақ ... ... ... ақпараттарды
орналастыра бастайды. Мұндай фактуалды ақпараттар оқырманды интеллектуалдық
жақтан иландырудың аса ... ... ... табылады. Бірақ фактуалды
деректер адресатқа әсер ... ... ... емес. Сондықтан автор
өзінің коммуникативтік діттемін жүзеге асыру үшін адресаттың ... ... әсер ету ... ... Ол үшін ... ... ... парадигмалық межедегі бағалауыштық мәнге ие
түрлерін талғап, таңдай бастайды: уәдеде тұрмады, ... алға ... ... ... ... кадр ... қожыратты т.б.;
2) автор стильдік эффект тудыру үшін синтагмалық межедегі тілдік (яғни
тілдік парадигмада жоқ, автордың ... сөз ... тән) ... ... сергелдеңде жүрген халықтың жүйкесіне ши жүгіртті;
әкім екі жыл, ... ай ... ... ... ... ... батырды т.б.;
3) сөздің әсер, ықпал жағын күшейту үшін прецедентті мәтіндерді,
феномендерді пайдалану жағын да ... Әкім ... гөрі ... бала
рөлін сомдаған үйлесетін тәрізді. Мұндағы тазша бала ... ... ... ... ... автор адресатпен байланысты күшейту үшін күнделікті өмірдегідей әсер
тудыру үшін сөйлеу тілі, қарапайым сөйлеу тілі элементтерін де ... ... ... қалған мұрадай, мәз қылып қойды, бәлду-бәлду
бәрі өтірік, әкімнің ... ... ... ... кітаби мәндегі сөздерді, кәсіби сөздер мен ... ... ... ... ... көру бақыты бұйырмады.
Міне, бұл талдаудан біз БАҚ-тың коммуникативтік стратегиясында, әсіресе
оппозициялық басылымдар мен ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Ал бұрынғы кеңестік дәуірдегі ... ... ... ... ... адресанттың өзі
болатын: сөйлеуші не айтса да // ... да ... ... ... Әсіресе партия, комсомол ұйымдарына қарасты басылымдарда
автор басты тұлға болып, адресаттың ... ... ... ... ... ... мен адресат арасында шынайы диалог
болмайтын. Жоғарыда келтірілген тілдік бірліктердің құрамында сөйлеу тіліне
тән ... ... ... ... ... ... ... т.б.) прагмалингвистикалық тұрғыдан мәнді болғанмен, олардың
талғамсыз ... сөз ... ... орынсыз. Мәтін мазмұнын
төмендетіп, ... ... ... ... ... ... жібереді.
Бұндай элементтердің күнделікті тұрмыста, бейресми ортада қолдануы орынды
саналады.
Автор өзінің мақсат міндетіне жету үшін ... ... ... ... ... ... ... байланысты рецепторлардың біріне
қозғау салуы керек, ал ондай рецептор тілдік тұлғаның тезаурусы ... ... ... ... ... ... ... тілдік
құрылым арқылы кодқа салынған а) фактуальды, интеллектуальды, ә)
эмоциональды, б) ... ... ... яғни кодты
жоғарыда айтқан коммуникатор мен ... ... ... ... негізінде
ашады. Реципиент кодқа салынған ақпараттар жүйесін қабылдап, тіркеп қоятын
салғырт субъект ... ... ... қабылдай отырып, оны
зерделейді, ішкі белсенділігін ... ... ... ... белсенді қатысушы субъекті ретінде көрінеді. Реципиенттің
санасында тіпті сөз субьектісінің моделі пайда болады: сөз субъектісінің
білім ... (екі ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени
бейнесі (әлеуметтік жасқа, топқа жататыны), психологиялық ерекшелігі ... ... сөз ... ... моделінің сөз мәдениетіне тікелей
қатысты бірнеше жағы бар, соған сәйкес бірнеше қауіпті аймақ бар:
1. Сөз ... ... ... бірі ... санасында реципиенттің әлеуметтік-мәдени ... ... Егер ... ... ... ... бейнесі айқын болмаса, тілдік ... ... ... ... ақаулар болуы ықтимал, яғни коммуникатор
тілдік қарым-қатынаста ... ... ... ... моделіне сай қолдана алмаса, этикеттік нормалардан уәжсіз
ауытқуларға әкеп саяды.
2. Коммуникатор мен ... ... ... ... ... ... ... коммуникатор коммуниканттың білім өрісін дұрыс ... яғни ... ... ... ... ... ... тиіс. Өйткені
коммуникатордың тілдік құрылымға ... ... ... ... өрісіне сай келмесе, онда коммуниканттың тиісті ақпараттарды
қабылдап, қорыту ... ... де ... ықпал ету әлеуеті
төмендейді.
3. Коммуникатордың ой-пікірі, ... ... ... ... ... яғни ондаған мүмкіндіктің ішінен ең тиімдісін талғай білуге тиіс.
Коммуникатордың тамаша ой-пікірінің тілдік ... ... ... ... ету әлеуеті де төмен болады.
“Ғылыми дискурс және сөз ... ... ... ... ... ... мен ... көрсетілді.
Көптеген сөз күнделікті тұрмыста кәдімгі лексикалық мағынасында
жұмсалса, ғылыми қарым-қатынаста (ғылыми дискурста) ... ... ... ... яғни терминдік мәртебеге ие болады. Қазіргі қазақ әдеби
тілінің жаратылыстану, ... ... мен ... ғылым салаларында
мамандандырылған лексемалардың саны жүздеп, мыңдап саналады.
Жаңа пайда болған білімді атау үшін тұрмыста танылған ұғымды білдіретін
сөз ғылыми ... ... ... ... ... арнайы қызмет
атқарады. Сөйтіп, қазақ тілінің негізінде ғылым тілі қалыптасып, жұмыс
істей бастады, ал ... ... ... ... ... ғылыми дискурста мамандануы ғылыми стильдің пайда болуында
негізгі факторлардың бірі болды.
Ғылым тілі ... ... орыс тіл ... ... мақсаттағы тіл”
деп те аталады. Белгілі бір ғылыми дискурста терминдер қандай да бір ғылыми
ұғымды ғана білдіріп ... ... ... ... ... ие тілдік бірлік болып табылады, сөйтіп белгілі бір мәтінді
біртұтас ғылыми тіл ететіндей ... ... ... ... ... ... болып табылатын ғылым тілінің
негізгі арқауы – термин. Басқаша айтқанда термин ғылымдағы “орталық” ұғым,
түпқазық ... ... ... ... ... ... ... емес
ерекшеліктері барған сайын күшейе түсуде. Мысалы, салалық ... ... ... ... схема, сурет т.б. бейвербалды таңбалардың қатары
көбейе түсті. Тіпті ғылымның ... бір ... ... әлденеше
тармақтар пайда болып, олар өздерінің терминдік, терминдік элементтер
жүйесі арқылы бір-бірінен ... ... Бұл ... ... деп ... болады.
Арнаулы кәсіби тіл – көпфункционалды сипаттағы тіл. Ал ... ... ... ... ... бір ... Оның а) ... бейнелеу; ә)
білімді сақтау (эпистемалық); б) жаңа білім алу (когнитивтік); в) арнаулы
ақпарат беру ... ... ... ... ... ... ... терминдер болып
табылады, ал оған жақын қабатта дайын құрылымдар (стандарттар); ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер арқылы маман кәсіпке байланысты
категория, ұғым, арнаулы реалийлерді сөз қолданыста дәл ... етіп ... ... ... ... бар ... (эмоционалды, экспресоид
сөздер) мүлде кездеспейді деуге болмайды. Эмоционалды бағалауыш сөздердің
қолданылу мүмкіндігі шектеулі. Олар деңгейі ... ... тым ... ... ... ... аса ірі, тым ұсақ, қызғылықты көрініс т.б.
Сондай-ақ айқын, анық, бұлдыр, құнды, құнсыз, ... ... ... ... жеткілікті, жеткіліксіз т.б. тәрізді субъективті бағалауыштар.
Бұлар арнаулы ... ... ... ... ... ... элементтер деп аталады. Бұлардың қайсыбірі белгілі бір
кәсіптік ... ... ... да қолданылуы мүмкін.
Ғылыми дискурс негізінен қарым-қатынастың жазба түрінде жүзеге асады,
ал ғылым-білім саласындағы жаңалықтар ... ... ... ... ... кезде ғылыми дискурстың ауызша түрі жиналыстардың
ғылыми конференция, семинар, дөңгелек үстел, симпозиум ... ... ... ... гөрі ... ғылымдағы ауызша сөздің рөлі
арта түсті. Ғылыми мәтіннің лексика-фразеологиялық жүйесі терминдер, ғылыми
атаулардан, бейтарап ... ... ... ... тілдегі
бейтарап, көпмағыналы лексикалық бірліктер дара мәнде қолданылады. Мұндай
бірмәнділікке түптеп келгенде, есептейміз, есептеймін, ... ... ... ... нәтижеге қол жеткізуге болады т.б. тәрізді
штамптардың қолданылуын жатқызуға болады. Бұларды ... бір ... ... “болжамын”, “табылғанын” көрсету мағынасында емес,
белгілі бір нәрсе жайында ... ... келу ... мағынада
түсінеді. Осымен байланысты рецепиент ғылым саласында болмаса да, мәтіннің
ғылыми сөзге жататынын ажырата ... ... сөз ... ... ... бағынады, өзара бірімен бірі
байланысты арнаулы ақпараттар ... сөз ... ... ... ... мән ... Мұның өзі ғылыми дискурстың мамандандырылған
ақпарат беру//қабылдау жағынан өзге де ... ... ... ... дискурстан) ерекше екенін көрсетеді.
Бірінші жақтық тұлға ... ... ... ырықсыз етіс
тұлғасында болады: жасалды, көрсетілді, анықталды, айқындалды т.б. Бұлай
болу себебі, ... ... сөз ... ситуациядағы сөзден, я болмаса
жалпы тілдік мағынасынан ... ... ... ... ... ... көрсету, өзінің ой-пікірін
субъективті етіп ... үшін ... ... ... ... ... ... айтылған тілдік-прагматикалық ... ... ... ... деп ... болады, деп бағаланады, осылай деуге негіз
бар т.б. тәрізді тілдік құралдар автордың “тасада ... өзін ... ... ... ... дискурс прагматикасына тән тәсілдердің
бірі.
«Іскери дискурс және сөз мәдениеті” тараушасында іскери ... ... ... тек ... ... сөз ету жеткілікті нәтиже бермейтіні айтылады. Өйткені мәтін - тіл
жүйесі, формалдық-тілдік ... ... ал ... сөз ... тек формалды білімдер жүйесімен шектелу іскери қатынастың
мәнділіктерін толық ашпайды, өйткені мәтін ... бір ғана ... ... сөз ... ... ... ... тілдік емес жағдаяттарды
да қамтиды. Ал тілдік емес ... ... ... ... ... ... ететін мәнділіктер болып табылады.
Олай болса, іскери дискурс – мәтін және ... ... ... ... ... ... келген тілдік коммуникацияда когнитивтік компонент болады. ... ... ... қатысушылардың санасындағы тап сол
коммуникация жүзеге асыруға ... ... ... ... ... ... ... коммуникацияға қатысушылардың
нақты қарым-қатынасты жүзеге асыру үшін қажетті ... ... ... коммуниканттар ресми сөзде отбасындағыдай сөйлеуге болмайтынын,
әлеуметтік ситуацияны басқа екені жөнінде ресми ... ... ... ... білім жүйесінің болуы, сонымен бірге адресанттың
өз әріптесінің әлеуметтік сипаты (қай әлеуметтік ... ... ... ... ... жынысы т.б.) жөнінде білімінің болуы
іскери дискурстың когнитивтік компонеттері болып табылады.
Ал ресми ... ... ... күрделі бірліктерден
(құлақтандырылмағандықтарыңыздың салдарынан т.б.), ... ... гөрі ... ... емес тілдік бірліктердің болуына, ойша,
тыңнан құрастырылатын конструктілерден, тілдік құрылымдардан гөрі стандарт,
штамптардың дайын үлгілер болуына ... сөз ... ...... ... ... болып табылады.
Сөз актісінде стандарт, клишелер хабарлау, бұйыру, ... уәж ... ... ... ... ... Стандарт, клишелер –
ойланбастан ойға оралатын ... ... ... ... ... ... ... Суреткер қиыннан қиыстырып сөз “азабын” тартса,
іскери қарым-қатынастағы сөздің авторы суреткер сияқты сөз ... ... ... ... сөз ... ... үлгілерді, дайын сөз
орамдарын қолдануға ... ... ... ... сөз тіркесі, сөздің
құрылыс материалы болып жұмсалады, бұл жағынан ... ... ал ... жағынан еркін сөз тіркесіне ... ... ... ... ... мағыналарын сақтап, өзара синтаксистік
байланыста болады. Мысалы: Біз ... қол ...... ... т.б. ... ... ... беру, алғыс жариялау, сөгіс
жариялау т.б. “Қол қою”, “демалыс сұрау”, қызметке тұру ... ... үшін ... ... ... түсіру”, “түсініктеме жазу” т.б. – ... ... ... перцептивті денотаттар адам санасында фреймдік
форматқа ... ... ... “өтініш”, “арыз”, “сенімхат” т.б.
вербалданады. Сөздердің ... ... ... ... бір ... ... ... дайын тұруы, іскери дискурс стилінің
қалыптасқандығын байқатады. Ал ... ... ... ұйым,
қызмет атаулары т.б.) жиі, тұрақты жұмсалуы іскери дискурстың өзіне тән
тілдік ... ... ... ... ... ... ... сондықтан да ... ... ... болып
есептеледі.Мұндай формальды-тілдік бірліктермен қоса іскери ... ... ... ... тәсілдері болады.
Ісқағаз стилінде объекті жұмыс істеді деудің орнына объекті ... ... ... жәрдем көрсетеді, газ құбырларын ауыстырды
деудің орнына ауыстырылды деп ... ... ... ... Бұлайша
белсенді субъектілер орнына салғырт субъектіні қолдану ... ... ... баса ... ... құралы.
Бір сөйлемге мүмкіндігінше молырақ ақпарат сыйғызуға тырысушылық
ісқағаз ... ... тән ... ... ... әдеттегіден аса
күрделі болуы мүмкін. Мысалы: Қаладағы ұзындығы 50 км ескірген ... ... ... ... байланысты су бағасының тарифін 20%-ға
көтеруге мәжбүр болып отырмыз. Функционалдық стильдердің басқа ... ... ... ... ... ... емес ... сөйлеммен
беруге болады: Қалада суқұбыры ескіріп кетті. Оның 50 км ... ... Бұл ... ... ... ... Оны қайдан аламыз? Сондықтан суық
судың бағасын 20 пайызға амалсыз көтеріп отырмыз. ... ... ... ... БАҚ ... сөйлеу тілінің синтаксистік
нормасына жат емес. Ал ісқағаз ... ... ... ... барынша күрделі бір құрылымға жинақтауға тырысады. Нормамен
байланысты бұл ... ... ... ... деп аталады. Мұндай
қолданыстар ісқағаз дискурсының прагматикасына жатады. ... ... мен ... жинақтау тәсілі бір-біріне қарама-қарсы
қойылатын стильдік айырым белгілер.
Ісқағаз дискурсында мысалы, сот үкімі ... ... ... ... ... …жауапты мекеме басшысы болып табылады (жауапты мекеме
басшысы емес) ... ... ... ... ... ... ... ықшамдап, мазмұнды барынша сығымдап беруге байланысты:
автомобиль, пойыз, ұшақ т.б.; ... ... ... университет, институт,
академия, он бір жылдық мектеп, бастауыш мектеп, т.б. гипонимдердің орнына
көлік құралдары, елді ... ... оқу ... ... ... беретін
меткеп т.б. гиперонимдік қатынастағы атауларды қолдану іскери дискурсқа тән
норма болып саналады.
Сонымен іскери дискурс ... ... ... ... ... ортада
қызмет бабында қолданылатын сөздің ерекше түрі. Іскери ... ... ... меңгеру, оның функционалдық ерекшеліктерін білу
іскери коммуникация тиімді болуына сөз ахуалының ... ... ... әсер ... алғышарттар болып табылады.
Іскери адам өзінің кәсіби құзыретімен ғана шектеліп ... ... ... ... ... басқа коммуникативтік құзыретке де ерекше
көңіл бөлуді қажет етеді. Коммуникативтік құзыретке іскери сөздің ... ... ... этикалық компоненттер, сондай-ақ
коммуникативтік құзыреттілікке ... ... ... ... ... ... әлеуметтік рөлі,
қарым-қатынастың түрі, қарым-қатынастың шарты т.б. жағдаяттар енеді.
Коммуникацияға қатысушылар бір-біріне беріп ... ... ... ... ... ... ... ғана ортақ істі жүзеге ... ... ... ... іскери дискурстағы ерекше лингво-психологиялық компонент. Сонымен
бірге іскери қатынас ситуациясында уақыт тапшы болғандықтан, коммуникация
барысында сөз де ой да ... ... ... қысқалыққа қарай
ойысып отырады. Коммуникацияға қатысушылардың бір-біріне ... ... ... ... ... ... теріс реакцияны бейтараптандыру үшін
этикалық, этикеттік нормаларды сақтаумен бірге “қатқыл”, “жағымсыз” жайды
жұмсарту максимасын қолданып, ... ... ... ... өзге де ... әлеуетін пайдаланады.
“Сөйлеу тілі және сөз мәдениеті” деп аталатын тараушада сөйлеу тілінің
тілдік-құрылымдық ерекшелігі, сөйлеу тіліне тән ... ... ... кодификацияланбаған норма екендігі сипатталады. Сөйлеу тілі
әдеби тілді ... ... ... ... ... жағдайда,
тыңдаушымен бетпе-бет сөйлесетін сөзі, әдеби ... ... ... ... ... ... ... тіркелмейді,
сондықтан сөйлеу тілі нормалары әдеби тілдің кодификацияланбаған нормасына
жатады. Әдеби тілдің нормалары кодификацияланған ... ... тілі осы ... ... қойылады. Сөйлеу тілін
қолдану кезінде жазбаша, яғни кітаби түрде сөйлеу сөз ... ... деп ... ... сөйлеу тіліне тән ерекшеліктерді жазба
тілден ... білу сөз ... ... басты талаптың бірі.
Сөйлеу тілі – әдеби тілдің ... ... ... ... ... ... ... диалог түрінде жүзеге асатын ... ... ... сөз. Осы ... ... ... тілін
бейресми дискурс деп атауға болады.
Қарым-қатынастың бейресмилігі, ... ... ... ... ... рөлі, психологиясы, эмоциялық күйі
сөйлеу тілінің құралымдық сипатының күрделі екенін танытады.
Сөз субьектісі, яғни сөйлеуші өзін ... ... ... ... ... ... бір этносқа, ұлтқа тән екені, мәдениет деңгейін
дүниетанымдық ерекшелігін, этикалық және ... ... ... ... тілі ... ... ... асады. Диалогтің ойдағыдай болуы,
ойдағыдай аяқталуы үшін қарым-қатынас жасауды қажетсіну негізгі шарттардың
бірі. Бұл қажетсіну коммуникативтік мүдделілік деп аталады.
Коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... мәртебесіне, әлеуметтік рөліне ... ... ... жан дүниесіне байланысты түсіністік, сөйлесушілердің,
тілдесушілердің дүниетанымындағы жақындық, өмір тәжірибесіндегі ... ... ... т.б. ... ая ... нәтижелі
болуына әсерін тигізетін шарттардың бірі.
Ишара, ым, интонация, реплика, тон, дауыс тембрі ... ... жол ... тілдік қарым-қатынастың ойдағыдай болуына ... ... сөз ... ... ... шарт, сөйлеушінің не
аңғартқысы келетінін аңдауы ... ... ... ... ... ... ... ойдағыдай өтуін қамтамасыз етеді.
Коммуникативтік интонациямәтінге, яғни вербалды деңгейге дейін, яғни ... ... ... ... тыңдаушы айтылып жатқан сөз ағымынан қалыспай, айтылған сөздің
мәнін ой ... ... ... де, ... коммуникативтік тұспалын
(интенциясын) “шешеді”. Бұл жерде ... ... ... ... ... шапшаңдықпен қатарлас жүреді. Сөйлеу әрекеті
теориясы ... ... а) ... ... мен ... ... ... келмейді; ойдың сөзбен айтылмайтын құрылымдары бар; ә) ... ... ... бар да, ... ... ... тәсілдер
бар, тікелей аңғартатын тәсілдер бар да, тұспалмен аңғартатын ... ... бір ... ... ... ... ішінара білдіретін тұстар
да сөйлеу тілі үшін қалыпты жағдай. Бұл ... мен ... ... қарым-қатынасты көрсетеді. Сөз тұспалын ... ойға ... кез осы ... ... тілі ... ... ... ұтымды.
Олай болмаған жағдайда сөйлеу тілі тым сұрқай, бір өңкей, тыңдаушыны мезі
етіп, жалықтырар ... ... еді. ... ... ... ... десе,
күннің ыстықтығын білдіреді немесе күн ... екен ... ... ... ... Күн тымырсық екен деген сөз жел ... ... ... ... аяжайға бару керектігін аңғартады.
Коммуникативтік құзірет тілдік қарым-қатынастағы әлеуметтік мәдени
нормаларды, және стереотиптерді білу ... ... ... жоғары адам әртүрлі деңгейдегі бірліктердің ... мен ... ... ... ... ... ... мәтін
деңгейіндегі тіл қатудың әртүрлі формаларын ... ... ... ... ... ... шынайы түрде отырып, оған тыңдаушы тарапынан жауап
реакция туғыза алады. Қарым-қатынасты ... ... ... ... ... біледі.
Сөйлеушінің әртүрлі коммуникативтік ситуацияда қолданылатын тұрақты сөз
орамдарын, мақал-мәтелдерді, мәтіндік клишелерді, прецедентті ... ... мәні ... Бұлар тілдің әлеуметтік нормаларын меңгерудің
жоғарғы көрсеткіштері.
Тілдік қарым-қатынас ойдағыдай болу үшін сөйлеуші тыңдаушыға тек жалаң
фактілерді ғана ... ... ... тек ... айту ... сонымен
бірге жанама ақпараттар беру қажет. Сөз ішіндегі, сөз ... ... сөз ... ... ... юмор, каламбур т.б. тыңдаушыны бей-жай
қалдырмайды, тілдесушілердің өзара ... жол ... ... ... ... дүниеліктердің қалыптасуына көп жағдайда тілдік
емес факторлар ұйытқы болады. Тілдік емес ... ... ... ... ... ... ... т.б. мәнділіктерден тұрады. Осымен байланысты
тілдік ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің
тек тілдік формаларды талдауына тәуелді емес. Коммуникацияның ойдағыдай
өтуі лингвистикалық және лингвистикалық емес факторларға ... ... пен ... а) ... ... ... ә) ... аялық біліміне, б)
коммуниканттардың құзыретіндегі жақындыққа, я ... ... ... ... жас, ... ... байланысты жайттарды
ескеру/ескермеуден болуы ықтимал.
Қарым-қатынастың тепе-теңдігі (паритеттілігі) ... ... ... ... ... ... ... біреуі басым болады
да тақырып тізгінін қолдан ... ... сөз ... ... ... ... адам ... қандай қабақ танытып отырғаны, ... ... ... отырғаны т.б. жағдаяттарға мән бермейді, сөйтіп ... ... ... ... аңғаруға қабілетсіздік танытады.
Диалог сөздің өрбуіне, нәтижелі болуына кесірін тигізетін нәрсе –
орынсыз ... ... ... ... ... ... сұрау қою, орынсыз көп
сөйлеу, айтылғанды орынсыз қайталау т.б. ... ... ... ... ... ... бұзып,
сөздің берекесін кетіреді.
Сөйлеушінің тілді білуі деңгейі тым төмен болған жағдайда ... ... ... ... ... сөйлеуші жергілікті сөздерді
қолдануы мүмкін. Қайсыбір сөйлеушінің тыңдаушы біле білмейтін арнаулы
терминдерді ... ... ... ... ... орынсыз жұмсауы
диалогтің сәтті өтуіне кедергі жасайды.
Стратегия кооперативті және бейкооперативті ... ... ... ... ... ... ұрыс-керіс,
қорқыту-үркіту, алдау, өтірікке бару, тура жауаптан қашқақтау т.б. ... ал ... ... ... ... ... қайырымдылық т.б. тәрізді жағымды құбылыстар жатады.
Сөз тактикасы, сөз стратегиясындағы амал-тәсілдердің орындалуын ... Сөз ... ... ... қуану, ренжу т.б. модальдық
реңктерден ... ... ... ... ... бас тарту стратегиясы
қолынан келмейтіні, уақыт жоқтығы, тура жауаптан жалтару, кейінгі ... бас ... ... айту ... ... ... қатынас ерекше орын алады. Байланыс
жасауға тілдік, қарым-қатынас жасауға ... ... ... ... ... назарын күшейтеді. Сөз тақырыбына,
арқауына қызығушылық туғызады. Коммуниканттың назарын өзіне ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асып, әңгімеге қолайлы
атмосфера қалыптасады.
Ақиқаттағы белгілі бір зат, құбылыс, ... ... ... ... ... бір ... ... амалдармен әртүрлі атауға болады.
Мысалы, жұмысқа кешікпей келсе керек еді; әркім өз міндетін орындаса керек
еді деген ... сен ... ... ... сен өз ... ... деп те ... болады. Бұдан ақиқаттағы белгілі бір мәнділік өзгерген
жоқ, бірақ қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... бейкооперативті. Егер
адресаттың тілдік құзыреті, сөз мәдениеті жоғары болса, диалогті әрі ... ... ... Ал тіл құзыреті, сөз мәдениеті төмен
адресат сөйлеушінің стратегиясын аңғара бермейді, сөз аяғы ... ... ... ... еді, ... орындаса керек еді ... ... деп ... сөз ... ... ... реакциясына қарап,
бақылап отырады, егер оған ауырлау, қиындау тиетін болса, сөз ... ... ... ... сен ... кешігіп келдің. Сәл-пәл кідірістен
(паузадан) соң, – ыңғайсыз жағдайға қаласың ба дегенім ғой деп ... ... ... Сен өз ... ... ... ертең
аттестациялауда қиын болар ме екен. Бұл ... ... ... ... тиетін сөзді жеңілдетудің тактикасы. Мұндай тактика тілдегі әртүрлі
реттеуіш құрылымдар ... ... асып ... ... ... экспрессивті эффект тудыру арқылы
адресаттың назарын өзіне аударып, қызықтырып ... ... ... ... ... ... ... ахуалда өтіп жатқаныдығын
көрсетеді. Тыңдаушы әсіресе тосын тәсілмен, бедерлі тілмен ... ден қоя ... ... ... ... ... деңгейлердегі
экспрессивті мағынадағы тілдік бірліктерді, троп, ... ... ... қолдануға тырысады.
Белгілі бір фактіні сөйлеуші образ арқылы жаңғыртады, жай сөзбен еш
мәнерлі сөзбен береді, ал мұндай екінші ... ... ... автордың
көзқарасын, сезім-күйін, сөз сомдау мәнерін көрсетеді. Сөз қатынасындағы
бұл жайтқа адресат та реплика арқылы, бейвербалды ... ... ... ... ... ... байқай отырып, сөйлеуші сөз
мәнерін жалғастыру немесе өзгерту жөнінде ... ... ... да ... ... ... ... қарай өзгертіп отырады.
Сөйлеу тілі сөздің ұзына-бойына экспрессиялық өң ... ... ... ... тілі аса бай. ... обьективтеніп, ақиқатқа
айналуын әдетте сөз шығармашылығының бастамасы деуге болады. Сондықтан ... ... ... ... мәні бар. ... тілі ... тілдік
идиоматиканың бастау көзі, оккозионализм фразеологизмдердің шыңдалып шығар
дүкені. Сөйлеу тілі ... ... ... тілдік бірліктердің екінші
мәрте аталымдарға айналу үрдісі үздіксіз болып жатады. Жазғыштар, ... ... ... ... ... желтоқсан
ызғары, қаракөздер т.б. газет бағаналарындағы қолданыстар алдымен сөйлеу
тілінде пайда болған ... ... ... ... екінші реттегі аталымға жататын ... ... ... ... ... риторикалық сұрақ, элипсис,
анафора, антитеза, сияқты риторикалық фигуралар жиі кездеседі. Сөзге ... ... ... ... ... анафора, антитеза гипербола,
литота, синонимдер тізбегі, градация, қайталау, эпитет, риторикалық сұрақ,
метафора, метонимия, ... сөз, ... ... ... ... сөздер мен сөйлемдер т.б. жатады. Бұлар сөйлеу ... рең ... ... ... ... ... ... сөйлеуші
белгілі бір ақпарат беруде өзінің тіл дербестігін таныта білуі, тілдесудің
ойдағыдай өтуіне әсерін тигізетін ... ... бірі ... ... кейбір грамматикалық тұлғалардың мағынасы жалпы
тілдік мағынасына сәйкес келе ... ... Әке мен бала ... ... ... аударыңыз: – Әкең саған жаны ашығандықтан айтып
отыр. Мұндағы Әкең тұлғасы ... ... ... атқарып тұр. [Мен саған
жаным ашығандықтан айтып отырмын]. Сөз ... ... ... туып ... ... “мен” демей “әкең” деуі балаға ... баса ... де, ... МЕНІН бейтараптайды.
Анасы баласына: Қарның ашып кетті ме? Апаң ... ... ... ... [салыстырыңыз: мен саған дәмдеп күріш басып беремін]. Бірінші жақты
екінші жақпен ... ... тілі ... іштарту, жақын тартуды
баса көрсету мақсатында қолданылады.
Сөйлеуші ... сөзі ... ... ... ... таныта алады.
Коммуникативтік мүдделілік, адресатқа икемделу, сөйлеушінің коммуникативтік
діттемін түсіну, сөз ... ... ... ... емес ... ... диалогтің ойдағыдай болуының шарты.
Тілдік қарым-қатынастың ойдағыдай болуы – сөйлеушінің тілдік құзыретіне
ғана емес, коммуникативтік құзыретіне де тәуелді. Коммуникативтік ... ... сөз ... ... стереотиптерді білу,
тілдік фактілерді коммуникативтік ситуацияға ... ... ... алу т.б.
жатады.
Тілдесуде мәдени-әлеуметтік стереотиптерді білу, ... ... ... болуы, тыңдаушының аялық білімін ескеру т.б. жайттар
тілдік қарым-қатынастың ойдағыдай өтуіне әсерін тигізеді.
Сөз этикасының ... ... ... ... ... ... ... диалогтің ойдағыдай аяқталуына септігін
тигізетін қажетті алғышарттардың бірі.
“Шаршысөз мәдениеті” ... ... ... ... ... формальды-тілдік, коммуникативтік нормалық қырлары сөз мәдениеті
тұрғысынан ... Бір ... ... мен шаршытоп арасындағы тілдік
қатынасы ұжымдық коммуникация деп ... ... ... ... мен аудитория арасындағы коммуникативтік байланыс,
олардың ортақ ... ... т.б. ... ... ... ... ... талғап, саралап қолдануға ықпал ететін факторлар болып
табылады.
Шешендік сөзді дайындау барысында, сөйлеу кезінде пайда ... ...... тіл ... мен ... тілі нормаларының тайталаса келуі,
өйткені шешендік сөз ... ... тіл ... “әзірленеді”, ал
сөйлегенде, яғни ауызша сөзге айналғанда сөйлеу ... ... ... сөзде, шаршытоп алдындағы ... ... ... ... басым кітабилыққа бой ұрмауға, ... ... ... ... ... ... ... кітабилыққа бой ұрса, сөзі
қасаң, таптаурын тартып, аудиторияға әсер-ықпалы төмен ... ал ... ... ... ... ... деңгейдегі сөзге айналады, ондай
сөздің қоғамдық-әлеуметтік мәні ... ... ... сөзі ... тыңдаушыға арналады, сондықтан шаршы сөзде кітаби ... ... тілі ... ... ... ... қажет.
Шешендік сөзде сөздің мағыналық типтерінің баяндау, сипаттау, байыптау
контаминациясы кездесіп отырады. Мұндайда контаминацияланған сөз ... ... ... ... ... ... ... жақындығы,
ұқсастығы бар. Сондықтан баяндау сөз сипаттауға, ал сипаттау сөз байыптауға
ұласып отырады.
Сөз типтері бір-бірімен ... ... ... де ... ... ... өрбіп, дамып отырады. Сөздің
функционалдық-стильдік салаларымен ... ... ... ... ... ... ... байыптау басым болады да,
соттағы шешендікте сипаттау мен байыптау жағы басым түсіп жатады.
Сөздің ... бір ... ... таңдау ең алдымен
сөздің объектісіне, мақсатына тәуелді. Сырттай қарағанда шаршысөз сөзжарыс
тәрізді ... ал ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ойжарыстың импилицитті және экспилицитті ... бар. ... ... ... ашық ... ... ... шығып, келіспеуі
ойталастың эксплицитті түрі. Ойталастың ... ... ... ... ... келіспеу ашық түрде айтылмайды. Оппонент реалды
немесе ирреалды болуы мүмкін.
Пікірталас шешендіктің белгілі бір ... ... ... алдындағы ой
жарысы мен сөз жарысы. Шешен ... ... ... ... ... әсер етіп, иландыруды көздейді. Ал пікірталастың ... мен ... ... ... сықақ, кекесін, үзілді-
кесілді баға беру, антитеза, теңеу, ремарка, ... ... ... т.б. классикалық тәсілдер жатады.
Шаршысөз мақсаты мен мазмұнына қарай белгілі бір құрылымда айтылады.
Сөз ... осы ... пен ... ... ... бір жүйе бойынша
орналасады. Шаршысөздің классикалық схемасы, ... ... ... ... 1) басталуы, 2) кіріспе, 3) ... ... ... 5) ... ... байланысты немесе шешеннің белгілі бір мақсатына
қарай кейбір бөліктердің болмауы да мүмкін. Ал ... ... ... ... ... ... ... мән береді. Бұл бөліктің
мақсаты бірден аудитория назарын өзіне ... Бұл ... ... ... ... мен этикеттік қаратпа атауыштардың қолданылуы шешендік
сөзге тән этикеттік норма. Сөздің басталуында этикеттік ... ... ... ... ... болады.
Сөздің ұзына бойында аудитория назарын ұстап тұру сөздің басталуына
байланысты. Бұл тұста тәжірибелі шешендер ... ... ... ... ... бастайды. Ондай жайт көбіне әркімді қызықтыратын, әркімнің
басында бар, ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Сөздің кіріспе бөлігігінде сөйлеуші аудиторияны психологиялық жақтан
айтылар сөздің негізгі бөлігін ұғынуға дайындап, ... ... ... ... әрі ... ... түседі; аудиторияның
назарын бір арнаға бұрады. Бұл ... ... ... ... ... ... Сөздің композициялық негізгі бөлігінде шешен
айтылмақ басты мәселелерді санамалап көрсете келе ... ... ... ... ... өзектілігін, қоғамдық, әлеуметтік мәнін ашады.
Негізгі бөлікте ең басты деп ... ... ... ... аса ... ... ... қисынды дәлелдер келтіреді. Әртүрлі
аргументтерді пайдаланып, мысалдарға нақты ... ... ... ... қорытынды бөлімінде жоғарыда айтылғандарға қорытынды жасалады.
Басты, негізгі ой баса айтылады. ... идея ... ... ... ... бір ... қажет ететін ... ... ... ... қолданылады. Сөздің мазмұнына
тікелей қатысты болмаса да, тілек айтылуы мүмкін. Сондай-ақ кейде шешеннің
сөзі іс-қимылға ... ... де ... ... Жалпы алғанда шаршысөз
өзінің жанрлық түрлерімен байланысты. Мысалы, жоғары ... ... сөз, ... сөз т.б. ... аяқталуы мүмкін.
Шаршысөздің жанрлық түрлеріне қарай мәтінде кездесетін сөздің лексикалық
типтері әртүрлі ... ... ... ... дәрістерде интелектуалдық
лексика, саяси ... ... ... ... ... ... үлес ... басым болады. Мұның өзі шешеннің алға
қойған ... ... ... ... ... әсер етуді
көздей ме, әлде ... ... әсер ... ... ме, ... ... бір ... жұмылдыруды мақсат ете ме мәселе осыған
байланысты.
Аудиториямен байланысқа сөйлеуші ерекше ... ... ... байланыс күшті болған сайын сөздің тиімділігі де ... ... ... ... ... тыңдаушыда болады да, олардың
“жауап” реакциясын бақылап отырады. Сөйлеуші аудиторияның жетегінде ... ... ... ... ... жұрт ... шығып сөйлеуді әрбір
шешен өзінің кәсіби қызметі деп түсінеді.
Аудиториямен байланыс ... ... ... ... ... ішінен
шешен сәлемдесу, қаратпа атауыштар, комплимент, қоштасу тәрізді этикет
сөздердің әртүрлі ... ... ... шығарға дейін
коммуникативтік ситуацияға олардың қайсы ... ... ... қай ... қай ... ... формулаға сәйкес іштей, алдын-ала “даярлап” қояды.
Күнделікті өтіп жататын кеңес, мәжілістерде, отырыстарда ... ... ... ... мүмкіндігі сәл шектеулі болады.
Аудитория мен шешен бірін-бірі жаңа ... ... ... сөзде қолданылатын метамәтіндердің тыңдаушыларға бағыт-бағдар
беріп отыратындықтан қызметі ... ... ... сөзді жүйе-
жүйесімен қабылдауға жәрдемдеседі. Мысалы, Сіздердің назарларыңызды мына
мәселеге ... ... біз ... ... енді ... мәселеге
көшейік; біріншіден, екіншіден, үшіншіден, қайталап айтсақ, ... т.б. ... ... ... бір ... ... ұғынуға
жәрдемдессе, екінші жағынан, мәтін бөліктерін ... ... ... коммуникативтік байланыс жасау мен байланысты күшейтудің
тілдік тәсілдері әр алуан. Сөйлеуші мен ... ... ... ... ... – “сіздер” есімдігі ерекше қызмет атқарады. ... ... ... ... ... ... ... көз
жеткізгендей, бірге ойласып көрейік т.б. ... ... ... бір мәселені бірлесіп ойластыру сияқты эффект туғызады. Бұл тәсіл
(“біз – сіз”) сөйлеуші мен аудитория ... ... ... ... ... ... өздеріңіз айтқандай,
өздеріңіз көз жеткізгендей т.б. тәрізді ... ... ... мен
тыңдаушылар арасындағы байланысты жүзеге асыруға, әрі қарай күшейте ... ... Еске ... оқып ... ой жіберіп байқаңыздар,
өздеріңіз шешіңіздер т.б. тәрізді бұйрық тұлғалы етістік құрамалар ... ... ... ... тәрізді эффект тудырады.
Сөзді диалогтендіру шешеннің аудиториямен байланысын ... ... әуел ... ... ... ... іспеттес. Диалог – болмысында,
жаратылысында табиғи құбылыс, ал ...... ... ... ... ... ... сөйлеуші оған біраз жаттығуы ... ... ... сөз ... ... ... қабылдау, түсіну
“күшке” түседі. Тыңдаушы монологке ... ден ... ... ойға ... ... ... үшін осындай біршама қиындықты тәжірибелі шешен
жеңілдету үшін дискурсқа диалог элементтерін ендіру тәсілін ... ... ... ... ... ... сіздер мен біз ойланып
көрейік; – жауабын айта ... ма? ... жоқ ... ...... ... диалогтендірудің ерекше тиімді тәсілі. ... бұл ... ... күту үшін ... қойып отырған жоқ, сөзге диалогтік сипат
беріп тыңдаушылардың “жай-күйін” ... ... ... тағы бір ... ... – сөйлеуші өзін қарсы
жақтың, оппоненттің, тыңдаушылардың орнына қойып сөйлейді. Бұл жерде қарсы
жақтың, ... ... ... ойында тұрған нәрсені жұртшылық
айқын аңғаратындай етіп беру керек. Бұл, әрине, шеберлікті қажет ... ... ... ... шеберлікке қол жеткізеді.
Шаршысөздің ритуалдық қырлары – сөйлеушіні аудиториямен байланыстыруға
қажетті, сөзге құрметтеу реңін ... ... әрі ... қолданылатын
қарым-қатынас орнатудың тілдік бірліктері. Бұларға құрметті қауым, ... ... ... мен ... ... қадірлі ағайын, қадірлі
бауырлар, қымбатты достар т.б. тәрізді атауыш қаратпалар ... ... ... ... ... ... ресми, бейтарап,
эмоционалды түрлері қолданылады. Ресми формаларға жолдастар, ханымдар мен
мырзалар; эмоционалды формаларға ... ... ... ... қадірлі
ағайын т.б., ал бейресми формаларға әріптестер, халайық, әлеумет т.б.
тәрізді қаратпалар ... ... ... ... ... мәні ... ... тыңдағандарыңызға рахмет, ден қойып тыңдағандарыңызға рахмет деп
сөзді аяқтаудың да ... мәні бар. ... деу бір ... ... болса, екінші жағынан, ... ... ... ... белгі болып табылады.
Тілдік қарым-қатынас әңгімелесу, пікірлесу, сұхбаттасу тәрізді ... ... ... ... талас-тартыс, ой-пікір
қақтығыстары, сөз жарыстыру, ой жарыстыру ... да ... ... ... ... ... журнал, радио,=телеарналар тәрізді
құралдар арқылы жүзеге асатын бұқаралық коммуникацияда
Өркениетті адам тілдік қарым-қатынастың әртүрлі ... ... ... Бұл – ... пен ... бет бұрған заманның талабы.
Әсіресе нарық заманының адамы тілдік қатынаста тек өз ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік,
психологиялық жақтарынан хабардар болуға тиіс. Ал тілдік құралдарды талғау,
саралау айтыс-тартыстың ... ... ... жайттарына
тәуелді. Осы жайттарды дұрыс аңғарғанда ғана тілдік құралдарды, ... ... ... ... зор жәрдемі тиеді. Әрине
коммуникацияның біз айтыс-тартыс мәселесінің мәніне ... ... ... міндетіне жатпайды. Сондықтан бұл тараушада ... ... жеке ... ... коммуникацияда, бұқаралық
коммуникацияда жиі байқалатын жайттардың сөз мәдениетіне ... ... ... Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 260 ... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999.
–581 б.
3. Балақаев М.Б. Қазақ әдеби ... ... ... 1987, – 272 б.
4. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда, ... ... ... Р. Сөз ... – Алматы: Атамұра, 2005. – 272 б.
6. ... В. ... ... по языкознанию. М.: Едиториал УРСС, 2003.
– 232 ... ... Б.Н. ... ... ... Учеб. пособие. –М.: Высш. Школа,
1980. –335 с.
8. Скворцов Л.И. Теоретические ... ... ... М.: ... ... ... Речевое воздействие в сфере массовой коммуникации. – М.: ... ... ... ... Э.Д. ... ... в ... лингвистике. Алматы:
Мектеп, 1989. – 160 с.
11. Маслова В.А. ... ... ... ... Мн.: Тетра
Системс, 2004. –256 с.
12. Языки как ... ... – М.: ООО ... АСТ”, СПб.: Я41 Tezza
Fantastіca, 2003. – 568 с.
13. Вежбицкая А. ... ... Пер. с анг. –М.: ... ... ... 416 с.
14. Уәлиев Н. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984. – 107 б.
15. Мартине ... ... ... ... Пер. с ... М.: Едиториал
УРСС, 2004. – 224 с.
16. Шарков Ф.И. Основы теории ... ... для ... М.:
Издательский дом “Социальные отношения”, 2003. – 248 с.
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланымдар
Ғылыми монографиялар:
1. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984. 5 ... ... ... ... ... ... 1988. 7 б.т. (авт.
бірл.: А.Алдашева).
3. Фразеология және тілдік норма //Алматы, 1998. 8 б.т.
Оқулықтар мен оқу ... ... ... Тіл ... Оқу ... ... ... З.Бейсембаева,
Ж.Исмайлова, М.Қанабекова, Г.Қайдарова). Алматы, 2005. 112 б.
2. Бата-тілектер (жинақ). Құрастырушы Н.Уәлиұлы. ... ... ... ... ... тілі. Сөз мәдениеті. Жалпы білім беретін мектептің ... ... ... ... ... ... тілі. Дидактикалық материалдар. (А.Фазылжанова,
А.Кобыларновамен бірге). Алматы: ... 2006. ... ... ... Сөз ... ... материалдар. Алматы:
Мектеп, 2006.–72б.
Сөздіктер:
1. Жаңа атаулар. Алматы: Ана тілі, 1992. 118б. (авт. ... ... ... қиын ... Мектеп оқушыларына арналған анықтамалық сөздік.
Алматы: Балауса, 2000. 30 б.т.
3. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. Алматы, 2001.-430б.
4. Қазақ тілінің ... ... ... ... Қ.Күдеринова,
А.Фазылжанова т.б.). Алматы: Арыс, 2005.
5. Қазақ ... ... ... ... ... Қ. ... ... Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова т.б.). Алматы: Арыс,
2005.
6. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі //(авт. бірл.: Қ.Күдеринова,
А.Фазылжанова т.б.). Алматы: ... ... ... ... ... ... 1976. N 5. 93-95-бб.
2. М.Әуезовтің тұрақты сөз тіркесін қолдану ерекшеліктері ... ССР ҒА ... ... ... 1978. N 1. ... ... ... тіліндегі стильдік контраст //Жазушы және ... ... ... ... ... жетілер //Жалын. 1988. N 3.
5. Жұмбақ сандар //Жалын. 1988. N 4.
6. Қ.Жұбанов және қазақ ... ... ... 1989. N12. 10-б.
7. Ақаң жинаған асыл сөз //Қазақ тілі мен әдебиеті 1991. N4. 76-80-бб.
8. Сөз және оның мәдени ... ... ... ... ... ... ... 1997. 73-80б.
9. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызмет етуінің алғышарттары
//ҚР ҒА Хабарлары. ... ... 1998. N3. 0,5 ... ... және ... ... онтогенездік дамуы //Ұлттық
рухтың ұлы тіні. Алматы: ... 1999. 268-280 ... ... ... буын ... ... 1999. N2. ... Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы //ҚР БҒМ ҰҒА
Хабарлары. Тіл-әдебиет сериясы. 2000. N2. 52-61-бб.
13. Казахский ... на ... ... ... //ҚР ҒА ... N1. (авт. ... К.Хұсайынов, Ә.Жүнісбеков).
14. Бір тәуліктегі күн мен түн //ҚХР Шыңжаң дәшуе ғылыми журналы 2002.
N4. 13-19бб.
15. “Қамшы” ... ... ... ... ... Илимлер Академиясы Қарақалпақстан бөлиминиң Хабаршысы. Нөкис,
2003. N5. ... ... ... және сөз ... //Қазақ тілінің
орфоэпиялық анықтағышы. Алматы: Арыс, 2004. 5-23бб.
17. Қазақ тілі – қандай тіл? ... ... 2004. N3, ... ... ... советтік дәуір мен постсоветтік кезең //Тілтаным.
2005. N4.
19. Сөз мәдениеті туралы // Қазақ ... ... ... және ... ... Алматы, 2005. N6. 3-4бб.
20. Қазақ тіліндегі кейбір зоонимдердің ... ... ... ... және ... оқыту. 2006. N2 (14). 3-4бб.
21. Біріккен сөз туралы // ҚР ҒА Хабарлары. 2006.
22. Алғы сөз. Сөздіктің құрылымы мен ... ... ... ... ... Алматы: Арыс, 2006.
23. Ы.Е.Мамановтың ғылыми концепциялары // Қаз ҰУ Хабаршысы. ... 2007, ... ... күн ... // Абай энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 1995.
590-591бб.
25. Әлиіпби. // Қазақ тілі ... ... 1998. ... ... // ... тілі ... Алматы, 1998. 304-305бб.
27. Орфографиялық сөздік. // Қазақ тілі энциклопедиясы. Алматы, ... ... // ... тілі ... ... 1998. ... жасаған баяндамалар:
1. Қазақ әдеби тілі туралы зерттеулердің түйінді тұжырымдары //“Қазақ
тілінің грамматикалық құрылымының даму ... және ... ... ... ... ... Алматы, 1998, 11-12 наурыз. 8-13 бб.
2. ... ... ... ... принциптері хақында
//“Жұбанов тағылымы” атты республикалық конференция ... 1998. ... Бір ... шақ ... және ... ... ... және тіл білімінің мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық
конференция ... ... ... 2004, 143-153 бб.
4. Тілдік жүйе – норма – узус және олардың ортақ тұстары мен ... ... ... ... және ... тіл ... ... ғылыми-теориялық конференция материалы. Алматы: Арыс, 2004. 26-
30 бб.
5. Терминология және тілдік норма //Терминология және тіл ... ... ... ... ... 2004. 34-46-бб.
6. “Қамшы” концептісі //Академик Ш.Ш.Сарыбаев және қазақ тіл білімі
мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференцияның материалдары.
Алматы: Дайк-Пресс, 2005, 204-213-бб.
Р Е З Ю М ... ... ... казахской культуры речи”
Диссертация на соискание ученой степени доктора филологических наук по
специальности 10.02.02 – казахский язык
В диссертационном исследовании казахская ... речи ... ... ... ... интегрирующая структурное,
коммуникативное, лингвокогнитивное, прагматическое направление ... ... ... В ... ... ... ... вопрос о научно-теоретическом решении проблем по сохранению
традиционных норм ... ... ... ... ... ... а также объективной оценке коммуникативного качества речи в целях
улучшения социального ... ... ... ... ... казахского языка как государственного.
Целью исследования является ... и ... ... ... ... ... аппарата и методологии, основных
теоретических установок и ... ... ... ... ... и ... объекта и предмета ее исследования в ... ... ... в ... ... связи с этим в круг задач исследования входят такие основные вопросы
как
- определение теоретических ... ... ... ... ... ... речи ... выразительности,
уместности, логичности, богатства и др.);
- изучение языковой нормы, ... ... и ... в ... ... из ... ... определения динамики развития норм
литературного языка;
- целенаправленное изучение структуры неязыковых факторов для ... ... ... и ... ... ... коммуникативной ситуации, неязыковых знаний, фоновых
знаний, социального статуса участников коммуникации и др.), последний
из которых диктует выбор ... ... ... ... ... ... ... факторами определения
коммуникативного качества речи;
Новизна исследования связана с изучением казахской культуры речи ... ... ... в лингвистической науке и
выражается в следующих научных результатах работы.
- в противовес традиционным ... в ... ... речи ... в ... ... ... и, в частности,
функционально-стилистическом аспекте в данном ... ... ... ... ... и ... факторов в
непосредственной взаимосвязи; выведение на ... ... ... ... качества речи, позиции адресата ... ... а не ... (говорящего, автора,
коммуникатора); ... ... ... как ... ... ... речи, в отличие от ... ... в ... аспекте;
- предлагается решение некоторых трудностей, связанных с ... ... ... на ... ... ... в предшествующих
исследованиях аналогичного характера решались только на практической
основе;
-речь изучается в ... ... не ... ... но ... деятельности субъекта коммуникации;
- текст рассматривается с позиции соавторства, т.е. взаимодействия
адресанта и адресата;
- художественные, ... ... ... ... не только как общелингвистические коды, но и в то же
время как ... ... ... ... ... ... ... выносимые на защиту:
- абстрактная языковая личность рассматривается как центральное понятие
культуры речи;
- проблемы лингвоэкологии должны занять достойное место в ряду ... ... ... ... казахской культуры речи;
- эстетическая норма как особая конвенциональная система ... из ... ... ... ... этический аспект
дисциплины.
Теоретическая и ... ... ... ... ... ... ... в формирование и развитие культуры
речи как ... ... ... ... ... ... как самостоятельной теоретической и практической области в
казахском языкознании.
Материалы, теоретические выводы и результаты исследования ... ... ... ... “Культура речи” в вузах, учебника, учебных
пособий по “Культуре ... в ... ... ... а ... при ... их программ и нормативных словарей
современного казахского языка.
Диссертационная работа состоит из введения, трех ... ... ... использованной литературы.
RESUME
Uali Nurgeldi
Theoretical fundamentals of Kazakh culture of ... ... is ... to confer the ... degree ... of ... speciality 10.02.02 – the Kazakh language
In the dissertation the Kazakh culture of speech is researched as a ... ... ... which ... structural,
communicative, lingua-cognitive, pragmatic directions in the ... of ... In the modern Kazakh ... the question ... solution of ... linking with preservation of
traditional norms of the national literary language, with basic ... ... of the ... with ... ... of ... quality of speech for the target of improvement of the social
position, with rising of the social prestige and culture of Kazakh as ... one are risen ... of research is revision and more precise ... ... ... revision of ... and methods, ... adjustments and scientific principles of the Kazakh culture of
speech, ... and ... of the object and the subject ... ... ... to the antropocentric direction, dominating in ... ... ... with it, in the cycle of the tasks of the research the ... ... are ... the ... of theoretical bases of normalization of the literary
language, evaluation of communicative quality of speech ... ... ... ... etc.);
- investigation of the language norm, the language system, the ... in triunity as an optimal way of ... of dynamics of ... norms of the literary ... ... research of structure of non-linguistic factors ... of tight ... of ... and ... (subject of speech, ... situation, non-linguistic
knowledge, social status of participants of communications, etc.), the ... a choice of the language units, ... ... ... which are the main factors of ... of ... of speech.
Scientific novelty links with research of the Kazakh culture of speech in
the paradigm of the ... ... in the ... and ... by the next results of the ... in back balance of ... ... in which communicative
quality of speech is observed in aspect of the language norm, ... in the ... aspect, in the ... ... problems as investigation of linguistic and non- linguistic factors in
tight interconnection; removing on a priority ... with ... ... quality of speech, position of an ... ... ... ... of the conception of dialogicals as
a dominating one in the theory of culture of speech, in ... from ... of ... are viewed in the ... ... the solution of some ... linking with problems of
codification of norms of the language are offered on the ... ... ... of an ... ... in previous ... have
been solving on the practical base only;
- the speech is researched as a result of not only verbal, but ... activity of a subject of ... the text is viewed on the position of ... ... of ... and an ... artistic, publicistic, scientific, official-business discourses are
admitted not only as ... codes, but also as ... ... ... of intellectual, emotional, ethno-cultural, esthetic types.
Received results:
- an abstract language individual is viewed as a central concept ... of ... problems of the ... must take a decent place in the list ... and objects of ... of the modern Kazakh culture ... esthetic norm as a special ... system is admitted as one ... objects of culture of speech, componented the ethical aspect of ... and ... ... of the ... research brings a definite ... in forming and ... culture of speech as the ... discipline of the antropocentric
direction; in its development as an independent theoretical and practical
field in the Kazakh ... ... ... ... conclusion and results of the research can be
a fundamental for a lecture course “Culture of Speech” in the ... higher ... for ... for manuals for ... of ... ... and they can be used in ... of programmes and normative
dictionaries of contemporary Kazakh.
The dissertational work consists of ... three ... list of used ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 78 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Қазақстан лингвистикасындағы метафораның зерттелуі7 бет
Созақ ауданы әкімдігінің құрылу тарихы18 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Адамгершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған эксперимент жұмысының мазмұны мен нәтижесі7 бет
Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті17 бет
Андроновтықтар. Беғазы-Дәндібай14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь