Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері

КІРІСПЕ
Негізгі бөлім
Вербалды экспрессивтік стилистиканың ғылыми.теориялық негіздері
Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасы мәселелерінің зерттелуіне қысқаша шолу
Қазақ тілі лингвостилистикасының логика.философиялық негіздері
Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының психолингвистикалық негіздері
Экспрессивтік стилистиканың негізгі ұғымдары
Фоностилистикадағы дыбыстық қайталау және фоносимволизм
Интонацияның экспрессивтік стилистикалық қызметі
Лексикалық жүйенің экспрессивтік стилистикалық құрылымы
Лексикалық құралдардың экспрессивтік стилистикасы. Синонимия
Синонимдердің стилистикалық қызметі
Лексикалық құралдардың антонимиясы
Лексикалық құралдардың омонимиясы және полисемия
Лексикалық құралдардың паронимиясы және парономазия құбылысы
Тілдегі фразеологизмдердің экспрессивтік стилистикалық ерекшелігі
Тілдің грамматикалық жүйесінің экспрессивтік стилистикалық құрылымы
Сөз таптарының экспрессивтік стилистикалық ерекшелігі
Синтаксистің экспрессивтік стилистикалық қызметі
Функционалдық стилистика мен экспрессивтік стилистиканың бинарлық бірлігі
Функционалды стилистика мен экспрессивтік стилистиканың ара қатынасы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кез келген әдеби тілдің дамыған, жетілген, өзіне ғана тән шынайы табиғаты оның функционалдық стильдік салалары мен тармақтарынан байқалатыны белгілі. Қазіргі қазақ тілінің қоғамдық әлеуметтік қызметі өрістеп, әр алуан қарым-қатынас қажетін өтеуі, ең алдымен, оның стильдік, тілдік бірліктерінің қасиет-сапаға ие болу ерекшелігімен тығыз байланысты болады.
Бүгінгі таңда мемлекеттік тіл саясатының басым бағыттарының бірі – қазақ тілінің әлеуметтік қолданыс аясын кеңейту, конституциялық мәртебесін баянды ету болып табылады. Мұның өзі тілді «қарым-қатынастың аса маңызды құралы» қызметімен қатар, мәдениеттану құралы болуымен тілдік ұжымның саналы әрекетінің нәтижесінде қоғамдық салада жинақталған дүние – әлем туралы білім қорын, ұлттың өзіне тән мінез-құлық, жан дүниесін, психологиясын, дүниетанымын тілдің стилистикалық жүйесімен тығыз байланысты қарастыруды қажет етеді, өйткені халықтың рухы тілдік құрылымдар арқылы, олардың стильдік мән-мағыналары арқылы объективтенеді.
Зерттеудің өзектілігі. Адамзат жаратылысында тіл айрықша маңызды рөл атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың жай ғана қарым-қатынас құралы емес, оның ішкі құрылымдары мен жүйелері тым күрделі және олар бір-бірімен тығыз байланысты көпдеңгейлі құрылым болып табылады. Адам тіл арқылы жай ғана ақпарат алып немесе ақпарат беріп қоймайды, сонымен қатар әрдайым өзінің қоршаған ортаға, құбылысқа деген көзқарас, сезімін, субъективті қарым-қатынасын тіл арқылы жеткізіп отырады. Осылайша тіл адамның ішкі көңіл-күй толғанысы мен сезімін де жеткізудің басты құралына айналған. Психологияда адамға тән сезімдердің 500-ге тарта түрлері белгілі болса, олардың әрқайсысының тілдік жүйедегі мазмұны мен көрінісі сан алуан. Себебі тілдің басты міндеті адамға қызмет ету, ал адам – сан қырлы, күрделі құбылыс. Қазіргі ғылымның дамуындағы антропоцентристік бағыт адамды интеллектуал тұлға ғана емес, оны эмоционалды менталды қырынан да қарастырады. Жеке тұлғаның психикалық құрылым компоненттерінің бірі эмоция болса, бұл феномен стилистикада арнайы тіл құралдары мен стилистикалық амал-тәсілдер арқылы объективтенеді. Тілдің адамнан тыс тұрған жеке құбылыс емес, адаммен бірліктегі, бірін-бірі анықтайтын күрделі құрылымдар болып саналатыны да сондықтан. Тілдің ең кіші бірлігі дыбыстан бастап мәтінге дейінгі тіл бірліктерінің барлығы адамның қандай да бір ішкі эмоциясы мен көңіл-күйін жеткізуге қызмет етеді. Тіл тарихи категория ретінде өзінің дамуы барысында эмоцияны сыртқа шығарудың түрлі тілдік тетіктерін қалыптастырды. Алайда, тілдің шынайы мүмкіндігі, әлеуеті сөз әрекетінде әр қырынан ашылады, сондықтан қазіргі қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық қызметінің сөздегі (речьтегі) мүмкіндіктерін арнайы зерттеу аса өзекті болып табылады.
Адамның эмоциясын жеткізудегі тілдің экспрессивтік қызметі ғалымдардың назарын көптен бері аударып келеді. Стилистиканың ғылым
1 Балли Ш. Французская стилистика . -Москва: Наука, 1961. -394 с.
2 Матезиус В. Язык и стиль // Парижский лингвистический урок. -Москва: Прогресс, 1967. -523 с.
3 Виноградов В.В. Стилистика. Теория поэтической речи. -Москва: АНСССР, 1963. -255 с.
4 Винокур Г.О. О задачах истории языка // Звягинцев В.А. История языкознания ХIХ и ХХ веков в очерках и извлечениях. Часть II . -Москва: Высшая школа, 1960. -281 с.
5 Щерба Л.В. О трояком аспекте языка и эксперимента в языкознании // Звягинцев В.А. История языкознания XIX и XX веков в очерках и извлечениях. Часть II . -Москва: Высшая школа, 1960. - 281с.
6 Гвоздев А.Н. Избранные работы по орфографии и фонетике. -Москва: Издательство Академии педагогических наук РСФСР, 1963. -284 с.
7 Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. -Алматы: Атамұра, 2003. -208-б.
8 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер . -Алматы: Ғылым, 1999. -361-б.
9 Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілі стилистикасы . -Алматы: Ғылым, 1996. - 190-б.
10 Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. -Москва: Наука, 1984. -400 с.
11 Уорф С. Язык. -Москва: Наука, 1934. -357 с.
12 Вилюнас В.К. Психология эмоцианальных явлений. -Москва: Наука, 1976. -293 с.
13 Шаховский В.И. Категоризация эмоций в лексикосемантической системе языка. -Воронеж: Наука, 1987. -297 с .
14 Леонтьев А.Н. Психолингвистические единицы и порождение речевого высказывания. -Москва: Наука, 1969. -201 с .
15 Гридин В.Н. Семантика эмоцианально-экспрессивных средств языка // Психологические проблемы. -Москва: Наука, 1972. -211с.
16 Лукьянова Н.А. Экспрессивная лексика разговорного употребления // Проблемы семантики . -Новосибирск: Наука, 1986. - 228 с.
17 Цоллер В.Н. Экспрессивная лексика, семантика и прагматика // Филологические науки. -1996. -№6 (596 ). -55 с.
18 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. -Москва: Наука, 1966. -603 с.
19 Қалиев Ғ. Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі. -Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. -439-б.
20 Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. -Ленинград: Прогресс, 1981. -360 с.
21 Кожина М.Н. О конструктивном принципе функционального стиля его экстралингвистической основе и критериях стилистических оценок // Вопросы стилистики. Вып. 5. -Саратов: Наука, 1972. -155 с.
22 Селях А.С. Фоностилистическая дифференциация разговорной речи (на матер. франц.яз.) Автореф... канд. филол. наук. -Минск, 1972. -30 с.
23 Байтұрсынұлы А. Тіл тағлымы. -Алматы: Ана тілі, 1992. -444-б.
24 Жұбанов Қ. Қазақ тілінің грамматикасы. -Алматы: Ғылым, 1996. -210-б.
25 Сыздық Р. Сөз сазы. Сөздерді дұрыс айту нормалары. -Алматы: Ғылым, 1983. -250-б.
26 Лосев А.Ф. Философия имени. -Москва: Прогресс, 1985. -271 с.
27 Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. -Алматы: Ғылым, 1998. -257-б.
28 Гальперин И.В. Модальность текста // Сб.научн.тр. МГПИИЯ им. М.Тореза. Вып. 158. -Москва, 1980. -121с.
29 Демесинова Н.Х. Синтакситическая стилистика современного казахского языка. -Алматы: Наука, 1988. -93 с.
30 Құл-Мұхамед Рақымғали Абрарұлы. Қазақ мәдениеті құндылықтарының қалыптасуы мен дамуы: Философ. ғыл. канд... дис. -Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2000. -156-б.
31 Ерасов Б. Рухани құндылықтар әлемі: Әлеуметтік философиялық жолдау. -Алматы: ҚРБҒМ.ФСИ, 2000. -180-б.
32 Верещагина Е.М., Костомаров В.Т. Язык и культура. -Москва: Наука, 1990. -107 с.
33 Кеңесбаев С.К. К вопросу об эксперессивно-стилистических системах литературных языков народов СССР.-Ашхабад: Наука, 1968. -303 с.
34 Алтаев Ж., Ғабитов Т., Қасабеков А. Философия және мәдениетттану.
-Алматы: Ғылым, 1988. -95-б.
35 Кирилина А.В. Развитие гендерных исследований в лингвистике
-Москва: Наука, 1963. -68 с.
36 Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралық қолданылуы.
-Алматы: Мектеп, 1966. -208-б.
37 Уәлиұлы Н. Қазақ сөз мәдениетінің ғылыми теориялық негіздері: Филол. ғыл. док... дисс. -Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2007. - 308-б.
Зерттеуге қатысты жарияланымдар мен жұмыстың мақұлдануы
Монография
1 Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының негіздері. -Алматы: ЛИЦ «КИЕ», 2007. -400-б.
Мақалалар
2 Стилистика ғылымының зерттелінуінен // «Казахстанская филология: проблемы и перспективы» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті, 2002. -79-81-б.
3 Мемлекеттік тілді оқытудағы стилистика мәселелері // «Функционалдық лингвистика: қазіргі жай-күйі және болашағы» атты халықаралық ғылыми-теориялық және ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы, Абай атындағы Алматы мемлекеттік университеті, 2003. -258-262-б.
4 Тіл, қоғам және стилистика мәселелері // «Қазақстан Республикасы ғаламдық мәдениетаралық кеңістікте» атты халықаралық ғылыми- тәжірибелік конференция материалдары. -Алматы: Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті, 2003. -364-367-б.
5 Мемлекеттік тіл және ресми іс-қағаздар стилі // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. Профессор А.С.Аманжоловтың 70 жылдық мерейтойына арналған «Түркі сөз әлемі» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2004. -№6. -115-117-б.
6 Әдеби тілдік норма және стилистика мәселелерінің зерттелінуінен // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. Академик Р.Сыздықованың 80 жылдық мерейтойына арналған «Қазақтың ұлттық әдеби тілі: бүгіні мен болашағы» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2004. -№5 (77). -99-101-б.
7 Жоғары оқу ағымында мемлекеттік тілді оқыту процесіндегі стилистика ғылымының рөлі // Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Академиясы жинағы. -Алматы, 2004. -№1 (43). -14-20-б.
8 Қазақ тіл білімі және стилистика мәселелері // Академик Ә.Қайдардың 80-жылдық мерейтойына арналған «Академик Ә.Т.Қайдар және тіл білімінің мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2004. -514-521-б.
9 Қазақ тіліндегі тілдік норма және функционалды стильдер // Қ.Жұбановтың 105 жылдығына арналған «Құдайберген Жұбанов тағылымы» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы: Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2004. -77-83-б.
10 Қазіргі қазақ тілі және стилистика мәселелері // «Мемлекеттік тілді үйрету жолдары: теориясы мен практикасы» атты республикалық ғылыми әдістемелік семинар материалдары. -Астана, 2004. -191-198-б.
11 Стилистика пәнінің жаңа қырлары // Профессор К.Ш.Хұсайынның 60 жылдық мерейтойына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. «Тілтаным» журналы. -№1. -2005. -107-113-б.
12 Стилистиканың ғылыми пән ретінде қалыптасу тарихынан // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. -№3 (85). -2005. -135-138-б.
13 Мәтін стилистикасы мен функционалды стилистиканың ара қатынасы // «Қазақ тілі – ғылым тілі» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: Қазақстан Республикасы Ішкі Істер министрлігінің Академиясы, 2005. -89-95-б.
14 Стилистиканың құрылымы және ғылыми бағыттары // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. «Қазақ тіл білімінің мәселелері және оқыту әдістемесі» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция. материалдары. -2005. -№4 (86). -62-65-б.
15 Тілдік құралдардың стилистикалық қызметі // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. -Алматы, 2005. -№5 (87). -21-23-б.
16 Стилистиканы оқытудың міндеттері мен маңызы // «Академик Е.А.Бөкетов – ғалым, оқытушы, ойшыл» атты халықаралық ғылыми- тәжірибелік конференция материалдары. -Қарағанды, 2005. -193-196-б.
17 Тіл білімі тарихында функционалды стиль мен мәтін стилистикасының зерттелуі // «Жас ғалым – 2005» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Тараз, 2005. -23-27-б.
18 Стильдік норма мәселелерінің зерттелу тарихынан // «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. -Алматы, 2005. -№4. -84-89-б.
19 Синтаксистің стилистикалық ресурстары // М.М.Копыленконың 85 жылдығына арналған «Тіл әлемі» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. -Алматы: Абылайхан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті, 2005. -398-403-б.
20 Стилистикадағы лингвистикалық және экстралингвистикалық факторлардың дифференциялануы // Академик Ш.Сарыбаевтың 80-жылдық мерейтойына арналған «Академик Ш.Сарыбаев және қазақ тіл білімі мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы, 2005. -589-599-б.
21 Қазақ тіліндегі ғылыми стиль мәселелері // «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. -2005. -№7. -36-42-б.
22 Стилистиканы логикалық тұрғыдан талдап танудың мақсаты мен міндеті // Абылайхан атындағы ҚазХҚӘТУ Хабаршысы. Филология сериясы. -Алматы, 2005. -№4 (13). -164-171-б.
23 Функционалды стилистиканың қалыптасу тарихы // ҚРҰҒА Хабарлары. -Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2006. -№3. -36-40-б.
24 Стилистикалық ерекшеліктерді оқытудың өзекті мәселелері // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. «Қазақ тілін оқытудың тиімді жолдары» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы, 2006. №1 (91). -104-107-б.
25 Функционалды стильдерде синонимдердің қолданылу жүйесі // «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. -2006. -№6. -45-50-б.
26 Публистикалық стиль мәселелері // «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. -2006. -№8. -29-36-б.
27 Қазақстан Республикасының сыртқы саясатын оқыту арқылы ресми стильдік ерекшеліктерді меңгерту // Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Академиясы жинағы. -Алматы, 2007. -№2. -61-68-б.
28 Функционалды стилистикалық реңктер жүйесі // «Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы. -2007. -№ 3. -31-37-б.
29 Қазақ тіл біліміндегі фоностилистика мәселелері // Академик Ө.Айтбаевтың 70 жылдығына арналған «Тіл және әдебиет: кешегісі мен бүгіні» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: Қайнар университеі, 2006. -140-145-б.
30 Қазақ тіліндегі лексиканы зерттеудің стилистикалық аспектісі // «Тілтаным» журналы. -2006. -№2. -60-34-б.
31 К вопросу об основных направлениях стилистики в современном языкознании // Теоретические и практические аспекты обучения языкам и литературе в вузах (выпуск 11). -Ташкент: Ташкентский государственный юридический институт, 2006. -С.85-91.
32 Қазақ тілінің стилистикалық ресурстары // «Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. І-том. -Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты, 2006. -581-590-б.
33 Мемлекеттік тілді оқыту арқылы ресми стильді меңгерту // «Бүгінгі түркітану және оның даму бағыттары» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ІІ-том. -Алматы: Қазақ Мемлекеттік қыздар педагогикалық институты, 2006. -137-143-б.
34 Мемлекеттік тіл арқылы курсанттарға ғылыми стильді меңгерту // Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Академиясы жинағы. -Алматы, 2006. -№4 (54). -67-74-б.
35 Сөйлемде антонимдерді стилистикалық қолдану // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. Профессор А.Айғабыловтың 70 жылдығына арналған «Қазақ тілі ғасырлар тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі жайы» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2006. -№4 (94). -132-136-б.
36 Система стилей в современном языкознании // JJm sarchashmalarі. Научный и научно-методический журнал. Республика Узбекистан. -Ташкент, 2006. -№3. -95-98-б.
37 Қайталау түрлерінің экспрессивтік стилистикалық ерекшеліктері // Академик Ө.Айтбаевтың 70 жылдық мерейтойына арналған «Мемлекеттік тіл саясаты: терминология, аударматану, ресми құжат тілі» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институты, 2006. -135-140-б.
38 Қазақ тілі стилистикасының ішкі жүйелік ерекшеліктері // «Тілтаным» журналы. -2007. -№1. -51-55-б.
39 Көркем әдебиет арқылы курсанттарға стильдік ерекшеліктерді меңгерту // Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Академиясы жинағы. -Алматы, 2007. -№1 (55). -62-70-б.
40 Основные направления, понятия и категории стилистики // Международный научный журнал. Международная Академия Наук. Россия. - Балашов, 2007. -№1. -С.45-48.
41 Экспрессивно-стилистические особенности книжного стиля современного казахского языка // -Украина: Черкасский национальный университет имени Б.Хмельницкого, 2007. -С. 309-313.
42 Стилистиканың психолингвистикалық негіздері және экспрессивтілік // М.Балақаевтың 100 жылдық мерейтойына арналған «Қазақ тілі ғасырлар тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі жайы» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2007. -328-335-б.
43 Қазақ тіліндегі ауызекі сөйлеу тілінің экспрессивтік-стильдік ерекшеліктері // «Қазақстан мен Түркияның ортақ мәдени құндылықтары» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: Түркі әлемін зерттеу қоры және Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2007. -142-145-б.
44 Стилистиканың логикалық тұрғыдан танып-талдаудың мақсаты мен міндеті // ҚазҰУ Хабаршы. Филология сериясы. -2007. -№8 (107). -173-177-б.
45 Стилистикадағы экспрессивтілік пен транспозиция // І.Кеңесбаев, М.Балақаев, Ғ.Мұсабаевтың 100 жылдығына арналған «Қазақ тіл білімі мен түркітану мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2007. -232-236-б.
46 Өзбетінше оқыту жұмыстары арқылы курсанттарға тіл мәдениетін игерту // Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Академиясы жинағы. -Алматы, 2007. -№1 (55). -121-128-б.
47 Қазіргі қазақ тіліндегі экспрессивтік және стилистика мәселелері // «Әлемдік рухани құндылықтар және қазақ әдебиетінің өзекті мәселелері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты, 2007. -113-119-б.
48 Жалғастырушы топтарда ұлттық танымдар арқылы сөз мәдениетін меңгерту // Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Академиясы жинағы. -Алматы, 2008. -№2 (60). -188-200-б.
49 Троптардың экспрессивтік стилистикалық қызметі // Қайнар университетінің Хабаршысы. -Алматы, 2008. -№2. -68-73-б.
50 Қазақ тілі стилистикасының логика-философиялық негіздері // «Шығыс тілдері және қазақ тілі» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. -Алматы: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2008. -121-129-б.
51 Функционалды стилистика мен экспрессивтік стилистиканың ара қатынасы // «Ақиқат» журналы. -2008. -№5. -70-74-б.
52 Сөйлеудегі ақпаратты экспрессивтік синтаксистік мүшелеу амалдары // «Ұлағат» журналы. -2008. -№2. -19-28-б.
53 Қазақ кітаби жазба тілінің экспрессивтік стилистикалық мәселелері // «Ізденіс» журналы. -2008. -№2. -86-91-б.
54 Фразеологиялық синонимдердің экспрессивтік стилистикалық ерекшеліктері // «Ұлт тағылымы» журналы. -2008. -№2. -261-266-б.
        
        ӘОЖ 811.512.122′ 373.47                         ... ... САРА ... тілі ... ... негіздері
10.02.02 – Қазақ тілі
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс Абай ... ... ... ... ... ... қолданбалы тіл білімі кафедрасында орындалды
Ғылыми кеңесші: ... ... ... ... ... ... ... докторы,
профессор Ж.Сәдуақасұлы
филология
ғылымдарының докторы,
профессор Б.Момынова
филология ғылымдарының докторы,
профессор С.Сатенова
Жетекші ұйым: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
Диссертация 2008 жылы «15» ... күні ... ... ... Қазақ ұлттық педагогикалық университетінде (050010, Алматы қаласы,
Достық ... 13, ... ... ... ... ... ... дәрежесін беру жөніндегі Д ... ... ... ... Абай ... Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінің кітапханасында танысуға болады.
Автореферат 2008 жылы «14» тамызда таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, ... ... ... ... ... ... ... жетілген, өзіне ғана тән шынайы
табиғаты оның ... ... ... мен тармақтарынан байқалатыны
белгілі. Қазіргі қазақ тілінің қоғамдық ... ... ... ... қарым-қатынас қажетін өтеуі, ең ... оның ... ... қасиет-сапаға ие болу ерекшелігімен тығыз байланысты болады.
Бүгінгі ... ... тіл ... басым бағыттарының бірі –
қазақ тілінің әлеуметтік қолданыс аясын кеңейту, конституциялық мәртебесін
баянды ету болып табылады. ... өзі ... ... аса маңызды
құралы» қызметімен қатар, мәдениеттану құралы болуымен тілдік ұжымның
саналы әрекетінің нәтижесінде ... ... ... дүние – әлем
туралы білім қорын, ұлттың өзіне тән ... жан ... ... тілдің стилистикалық жүйесімен тығыз байланысты
қарастыруды қажет етеді, өйткені халықтың рухы тілдік құрылымдар ... ... ... ... объективтенеді.
Зерттеудің өзектілігі. Адамзат жаратылысында тіл айрықша маңызды рөл
атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың жай ғана қарым-қатынас ... ... ... ... мен жүйелері тым күрделі және олар бір-бірімен ... ... ... ... ... Адам тіл ... жай ... алып немесе ақпарат беріп қоймайды, сонымен қатар әрдайым өзінің
қоршаған ортаға, ... ... ... сезімін, субъективті қарым-
қатынасын тіл арқылы жеткізіп отырады. Осылайша тіл адамның ішкі көңіл-күй
толғанысы мен ... де ... ... ... ... Психологияда
адамға тән сезімдердің 500-ге тарта түрлері белгілі ... ... ... ... мазмұны мен көрінісі сан алуан. Себебі ... ... ... қызмет ету, ал адам – сан ... ... ... ... ... ... ... адамды интеллектуал
тұлға ғана емес, оны ... ... ... да ... ... ... ... компоненттерінің бірі эмоция болса, бұл феномен
стилистикада арнайы тіл құралдары мен стилистикалық амал-тәсілдер арқылы
объективтенеді. ... ... тыс ... жеке ... ... адаммен
бірліктегі, бірін-бірі анықтайтын күрделі құрылымдар болып саналатыны ... ... ең кіші ... ... ... ... дейінгі тіл
бірліктерінің барлығы адамның қандай да бір ішкі ... мен ... ... ... Тіл ... категория ретінде өзінің дамуы барысында
эмоцияны сыртқа шығарудың түрлі тілдік тетіктерін қалыптастырды. Алайда,
тілдің шынайы ... ... сөз ... әр ... ашылады,
сондықтан қазіргі қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық қызметінің
сөздегі (речьтегі) мүмкіндіктерін ... ... аса ... ... ... эмоциясын жеткізудегі тілдің экспрессивтік қызметі ғалымдардың
назарын көптен бері аударып келеді. Стилистиканың ғылым ... ... ... ... ... ... дүниеге келген заманнан
бері бұл ... ... ... ... Сол кезеңдегі тілдің эстетикалық
табиғатын оның экспрессивтік қызметімен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... саласының
арнайы қарастыратын мәселелеріне айналды.
Диссертациялық зерттеудің арқауы болып отырған қазақ тілі экспрессивтік
стилистиканың бүгінгі күнде өзекті ... ... ... ... ... ... ... ерекше ықыластың, осыған байланысты қоғамдық
ғылымдардың дамуындағы жаңа ... ... ... да ... ... Бұл ... ... зерттеулер мен талдаулар
психолингвистика, этнолингвистика, когнитивтік лингвистика, этнопсихология,
жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... ақпараттарды береді.
Экспрессивтік стилистиканы ... ... ... ... дара ... ... ... шығарма тілін,
функционалды стилистика, стилистикалық ресурстар, ортология, сөз ... ... әр ... және ... зерттеуге ықпал етеді.
Халықтың ақыл-ой, дүниетанымы, өмір сүру тәсілі материалдық және рухани
мәдениеті, тарихы, сол материалдық, рухани дүниелерінің ... ... ... ... ... ұлт ... құраса, оны тіл арқылы
танып білу бірінші ... ... ... ... ... Ұлт ... ... кең, терең ұғым, сондықтан лингвистикалық зерттеулердің де ... ... ... танытатын ғылымдармен байланысы нығаюмен қатар,
ұлт болмысын мәдени байлықтары тұрғысынан ашатын экспрессивтік стилистика
тәрізді жаңа ... ... ... келуіне себеп болып,
зерттеу аясының ауқымдылығы оны кең көлемде қарастырудың ... ... ... тілінің экспрессивтік стилистикалық жүйесі.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... және ... ... мен ерекшеліктері, қазақ тілі экспрессивтік
стилистикасының мәдени ұлттық қырлары.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. ... тілі ... ... ... анықтау және тілдің
экспрессивтік стилистикалық жүйесін зерттеу. ... ... ... ... ... ... қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының логика-философиялық
негіздерін, танымдық тұғырын анықтау;
- экспрессивтіліктің психологиялық және ... ... мен ... ... ... тілі ... ... зерттелуі мен қалыптасу
сипатына шолу жасау;
- қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының мазмұны мен ұғымдарын,
жалпы стилистикалық жүйедегі орнын ... және ... ... ... дыбыстық және лексикалық жүйесінің ... ... мен ... нақты тілдік деректер арқылы
талдап, анықтау;
- ... тілі ... ... ... ... сөз таптары мен қосымшалардың, синтаксистік
құрылымдардың ... ... ... арқылы сипаттама
беру;
- экспрессивтіліктің әртүрлі стилистикалық амал-тәсілдер жүйесі
арқылы ... троп ... мен ... ... ... ... тілі ... стилистикасы мен ... ... ... мен ... анықтау арқылы
ауызекі сөйлеу тілі мен кітаби жазба тілдің ара қатынасын көрсету;
- экспрессивтіліктің ... ... ... ұлттық сипаты мен ұлттық
танымдық қырларын зерделеу, оның қазақ ... озық ... ... ... ... сөз мәдениетіне әсерін
көрсету.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттерін жүзеге асыруда тілдік деректер мен
ғылыми тұжырымдарды ......... ... ... сипаттамалы талдау, жинақтау, сипаттау, топтастыру, жүйелеу,
салыстыру, модельдеу т.б. зерттеу әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... әдіснамалық және
теориялық тұғырлары ретінде философияның таным теориясы, диалектикалық
логика, психофизиология мен ... ... және ... ... ... іс-әрекет психологиясының теориялық
тұжырымдары, жалпы және жеке тіл ... ... ... ... семиотика, этнолингвистика, когнитивтік лингвистика
жөніндегі зерттеулерде кездесетін ... ... ... ... ... ... жұмыста қазақ тілі
экспрессивтік стилистикасының лингвостилистиканың бір саласы екені ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет кешенді түрде зерттеліп, мына мәселелер ғылыми ... ... ... ... ... ... табиғаты алғаш рет логика-
философиялық, психолингвистикалық, лингвостилистикалық тұрғыдан ... ... тілі ... ... ... мен ... ... тілдік парадигмадағы бірліктердің экспрессивтік стилистикалық
құрылымдары, ... ... мен ... экспрессивтік стилистиканың жалпы лингвистикалық жүйедегі негізгі
орны және олармен қатынасы анықталды;
- «экспрессивтілік» ұғымына ... ... ... рет ... оның ... ... ... экспрессивтіліктің эмоционалдық, образдылық, бағалауыштық
категориялары ... ... ... ... экспрессивтік стилистика мен функционалды стилистиканың бинарлық
бірлігі ... ... ... ... ... әсері мен ықпалы
тілдік деректермен дәйектелді;
- қазақ тілі ... ... ... ... ... болмысы мен оның тарихи қалыптасу арналары талданып, жүйеленді;
- экспрессивтік ... мен сөз ... ... тіл ... және байланысы, тілдік бірліктердің стильдік қызметінің дамуы мен
қалыптасуына әсері талданды;
- ... ... ... ... ... ... ... тілдік деректері бойынша талданып, тұжырымдар жасалды.
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... мен ... резервтерін
экспрессивтік стилистика тұрғысынан тану жолы ... ... ... мен ... жүйелері тұрғысынан танылған ерекшеліктері
қазақ тілі стилистикасының ұстанымдарын нақтылай ... ... ... үлес ... Зерттеу нәтижелерін қазақ тілінен мамандар даярлайтын
жоғары оқу орындарында «Қазақ тілі ... пәні мен ... ... ... ... «Нормативтік қазақ тілі» т.б.
пәндерден оқытылатын ... ... мен ... ... ... пайдалануға болады; қазақ тілі стилистикасының мазмұнын ғылыми-
теориялық тұрғыдан толықтыра алады. Қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... аясын кеңейту
мен дамыту» бағдарламаларына ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- экспрессивтілік дегеніміз – ... ... ... ... ... ... белсенді сезім-күй әрекеттері арқылы
ойды әсірелеп, көркемдеп ... сөз ... ... ... ... ... ... экспрессивтік ерекшеліктердің тілде жүзеге
асу тетіктерін зерттейтін қазақ тілі стилистикасының ... ... ... ... ... ... ... зерттеуге лигвофилософияның
таным теориясы, тіл мен ойлау, тіл мен сана, форма мен мазмұн, қоршаған
әлем және оның ... ... ... ... және оның ... ... ... негіз болады. Себебі тілдің нақты қолданысының түрлі
ой мен сезімді жеткізуге бейімділігі мен мүмкіндіктерін көрсету әрбір ... ... ... ... өзін сол ... ... ... барысында жинақталған «дәндері» ретінде тануға мүмкіндік
береді. ... ... ... ... ... ... ... үндесіп жатады;
- қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық жүйесін ... ... ... ғасырлар бойы қалыптастырған ... мен ... ... ... ... ... ... Бұл тұста экспрессивтік стилистикалық зерттеуде тіл ... ... ... алынады;
- қазақ тілінің экспрессивтік стилистикалық ерекшелігін анықтауда және
осы бағытта зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... алынады;
- қазақ тілі лексикалық жүйесінің экспрессивтік стилистикалық
құрылымына сөз және тұрақты сөз ... ... мен ... олардың
эстетикалық ерекшелігі мен контекстегі сипаты, ... ... ... және ... ... ... ... эмоцияналды, образды, бағалауыштық, ... ... ... интонация, ырғақ, дыбыстық қайталаулар,
сөз таптары, қосымшалар мен ... ... ... ... қызмет атқарады;
- қазақ тілінің экспрессивтік стилистикасын түрлі ғылым салаларымен
байланыста ... ... ... тіл ... ғана ... оның мінез-
құлқын, салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, наным-сенімін, ұғым-түсінігін, басқа
халықтармен мәдени байланысын, эстетикалық талғамын, ұлттық ... ... тіл ... ... ... ... ... дереккөздері. Жұмысты жазу барысында қазақ ауызекі сөйлеу
тілінен, әдеби ... ... ... ... ... тілдік деректер,
халық ауыз әдебиеті үлгілері, мақал-мәтелдер, қанатты сөздер, шешендік
сөздер, фразеологиялық ... ... ... классикалық әдебиеті мен
қазіргі әдебиет өкілдерінің шығармаларынан дәйектеме сөйлемдер алынды.
М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов, ... ... ... ... ... ... т.б. жазушылардың шығармалары мен
лингвистика және экспрессивтік стилистика ... ... ... талқылануы мен жариялануы. Зерттеудегі негізгі ойлар,
диссертацияның мазмұны, ондағы ... ... ... ... ... ... жасалған баяндамаларда
талқыланған, бақылау Комитеті бекіткен тізімдегі республикалық ... ... ... ... т.б. ... өткізілген халықаралық
және республикалық ғылыми-теориялық конференцияларда баяндама жасалды.
Диссертация жұмыс Абай атындағы ҚазҰПУ-дың ... және ... ... ... және ... ... ... теориясы мен әдістемесі
кафедрасының және Диссертациялық кеңес жанынан ... ... ... ... ... ... 1 монография, 53 ғылыми мақала жарияланды.
Диссертацияның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, алты ... ... ... ... тізімінен тұрады.
Негізгі бөлім
Диссертацияның кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі, негізгі мақсаты
мен міндеттері, дереккөздері, зерттеу әдістері, ғылыми ... ... ... ... мен ... ... жариялануы туралы
мәлімет беріледі.
Диссертацияның бірінші тарауы «Вербалды экспрессивтік стилистиканың
ғылыми-теориялық негіздері» деп ... ... ... ... табиғаты
мен болмысын логикалық, философиялық, ... ... ... ... ... мен ... таңбалануын, жалпы тілдің қызметіне әсерін анықтау
және осымен байланысты экспрессивтік стилистикалық мәселелердің зерттелуіне
шолу жасау көзделді. ...... оның ... сезімдік
таным-түйсіктерімен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... күрделі болса, оның
тілдік таңбалық ... да ... ... және сан ... ... ... шығармашылық танымы, көркемдік ойлау жүйесі, ұлттық
дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... ... Тіл құралдарының экспрессивтілік
нысаны болуы ... қана ... ... ... ... ... көрінеді.
1.1 «Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасы мәселелерінің зерттелуіне
қысқаша шолу» тараушасында қазақ тілі экспрессивтік ... ... ... шолу ... ... ... талданды.
Сөйлеуде эмоционалды-экспрессивтік мағынаны жеткізуші тіл бірліктеріне
дыбыс, сөз, сөз тіркестері, сөйлем ... ... ... ... ... ... ... тұтас мәтіннің эмоционалды-
экспрессивтік тонын, ырғағын жасайды. Лексика ... ... ... ... ... дүниетанымның тілдік картинасын бейнелесе, сөздің
түрлі морфологиялық формалары, сөйлем мен мәтін және дыбыс ... ... ... ... ... ... ... нақты
контекст жағдайында бейнелейді.
XX ғасырдағы Ш.Баллидің концепциясының негізінде ... ... ... ... ілім ... ... ... тілдік
жүйе элементтерінің эмоционалды-экспрессивтік, сонымен қатар ... ... ... әсер ... тілдік деректердің өзара
әсерін зерттейтін ғылым ретінде таныла түсті [1].
XX ... тіл ... ... ... ... жаңа ... болуы стилистика ғылымының қарқынды дамуына әсер етіп, ... ... ... басты назарға ілікті. В.Матезиус бастаған чех
ғалымдары әдеби ... ... ... ... ерекше көңіл
аударды [2]. Орыс стилистика ғылымында В.В.Виноградов жаңа бір ... ... деп ... ... бар. ... еңбектерінде [3]
тілдік-функционалдық концепция басым бағыт ... оның ... ... ... нақты тарихи жағдайларындағы шынайы қызмет атқаруын зерттеуі
құрайды.
Стилистика жалпыхалықтық, ұлттық тілдің барлық қырын, оның ... ... ... ... ... қамтитын күрделі
жүйе ретінде таныла түсті. Тіл тұтас ... ... ... іштей
байланысқан элементтері тұрғысынан емес, оның тарихи дамуы ... ... және ... ... ... экспрессивтік
бояулары мен реңктерінің сәйкестілігі ... ... ... ... ... қолданысы, сөйлеудің жекелеген қоғамдық
шектелген түрлерімен (яғни, функционалды ... ... ... XX ... ... және одан ... орыс әдеби тілі,
стилистикасы мен тіл мәдениетін ... ... ... ... т.б.) [4; 5; 6] осы ... ... одан әрі дамытты. Сөз семантикасының экспресивтік, эмоционалдық
және бағалауыштық компоненттері және ... ... ... ... ... ... тіл ... стилистикаға қарасты мәселелердің зерттелуі
А.Байтұрсынұлы [7], Қ.Жұбанов [8] еңбектерінен басталады. ... ... ... сөз бен ... сөзге қатысты ой толғамдары,
Қ.Жұбановтың Абай поэтикасының қыр-сырын ашқан ... мен ... ... бұл ... ... қарлығаштар болды. Ал стилистиканың жеке
ғылым тармағы ... ... ... М.Балақаевтың есімімен
байланысты. Алғашқы басылымы 1966 жылы ... ... ... ... ... стилистиканың пәні мен ... ... ... ... ... ... еңбек болды. Мұнда стилистика ғылымының
мақсат-міндеттері, ... ... ... ... ... ... құралдарының сипаты бір жүйеге ... ... ... ... ... ... эмоционалды-
экспрессивтік қызметіне қатысты қарастырылды [9].
Кейінгі кезеңдерде қазақ стилистикасы І.Кеңесбаевтың, А.Ысқақовтың,
М.Балақаев, Р.Сыздықованың, ... ... ... М.Серғалиевтың, ... ... ... ... Б.Хасановтың, Т.Қоңыровтың,
Х.Нұрмұқановтың, ... ... ... ... т.б. ғалымдардың зерттеулерімен толықты.
1.2 «Қазақ тілі лингвостилистикасының логика-философиялық негіздері».
Тіл мен ойлаудың байланысы, олардың өзара әрекеттесуі барлық ... ... ... ... қай ... да түрлі қырынан
қарастырылып келеді. ... ... ... ... мен ... ... ... жөнінде қазақ тіл білімінде терең сөз
бола қойған жоқ. Ал шындығында, стилистиканың философиялық негіздерін ... тіл мен ... ... тағы бір ... анықталып, стилистиканың
теориялық бір тамыры анықталады және аса маңызды тұсы – ... ... ... ... ... ... ... фон Гумбольдттың тіл мен ойлаудың өзара тығыз ... ... ... болсақ, мынадай мәселелер ерекшелініп алынуы керек
деп санаймыз. В. фон Гумбольдт ең алғаш рет ... тек ... ... ... ғана ... ... топтастырылған ойлаудың аса қажетті
шарты екендігін дәлелдеді. Ақыл-ой әрекеті – тек қана рухани ... ... ... тамырдан тыныс алатын дыбыстық тілмен білінбейтін, тек сезімдік
қабылдауда ғана түсінілетін құбылыс болып табылады. Соның ... ... мен ... әрекеті айрылмас тығыз бірлікте болып танылады. Адамның «өз
ішінен ойлау барысы» деген құбылыстың өзі тек қана ... ... ... ... «Тіл – ... ұйымдастыратын орган болып табылады».
Тіл ойлауға шешімділік жағынан ықпал ететін ... Сол ... ... тіл адам ойының танымдық әрекетін, оның бағыты мен
мазмұн ... ... ... ие болып келеді. Сөз сыртқы ... жай ғана ... ... Сөз – сол ... адам ... ... Жеке ... сөйлеген сөзінде сыртқы заттың тікелей
бейнесі емес, оған ... ... жан ... ... нәтижесінде жаңадан дерлік ... ... ... ... ... ... бұл концепциялары
стилистиканың негізгі заңдылықтарына алынуы тиіс [10].
Лингвистикалық салыстырмалылық болжамын қалыптастырған ...... ... ... ... онда ... пен ... тілге
қатысы терең тануды қажет ететін мәселе екенін айқын түсінеміз. Әрине, ... ... – Уорф ... жалпыадамзаттық ойлау бірліктерінің бар
екенін жоққа шығарғандай болып көрінуі ... Ал шын ... ... ... ... бойынша, ұлттық ойлау мен ұлттық сөйлеудің қарым-қатынасын
тану ... ғана ... ... ... танылуы мүмкін деп
түсінуіміз керек [11].
Тілді логикалық тұрғыдан талдап-танудың ... ... мен ... ... ойды ... ... ... қызметі қалай, қайтіп, қандай
жолмен жүзеге асырылатынын анықтауға ұмтылу болып табылады. Жалпылама түрде
айтар болсақ, ... ... сөз ... қалай да бір ... ... ... ... ... ... ... Яғни сыртқы
дүниедегі заттардың адам санасындағы ерекше бір «өкілі» іспетті қызмет
етеді. ... де ... ... ... – сол ... ... ерекшеліктерін (тіл элементтері мен олардың байланысын) және
сыртқы дүниедегі заттардың өзара байланысын тану ... ... ... ... ерекше есте тұтар мәселе бар, ол – тіл мен оның таңбалап ... ... ... ... бар деп саналмауы. Тілдің басты
механизмдері ойдың, ... ... ... ... ... «тұтасты
қырыққа бөліп танудың» қызметін атқаратынын мойындай отырып, сыртқы ерекше
дүниенің ішкі ... ... ... тану ... негізгі мақсаты болып келеді.
Табиғи тілді логикалық талдаудың нәтижесі арнайы формалдық тіл ... ... ... Сол ... формалдық тіл негізінде ... ... ... ... ... ... стилистиканың логикалық негізін
тануға мүмкіндік болады. Тілдің таным ... ... ... ... ... нысаны бола отырып, сол таңбалар өздері
таңбалайтын нәрселермен қандай байланыста ... және ол ... мен ... неде ... ... ... ... Табиғи тіл,
осы тұрғыдан қарастыратын болсақ, таңбалар жүйесін құрайды. Сонда тілді –
таңбалар жүйесі деп ... ... ... ... ... ... адам ... ойын түрліше білдіруде тілді (таңбаларды)
түрлендіре қолдану арқылы өз ойын ... ... ... ... ... ... мүмкіншіліктерін тереңірек танудың
синтаксистік, семантикалық, прагматикалық аспектілерінің ерекшеліктері
айқындалады.
Адамның ... мен ... ... ... ... да, ... те дамып-жетіліп келеді. Сондықтан да ... ... ... философия мен логика ғылымдарын алудың өзі ... ... ... ... ... құпиялар мен
сырларды тануға негіз болады.
1.3 «Қазақ тілі экспрессивтік ... ... ... тілі ... жүйе ретінде өзінің құрамындағы бірліктерінің
энергиялық қуатын сөйлеу барысында, сөйлеу әрекетінде таныта алады. ... ... және ... түрге ене алатын күшке ие болып келеді.
Адам баласының ... ... ... та, ... та, физиологиялық
та процестер қатар жүріп жататынын байқауға болады. Сол ... ...... әрі ... құбылыс ретінде өтіп жатады.
Стильдік ерекшеліктерді мәтінге жинап-теріп, бір арнаға ... ... ... ретінде сөйлеу процесі барлық ... жаңа ... ала ... жаңа ... ... Сол
болмыспен сыртқа шығарылған сөйлеу туындысы енді ... ... ... ... белгілі бір күшке ие екенін көрсетеді. Адамның ... мен ... ... ... ... ... ... болып, адам
ойлауының ерекше түрін, яғни ... ... ......... ... ... эмоционалды-экспрессивтік қызметі лексиканың,
грамматиканың аясында зерттелгенмен, экспрессивтік ... ... ... ... ... жоқ. Психология мен психолингвистика
адамның іс-әрекетіндегі эмоцияның қызметін зерттеуге бағытталған. Сол
себепті ... ... ... ... ... ... ... және іс-әрекеттік қырын бірлікте алып түсіндіру ... ... ... ... ... де ... ... сезімдерінің
қат-қабат сырларын зерттеу әлі жеткіліксіз. Бұл эмоцияны тілдік тұрғыдан
зерттеуге де қиындық тудырып ... ... ... ... ... және оның ... ... дәл анықталды деп те айту
қиын. Адамға тән негізгі эмоция түрлері әлі психологияда да, ... дәл ... ... ... ... ... тән:
«Некоторые отдельные эмоции ... ... ... И кодирование, и декодирование ряда эмоциональных выражений
одинаковы для людей ... ... ... к их ... ... ... ... [12, 56 б.]. Эмоцияның универсалды ... т.б. ... ... де эксперименталды тұрғыдан
дәлелденеді. Дегенмен, ғалымдар арасында ... ... мен ... ... әрдайым сәйкес келетіндігіне күмән келтіретіндері де ... оған ... ... ... ... ... сезімдер мен
оның тілдік моделі ешқашан сәйкес келмейді» [13, 90 б.]. А.Н.Леонтьев
болса, тіл ... ... ... ... ... мен ... ... бейнелейді деген пікір айтады [14]. Адамның өзіндік
табиғатына тән универсалды эмоциялық сезімдерді ... ала ... ... жүйесіндегі универсалды экспрессивті мағыналарды анықтауға
және олардың тілдегі көрінісін ... ... ... ... ... ... тілдегі адам сезімдерінің бейнелену семантикасы негіз болады.
Лингвистикалық зерттеу еңбектерінде мұндай эмоциялық универсалдар түрліше
аталып жүр: ... ... ... ... ... тон, ... ... эмоциялар т.б. Сонымен қатар, психологтар адам баласына
тән сезімдер мен ... ... ... ... әр тілдің
эмоциялық сөздік қоры әртүрлі екенін айтады. В.Н.Гридиннің пайымдауынша,
барлық халықта ... ... ... ... олардың әр тілдегі
типологиялық құрылымы бір-біріне ұқсамайды ... ... әр ... ... ... ... тән ... келеді.
Сонымен, эмоционалдылық пен бағалауыштық – ... ... ... ... даусыз. Психологиялық және лингвистикалық еңбектерде
адамның эмоциясын ... екі жолы ... 1) ... ... тән
эмоциялық сезімдерді анықтау арқылы оның тілдегі көрінісін зерттеу»; 2)
«тілдегі ... ... ... ... ... сезімдер дүниесіне
талдау жасау» [15].
1.4 ... ... ... ұғымдары» қатарында
экспрессия, экспрессивтілік түсініктері ... тіл ... ... ... ... ... ерекше аударып, тереңнен зерттеліп ... ... ... бұл ... ... ... ... жүргізілетін
зерттеулерге арналған көптеген жұмыстарды жинақтайды.
Көптеген ғылыми еңбектердің авторлары экспрессия және ... тек ... ... ғана ... ... бірге өзара алмаса алатын
лексикалық дублет түрінде де қарастырады. Бұл А.П.Горбунова, Ю.Д.Каражаева,
А.Д.Кулова, ... ... және ... ғалымдардың
зерттеулерінде айтылады. ... ... ... бұл ... ... тең емес, екі түрлі ұғымдар ... ... ... ... ... ... зерттеген
Н.А.Лукьянова осы екі түсініктің ерекшеленуін былайша түсіндіреді:
«экспрессивтілік ... ... ... ... ... ... деңгейіне жатады. Экспрессия сөзінің өзі тілден ... ... ... «экспрессивтілік» тілдік... бірліктің кейбір
қасиеттерін көрсететін ... ... ... ... ... іс-әрекеттің қарқындылығы, күйі, белгісі, бет-
әлпеттің, заттың, құбылыстың ... ... ...... ... ... ... іс-әрекеттің,
құбылыстың, заттың, белгінің сипатын, оның сандық-сапалық ... [16]. ... [17] ... ... ... және сөз ... ... ал экспрессивтілік тіл деңгейіне
жататын семантикалық категория ... ... ... ... ... сөздігінен» көруге болады: ... ... ... ...... ... ... тұратын
және оған өзіндік үлгі мен эмоционалды бояу беріп ... ... ... қасиеті» [18]. Тілтанудың энциклопедиялық ... ... ... ... ... – тіл бірлігі
белгілерінің семантико-стилистикалық жиынтығы, ол ... ... ... сөз ... ... сөз адресатына қатысты субъективті
айқындылығының құралы ретіндегі қасиетімен айқындалады. Тілдің экспрессивті
құралын, бірлестігін және өзара қарым-қатынасын ... ... ... ... ... айқын көрсетуге қабілеттендіретін
экспрессияға ие болады [19].
Экспрессема, ... ... ... ... кез ... ... ... экспрессивтілік әртүрлі авторлар «экспрессема»,
«экспрессив», «экспрессоид» ... деп ... ... ... ... ... білдіру құралдары бар. Бейнелеу құралдарының
аса бай қорын тілдің лексикалық деңгейі құрайды. Бұл – ... ... ... ... ... пайда болатын экспрессивтілік.
Экспрессивтілікті жасауға синонимдік қатарлар көмектеседі. И.В.Арнольд
компоненттердің ... ... ... ... бөліп қарайды: қысқарған сөздер, ... ... жеке ... сөздер [21].
Морфологиялық тәсілден басқа, сөз мағынасын алмастыруға негізделген
семантикалық тәсілдер де бар: ... ... т.б. ... ... ... т.б. ... ... тән. Сөз
айтылымның айқындылығын арттыру функциясын атқаратын ... ... ... ие. Ол ... ... да тән, оған ... ХХ ... ортасында пайда болған
«экспрессивті синтаксис» түсінігі куә бола алады.
Қазақ тіл білімінде экспрессивтілік пен ... ... ... ... ... ... – лингвистикалық
универсалийлердің бірі болып табылады. Экспрессивтілік – ... ... және ... бір ... мақсатқа бағдарланған,
таңбалық мәннің динамикалық ... ... ... ... имманентті ... ... ... ... – бейнелеу, бағалау тілдік құралдардың айқындығымен
ерекшеленіп, сөйлеушінің ... ... ... ... ойды
әсірелеп, көркемдеп жеткізуде сөз өрнектерінің ұтымды қолданылуы деп
тұжырымдай ... Ал ... ... аталған экспрессивтік
ерекшеліктердің тілде ... асу ... ... ... ... маңызды саласы болып табылады.
Экспрессивтілік құбылысы ... ... ... ... ... ... бедерін жасауда ерекше
қызмет атқарады. Сөзге стилистикалық мәнділік беру мақсатында бір ... ... ... ... межеге сәйкес қолдану
–транспозицияның стилистикалық мүмкіндігі деп ... ... ... ... ... және бай синонимдік құралдармен ... ... ... сөздің экспрессивтілігін көтеретін ... ... ... бұл ... ... ... стилистиканың екі
категориясымен – синонимия және экспрессиямен – тығыз байланысты.
Транспозиция тілдік жүйедегі тілдік бірліктер мен ... ... ... ... байланысты туындайтын синонимия мен
экспрессивтіліктің сарқылмас қайнар көзі бола ... ... ... күшін
күрт жоғарылататын экспрессивтік коннотацияны іске ... Ол ... ... мен ... және ... ... ... байланысты стилистикалық синонимия мен экспрессивтіліктің
көзі болып табылады.
Лингвистикада жиі ... ... ... ... – коннотация.
Коннотация ұғымының жан-жақты мәнін ... ... ... ... біз де ... осы ... ... аламыз. Оған
коннотация ұғымының мынадай ерекшелігі негіз болады: 1) оның деривативті
мүмкіншілігі кең; 2) ... ... ... ... ... мағына», «стилистикалық бояу» ұғымдарына қарағанда жалпы
және олардың барлығын жинақтап атайды.
Тілдегі коннотация құбылысын зерттеу тіл туралы ... ... ... ... ... деуге М.Н.Кожинаның мына пікірі негіз болады: «Если
традиционное – а в общем-то и ... ... – было ... ... денотативной (в широком смысле), чисто логико – понятийной
сферы ... ... с ... но побочными выходами в область
коннотации), то ... ... пора ... изучения этой
коннотативтной сферы ... ... ... ... [21]. Демек,
тілдегі коннотация құбылысы тек лексикаға қатысты ғана емес, тілдік жүйенің
барлық деңгейлерінде қарастырылуы тиіс ... ... ... ... коннотациялардың мәні коммуникацияның экспрессивті формасынан
ажыратылмайды – коннотация тілдегі экспрессиялық нұсқаны жүзеге ... ... ... ... ... белгілі мынадай түрлерін
көрсетуге болады: бағалау коннотациясы (тілдік бірліктердің ... ... кең ... типі және ... ... боялған бірліктердің параллель қолданылып, сөйлеудің
экспрессивтілігін күшейту және ... ... ... ... ... коннотация (семантикалық екі қырлы ... ... ... ... фонда көрсету және ... ... ... ... ... белгілеу);
функционалды коннотациялар (функционалды-стилистикалық коннотациялар, тіл
бірліктері мен формаларын белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... (ұлттық өзіндік
құбылыстарды, халықтың рухани және ... ... ... т.б. ... бары ... екінші тарауы «Тіл дыбыстарының экспрессивтік стилистикалық
сипаты» деп аталып, фоностилистикалық мәселелер, дыбыстық қайталаулар және
олардың ... мен ... ... мәселелері, оның тілдегі
көрінісі, дыбыстың ... ... ... ... «Фоностилистикадағы дыбыстық қайталау және фоносимволизм».
Бұл тақырып тіл білімінде тек ... ... ... зерттеле бастады.
Фонетикалық бірліктер бір уақытта бірнеше жүйенің ... ... ... ... ... ... табылады. Дыбыстық таңба (дыбыс, фонема) – әрі
ментальды, әрі психикалық, ... ... ... ... ... ... және ... мәнге ие
құбылыс. А.С.Селях тіл ... ... ... ... ... байланыста қарастыра келіп, адамның санасында
«жалпыланған дыбыс типін» – ономофонеманың тілдік жүйедегі номинативтік
қызметіне және оның ... ... ... ... ... жасайды [22, 215 б.].
Академик Ә.Т.Қайдаров, Е.Қажыбеков, А.Айғабылұлының ... ... ... ... ... дыбыстардың фонологиясы,
дыбыс сәйкестігі, дыбыстардың алмасуы және т.б. фонетикалық құбылыстар мен
заңдылықтар ... сөз ... ...... сөз ... метонимиялық
ассоцияциялануына негізделген символизацияның бір ... ... ... ... мына бөліктері қатысады: 1) ұқсас ... ... ... ... алдында тұратын дауыссыздар; 3) екпін түсетін
дауыстылар; 4) қайталанатын дыбыстар. Дыбыстық ... ... ... ... сол ... оны ... да ... «Аллитерация және ассонанс» дыбыстық қайталауға негізделеді.
Аллитерация – сөз ішінде ... ... ... тұрған бірдей немесе ұқсас
дауыссыз ... ... ... ... ... ... амалы ретінде ... ... ... ... ... тұрмыстық қарым-қатынаста кең
қолданылады. Аллитерация ауызекі ... ... ... ... ... де ... ұйымдасу ырғағына, мәтінге тән
авторлық көңіл-күйді жеткізуге әсер етеді. Қатар ... ... ... ... өтпелі (сквозной) аллитерацияға пароэмион жатады. Мысалы: Төбелер
түгел өртеніп бара жатқандай,Осынау өрттен өзі бір рахат тапқандай. Бүрісіп
қыста, бүк түсіп ... еді ... ... ... ... жүрген бақ қонбай
(Т.Молдағалиев).
Аллитерация құбылысы ... ... та кең ... түсініледі, ол
дауысты дыбыстардың сөз ішінде үндесіп, үйлесіп келіп, фоностилистикалық
құрал болу қызметін белгілейді. Дауысты ... ... ... ... ... ... ... да, көп жағдайда оның
эстетикалықтан гөрі тілдік қасиет-сапасына көңіл ... ... ... ... сөйлеуге әуенділік, өлшемдердің сәйкестілігін,
мәтінді нақты бір эмоциональдық күйде қабылдауға мүмкіндік ... ... ... ... дыбыстық мәнерлілікті күшейтіп тұрады және
осының салдарынан белгілі бір ... ... ... ... ұйымдасуына әсерін тигізіп тұрады: Шым ете түсті өн ... ... қап. ... ... ... ... Жас ... қалай жай
таппақ (К.Ахметова). Мұндағы буындардың қайталануы ... ... бір түрі ... ... арқылы жасалады. Дыбыстық
параллелизм өзара ұқсас дыбыстардың фраза, сөз ... өлең ... ... ... ... ... ... ей, кімсана,
даламын мен, Көргенде кең даланы баламын мен (Қ.Шаңғытбаев).
Ассоциациялық байланыс екі жағдайда ерекше ... ие ... ... дыбысталуы жағынан тым ұқсас, бірдей болып келеді,
бірақ дыбыстардың бірізділігі әртүрлі болады. Мысалы: Бір ән бар ... ... ... бір соғыс жылы естіген ем.
2. Аттрактанттар тек бір не екі дыбыс ... ғана ... ... сені ... ... ... шуағын аямайын (К.Ахметова).
Дыбыстардың мұндай үйлесімдігі квазиомонимдерді, яғни белгілі бір контексте
айтылуы, дыбысталуы жағынан өзара ... ... ... әр ... ... Аттракцияның мұндай түрлері парехезаға негіз болады. Парехеза –
сөз формаларының дыбысталуы жағынан өзара ... ... ... ... ... бар ... бір ... Сөз формалары өзара ұқсас
болғанмен, біріншіден, дыбыстардың бірізділік реті ... ... ... – естіген ем т.б.), екіншіден, бір не екі дыбыс арқылы
ажыратылады (Жүректің шыңырауында ... ... бар ... ... Аяп ... ... сен бетімнен, Аумайтұғын
сияқтымын жетімнен (К.Ахметова). Диссонанс жағдайында ... ... ... ... ... ... жарасатын назым едің,
Назым едің, не ... ... едің ... ... ... ... ... каламбур жасауға негіз болады.
Дыбыс қайталауларының көркем шығармада образ сомдауға да қызмет ететін
жайлары кездеседі. Өлеңдерде өз кейіпкерлерін ... ... ... ... ... суреттеуінде немесе бойын билеген сүйіспеншілік, ғашықтық сезімін
жеткізуде автордың осы ... ... орын ... Мал мен бақтың
дұшпаны, Кеселді пысық көбейді. Күшік иттей үріп жүр, ... ... Қу ... ... ... ... ... Құрытуға таяйды. Қылып
жүрген өнері: Харекеті – әрекет. Өз оңбаған антұрған Кімге ойлайды берекет?
(Абай). Осындағы «қ», «к» ... ... ... ... ... суреттеуде айрықша қызмет атқарып тұр. Дыбыстық
бейнелеуіштен гөрі ... ... бір саты ... тұратын
дыбыстардың көркем образ сомдаудағы қызметі олардың ... ... ... ... қырын танытса керек.
2.3 «Интонацияның экспрессивтік стилистикалық қызметі». Кез келген
тілдің ... ... ... күрделі суперсегменттік просодикалық
деңгейін, яғни ... ... ... ... ... ... екпіннің табиғатын және функциясын зерттесе [23, ... ... ... ... ... ... ... күйіне сөздің түрлі әні сәйкес келеді...»,- деп тұжырымдайды [24].
Ғалымның интонация, «дауыс ... ... ... да ... ... қазақ тілі білімде семантикалық синтаксис ... өз ... ХХ ... 40-жылдарынан интонацияны зерттеу кеңінен
өрістеп, жүйелене бастады. Интонация туралы негізгі мәселелер С.Аманжолов,
Н.Т.Сауранбаев, ... ... ... ... ... Ә.Хасенов, К.Аханов т.б. ... өз ... «Сөз сазы ... ... сөздердің дұрыс
айтылып, құлаққа жағымды естілуі; сөйлеу мәнерінің өзі біркелкі болмайды,
көтеріңкі, салтанатты үнмен, ... ... ... ... деп ... ... негізгі мәселелері және сөз мәнері туралы жүйелі
зерттеулер Ә.Жүнісбек, К.Хұсайын ... ... ... интонацияның негізгі бес функциясын жіктей келе, сөйлемнің
коммуникативтік мағынасымен ... ... ... ... ... ... мәтіндерде интонация тұрақты ... ... ... экспрессия – поэтикалық сөйлеудің ... ... үшін ... ... Дыбыс сөз сияқты поэзияның материалы болып
табылады. Сол себепті поэтикалық фоностилистиканың ... ... ... ... ... ... табылады.
Үшінші тарау «Лексикалық жүйенің экспрессивтік стилистикалық құрылымы»
деп аталды. Тілдегі экспрессивтілікті жеткізуші құралдардың ... ... ... барысында сөз сөйлеуші туралы фактуалды және эмоционалды-
экспрессивтік ақпараттарды жеткізіп тұрады, қалыптасқан ... ... ... ... ... Сөз мағынасы нақты контекст
жағдайында түрлі ... ... ... ... функционалдық т.б. экспрессивтік мағыналарды ... ... ... ... ... ... Синонимия».
Тілдің синонимиялық ресурсын, олардың ... ... ... ... ... ... ... міндеті деп қарауға
болады. Кейбір зерттеушілер стилистиканы тікелей «тілдің ... ... ... деп ... Тіл біліміндегі лексикалық синонимияға
қатысты ғылыми көзқарастарды топтастыра келе, лексикалық синонимия құбылысы
туралы анықтаманы ... екі ... ... ... ... ... дегеніміз – әртүрлі айтылатын, мағынасы жағынан ... ... тең емес ... ... С.Е.Крючков, М.В.Светлаев,
А.М.Финкель, Н.М.Баженов, А.И.Ефимов, А.Н.Гвоздев т.б.).
2. Синонимдер дегеніміз – ... ... бір ... білдіріп,
мағына реңкі, стилистикалық қатыстылығы жағынан айырмашылығы бар сөздер
(Р.А.Будогов, Н.М.Шанский, Е.М.Галкина-Федорук).
Лексикалық синонимияға қатысты берілген ... ... ... ... ... екі анықтама да бірін-бірі толықтырып, анықтап тұр.
Алғашқы анықтамадағы мағынасы жақын ... ... ... тең ... ... анықтамада мағына реңкі, стилистикалық қатыстылығы жағынанан ... ... ... ... ... қызметі». Бүгінде синонимдерді
топтастыру туралы теориялар жан-жақты толықтырылды. ... ... ... ... ... ... әртүрлі. Жұмыста синонимдерді
анықтау, топтастыру туралы қазақ, орыс тілі ... ... ... ... ... ...... ойды нақтылауға көмектесу. Әдетте сөз-синонимдер ... ... ... қайталанып келуі ойды неғұрлым толық,
дәл жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... айтылып
жүрген ұғымдардың бірі – энантиосемия. Бұл құбылыс көпмағыналы сөздерде
байқалады. Көпмағыналы ... өзі өз ... ... мәндерге ие болуы
мүмкін. Мысалы, қайту сөзінің семантикасында «аурудың үшінші күн дегенді
беті қайтты» ... ... ... мағынасы және «ауру үшінші күн дегенде
дүниеден қайтты» ... жан ... қылу ... ... сөйлеудегі стилистикалық қолданысы сан түрлі. Қай тілде
болсын бір-бірімен жұп ... ... ... ... және ... ... ... жеткізетін сөздердің мол лексикалық қоры бар. Бұл
сөздердің шығу ... ... ... ... ... қарама-қарсы
дүниетанымның екі жақ қырын бейнелейді. Өмірдің өзі қарама-қайшылықтардың
күресі дейтін болсақ, ... өмір ... ... сөздер тілде
антонимдер арқылы бейнеленеді. Синонимияға семантикалық жағынан ... ... ...... ... тән. ... көркем
сөйлеуде көркемдік құралы ретінде қолданылады. Синонимия, ... ... ... ... ... ... пен
автордың бағалау қарым-қатынасы энантиосемиялық номинацияның белгілері
болып ... Ол ... ... мүмкіншіліктерін анықтап, тілдің екі
бастауының логикалық және эмоционалдық-органикалық бірлігін көрсетеді.
3.4 «Лексикалық құралдардың ... және ... ... ... ... ... құрайды, тілді зерттеушілер оны ... ... деп ... ... ... мағынасының дамуы – ереже
бойынша бір құбылысты екінші бір құбылыспен ұқсастырумен байланысты: заттың
сыртқы ұқсастығын (оның сырт ... түсі және т.б.) ... ала ... ... ... ... оның тудыратын әсері немесе қорғалу сипаты
негізінде ауыспалы мағына туады. Осындай жағдайда полисемиялық ... ... ... тұрады. Көп мағыналылық тілдік шексіз
мүмкіндіктерін көрсетеді, өйткені тілдің ... ... ... сөз
санымен ғана өлшенбейді, сонымен бірге, олардың ... ... жаңа ... реңке ие болу мүмкіндігі де ... ... жаңа ... ие болу ... ... ... шығармашылыққа
пайдалануға мол мүмкіндік береді. Омонимия мағынасы әр басқа айтылуы ... ... ... ... ... ... ұқсас, дегенмен омонимияда
ортақ семантикасы жоқ ... ... мен ... ... сөздер
қарастырылады.
3.5 «Лексикалық құралдардың паронимиясы және парономазия ... ... мен ... ... ... ... ... белсенді түрде жұмсалады. ... ... ... ... топтарды көрсетуге болады: жұрнақтар арқылы ажыратылатын
паронимдер: жамандық – жаманшылық, ...... т.б.; ... ... паронимдер. Паронимдер түбірлес және әртүбірлі болады.
Түбірлес паронимдер: егін – ... ... - ... т.б. Әртүбірлі,
сырттай дыбыстық жағынан ғана ұқсастықтары бар сөздер: эскалатор ... ...... ... ... ... ... екі тобы анықталады:
1) өзара мағыналық реңкі бойынша ажыратылатын паронимдер (дүниелік –
дүнияуи, ...... т.б.); 2) ... ... ... (қазақша – қазақы). Мағынасы бойынша ерекшеленетін паронимдер
өте аз ... ... ... ... қарай
ерекшеліктері бар топ құрайды. Мысалы, тірлік ету – ауызекі сөйлеу стиліне
тән сөз қолданысы ... ... ету – ... ... жақын қолданыс.
Парономазия – дыбысталуы бір-біріне жақын сөздердің қатар қолданылуынан
туатын бейнелі сөз өрнектері. Мысалы: Бөрінің ... ... ... Еш ... жоқ, ... айтылуы бірдей паронимдер сөйлеуде әртүрлі
стилистикалық қызмет атқарады.
3.6 «Тілдегі фразеологизмдердің ... ... ... ... қатарында фразеологизмдердің
экспрессивтік стилистикалық қызметі, олардың әдеби ... ... ... ... деректер негізінде жіктелуі,
фразеологиялық ... ... ... ... мүмкіндіктері,
олардың стилистикалық мәні мен бояулары, түрлі жағдайдағы қолданыс аясы,
фразеологиялық ... ... ... заңдылықтары,
олардың бейнелік және метафоралық белгілерінің негізгі ... ... және т.б. ... ... ... бір-
бірінен экспрессияға негізделген стильдік реңк, бояу құрамында қолданылу
аясына қарай ерекшеленіп ... ... ... фразеологизмдердің
көтеріңкі, ренжу, қиналу, жақындық мәндегі, дөрекілік, кекесін, мысқыл
мәнде т.б. ... ... ... ... ... ... әрі коннотативті сөз семантикасы сақталып
отырады. Олар затты, құбылысты ... ... ... ... бағалайды.
Экспрессивті стилистикалық тұрғыдан ... ең ... ... ...... ... ... айрықша.
А.Ф.Лосев фразеологизмдердің ерекше күш-қуатқа ие болып келетін болмысына,
әсерлілігіне ерекше назар аударады [26, 70 б.]. Ол ... ... ... ... деп атайды, ал жандүниенің ішкі мәні сөздің ... деп ... ... синоним фразеологизмдер бір-бірінен
стильдік қолданылуы мен ... ... ... ... ... ... деп ... болады. Фразеологиялық синонимдер – қандай
стильдік сатыда қолданылса да, экспрессивтілігі жағынан сатыланатын ... ... ... ... ... кез ... ... орнына еркін қолданыла ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
шарттары бар. Синоним фразеологизмдердің сыңарлары логикалық реттілік пен
заңдылық арқылы ... ... бір жүйе ... ... ... ... бірі мен бірі сатылап байланысып, экспрессивті
қызметі өсіп, күшейіп отырады.
Фразеологиялық антонимдердің көпмағыналылығы ... ... ... ... ... қатар, көп мағыналы
фразеологизмдердің сөз қолданудағы мол ... ... ... қолданыста өзгеріп, жаңа стилистикалық
қызметте келуі екіұшты пікірдің бір сөйлем ... ... ... тәсілімен жүзеге асады (Семіз сөйлеп, арық шықпасақ екен).
Тұрақты тіркесте берілген образдық ... тура ... беру ... ... ... ... ... тәсіл
(Отпен ойын (Солтүстік Кореяның өзінде ядролық қару бар екенін ... ... ... «Ойыннан от шығады» мәтелі сырттай өзгергенмен, оның
төркінін түсінуге болады. Бірақ бұл контекст жағдайында ол тура ... тұр. Сол ... ... ... ... Төбеден жай түсірді (С.Мұқанов),
Екі аяғымды бір етікке тығып алып, ізіне түсе қуа ... ... ... ... де ... ... бейнені суреттейтін фразеологизмдер
тура мағынадағы оқиғаны, суретті бейнелеп тұр. ... ... ... дәл
суреттеу үшін, ал соңғы сөйлемде комика туғызу үшін ... ... ... ... ... экспрессивтік стилистикалық қызметі». Тілдің көріктеу
құралдары шешендіктану мен стилистиканың ... ... ... ... ... ... ... айшықтау (фигура) және құбылту (троп),
олардың түрлері мен мағыналары, қызметі және жасалу жолдары қарастырылады.
Алайда қазіргі ... ... ... мен троп ... ... және ... ... белгілері туралы әр түрлі пікірлер бар. Қазақ
тіліндегі зерттеулерде көріктеу құралдарын ... ... ... ... Қазіргі зерттеулерде «троп» және «фигура» (сөз айшықтары
мағынасында) ұғымдарының ара ... ... ... әр ... ... ... қай тілдің экспрессивтік стилистикалық жүйесін зерттесек те,
бүгінде айқын екі маңызды ... бары ... ... 1) аталған троп
пен фигураның ... ... саны ... ... Аталған троп пен
фигураның түрлері бізге антикалық дәуірден белгілі және ол ... ... үшін ... ... ... ашып алу. ... аталған мәселені
стилистика мен риторика үшін ... ... ара ... ... ... ... 2) аталған троп пен фигураның түрлерін сыртқы
формасына, нақты белгілеріне ... ... ... ... троп ... түрлерінің әртүрлі топтастырылуы оны белгілі бір ... ... ... ... ... ... байланысты
болса керек.
Метафора, теңеу, метонимия, антономазия, синекдоха, кейіптеу ауыспалы
мағыналардың пайда болуына және ... ... ... ... мағыналық ауқымының кеңеюі оның көркем шығармадағы
эстетикалық қызметін ... ... ... бірге эпитеттердің де
экспрессивтік стилистикалық мүмкіншілігі де кең болып келеді.
Эпитеттердің қызметіне қарай түрлерінің экспрессивтілікті ... ... ... ... ... ... ... ал лирикалық
эпитеттер сөздегі эмоцияны неғұрлым дәл суреттеуде ұтымды қолданылады.
Эпитеттің ... екі ... ... де адамның экспрессивті-эмоционалды
ішкі сезімдерін бейнелеуде сәтті жұмсалады. ... және ... ... тұрақты және тұрақсыз эпитеттер белсенді жұмсалады.
Төртінші ... ... ... ... ... құрылымы» деп аталып, онда сөз таптары мен сөз ... ... мен ... құрылымдардың экспрессивтік
сипаты мен қызметі туралы сөз болды.
4.1 «Сөз ... ... ... ерекшелігі». Сөз
таптарының экспрессивтік стилистикалық ерекшелігін зерттеуде ... ... ... басты назарда тұрады да, зат есім, сын есім, сан
есім, ... ... ... ... т.б. ... ... белсенділігі мен мүмкіншілігін анықтау
көзделеді.
Сөз таптарының экспрессивтік стилистикалық ерекшелігін зерттеудің ... ... тұсы – сөз ... мен ... ... ... қызметін талдау. Грамматиканың ... мен ... ... ... ... ... тұрғыдан игерілу тетіктерін анықтау
экспрессивтік стилистиканың міндеті ... ... ... ... сөз ... және сөз семантикасын зерттеу
аясында да кеңінен дамыды. Ш.Сарыбаев еліктеуіш ... ... ... ... ... оның ... мүмкіншілігі жоғары
екенін айтады. Ә.Болғанбаев, Б.Сағындықұлы, Ф.Оразбаеваның зерттеулерінде
сын есімдердің стилистикалық вариациясы мен синонимиясы зерттелді.
Сөз ... ... ... және ... ... ... белсенділігімен танылатын сөздердің бір тобын зат
есімдер мен етістіктер құрайды. ... ... ... ... ... ... қасиеті әсіресе кітаби стильдерде ерекше көрінеді,
тек публицистиканың кейбір жанрларында және ресми іс-қағаздар стилінде ғана
зат ... ... ... көп ... ... Сөз ... тұрғыдан кітаби тілдерде қолданысын ... ... ... жүргізіп, терең зерттеуді қажет ететін мәселе.
Алдыңғы бөлімдерде жүргізілген талдаулардан байқалғандай, зат ... ... ... ... ... болу ... өте
жоғары сөз табы болып табылады.
Адамның психологиялық жай-күйінің етістіктер арқылы ... ... ... басты назарға алса, еліктеуіш ... ... ... ... бір ... ... суреттерін (қимылды)
детальдап, неғұрлық айқын бейнелеуін көрсетеді. Көсемше тұлғасының әр өлең
жолында ... ... ... ... ... ... сол бір табиғаттың
тамаша көркіне ... ... ... ... ... отырады. Етістіктің
-й көсемше тұлғасы да Абай ... ... ... ... туың ... ... ... тығылмай, Жасаулы
жаудан бұрылмай, Жау жүрек жомарт құбылмай, Жақсы өмірің бұзылмай, ... ... ... ... ... (Абай). Інісі Оспанның өліміне
«аһ» ұрған ақынның күрсініс ырғағымен орайлас шыққан й ... ... ... ... Осы ... -мақ, -мек ... ... қолданысы әр контексте түрлі мақсатта жұмсалып отырады. Етістік
сөз табына тән ... ... ... сан ... ... ... – көптеген басқа лингвистикалық құбылыстармен тығыз
байланыста танылатын, тілдің табиғи мәселелерін білдіретін феномен деп
ойлаймыз. ... шақ ... ... басқа мағынаны білдіруде
бәрінен ... ... ... тән, ол ... ... және
вербальды емес құралдар ... ... ... ... ... шақтардың түрлерін бір оқиғаның тізбегінде ... ... де бар. ... ... жоспарына сәйкес, өткен және жалпы
шақ етістіктерінің тұлғаларындағы анық контраст келесі өлең ... «Бұл ... ... ... ... ... ... біреу салмас, біреу
салар». Лексикалық және грамматикалық ... ... ... ... – поэтикалық экспрессияның қайнар көзі.
Осы шақ өткен шақтың мағынасында ... ... ... отырған
оқиғаны сөйлеу алдында психологиялық тұрғыдан жақындатады. Бұл – ... жиі ... ... ... ... ... ... кіріп
шыққанмын. Байқаймын, өткендегі оқиғадан ба, ауыр ойдан әлі де арыла алмай
жүр».
4.2 «Синтаксистің ... ... ... ... ... ... болуымен байланысты ауыспалы мағынада
қолданылатыны сияқты, айтылымдар да (сөйлемдер) күрделі ... ... бола ... ... ... мағынаға ие бола алады. Мұнда «тіл
тұтастығына сай келетін форма мен ... ... ... ... ... ... ... мәнерлі түрде айтылуы сөйлемнің экспрессивтілігі
деп аталады. Сөйлем-айтылымдардағы экспрессивтіліктің мынадай синтаксистік
берілу жолдары бар: ... ... және ... ... ... ... ... сөйлемге экспрессивтік мағына беру; бір ойды ... ... ... ... ... ... арқылы оған экспрессивті
мағына қосу; баяндауыштың І жақтық жіктік ... -мен, -бен, -пен ... ... ... мағынасын экспрессивті ету; сөйлемнің баяндауышын,
кейде сөйлемнің түрін мәндес ... ... не ... ... ... айту ... ... мағына үстеу; сөйлемнің етістік
баяндауышын қайталап екі рет айту да ... ... ... ... ... мағыналарын күшейтетін сөз қою арқылы экспресивтікті
күшейту.
Синтаксистік құрылымдардың синонимиясына ... ... ... ... ... ... дегеніміз –
белгілі бір морфологиялық құрылымда келген ... ... ... бір ... ... деп ... [27]. Грамматикалық
стилистиканың экспрессивтік стилистикалық ... ... ... сипаты мен синтаксистік ... ... ... ... ... анықталады. Эллипсис –
сөйлеу үстінде түсіріліп ... ... ... ... ... ... ... Эллипс сөйлемнің ықшамдылығын, әсерлілігін ... ... ... ... ... байланысты қарастырылатын маңызды
мәселелердің бір шоғырын ... ... ... ... қыстырма
сөйлем, қосымша сөйлем, парентетикалық қосылымдар деп анықтайды. Тіл білімі
терминдерінің ... ... ... ... ... ... ... түспейтін, сөз, сөз тіркесі, сөйлемдер» айтылады
[19]. Синтаксистік, ... ... ... ... ... ... ... Парантеза ассоциативті негізде
синтаксистік ... ... ... ақпарат қосады. Парентетикалық
құрылымдар атқаратын қызметінің байлығына ... ... ... ... кем ... ... ... мыналар: айтылымның
қандай да бір бөлігінің мәнін күшейту, ... ... ... әсер ету ... ... т.б.
Осы сияқты лепті сөйлем, қаратпа, сұраулы, атаулы сөйлемдердің де
өзіндік экспрессивтік ... ... ... болады.
Грамматикалық стилистикадағы біртұтас сөйлем ... ... ... мен ... да өзіндік сипатқа ие. Сегментацияның
экспрессивті құрылымдары – ... мен ... ... ... ... Қос мүшелі бірлестік болатын сегменттелген
құрылымдар, бірінші бөлігі жеке позицияға ... ал ... ... ... ... біріншісі туралы ақпаратқа ие («атаулы тема» немесе
«атаулы көрініс» ... ... ... Бұл ... [29], ... ... қарастырылған. Атаулы
тақырып пен ... ... ... ... құбылысы
Л.Е.Майорованың зерттеу жұмысының нысаны болған.
4.3 Қайталау және оның экспрессивтік стилистикалық қызметі. Әрбір
сөйлеу мәнісі ... ... ... жан-жақты таныла алады. Бірақ
кез келген қайталама стилистиканың ... ... ... Тек
берілетін, алынатын ақпараттың ... ... және ... ерекшелігін жеткізудегі қайталама түрі ғана стилистиканың
ерекшелігі бола ... ... ... олардың
экспрессивтік стилистикалық қызметі кең түрде талданды.
Бесінші тарау «Функционалдық стилистика мен экспрессивтік стилистиканың
бинарлық ... деп ... тіл ... ... ... қызметінің байланысы, ортақ заңдылықтары талданды.
5.1 «Функционалды стилистика мен экспрессивтік стилистиканың ... ... тіл ... ... ... және ... стилистиканың салаларын мынадай бинарлық қарама-қарсы қою әдісі
арқылы ажыратып ... ... ... ... ... бөлінісі
(стилистикалық ресурстар немесе құрылымдық стилистика, иә ... ... және ... ... тіл мен ... қарай стильдердің бөлінісі (тіл ... мен ... ... ... мақсат-міндетіне қарай бөлінісі ... ... ... ... салыстыра зерттеу ерекшелігіне ... ... және ... ... ... ... ... қарай бөлінісі (синхронды немесе сипаттамалы және
диахронды немесе тарихи). ... ... ... тілі ... ... стилистикалық жүйедегі ... ... ... ... ... және ... анықталады. Функционалды
стилистика мен экспрессивтік стилистиканың байланысы мен айырмашылығын және
бірін-бірі толықтыратын қатынасын ... ... тілі мен ... ... ... ... синтаксистік жүйелерін қарама-қарсылық бірлікте
алып қарастыру арқылы көз жеткізуге болады. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда динамикалы болып келеді де, жаба тілдің
дамуының қайнар көзі болып табылады. Ал жазба тіл ... ... ... ... ... алып, оны өз тарапынан нормаға түсіріп ... ... ... ... тілінің табиғатына тән экспрессивтілік пен кітаби
тілдің табиғатына тән функционалдылық диалектикалық қатынаста танылады.
5.2 «Тілдік жағдай және оның ... ... ... экспрессивтік
стилистикалық жүйесінің дамуына әсері». ... ... ... ... ... сипаты көрінеді. Сондықтан да тілдің стильдік
бөлінуі оның қоғамдық функциясы мен ... ... ... ... ... ол ... ерекшеліктері мен салалары тілдік
құралдардың бөлінуіне де әсер ететін айқындап отыру керек.
Функционалды стилистика категорияларында қоғамда қалыптасқан ... ... ... ... ... ... формаларының
белгілі бір қоғамға сәйкес жүзеге асырылуы ... және ... де ... ... ... ... Қазақстанда қалыптасқан
тілдік жағдайда қазақ тілінің өзінің қоғамдағы әлеуметтік функциясында
өзгерістер болып ... ... ... ... ... тілі өзінің
әлеуметтік функциясын әлі де болса ... ... ... да белгілі.
Сондықтан болар ... күні ... ... ... формасы әлі
қалыптасып жатыр деуге болады. Осындай тілдік жағдайда тілдік ... ... ... ... қалыптасып жатыр.
Қазіргі кездегі қазақ тілінің толық қолданылатын қоғамдық өмір саласы
әр түрлі. Б.Хасановтың айтуы бойынша, қазақ тілі 15 ... және 57 ... ... ... күні іс ... ... ... тілдің қарқынды енгізілуі қазақ тілінің ресми-іскери стилін
дамытуға үлкен ... ... ... да атап ... жөн. ... ... елімізде әлі де болса, өзі позициясын бермеуі қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... Осы қазақ
тілі мен орыс тілінің арасындағы функционалдық шекаралар бүгінгі күні анық
белгіленіп отыр. Д.Н.Шмелевтің «В ... ... ... и ... ... ... ... от одного языка к другому» деп ... ... ... ... асуында түрлі және стилистикалық
қызық құбылыстар пайда болуы мүмкін. Екі ... ... ... ... тіл ... ... назар аударуды да қажет етеді.
5.3 «Ауызекі сөйлеу тілінің ... ... ... ... дау ... ... ... бар екені
сөзсіз. Ғалымдар көркем сөйлеудегі ... ... ... ... ... ... ... қандай, сөйлеу стилі
мен тіл ... бөлу ... ... ... ... ... ... (типтер, түрлер), тілдің, сөйлеудің функционалды
стильдері, сөйлеу стильдері, регистрлер т.с.с. Тұжырымдар мен пікірлердің
көптігіне ... бір ғана ... ... ... олардың барлығын
қарастыру мүмкін емес.
Ауызекі сөйлеу – ... ... ... еркін қарым-қатынаста кодталған
кітаби сөйлеумен қарама-қарсы қойылған ... ... ... Ауызекі сөйлеу стилі көбіне ауызша-диалогты формада ... ... ол ... ... ... ... белгілеріне тән емес деп ... ... ... ... ... тұрмыстық жағдайда, диалог
құрғанда және көркем сөз ... ... ... шегі мен ... айқындаушы тұжырымдарды анықтауға болады:
бірі-біріне қарама-қарсы қойылған және ... ... ... болатын
ауызекі сөйлеу мен кітаби дәстүрлі тілдік қолдануда жалпыұлттық тілде
функционалдық жоспарда екі кіші жүйе ... ... ... және кітаби.
Тілдің әртүрлі функционалдық реңктерде болатыны, адам іс-әрекеті осы
әрекетті ... ... ... ... тілді қолданатыны, «тіл жүйелердің
жүйесі» формуласын «Тіл функционалдық стильдердің жүйесі» деп ... ... ... ... ... ... екі ... қарама-қарсы қою барлық дамыған әдеби тілдерде
болады. Осыған ... ... ... ... ... ... бірдей жүреді деуге болады. Бұл – ... ... және ... түрде стильдердің ... ... бір ... ... ... ... ... болады: белгілі бір тілдің функционалды-стилистикалық бөлінуі нақты
бір тарихи кезеңде құрылуына қарамастан, оған тән ... мен ... ... ... және ... ... бірі ... қарама-қарсы қоятын
қасиеті айқын көрініп тұрады. ... ... ... өзге
функционалдық типтерде белгіленбеген ауызекі ... ... ... ... ... факторларды атайды: ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар жалпы лингвистикалық ... ... ... мен ... ... жоғары
белсенділігі; айтылымның рема – темалық (тема ... ... ... бұзылатын имплициттік; вербальды емес құралдың белсенділігі;
нақты лексиканың көп болуы; есімдіктердің ... ... ... ... сөз ... ерекше модельдері; демеуліктердің,
одағайлардың, модаль сөздердің, ... ... ... ... кең ... ... және ... жиі қолданылуы т.б.
5.4 «Қазақ кітаби жазба тілінің ... ... ... сөз ... ... өзінің мазмұны бойынша
да ерекшеленеді. Егер де ... ... ... ... байланысты әңгімелер өзек болса, кітаби-жазба сөйлеуде «жоғары
материя» туралы айтылады: талдауға бағытталған ақпараттар, ... ... ... ... және ... шолу ... мен заңдылықтарды талдау т.б. қарастырылады.
Кітаби сөйлеудің лексика-стилистикалық өзіндік ерекшелігі, біріншіден,
онда қолданылатын экспрессивті коннотация жағынан ... ... ... ... айқындалады. Кітаби мәтіндердің типтендірілген
түрлерінде терминология мен арнайы фразелогиялардың конуструктивті ... ... бұл ... ... ... ... Олар ... сәйкес мәтіндердің ... ... ... ... ... ... ... қолдануының
бұзылуына әкелмейтінін көрсетеді. ... ... ... жаңа ... ... болуымен, бар терминнің дәстүрлі емес
жағдайда қолданылуымен ... ... ... өзіне тән ерекшелігі
ретінде абстрактілі семантикадағы зат есімдердің көп ... ... ... ... кітаби сөйлеудің объективті стилистикалық
белгісі ретінде ерекше реңкін ... ... ... ... белгісі – ауызекі сөйлеуге
қарағанда, коммуникативтік ... ... және ... ... ... ... ... тақырыптық – мәндік,
коммуникативтік және құрылымдық бірлігі қамтамасыз ... ... ... ... ... қолданылатын құрал ретінде қолданылуының
ең қажетті шарты болып табылады.
Экспрессивті ... ... ... сөйлеудің белгілі бір
типтерін ... ... тән ... ... ... ... ... ақпаратттың түсінілуі мен қабылдануына кедергі
болып ... ... ... ... ... ... сұрақ, параллельді синтаксистік конструкциялар,
қайталаулар, инверсиялар т.с.с.) ерекше болмауы да ... ... ... функционалды қолданылуы классикалық типтегі
кітаби сөйлеуде ... ... ... күшейтіп, сөйлеу қарым-
қатынасының тақырыптық-денотативтік компонентіне назар аудартатыны да ... ... ... тән ...... ... және ... синтаксистік топтардың орын тәртібінің
көрінуі. Мысалы, ... ... ... ... сөздің алдына қойылуы,
бастауыштың баяндауыштан бұрын келуі. ... ... ... ... және соларға байланысты экспрессивті-прагматикалық бояудың
болмауын жібермеусіз өтеді.
Айтылымның актуальды бөлінуі ... ... ... орын
тәртібі арқылы көрінеді. Кітаби сөйлеудің реманы темадан кейін қойылды, ал
ауызекі ... ... ... ... ... үшін
стилистикалық инверсияларға жүгінеді. Кітаби сөйлеудегі маңызды құрылымдық
ерекшелік – онда санамалап айтылатын қатарлардың ... ... ... ... ... ... мүшелер болады. Мұндай синтаксистік
құрулар хабарлаудың ... және ... ... ... «Қазақ тілі экспрессивтік стилистикасының мәдени ұлттық
аспектісі» деп ... ... тілі ... ... ... ... мен ... ұлт болмысы танымының көрінісін талдауға
арналған. Экспрессивтілік тіл ... ... ... ... ... ... ретінде анықталады.
6.1 «Экспрессивтік стилистиканы қалыптастырудағы ... ... Тіл – ойды ... ... құралы болуымен қатар, рухани
құндылықтарды танып білудің, ұлт мәдениетінің ажырамас бөлігі. ... сана ... ... өз ... ... ... сала этнонимі (өз атауы) діл, ұлттық мінез-құлық, дүниетанымдық
т.б. рухани жүйелер тарихы, халықтың білім ... т.б. ... ... ... [30, 91 ... ұлт-тіл-мәдениет ұғымдары ажырамас бірлікте қарастырылады.
Себебі ... ... ұлт ... ... ... ұлт – ... ... қалыптастыратын әлеуметтік бірлестік деп анықталса, ұлтттық тіл
– халықтың ауызекі және жазба түрде ұлттық ... ... ... ... ... ... [31, 22]. Олай болса, тіліміздегі
сөздер мен қолданыстағы ұғымдардың экспрессивтік-стилистикалық сипаты бүкіл
ұлттық дүниетанымның ... ... бола ... ... тіліміздегі
көптеген сөздер белгілі бір стильдік қабатты құрайды. Бұл тұжырымды
белгілі ғалым ... ... ... ... ... жандыратын
дүние десе де болады» деген пікірі нақтылай түседі [32, 73 б.].
Экспрессивті стилистика ... ... ... ... танытудың мәні мен маңызы зор. Таным теориясында ... ... ...... ... ... ... мәселесі
көзделген. Ұлттық рухани мәдениеттің ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрінің
әлемдік өркениеттер диалогында танылуы тілге ... ... ... төл мәдениетінің қай түрін алсақ та, оның мазмұны тіл, сөз арқылы
ұрпақтан-ұрпаққа тарап, жеткізіліп, экспрессивтілік қызметі ... ... тіл ... ... ... тіл ... зерделеніп, жүйелену мәселелері өткен ғасырдын сексенінші жылдарынан
нақты қолға алына бастады. ... «тіл және ... ... ... жөніндегі ғылыми зерделенген тұжырымдар арқылы
ғасырдың соңғы жиырма жылында зерттеу мәдени ... ... ... ... ... ... қырынан талдануы жөніндегі алғашқы
тұжырымдар қазақ тіл ... ... ... ... ... ... Ө.Айтбаев, Е.Жанпейісов, Ғ.Қалиев,
Н.Уәлиев, Б.Шалабай, Ф.Оразбаева, С.Сатенова, ... ... ... ... ... т.б. ... ... зерттеудің басты мақсаты – мәдени ұлттық-танымдық сипаттағы
ерекшеліктерді ... ... ... ... негізінде тіл
арқылы, тек тілі арқылы таныту болады.
Мәдени-ұлттық ... ... ... ... тіл ... ... ... жүзеге асырылып отырған. Мәселен, ... ... ... топ ... ... ... ... таныту, тыңдата
білу мәдениет түсінігімен үндеседі.
6.2 «Ұлттық менталитеттің ... ... ... ... ... дін, менталитет ұғымы белгілі бір ұлттың бойында
ғасырлар бойы қалыптасып, әлемді ... ... ... ... ...... бірегейленумен және тұлғаның өзін-өзі белгілі бір мәдени
ортада сезіну деңгейімен ... Діл ... ... ... мен ... біркелкі таңбалар мен рәміздер арқылы бейнелей ... ... [34, 321 б.]. ... ... ... ... өзіне тән қастерлейтін ұғымдары болады, олар ортақ табиғи ортада
қалыптасу негізінде ... ... ... ... тіл ... ... тауып отырады.
Қазақ ұлты діліндегі ерекшелік «сөз» қадірін «сөзге тоқтау», ... «Сөз ... ... ... оны ... ... ... білген. Сөз қоғам өмірімен ажырамас бірлікте қарастырылып, ... ... ... қонақ күту т.б. қатар «ер адам», «әйел адам»,
«бала, мал шаруашылығы» сияқты толып ... ... ... ... биік ... ... ... Мысалы: Қазақ халқы өмірін мал
шаруашылығымен етене байланыстырып, төрт түлік малдың байлықтың басы ... ... ... ... ... орай қазақ тілінде экспрессивті
бояу-реңкі өте жоғары лексикалық-фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... Оларға: құлын мүсінді,
бота көз – сұлулық символын білдірсе, ата-ана баласын ... ... ... ... ... т.б. жағымды мәндегі бейнелі
тіркестерін, ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұнда қолданылатын сөздер ерекше, олардың экспрессивтік
стилистикалық бояуы кең, бай және ... ... ... ... тілдегі
көрнісінде көп айшықты сөздермен өрнектелетін тіркесімдер өте мол. Жақсы
көру, жек көру, сүйіспеншілік, ... ... ... т.б. ... ... ... ... ұштастырылатын адам өмірінің
толық кезеңін ... ... ... ... ... т.б. ... жүйесінің қоғамда әбден орныққан түрлерінің барлығы ... әсер ... ... ... жағынан көтеріңкі салтанаттылықты
немесе мысқылды білдіретін реңке ие болып келеді.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... көп. Олардың барлығында дерлік қазақ ұлтына тән
ғана қасиеттер талданып көрініс алған. Мұндағы ... ... ... ... ... жағы мен
оларды белгілі салада көбірек қолдануда қатаң тәуелділік бар. ... ... ... ... ... ... ... мағынасы
белгілі стилистикалық мәнге, бояуға ие бола бастайды да, кейін тұрақты
бекітіледі. Даму ... ... ... ... ... ... о ... тән, табиғи қасиетіне айналып,
экспрессивтілік ... ие ... ... ең ... ... ұлттық ерекшеліктерінің бірі жан-
жақты дамыған дәстүрлі мәдениет ... ... ... ... ... тұтастай қамтылады. Мұндағы әрбір ... ... ... ... ұлт ... көрсетеді. Осындай ұлттық
мәдени ерекшеліктер негізі әмбебаптық сипат алып, көптеген пәндермен тығыз
байланыста қарастырылады. Мәселен, қазақ ... ... ... ... жолы – ... жер жағдайы – географиямен, дүниетанымы –
философиямен, ойлау жүйесі – ... ...... ... ... ... өмір ... барысындағы ұлттық тұрмыс салты,
дәстүрімен бірге танылатын таным шығармалары, сөз өнері, ... ... ... сайын оның жаңа қырлары да кеңінен ашыла түсуде. Бұл тіл
біліміндегі ғылыми бағыттардың жанданып, ... ... ... ... бір
саласы гендерлік лингвистика болып табылады. Гендерлік лингвистиканың
негізі – тілдік қатынастағы әйел тілі мен ... ... ... ... ... ... зерттеулердің негізін салушы
зерттеушілер А.В.Кирилина, А.П.Мартынюк, Е.А.Земская, Н.Н.Розановалар [35].
Қазақ тіл білімінде де ... әйел тілі ... ... ... ... ерекшелігі біздің тілімізге енген жаңа құбылыс емес, ол
тілдік қолданыста бұрыннан өмір сүріп келе ... ... ... деп ... ... Б.Хасанов өз еңбегінде: «Ескі әдет-ғұрып
бойынша келіндер ... ата, ... ... атын дәл атай алмайды,
басқашалап келтіреді. Мұндай әдет-дәстүр түркі халықтарында ... ... ... ар ... ... бер ... ... жеп жатыр екен, жанаманы ... ... ... ... - ... бір ... қайын енесіне... [36, 47 б.].
Қазақ тіл білімінде гендерлік лингвистиканың негізі болатын ... ... ... өмір ... келе ... ... құбылыс деп
білеміз. Мұндай тілдегі болып жатқан құбылыстар мен заңдылықтардың ... ер ... ... тілінен психологиялық жай-күйінен көрініс алуы
жұмыста мысалдармен дәлелденеді.
6.3 «Қазақ ақыл-ой өрісінің экспрессивтік ... ... ... ... мен ұлт ... ... – адам баласының ой-санасында
танылған әлемдік бейне, болмыстың ұғымдық белгілерімен ... ... ұлт ... ... мен менталитеті, өзіндік дүниетанымы т.б.
тілде бейнеленіп, тілде сақталатынына жұмыста ... ... ... ... ... келе ... ... мәдени-ұлттық танымды жеткізу қызметімен
ерекшеленеді. Әдетте халықтың дүниетанымы тіл арқылы ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: сөз өнерін
айрықша бағалаған қазақ халқы үшін «Түгел ... түбі бір, түп ... ... сөздің қасиеті де салыстырусыз биік. Тіл – ... ... ... ... ... өмір сүру ... әдет-ғұрпының, дәстүрінің,
мінезінің, жалпы болмысының көрінісі. Зерттеу ... ...... ... ... жинақтап, ықшамдап жеткізетін, бір не ... ... ... жолдарында пайымдап, соңғы жолдарында қорытылған
ой айтатын халықтың ... ... ... бір ... Оның ... тақырып аясы өте кең. Мақал-мәтелдер көбіне өлең үлгісінде, кейде
қара ... де ... ... ... жоқ көлден без, қайырымы жоқ
ерден без», «Етігін шешпей ер шыңаймас», «Қатты жерге қақ ... ... бақ ... ... аллитерацияға құрылады. Мақалдар тура және
ауыспалы мағынада қолданылып, стильдік ... ... ... Ауыспалы мағынадағы сөздер ішкі астары бар, ... бір ... ... құралдары арқылы жүзеге асырылады. Мысалы: «Бір жеңнен
қол шығар, бір жағадан бас ... ... ... ұл ... ... ... ... «Ел – ырыстың орманы, ер – ырыстың қорғаны» т.б. мақалдарда әртүрлі
әлеуметтік мәдени-ұлттық көріністер факторларды баяндаудағы ... ... ... ... ... негізінде экспрессивтік ... ... ... ... ...... түйіндеуін кесіп айтпайтын, қорытындысы тұспалды,
мақалға өте жақын. ... ... бес ... ... жер ... ... – дөңбекке жолығасың». Мәтел тура, ауыспалы, астарлы
мағынада ... ... ... ойды ... өткірлік, ұлттық сипаттағы
экспрессивтік стильдік мәні ... ... ... ... ... – мәтелдерді
орынды, дұрыс қолдану сөз өрнегіндегі шеберліке баулитын әсем өрнек. Халық
даналығы ... мен ... мол ... бұл ... ... ерекшелікті қалыптастырудың негізі болды.
Мақал-мәтелдер сөйлесу тілін де, жазу тілін де жандандырады.
Қазіргі таңда дәстүр мен ... ... ... көзін танымның
дүниетанымдық табиғатымен үйлестіру, сол арқылы қазақ тілінің болашағын
айғақтауға, өркениетті елдің ... ... ... әсер ... ... жаңа ғасыр баспалдағында мәдени-ұлттық
үрдісте зерттеудің қажеттілігі тіл мен ... ... жаңа ... ... ... ... ... құпиясына терең үңілуді
қажет етеді. Бұл қазақ тіл біліміндегі ... ... ... ... ... арқылы адам психологиялық
қабылдауына нақты талдау жасауға, оның өзіндік ерекшелігін жаңа қырынан
тануға ... ... ... ... ... тілдік
экспрессивтік табиғаты айрықша.
Мақал-мәтелдер – халықтың рухани-эстетикалық, ... ... ... ... берілетін экспрессия мен эмоцияның мынадай
негізгі белгісін атап көрсетуге ... ...... ... ... мен ... туатын психологиялық күй, экспрессия –
соның айшығы, тіл ... ... ... ... ... ... психологиялық процестерді сипаттайтын экспрессивті ... ... ... ... және ... ... ... құрайтын күрделі жүйе және ол ықшамдық,
дәлдік, әсерлілік принциптерін басшылыққа алады. ... ... ... экспрессия мен эмоцияның тілдік құралдар арқылы берілетін
эмоционалдық реңкі мағынасы терең, халыққа ұғынықты. ... ... ... оған ... реңк ... ... мен
эмоцияны білдіретін тілдік құралдар – адам бойындағы жеру, жирену, жек
көру, күйіну, ... ... т.б. ... ... ... сипаттайтын
психолингвистикалық құрылымдар болып келеді. Экспрессия мен эмоцияны
білдіретін тілдік ... – адам ... ... ... жек ... ... ... т.б. тәрізді сезім күйлерін ... ... ... келеді.
«Жақсылық ағаш басында, жамандық аяқ астында» ... ... ... ... терең ой бүгінгі ұрпаққа ... ... ... ... ... ... экспрессия тудырып тұр. Мұндай
жағымды, жағымсыз қасиеттер, олардың бір-бірімен ... ... сөз ... ... ... ... ... қатарларын көптеп
тізе беруге болады.
Мақал-мәтелдер өзінің мазмұны жағынан халық өмірінің әр түрлі саласынан
дерек беретіні, әр түрлі тақырыпта ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпы т.б. түрлі тақырыптар
қозғалады, көркемділікпен, экспрессивтік тұрғыдан суреттеледі.
Мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... өз ... ... жоймайды.
Ол ұлттық менталитет ерекшелігінің негізінде қалыптасып, көріктеу,
әсерлеу жағынан шығарма тіліне мәдени ... ... ... ... ... тілдік қолданыста бейнелілігін, ... де ... ... ... ... болып табылады.
6.4 «Ауыз әдебиеті үлгілерінде қалыптасқан экспрессивтік стилистиканың
құралдары мен тәсілдері». Экспрессивтік стилистиканы қалыптастырудағы ауыз
әдебиеті ... ... ... ... ... ... болып табылатын ауыз әдебиеті ауызша ... ... ... ... ... жиынтығы ретінде айрықша экспрессивті
қызмет атқарады.
Қазақ халқы негізінен сөз ... ... ... ... ... ... ... ұрпаққа діл арқылы, тіл арқылы жеткізіліп келе жатқан
халық шығармашылығы, ... ... ... ұлт ... ... толығымен көрініс алып, ... ... тіл ... тіл мен әдебиет туындыларын зерттеудегі ғылымның қайнар көзіне
айналып отыр. Себебі ауыз әдебиеті халықпен бірге жасасып келе ... ... ... ... ... ... ... (поэзия,
музыка, би, ою-өрнек, тоқыма өнері т.б.) ... ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерде кеңінен айтылып
жүр. Әсіресе, ертегі, тарихи жырлар, батырлар жыры, дастандар, ... ... ... ... ... ... кеңейтуде өз
орнымен ерекшеленеді.
Халықтың тарихы мен мәдени өмірін сипаттайтын экспрессивті сөздер мен
тіркестерді таныту қолданыстағы мағынасын анықтауды ... ... Осы ... сөз өнеріндегі мәдениетін тіл арқылы анықтап, келер ... – төл ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің қайнар бұлағы деп танылса, ... ... ... ... ... қолданылып, көркем
әдебиетте, ауызекі тілде, диалектілік лексикада, мақал-мәтелдерде т.б. жиі
кездесіп, өзіндік сөз өрнектерімен айшықталады.
Көшпелі қоғам ... ... ... ... ... ... өте
көп. Экспрессивтілік белгілері бойынша өте ... ... ... ... Қабанбай, Садақ жетер жерлерді Тартып кетіп барады, Қырып
кетіп барады «Қобыланды жырынан». Қазақ ауыз ... көне ... ... жыры» – экспрессивті лексиканың кені. Өйткені осы жырларда әр
ғасырдың тарихи-әлеуметтік жағдайы, ата-бабаларымыздың елдік, ... ... ... ... ... сөз өрнектерімен берілген. Мұны
зерттеушілер: ... жыры ... ... мен ... деп тұжырымдап, тарих пен мәдени өмірінің көне дәуірдегі
белестерін бүгінде қазіргі ... тек ауыз ... ... ғана ... ... ... ... құрамы жағынан сан алуан. Олар тұрмыс-салт
өлеңдері (еңбек-кәсіп, ... ... ... ... ... ... ... әпсаналар, мифтер, эпостық жырлар, тарихи өлең, ... ... ... өтірік өлең, мақал-мәтелдер. Жұмбақтар, айтыс, шешендік
сөздер, ... ... ... ... т.б. Бұлардың негізгі
құралы – экспрессивті сөз. ... ауыз ... ең ... сөз ... әдебиетіне жататын шығармалардың көркемдік, эстетикалық қызметі,
тәрбиелік ... ... ... экспрессивті сөзге негізделген. Соның
бірі – ... ... ... стилистика тұрғысынан ... ... өз ... өзектілігін жоймайды.
Ол ұлттық менталитет ерекшелігінің негізінде қалыптасып, ... ... ... ... ... ұлттық сипат береді. Мақал-мәтелдер
өзіндік ерекшеліктерімен ... ... ... ... ұштай түсетін тілдік құрал болып табылады.
Халық ауыз әдебиетінің үлгілерінен ... ... ... сипатын
экспрессивті сөз өрнектері арқылы ... ... Бұл ... ұлттық
болмыстың нышандарын танытатын тіл деректерінің ана тілі құндылықтарын
тілші-ғалым, академик Р.Сыздық өз ... ... ... ... бұл ... ... бай ауыз әдебиеті мен өткен ғасырда ... ... ... ... ескі ... ... ... мен сөз тіркестерінің кездесуі табиғи құбылыс. Сондай ... ... ... ... ... ... түсіндіру, олардың
түп-төркінін танып отыру қажет»,- деп көрсетеді [25, 51].
6.5 «Экспрессивтік стилистика және сөз ... Сөз ... ... ... ... ... өз ішінде грамматикалық және лексикалық
нормаға негізделеді. Лексикалық норма – сөздерді ... ... ... ... ... норма сөз мәдениетінде біршама
тұрақталып, қалыптасқан жүйеге қатысты. ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін шынайылығы
(ол қарапайым сөзден немесе бейнелі ... ... ... ... ... рөл ... Жүйелеп келгенде, мұның
барлығы экспрессивтілік табиғатындағы міндеттер мен талаптарды тоғыстырады.
Сөз ... ... ... ... ... ... топ ... мәдениетті сөйлеудің негізгі мақсат-
міндеттерін меңгерудің жолдарын, ... ... ... ... ... тіл мәдениетінің үлкен бір ... – сөз ... ... ... басты шарты тікелей қатысты зерттеліп келеді. Сөз
мәдениетін ұлттық тұрғыдан зерделеу ... ... ... ... бағыттарын басшылыққа алу мәдениетін ұлт мәдениетімен ұштастыра
қарастыруда. Яғни, осы үрдіске орай, бізде өз ... ... ... ... жеткізу» ұстанымдары негізінде яғни ... ... ... экспрессиялық стилистика
мәселелерімен тікелей ұштастырылады. Тіл ... ... ... ... «дұрыстығынан» өзге сөз дәлдігі, сөз байлығы, сөз
тазалығы, сөз орындылығы, сөз ... сөз ... ... ... ... қазақ тіл біліміндегі сөз мәдениетінің жекелеген ... ... ... ... әдеби тілінің тарихы»
еңбектерінде ... ... ... сөз ... ... теориялық
негіздері Н.Уәлиұлының зерттеу еңбегінде [37] талданып, жүйеленген.
Сонымен, сөз дегеніміз – жоғары қабілетті тілдік ... ... ... ... бір немесе бірнеше сөйлемнің жиынтық
операциясынан тұратын ой, пікір ... ... ... динамикалы
процесінің өндірісі. Сөз, сөзтану лингвистикасы стильмен бірлесе отырып, ... ... ... ... мәдениетін жетілдіру «әсерлі, образды, бедерлі жеткізу»
ұстанымдары стилистикалық ... ... ... ... ... ... ... стилистикасы тіл философиясы, тіл мен
ойлау, тіл мен сөйлеу, тілдік таным мен ... ... және ... ... ... мен сана, ұлттық тіл мен діл, көркемдік таным, ұлттық тіл
мәдениеті, ... ... ... ... тіл ... мәселелерімен
өзектесіп жатқан өзіндік ерекшелігі мол, ... сала ... ... ... ... ... психология, этнопсихология,
этнолингвистика, когнитология және әдебиет ... ... ... ... ... ... ... жерінде пайда болып, өзіндік
тілдік ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер жасалса да, оның тілдік құрылымы мен ... ... ... жоқ. Осыған дейінгі ... ... тіл ... стилистикалық қызметі мен сипатын, рөлін жеке-
авторлық контекст арқылы анықтау басым болып, экспрессивтік ... ... мен ... ... ... ... тыс ... келді. Стилистика – ... ... ... ... дамытып, әдеби тілді байытып отыратын ... ... ... ... ... мен сипатын ғылыми
тұрғыдан арнайы зерттеп, зерделеу тілдің теориялық және ... ... ... кең жол ... ... ... тіл бірліктерінің экспрессивтік
стилистикалық қызметін анықтауда басшылыққа алынатын ... ұғым ... Ол – тіл ... ... ... ... стилистикалық жиынтығы. Экспрессивтілік белгілі бір
тіл бірліктерінің қызметін белсендіру арқылы сөйлеушінің психикалық жай-
күйін айқын ... ... әсер ету ... ... ... ... бағалауыштық, қарқындылық, көркемдеуіштік тағы басқа
мағыналық элементтердің интегративтік жиынтығы болып, ол ... ... ... контексте түсіндірілетіндіктен, ол көпқырлы, күрделі құбылыс
болып ... Тіл ... ... стилистикалық қызметі транспозиция
арқылы жүзеге асады да, коннотаттық мағынаның жасалуының негізгі тәсілі
ретінде танылады. ... тіл ... мен ... ... ... және ... сөйлеудегі ықтимал
комбинацияларының семантикалық немесе ... ... ... ... ... мен коннотация тілдің ... ... ... қызметінің дамуына байланыста қарастырылатын
кең ұғым. Коннотация ... ... ... қырын, олардың
номинативтік құралдар жүйесіндегі статусын ... ... ... ... ... болуына функционалдылық тән болып, ол
сөйлеу барысында ... ... сай ... ... дыбыстың экспрессивтік стилистикалық қызметі
фонемалардың сөз мағынасымен ... ... ... ... арқылы жасалады. Дыбыстық ассоциациялардың күштілігі өзара
ұқсас, жақын сөздерде қаншалықты қайталанып ... яғни ... ... ... Экспрессивтік стилистикада дыбыс
просодикалық құрал ... ... ... ... сай ... ... интонациялық, стилистикалық және мағыналық тұтастығын,
композициясын ... ... ... ... ... Дыбыстық
символизмнің жасалуына дыбыстың, сөйлемнің, ... ... ... ... арқылы ассиметриялы, симметриялы болып, ... ... ... ... ауысулар жасалады. Белгілі бір
экспрессивтік және ... ... ... ... поэтикалық
және бейнелеуіштік қызмет атқарып тұрады. ... ... ... ... ... ... парехеза, каламбур, сөз
ойнату т.б. өлең ... ... ... дыбыстардан келуі
оның суперсегментті ырғақтық-әуендік ерекшелігі мен сегментті дыбыстық
айтылымының ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп тұрады. Сонымен қатар, сөйлеуде себеп-салдарлық,
қарама-қарсы, салыстырмалы, метафоралық ... ... ... ... тілі ... ... ... қалыптасқан және сөйлеудегі
қалыптан тыс экспрессивтік стилистикалық тетіктері лексикалық құралдардың
экспрессивтік стилистикалық әлеуетінің жоғары ... ... ... ... ... ... (рационалды бағалау,
негативті бағалау), көркемдік-бейнелеуіштік, (пейоративті), функционалдық
(тарихи коннотациялар, жаңа ... ... ... ұлттық-
мәдени коннотациялар т.б.) тән болып келеді. Бұл экспрессивтік мағыналардың
берілуі лексикалық құралдардың синонимдік ... бай ... ... ... ... және семантикалық-стилистикалық
синонимдердің экспрессивтік стилистикалық мағынаны ... ... ... Ол сөйлеушінің көркемдік талғамы мен коммуникативтік ... ... ... стильдік мағына, реңк ... ... ... ... мен ... паронимиясы,
парономазия т.б. экспрессивтік стилистикалық мағынаны берудің түрлі жолдары
мен шендестіру, оксюморон, литота, ... ... ... ... ... ... жүзеге асырудың белсенді тілдік
құралдары болып табылады. Сол арқылы ... ... ... ... көркем бейнені нақтылау, бейнені әр қырынан сипаттап ашу, көңіл-
күйге лайық баяндау мәнерін ... ... ... ... ... ... ... салыстыру, айтылған ойдың эмоциялық
бояуын қоюлату, оның маңыздылығын көрсету т.б. ... ... ... ... ... ... Тіл құралдарының экспрессивтік стилистикалық қызметі мағыналардың
семантикалық трансформациялану арқылы да жасалып, ... ... ... ... ... ... түрлерін зерттеу тілде әлі
белгілі бола ... ... ... ... мағыналарды, оның
берілу жолдары мен ... ... ... ... ... ... ... теңеу, антономазия, эпитеттер тілдің
көріктеу құралдары болуының ... оның ... ... ... ... ... ... Тіл құралдарының экспрессивтік стилистикалық қызметі мағыналардың
функционалдық, ... ... және ... ... да ... осыған байланысты экспрессивтік ... ... ... ... ... лепті, бұйрықты ... ... орын ... ... оның экспрессивтік
мағынаны, ойды жеткізудегі мүмкіншіліктерінің кең екенін танытады.
Инверсия, ... ... ... ... парентеза,
асиндентон және полисиндентон қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Берілетін,
алынатын ақпараттың эмоционалды, экспрессивті және ... ... ... ... ... ойды нақтылау,
ақпараттың экспрессивтік маңыздылығын арттыру, ... ... ... ... ... етіп ... ... бағалау
көзқарасын білдіру мақсатында жұмсалып анафора, эпифора, анадиплозис,
амплификация, синтаксистік ... ... ... ... ... жасалуына негіз болады.
8. Стилистиканы тілдің коммуникативтік талаптары мен жағдайына ... ... ... ... ... ... оның функционалдық
және экспрессивтік қырларының ... ... ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілі мен кітаби жазба
тілдегі салыстырмалы ... ... ... мен ... экспрессивтік стилистикалық мағынаның жасалу, қалыптасу,
даму ... және ... ... ... мен ... ... әсерін анықтауға мүмкіндік береді.
9. Тілдің экспрессивтік әлеуеті оның ұлттық және мәдени ... ... ... ... Тіл тек ... ... ғана емес,
ол адам өмірінің материалдық және рухани мәдениетінің ұлтқа тән төл ... ... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып
отырады. Тілдің куммулятивтік қызметімен бірге тілдің ұлттық таным ... ... дәні де ... ... отырады.
Жалпы ұлтқа тән ... ... ... ... ... ... куммулятивтік қызметімен бірге дамып,
жетіліп отыратынын ... ... Осы ... экспрессивтілік құбылысы
жалпы ұлттық тіл және ұлт болмысының табиғатына тән ... ... ...... ... ... ... мінез-
құлқын, құндылықтар жүйесін тіл арқылы өрнектейтін концептуалдық мәні бар
ұғым. Қазақ халқына тән менталитетті тану ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. Осы орайда
экспрессивтіліктің гендерлік табиғаты да ұлттық ... ... Әйел тілі ... ... ... және лингвистикалық ерекшеліктерінің
тоғысқан жерінде экспрессивтіліктің де қазақ ұлтына тән гендерлік ... ... ... ... ... айырмашылықтары сол
тілдің өзіндік ұлттық табиғатын ... ... бірі ... Ол ... ат қою ерекшелігінен, туыстық ... ... ... ... мен ... ... ... стилистикалық
сөз қолданыстарынан көрінеді.
11. Тіл – адам баласының ... ... ... ... ... ... ... саналады. Тілдегі экспрессивтілік ұлттың
өзіндік дүниетанымымен бірге ақыл-ой өрісінің де өлшемі бола ... ... ... ... ... ... тілдік көрсеткіші ретінде мақал-
мәтелдердің экспрессивтік ... ... зор ... ... ... тілдің экспрессивтік әсерін арттырып, өткірлік
сипат, ұлттық бояу беретін экспрессивтік стильдік мәні ерекше ... ... ... ... ... ... және
дүниетанымымен, менталитетімен байланыста қарастыру тілдің экспрессивтік
мән-мағыналарды жеткізудегі өзіндік ... ... ... ... ... ... келе ... халық ауыз әдебиеті тыңдаушыға,
оқырманға экспрессивті ... ... ... ... ... ... Онда
қазақ тілінің экспрессивтілікті білдірудің өзіне тән ұлттық тілдік
тетіктері ... ... және ... ... ... бата сөздердегі, айтыстардағы ... ... мен ... көру, есту жүйелері арқылы сөзге сендірудің,
иландырудың, ұйытудың суггестиялық, терапиялық қасиеттерін көрсетеді.
13. Экспрессивтілік ұлттық тіл ... ... ... көрсеткіші
болып табылады, сол себепті ол сөз мәдениеті мәселелерімен тығыз байланыста
қарастырылады. Сөз дұрыстығы, сөз ... сөз ... ... әсерлілігі, әдебі сияқты тілдің қатысымдық ... ... ... ... тілінің функционалдық және ... мен ... даму ... ... ... ... тізімі
1. Балли Ш. Французская стилистика . -Москва: Наука, 1961. -394 с.
2. ... В. Язык и ... // ... ... урок. -Москва:
Прогресс, 1967. -523 с.
3. Виноградов В.В. ... ... ... ... ... АНСССР,
1963. -255 с.
4. Винокур Г.О. О задачах истории языка // Звягинцев В.А. ... ХIХ и ХХ ... в ... и извлечениях. Часть II .
-Москва: Высшая школа, 1960. -281 ... ... Л.В. О ... аспекте языка и эксперимента в языкознании //
Звягинцев В.А. История языкознания XIX и XX ... в ... ... ... II . -Москва: Высшая школа, 1960. - 281с.
6. Гвоздев А.Н. Избранные работы по ... и ... ... ... ... наук ... 1963. -284 с.
7. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. -Алматы: Атамұра, 2003. -208-б.
8. ... Қ. ... тілі ... ... . ... ... ... Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілі
стилистикасы . ... ... 1996. - ... ... В. Избранные труды по языкознанию. -Москва: Наука, 1984.
-400 ... Уорф С. ... ... ... 1934. -357 ... Вилюнас В.К. Психология эмоцианальных явлений. -Москва: Наука, 1976.
-293 с.
13. ... В.И. ... ... в ... ... ... Наука, 1987. -297 с .
14. Леонтьев А.Н. Психолингвистические единицы и порождение речевого
высказывания. -Москва: ... 1969. -201 с ... ... В.Н. ... ... средств языка //
Психологические проблемы. -Москва: Наука, 1972. -211с.
16. Лукьянова Н.А. Экспрессивная ... ... ... ... ... . -Новосибирск: Наука, 1986. - 228 с.
17. Цоллер В.Н. Экспрессивная лексика, семантика и ... ... ... -1996. -№6 (596 ). -55 с.
18. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. -Москва: ... ... ... ... Ғ. Тіл ... терминдерінің түсіндірме сөздігі. -Алматы: Сөздік-
Словарь, 2005. -439-б.
20. Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. -Ленинград:
Прогресс, 1981. -360 с.
21. ... М.Н. О ... ... ... ... ... основе и критериях стилистических оценок //
Вопросы ... Вып. 5. ... ... 1972. -155 ... ... А.С. ... ... разговорной речи (на
матер. франц.яз.) Автореф... ... ... ... ... 1972. -30 с.
23. Байтұрсынұлы А. Тіл тағлымы. -Алматы: Ана ... 1992. ... ... Қ. ... ... грамматикасы. -Алматы: Ғылым, 1996. -210-б.
25. Сыздық Р. Сөз сазы. Сөздерді дұрыс айту нормалары. -Алматы: ... ... ... А.Ф. ... ... ... Прогресс, 1985. -271 с.
27. Серғалиев М. Синтаксистік синонимдер. ... ... 1998. ... ... И.В. ... ... // Сб.научн.тр. МГПИИЯ им. М.Тореза.
Вып. 158. -Москва, 1980. -121с.
29. Демесинова Н.Х. Синтакситическая стилистика современного казахского
языка. ... ... 1988. -93 ... ... ... Абрарұлы. Қазақ мәдениеті құндылықтарының
қалыптасуы мен дамуы: Философ. ғыл. ... дис. ... ... ... 2000. ... Ерасов Б. Рухани құндылықтар әлемі: Әлеуметтік философиялық жолдау.
-Алматы: ҚРБҒМ.ФСИ, 2000. -180-б.
32. Верещагина Е.М., Костомаров В.Т. Язык и ... ... ... -107 ... ... С.К. К вопросу об эксперессивно-стилистических ... ... ... ... ... 1968. -303 ... ... Ж., Ғабитов Т., Қасабеков А. Философия және мәдениетттану.
-Алматы: Ғылым, 1988. ... ... А.В. ... ... ... в ... Наука, 1963. -68 с.
36. Хасанов Б. Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралық қолданылуы.
-Алматы: Мектеп, 1966. -208-б.
37. Уәлиұлы Н. Қазақ сөз ... ... ... ... ... док... дисс. -Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі
институты, 2007. - 308-б.
Зерттеуге ... ... мен ... ... тілі ... стилистикасының негіздері. -Алматы: ЛИЦ ... ... ... ... // ... ... ... и
перспективы» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
-Алматы: Абай атындағы Алматы ... ... 2002. ... ... ... ... мәселелері // «Функционалдық
лингвистика: қазіргі жай-күйі және болашағы» атты ... ... және ... ... ... -Алматы, Абай
атындағы Алматы мемлекеттік университеті, 2003. -258-262-б.
Тіл, қоғам және стилистика мәселелері // «Қазақстан Республикасы ғаламдық
мәдениетаралық ... атты ... ... ... ... -Алматы: Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар
және әлем ... ... 2003. ... тіл және ... ... ... // ҚазҰУ Хабаршы. Филология
сериясы. ... ... 70 ... ... ... ... әлемі» атты халықаралық ғылыми-теориялық ... ... ... ... ҚазҰУ, 2004. -№6. -115-117-б.
Әдеби тілдік норма және стилистика мәселелерінің зерттелінуінен // ... ... ... ... ... 80 жылдық мерейтойына
арналған «Қазақтың ұлттық әдеби тілі: бүгіні мен ... ... ... ... материалдары. -Алматы: әл-Фараби
атындағы ҚазҰУ, 2004. -№5 (77). -99-101-б.
Жоғары оқу ағымында мемлекеттік ... ... ... ... рөлі // ... Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті
Академиясы жинағы. ... 2004. -№1 (43). ... тіл ... және ... ... // Академик Ә.Қайдардың 80-
жылдық мерейтойына арналған «Академик Ә.Т.Қайдар және тіл ... атты ... ... ... ... А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2004. -514-521-б.
Қазақ тіліндегі тілдік норма және функционалды стильдер // ... ... ... «Құдайберген Жұбанов тағылымы» атты республикалық
ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы: Абай атындағы Қазақ
ұлттық педагогикалық университеті, 2004. ... ... тілі және ... ... // ... тілді үйрету
жолдары: теориясы мен практикасы» атты ... ... ... ... -Астана, 2004. -191-198-б.
Стилистика пәнінің жаңа қырлары // Профессор ... 60 ... ... ... ... ... «Тілтаным»
журналы. -№1. -2005. -107-113-б.
Стилистиканың ғылыми пән ретінде қалыптасу тарихынан // ҚазҰУ Хабаршы.
Филология сериясы. -№3 (85). -2005. ... ... мен ... стилистиканың ара қатынасы // «Қазақ
тілі – ... ... атты ... ... ... ... ... Республикасы Ішкі Істер министрлігінің
Академиясы, 2005. -89-95-б.
Стилистиканың құрылымы және ғылыми ... // ... ... ... ... тіл ... ... және оқыту әдістемесі» атты
республикалық ғылыми-тәжірибелік ... ... -2005. ... ... ... ... ... // ҚазҰУ Хабаршы. Филология
сериясы. -Алматы, 2005. -№5 (87). -21-23-б.
Стилистиканы оқытудың міндеттері мен ... // ... ...
ғалым, оқытушы, ойшыл» атты халықаралық ғылыми- тәжірибелік ... ... 2005. ... ... ... ... стиль мен мәтін стилистикасының зерттелуі
// «Жас ғалым – 2005» атты ... ... ... ... 2005. ... ... ... зерттелу тарихынан // «Қазақ тілі ... ... ... 2005. -№4. -84-89-б.
Синтаксистің стилистикалық ресурстары // М.М.Копыленконың 85 жылдығына
арналған «Тіл ... атты ... ... ... -Алматы: Абылайхан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және
әлем тілдері университеті, 2005. -398-403-б.
Стилистикадағы лингвистикалық және ... ... // ... ... ... ... ... Ш.Сарыбаев және қазақ тіл білімі мәселелері» атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. ... 2005. ... ... ... стиль мәселелері // «Қазақ тілі мен әдебиеті»
журналы. -2005. -№7. -36-42-б.
Стилистиканы логикалық тұрғыдан ... ... ... мен ... //
Абылайхан атындағы ҚазХҚӘТУ Хабаршысы. Филология сериясы. -Алматы, 2005.
-№4 (13). ... ... ... ... // ... Хабарлары. -Алматы:
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты, 2006. -№3. -36-40-б.
Стилистикалық ерекшеліктерді оқытудың өзекті мәселелері // ... ... ... «Қазақ тілін оқытудың тиімді жолдары» атты республикалық
ғылыми-практикалық конференция материалдары. -Алматы, 2006. №1 (91). ... ... ... ... ... // ... тілі ... журналы. -2006. -№6. -45-50-б.
Публистикалық стиль мәселелері // ... тілі мен ... ... ... ... Республикасының сыртқы саясатын оқыту арқылы ресми стильдік
ерекшеліктерді меңгерту // ... ... ... ... Академиясы жинағы. -Алматы, 2007. -№2. -61-68-б.
Функционалды стилистикалық реңктер жүйесі // «Қазақ тілі мен ... -2007. -№ 3. ... тіл ... ... ... // ... ... 70
жылдығына арналған «Тіл және әдебиет: кешегісі мен бүгіні» атты халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық аспектісі // «Тілтаным»
журналы. -2006. -№2. -60-34-б.
К вопросу об основных направлениях стилистики в современном языкознании ... и ... ... ... языкам и литературе в вузах
(выпуск 11). -Ташкент: Ташкентский государственный юридический институт,
2006. -С.85-91.
Қазақ ... ... ... // ... ... және оның ... атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. І-
том. -Алматы: Қазақ мемлекеттік қыздар ... ... 2006. ... ... ... ... ресми стильді меңгерту // «Бүгінгі түркітану
және оның даму бағыттары» атты халықаралық ... ... ... ... ... Мемлекеттік қыздар педагогикалық
институты, 2006. -137-143-б.
Мемлекеттік тіл ... ... ... стильді меңгерту // Қазақстан
Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік Комитеті Академиясы ... ... ... (54). ... ... ... ... // ҚазҰУ Хабаршы. Филология
сериясы. Профессор А.Айғабыловтың 70 ... ... ... ... ... теориясы, тарихы және қазіргі жайы» атты республикалық
ғылыми-теориялық конференция ... ... ... ... 2006. -№4 (94). ... ... в современном языкознании // JJm sarchashmalarі. Научный и
научно-методический журнал. Республика ... ... 2006. -№3. ... ... ... ... ... // Академик
Ө.Айтбаевтың 70 ... ... ... «Мемлекеттік тіл саясаты:
терминология, аударматану, ресми құжат тілі» атты халықаралық ... ... ... ... ... ... ... институты, 2006. -135-140-б.
Қазақ тілі стилистикасының ішкі жүйелік ... // ... -2007. -№1. ... ... ... курсанттарға стильдік ерекшеліктерді меңгерту //
Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік ... ... ... 2007. -№1 (55). -62-70-б.
Основные направления, понятия и категории стилистики // ... ... ... ... ... ... - ... 2007. -№1.
-С.45-48.
Экспрессивно-стилистические особенности книжного ... ... ... // ... ... ... университет имени
Б.Хмельницкого, 2007. -С. 309-313.
Стилистиканың психолингвистикалық ... және ... ... 100 ... ... ... «Қазақ тілі ғасырлар
тоғысында: теориясы, тарихы және қазіргі жайы» атты ... ... ... ... ... әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
2007. -328-335-б.
Қазақ ... ... ... ... экспрессивтік-стильдік ерекшеліктері
// «Қазақстан мен Түркияның ... ... ... атты ... ... ... ... Түркі әлемін зерттеу
қоры және Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, 2007. -142-
145-б.
Стилистиканың логикалық ... ... ... мен ... ... ... Филология сериясы. -2007. -№8 (107). -173-177-б.
Стилистикадағы экспрессивтілік пен транспозиция // І.Кеңесбаев, ... 100 ... ... ... тіл ... мен түркітану
мәселелері» атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
-Алматы: А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі ... 2007. ... ... ... ... курсанттарға тіл мәдениетін игерту //
Қазақстан Республикасы ... ... ... Академиясы жинағы.
-Алматы, 2007. -№1 (55). -121-128-б.
Қазіргі ... ... ... және ... мәселелері //
«Әлемдік рухани құндылықтар және қазақ әдебиетінің өзекті мәселелері» ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық институты, 2007. -113-119-б.
Жалғастырушы топтарда ұлттық танымдар арқылы сөз мәдениетін меңгерту //
Қазақстан ... ... ... ... Академиясы жинағы.
-Алматы, 2008. -№2 (60). ... ... ... ... // ... ... -Алматы, 2008. -№2. -68-73-б.
Қазақ тілі стилистикасының логика-философиялық негіздері // «Шығыс тілдері
және қазақ ... атты ... ... конференция
материалдары. -Алматы: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2008. -121-129-б.
Функционалды стилистика мен ... ... ара ... ... журналы. -2008. -№5. -70-74-б.
Сөйлеудегі ақпаратты экспрессивтік синтаксистік мүшелеу ... ... ... -2008. -№2. ... ... ... ... экспрессивтік стилистикалық мәселелері ... ... -2008. -№2. ... ... ... ... ерекшеліктері //
«Ұлт тағылымы» журналы. -2008. -№2. -261-266-б.
РЕЗЮМЕ
Коянбекова Сара Барикызы
Основы экспрессивной ... ... ... на соискание ученой степени доктора филологических ... ... 10.02.02 – ... язык
У каждого литературного языка есть своя ... ... ... и известно, что эта природа проявляется в ... в ... ... ... ... ... функция
современного казахского языка развивалась и выполняла потребности различных
отношений и вначале это было ... с ... ... ... ... ... настоящее время одним из приоритетных направлений ... ... ... развитие социального применения казахского
языка, и сделать надежным его ... ... Это ... ... языка как «средства общения», как средства культуроведения,
которое явилось в результате ... ... ... ... рассмотреть что в свою очередь собранные данные в ... в ... ... со стилистической системой языка, с резервами
образования о мире, ... ... ... ... ... ... ... потому что дух народа становится объективным через языковые
структуры, через их стилистическое значение.
Актуальность ... ... что язык ... ... роль ... всего человечества. Человек посредством языка не ... ... а ... посредством языка выражает свое ... ... ... к окружающей среде. Таким образом, язык
становится главным средством выражения чувства и внутреннего ... ... со ...... ... ... ... до текста, все
языковые единицы служат для выражения внутренней ... и ... Язык как ... ... в своем развитии формирует разные
языковые механизмы, при ... ... ... ... ... ... языковая возможность и языковой потенциал раскрываются именно ... ... В ... с этим специальное ... ... ... ... ... современного
казахского языка является самой актуальной проблемой лингвистики.
Ученые издавна ... ... ... ... языка при
выражении эмоции человека. С тех пор как ... ... ... ... были ... ... как ... в
этом направлении было написано много трудов, ... ... ... ... ... той эпохи с его экспрессивной деятельностью. В
настоящее ... эта ... ... свое ... и стала проблемой
специального рассмотрено в ... ... ... ... ... экспрессивной стилистики казахского языка стала основой
диссертационного ... ... ... ... новой
гуманитарной парадигмы в развитии общественной науки. Научно-теоретические
исследования и анализы в этом направлении с ... ... ... ... ... этнопсихологии,
лингвокультуроведения.
Объект исследования. Система экспрессивной ... ... ... исследования. Экспрессивные стилистические средства казахского
языка и их ... а ... ... ... особенности
экспрессивной стилистики казахского языка.
Цель и задачи исследования. Определить ... ... ... ... языка и исследовать экспрессивную
стилистическую систему языка. Для достижения цели были ... ... ... ... основы экспрессивной стилистики казахского
языка;
- определить психологические и лингвистические общие проблемы ... ... ... пути формирования свойства экспрессивной стилистики
казахского языка;
- определить содержание и ... ... ... казахского
языка, выявить их место в общей стилистической системе, а также провести
систематизацию языковых категорий;
- ... ... ... ... ... ... деятельность и свойства в звуковой и лексической системе
казахского языка;
- охарактеризовать посредством ... ... ... ... ... ... стилистического
потенциала казахского языка;
- проанализировать и систематизировать виды троп и ... ... ... различных стилистических методов экспрессивности;
- посредством определения бинарных единиц и связи экспрессивной
стилистики и ... ... ... ... ... ... устной и письменной речи;
- изучить национальный характер и национальные ... ... в ... ... ... ... ... экспрессивности в казахском языке, показать его эффект на культуру
речи экспрессивной стилистики.
При достижении цели ... ... были ... ... ... как, ... ... методы, а также способы ... ... ... ... ... ... систематизирование, сравнение,
моделирование и ... ... ... В ... ... ... ... и развития экспрессивной стилистики казахского языка, и
получила свое научно-теоретическое ... как ... ... ... ... ... языка впервые комплексно
исследована и как область науки. В ... ... ... следующие проблемы:
- впервые определены природа экспрессивной стилистической системы
казахского ... и ... с ... зрения логики, философии,
психолингвистики и лингвостилистики;
- определены и систематизированы ... и ... ... ... ... ... ... службы и особенности,
структуры экспрессивной стилистики единиц в ... ... ... ... и ... экспрессивной стилистики в общей
лингвистической системе;
- впервые дано ... с ... ... ... ... и ... его ... аспекты.
- проанализированы и систематизированы культурно-национальные аспекты
экспрессивной стилистической системы казахского языка;
- ... ... ... ... ... по ... данным современного казахского языка.
Теоретическое и практическое значение исследования. В исследовательской
работе были изучены пути познания стилистических ... ... ... и ... ... с ... зрения стилистики.
Результаты исследования могут быть использованы в высших учебных заведениях
при подготовке специалистов ... ... при ... спецкурсов
«Стилистика казахского языка», «культура речи», «Стилистика художественный
литературы», «Нормативный казахский язык», а ... ... ... ... основы содержания стилистики казахского языка.
Результаты исследования:
- исследование экспрессивной стилистической системы казахского языка,
основывается на анализе языковых механизмов, которые ... ... ... на ... их ... в ... в контексте. В данном
исследовании экспрессивной стилистики за руководство принимается дихотомия
языка и ... при ... ... экспрессивной стилистики казахского языка
и в исследовании в данном направлении главенствующими понятиями являются
синонимия ... ... ... коннотативные
понятия;
- в звуковой системе казахского языка значительную ... роль ... ... ... ... ... в ... системе казахского языка при выражении смысла
участвуют части речи, аффиксы и грамматические категории;
Степень ... ... ... ... исследования были
опубликованы монография и 53 научных статьи. Из них 25 ... на ... и ... ... Sara Barykyzy
Bases expressive stylistics of the Kazakh language
The dissertation on competition of a scientific degree of the doctor ... on a ... 10.02.02 - the Kazakh ... each literary language is own ... an original nature and ... known, that it is a nature it is shown in ... system, in
functional spheres and points. Public social function of modern ... ... carried out ... of the various ... ... beginning it was connected to qualitative features his stylish,
language units.
In modern time one of priority a ... of the state ... is ... of social ... of the Kazakh language and ... reliable his ... status. It together with function ... as «means of ... as means culture conducts as a result ... realized action of language collective the collected data in public
sphere demands to consider close ... with ... system ... with reserves of ... about the world, ... inherent in
the nation, a spiritual world, ... to ... of the ... spirit of people becomes object through language ... their ... value.
Urgency of research. It is known, that in a nature mankind ... the ... role. The person to means of language not only ... gives the ... also it always by means of language ... opinion, feeling, the ... relation to an ... Thus,
language becomes the main means ... of feeling and ... of the person. If in ... were known more than 500 ... feeling, are ... to the person, their contents and ... different in language system. Because, to the main duties of ... to the person, and the person is the ... ... ... in ... of a modern science ... the
person not only as the intellectual person, but also ... it ... the mental side. Since a sound from smallest unit of language ... the text, all language units serve for expression of any ... and mood of the person. Language as well as a ... ... the ... forms ... language ... by means of which it
is possible to remove emotions in outside. However the original language
opportunity, ... open in the speech actions, ... ... speech ... of ... stylistic action of modern
Kazakh language is the most actual.
To ... to action of ... at ... of emotion of ... ... have long since paid ... Since have ... research, K.Foslera which were founders of development of
stylistics as a science, in this ... many works ... between a nature of language of that epoch from it ... were written, in today's time were advanced and became problems
special consideration in sphere expressive ... ... ... actual problem ... ... of the Kazakh language which ... basis ... research influences formation new ... in ... of social study. ... ... analyses in this direction psyho-linguistics, ... ... ... culture of conducts linguistics.
Prospect researches expressive stylistics from the point of view of ... concept, product, ... ... stylistic
resources, ortology, culture of words etc. problems influences on ... of separate style of a category in ... language ... of ... System ... ... of the ... of research work. Expressive stylistic means of the ... and their ... ... the national cultural ... ... of the Kazakh ... purpose and problems of research work. To determine scientific-
theoretical bases of expressive stylistics of the Kazakh language and ... ... ... system of ... At achievement of the
purpose the following problems were revealed:
To reveal logic - philosophical bases of ... ... of ... ... ... ... psychological and linguistic general problems and
distinctions;
To consider of expressive ... research of the Kazakh language ... of ... ... the contents and concept ... ... of the ... to reveal their place in general to stylistic system and ... means of concrete language data to analyze ... ... ... properties in sound and lexical system of the Kazakh language.
To characterize to means of analysis ... features to ... ... ... ... of the Kazakh ... analyze and ... kinds of tracks and the figures, forming ... of system of various ... methods ... By means of ... of binary units and communications expressive
stylistics and functional stylistics of the Kazakh language to show ... of ... oral and written ... To study national ... and the national parties ... ... Kazakh language, by means of definition of his ... samples ... ... to show his effect on a standard of speech ... ... realization of the purpose and a problem research method of research
such as, language given and relative ... ... ... ... ... analysis, generalization, the description, grouping,
systematization, comparison, modeling and others were ... novelty of ... In ... work ... ... expressive stylistics of the Kazakh language are ... ... on the basis of the ... concept as sphere ... ... ... system of the Kazakh language for ... time was in a complex investigated and on the basis of a science the
following problems were ... On a ... basis for the first time were in ... a nature ... ... system of the Kazakh ... ... psyho-linguistics, lingua-stylistics were based;
- The contents and concept expressive stylistics of the Kazakh language
are
determined, systematized;
- Тhe ... serving and ... ... ... stylistics in paradigms of language unity was characterized;
- The place expressive stylistics in general to ... system ... with them is ... analyze, the ... parties expressive stylistic system of
the Kazakh language are ... ... system of the Kazakh language analyze on the ... of modern Kazakh ... and ... value of ... In research work ... of stylistic opportunities of the Kazakh literary language ... reserves were ... on the part of ... ... ... and "speak" systems ... ... has brought in the
contribution to the certain degree to a position of ... of ... ... Results of research can be used in higher ... of ... experts of the Kazakh language in ... of the Kazakh ... ... of ... ... ... ... Kazakh language» and in other subjects ... theory of ... in special courses, in seminar the Kazakh ... add the contents of stylistics of the Kazakh language from ... side. It is possible to use in a spelling of ... ... of the Kazakh ... with the program ... ... «Use of a state ... in the future scientific researches
also agrees.
The results of the research:
Research expressive stylistic system of the Kazakh language is formed ... analysis to ... of language ... which are ... ... their use in speech, in a context. Here in research ... ... is accepted to a management dyhtomya language ... ... of feature ... ... of the Kazakh language ... research in this direction is accepted to a management synonymy, lingua-
stylistic, trans-position, expressive, connotative concept;
To lexical system of ... of ... ... of the ... to enter ... and function of words and a word ... aesthetic feature and character in a context, them synonym, antonymy,
a homonymy, paronymy and tracks;
To sound system of the Kazakh language ... ... ... ... ... a rhythm, sound plays ... of speech participate in grammatic system of the Kazakh language ... of sense, affixes and ... ... of ... It agrees with ... of work of ... published the monography and 53 scientific articles. 25 reports ... are made at the ... and ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің экспрессивтік стилистикасы64 бет
Болымсыздық мағынаның эмоционалды-экспрессивті реңкін көркем шығарма тіліндегі мысалдар арқылы дәлелдеу38 бет
Тілдің таңбалық, құрылымдық және жүйелілік сипаттары6 бет
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Аударманың грамматикалық ерекшеліктері30 бет
Оқушылардың әлеуметтік-психологиялық климатына оқытушылардың педагогикалық қарым-қатынас стилінің әсері38 бет
Қазақ фразеологиясының стильдік ерекшеліктері;.Қазақ фразеологизмдерінің қалыптасуындағы ұлттық мәдени маңызы бар түпдеректер;.Фразеологизмдердің көркем әдебиетте қолданылуы12 бет
Ұйымдарда өзара қарым - қатынас арқылы жағымды имидж қалыптастыру86 бет
Мақал-мәтелдердің тәрбиелік мәні8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь