Көркем аударма.

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
І ТАРАУ
1.1 Көркем аударманың зерттелу бағыты
II ТАРАУ
2.1 Н.В.Гогольдің «Ревизор» шығармасы М.Әуезов аудармасындағы көрінісі
2.2 Мұхтар Әуезов аудармасындағы орыс драматургиясы.
2.3 М.Әуезовтің аудармашылық тәжірибесінің ұстанымдары.
Қорытынды
Қазіргі кезеңдегі қарым-қатынасқа деген ұмтылыстың дамуы, елдер мен халықтар арасындағы экономикалық, саяси, мәдени байланыстардың ауқымының кеңеюі тек қана аударма ісінің ілгерілеуі мен білікті мамандарды ғана қажет етіп қоймай, сонымен қатар тәржіма қызметінің көптеген зәру мәселелерін күн тәртібіне ұсынып отыр. Тәуелсіз Қазақстанның әлемдік аренадағы орынының нығаюы ақпарат алмасуға, тілдік мәдени ауыс-түйісті арттыруға да тәуелді. Осы орайда заман талап етіп отырған тұрғыдағы тәржіма ісінің көкейкесті мәселелерін арнайы зерттеп оқытудың, талап-талқылаудың маңызы зор. Қоғамдағы сан-салалы өзгерістер әдеби аудармаға да тың көзқарас туғызып отыр. Ұлттық рухани байланысты басқа ұлттар мен ұлыстарға өз тілінде ұсынудың мүмкіншіліктері, әлемдегі озық үлгілерді қазақша сөйлету жолдары назардан тыс қалмауы қажет. Білікті аудармашылар дайындаудың әдіс-амалдарын, оқытудың жаңа түрлерін молынан, жан-жақты пайдалану негізгі шарттардың бірі болмақ.
Аударма жалпы әдебиеттің бір бөлімі ретінде тәжірибеде, яғни іс-әрекетте көрсетіледі. Аударма арқылы орыс және қазақ әдеби шығармаларының байланысы, бір-біріне әсер етуі, типологиясы және поэтикасы, әдеби әдіс амалдары, аударма кезеңіндегі шығарма тілінің өзгеруі, қайта жаңғыруы, аударма шеберлерінің іс-тәжірибелері, отандық және шетелдік аударма мектептерінің жетістіктері қарастырылады.[1;232]
Мұхтар Әуезов – үлкен талант. Заңғар жазушы. Білімді ғалым. Зерделі зерттеуші. Білікті аудармашы. Дарынды драматург. Қаламы ұшқыр публицист. Осының бәрі де кісінің – біз сөз етіп отырған ойшыл ғалымның бір басынан табылады. Тіпті ХХ ғасырдағы ұлттық ой-санасының көркемдік көрінісі де осы қаламгердің бір басынан көрініс береді деуге болады. Ал, енді сол қалай көрінді? Оның елеп айтар ерекше қаламгерлік қасиеттері қандай? Міне, бұл сауалдарға қысқа қайырып жауап айту соншалық қиын екенін айта айта кетуді жөн көрдім.
М.Әуезов 1940 жылға дейін ғылыми еңбектер, хикаят, драмалық дүниелер жазумен бірге, көркем аудармада да зор еңбек етті. Ол көркем аударманың қадір-қасиетін өз дәрежесінде түсіне білді. Шекспирдің «Отеллосы», Гогольдің «Ревизоры», Погодиннің «Ақсүйектері», Треневтің «Любовь Яроваясы» Мұхаңның арқасында қазақ тілінде тартымды да тәлімді сөйледі. Осының бәрі де бір кісі үшін, бір әдебиетші үшін аз жұмыс емес еді. Осындай еңбектерімен-ақ ол ұлттық әдебиетімізді төрінен орын алуға лайық болатын. Әйтседе жазушы-драматург мұнымен әсте шектелмеді, әрі қарай ізденді, талпына түсті. Ол қырқыншы жылдардың басында ұлт әдебиеті үшін шоқтығы биік дүние туғызды, талайдан ойлаған еңбегі «Абай» романының бірінші кітабын (1942) берді. Ал, бұл роман-эпопеяның жазылып бітуі, енді өзіміз жақсы білетіндей, он бес жылға (1942-1956) созылды, мұндай ұзақ мерзім оның романды жазуға қиналысын білдірмен керек. Жазушы бұл еңбегін бұдан да жылдамырақ, тезірек аяқтар ма еді, бірақ сол кездегі әр
        
        КІРІСПЕ
Қазіргі кезеңдегі қарым-қатынасқа деген ұмтылыстың дамуы, елдер мен
халықтар арасындағы ... ... ... ... ... тек қана ... ... ілгерілеуі мен білікті мамандарды ғана қажет
етіп ... ... ... ... қызметінің көптеген зәру мәселелерін күн
тәртібіне ұсынып отыр. Тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... алмасуға, тілдік мәдени ауыс-түйісті арттыруға да тәуелді.
Осы орайда заман талап етіп ... ... ... ... көкейкесті
мәселелерін арнайы зерттеп ... ... ... ... ... өзгерістер әдеби аудармаға да тың көзқарас туғызып
отыр. Ұлттық рухани байланысты басқа ... мен ... өз ... ... әлемдегі озық үлгілерді қазақша сөйлету жолдары
назардан тыс қалмауы ... ... ... дайындаудың әдіс-
амалдарын, оқытудың жаңа түрлерін молынан, жан-жақты пайдалану ... бірі ... ... ... бір ... ... ... яғни іс-
әрекетте көрсетіледі. Аударма арқылы орыс және ... ... ... бір-біріне әсер етуі, типологиясы және поэтикасы, әдеби ... ... ... ... ... өзгеруі, қайта жаңғыруы,
аударма шеберлерінің іс-тәжірибелері, отандық және ... ... ... ... ...... ... Заңғар жазушы. Білімді ғалым. Зерделі
зерттеуші. Білікті аудармашы. Дарынды драматург. ... ... ... бәрі де ... – біз сөз етіп отырған ойшыл ғалымның бір ... ... ХХ ... ... ... ... көрінісі де осы
қаламгердің бір басынан көрініс береді деуге болады. Ал, енді сол ... Оның елеп ... ... ... ... қандай? Міне, бұл
сауалдарға қысқа қайырып жауап айту соншалық қиын екенін айта айта ... ... 1940 ... ... ... еңбектер, хикаят, драмалық дүниелер
жазумен бірге, көркем аудармада да зор ... ... Ол ... ... өз ... түсіне білді. Шекспирдің «Отеллосы»,
Гогольдің «Ревизоры», Погодиннің «Ақсүйектері», Треневтің «Любовь ... ... ... ... ... да ... ... Осының бәрі
де бір кісі ... бір ... үшін аз ... емес еді. Осындай
еңбектерімен-ақ ол ... ... ... орын ... ... ... ... мұнымен әсте шектелмеді, әрі ... ... ... Ол ... ... ... ұлт ... үшін шоқтығы биік
дүние туғызды, талайдан ойлаған еңбегі «Абай» романының бірінші ... ... Ал, бұл ... жазылып бітуі, енді өзіміз жақсы
білетіндей, он бес жылға (1942-1956) созылды, ... ұзақ ... ... жазуға қиналысын білдірмен керек. Жазушы бұл еңбегін бұдан да
жылдамырақ, тезірек ... ма еді, ... сол ... әр түрлі қоғамдық және
жеке басына қатысты жағдайлар әсер еткені, тосқауыл болғаны, сөз ... ... ... ... ... екі ... 1949 жылы КСРО ... ... ал төрт ... тұратын «Абай жолы» роман-эпопеясына 1959
жылы сол кездегі КСРО-ның ең жоғарғы марапаты – Лениндік ... ... ... ... ... осы ... романын аяқтаумен
айналыса жүріп, қоса-қабат айналысқан, жарыстыра ... ... ... ... ... ... көлемді көркем очерктер (мысалы «Индия очерктері»
т.б.), сондай-ақ бірқатар аударма жұмыстары да ... Ол ... ... ... ... И.С.Тургеневтің «Дворян ұясы» секілді
шығармаларын қазақ тіліне түрлеп, ... ... ... екі ... ... ... биік бағасын алған туындылар екені белгілі.
Аударма жұмысы қазір біздің өмірімізден үлкен орын алады. ... бір, ... бір көп ... ... ... ... барлық
саласында бірлесе қимылдап, бірыңғай бағытта ынтымақтаса жұмыс істеп жатыр.
Сол ұшан-теңіз өмір ағысының ... ... ... ... ... ... күштердің бірі осы аударма. [2;214]
Қысқасы, аударма – біздің зор ... Орыс ... ... оның
әдебиеті мен тілі қазақтың мәдениеті мен тілін дамытып, ой-санасын өсіруге
қаншалық ықпалын тигізді дейтін ... ... бәрі ... ... құр ... ... әдебиет саласына келетін болсақ, бұл жағынан табысымыз өте
зор. Орыс классиктері мен кеңес жазушыларының, бүкіл дүние ... ... ... қазақ тіліне көп уақыттан бері үзбей аударылып
келеді. Туысқан кеңестік республикалардың азды-көпті елеулі әдеби мұралары
мен осы ... ... ... да ... арқылы қазақ жұртшылығының өз
мүлкіне айналуда.
Сөйтіп, біздің елімізде аударма жұмысы – рухани ризықты ортақтастырудың
күшті құралы.
Халықтың рухани ... ... ... ... ... ... бірі деп ... партия мен үкіметіміз оны жүзеге ... ... ... зор мән берді. Ол үшін мәдени-ағарту орындары
өрістетілді, газет-журналдар көбейтілді, кітап басу жұмысы ... ... жас ... өнері гүлдеді, көркем өнердің барлық басқа
салалары да кең адыммен қарыштап алға ... ... ... екі-ақ
проценттейі ғана сауатты деп саналған қазақ халқы негізінен сауатты елге
айналып, цивилизацияның барлық игілігіне ие бола ... Орта және ... ... ... академиясы бар түрлі ғылыми мекемелер көбейді. Ауыр
және жеңіл өнеркәсіп пен ... ... ... салалары жан-
жақты өсіп-өркендей бастады.
Осылардың бәрі ... ... жаңа ... жаңа ... енгізді.
Социалистік мазмұндағы жаңа өмір өзінің жаңа жаңа ... ... жаңа ... жаңаша қарым-қатынасымен келді. Сол жаңа қарым-
қатынас, жаңа сана, жаңа ой, жаңа ұғымдар ежелгі ... ... ... мен ішкі ... да ықпалдарын жасай келді, яғни тілімізге жаңа
атаулар, ... сөз ... жаңа ... енді ... ... жаңа ... ... басқаша айтылатын болды; сөз саптаудың жаңа
екпіні, жаңа мәнері пайда болды.
Тіл дамуындағы бұл ... ... ... ... ... және
атқаратын ролі орасан зор. Қазақстан өмірінде күн ... сан ... ... ... ... жатады. Олар түр жағынан ... ... да әр ... және ... ... саласын, бүгінгі адам
баласының күллі ой-өрісін мол қамтиды. Олар жанр жағынан да, стиль жағынан
да қилы-қилы. ... ... ... соны ... ... аударылмаған соны
сөздер келеді. [3;209]
Соның бәрін, мүмкіндігі болғанынша, айнытпай жеткізіп, кеңестік сөздің
бар күшін, бар ... бар ... ... ... ... игілігіне
жеге білу – аударманың ардақты міндеті ... осы ... ... әр уақытта саяси мән бергізіп, ... ... ... үгітшілік ролін айрықша арттырып
отырды. Содан барып, аударма біздің мәдени жұмысымыздың үлкен бір саласына
айналды. ... ... ... ... аудармасыз күн жоқ деп әбден айта
аламыз. Қазақ ... ... ... көбі ... ... сүйенеді, саяси-әлеуметтік және саяси-шаруашылық журналдар,
радио хабарлары көп материалдарды аударып ... ... ... ... да ... ... ... материалдар.
Бұл жағдайда бізде аударма мәдениетін көтеріп, қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... біздің ана
тіліміздің ... ... ... ... қабілетін
арттырды. Аударма біздің ана тіліміздің ... ... ... ... ... ... дүние тану өрісімізді ұлғайтты.
Аудару үстінде жеке сөздерге балама ... ... ... ана ... қазынасы аударылып-төңкеріліп отырады. Соның арқасында ... ... не бір ... ... ... ... ұмытылып
бара жатқан атаулар да жазу, сөйлеу қызметіне жегіледі де, әдеби ... ... шыға ... ... жеке сөздерге балама іздеу арқылы тілдік қорымыздағы бар
сөздер мағына жағынан сараланып, ұғымдық шектері айырыла ... ... әр ... ... ... ... ... синонимдік
мәндес сөздердің лептей де болса ұғымдық айырмасын тауып, әрқайсысын
белгілі бір орыс ... ... ... ... сол ... ол
сөздің өзінің ұғымдық мағынасы мен түрлі қырларын аша түсуге күщ салынады.
Аудару үстінде жеке сөздерге балама іздеу арқылы архаизм деп ... ... бара ... көне сөздер жаңғырып, қазіргі жанды әдеби
тіліміздің қатарына, қосылып ... ... көбі ... ... ... жаңа ... ... [4;27]
Бұл жерде аударма қызметінің қандай роль атқаратына өзінен ... ... ... ... ... және ... ... кездесетін атауларға лайықты балама ізделеді. Сол
жағдайда қазақ жерінің қай түпкірінде болса да ... ... бар ... ол ... бір орыс ... ... ретінде алынады да, сол ... ... тез ... ... ... ... тілдік қорымызға
осы арнамен келіп құйылып жатқан сөз маржандары сондай көп.
Аударманың арқасында бізде неологизмдік ... де ... ... ... ... жаңадан туғызып қана қоймай, күн сайын аударылып
жатқан сансыз көп материалдарда белгіленген орнына бұлжытпай қолдану ... ... ойы мен ... ... сол сөздің ұғымдық шегін
қалыптастыруға себепші болып отырады. ... ... ... «баспасөз» деген сияқты сөздер бір ... ... ... отырып қолдан жасалған терминдер еді. Ал қазір ол сөздер тілімізге
көп оралатын және ұғымдық нақтылығымен соншалық дәл ... ... ... - ... ... тіл ұстартудың нағыз
лабораториясы. Қазақтың бар сөзі сол лабораторияның ... өтіп ... ... ... көп ... аударма процесінде бір сөз әр мақамда
қолданылып, сан рет ... ... оғаш та ... ... ... ... табады. Мысалы, «оборона» деген сөдің көпке дейін «отан
қорғау», «ел ... ... ... ... ... болып тұрақтануының өзі
үлкен эволюциялық дамудан туған ірі жеңісіміз.[6;234]
Егер орыс тілі қазақ ... ... ... ... ... ... ... болсақ, оның ең негізгі ... ... ... ... ... қазір жалпы көпшіліктің ісіне айналып барады. Қалада
болсын, далада болсын, тек баспа орындарында, ... ... ... ... ... жерде, керек десе өндіріс алаңдары мен егіс қостарында
да, әйтеуір бірдеңе орысшадан қазақшаға аударылмай тұрмайды. Аударма ... ... орыс ... ... сөз саптау әдістері еніп жатыр. Атап
айтқанда, аударма қазақ тілін тек лексикалық ... ... қана ... бірге синтаксистік тұрғысынан да, жазу, сөйлеу мәдениетін көтеру
тұрғысынан да көп әсер етіп келеді.[6;286]
Аударма ... ... ... жаңа ... жаңа ... ... мақал-мәтелдер, афоризмдер енді. «Бір ... екі адым ... (Шаг ... два шага ... ... етпеген ішіп-
жемейді» (Кто не работает, тот не ест); «Ауыр ... ... ... ... за гуж – не ... что не дюж); ... зор-ақ, тағдыры - дозақ»
(Охота смертная, да участь горькая); «Шықты қайдан жаңғырық, ... ... ... ... да не знает, где он); «Қанден ит қартайғанша күшік»
(Маленькая собачка до старости щенок) деген ... ... ... қаны мен ... ... ... сөз ... қолданылып
жүретін табиғи тұрақты тіркестерге айналды.
Аударма жасау арқылы тілімізде сөз құраудың, ойды бейнелеудің неше
алуан жаңа ... ... жазу ... ... ... ... ... бір шығармадан болса да, шыңдап үңіле келгенде, орыс мәдениетінің
ықпалын таппау мүмкін емес. ... ... жазу ... ... оңай ... ... деген ойды белгілі бір қанатты ... ... ... арасына бөгде бір ойды, не анықтау, не мысқылдау, не ... ... кету ... ... ... ... Мұндайлардың көбі көрінеу
аударма әдебиетінің ... ... ... да ... ... ойды күрделі сөйлеммен беру жағынан аударманың әкелген
жаңалықтары өте көп. ... ... ... ... ... да ... жаңалықтар енді. Ойды ықшамдап, нақтылап айту,
сөйлемді жинақы құру, шұбалаңқылыққа соқтыратын көп ... ... қашу ... жазу ... ... ... тәсілдердің
дамуына аударманың да әсері тимей жүрген жоқ.
Сонымен қатар, аударма оқушыны ылғи жаңа ... жаңа ... ... ... ... Аударма арқылы қазақ ... ескі ... хан ... үнді мен ... таңғажайып храмдарына
кіреді, не бір көсемдерді, не бір ... неше ... ... ... көреді. Аудармашы осылардың бәріне ең
алдымен ойын жеткізуі керек те, сонан соң ... ... ... Яғни ол
аударылатын кітаптағы соны дүниені, соны өмірді, соны ортаны ең ... ... ... ойша қабылдап, оның әрбір ұсақ деталіне дейін
бойына сіңіріп алуы ... те, тек ... соң ғана ана ... ... ... ... ... керек. Мұнда халқымыздың ғасырлар
бойғы тірнектеп жинаған, шыңдаған, ұштаған сөз байлығы мен сөйлеу шеберлігі
сарқа жұмсалады.
І ТАРАУ
1.1 ... ... ... ... ... ... мен практикасы күрделi және көп қырлы
мәселелердi ... ... ... ... жүйесi, образдылығы, мазмұны,
стилi, тiлi секiлдi поэтикалық құбылыстармен бiрге оның ... ... ... ... және ... ... түзетiн
көркемдiк құбылыстарды пайымдау әдеби аударманың табиғатын таразылаудағы
басты мiндеттерiнiң қатарына ... Оның ... ... ... ... ... ... даралығы қатар көрiнiс табады. Әрi
түпнұсқа тiлi мен аударма тiлiнiң заңдылықтары ... ... ... бәрi ... ... зерттеудiң саласы, арнасы өте көп, алуан
түрлi екендiгiн көрсетедi.
Аудару ... өмiр ... ұлт ... көне ... астарлас.
Аударманың iс-тәжiрибесi қазақ ғылымында ... ... ... ... ... ... және осы аспектiге бiрыңғай
лингвистикалық тұрғыдан қарастыру кейiнгi жылдары ғана қолға алына ... ... ... ... – қазақ тiлі – танымы үшiн жас
ғалым, сондықтан осы ғылымның негiзгi бағытын айқындап бере алатын ...... ... ... себептерi де түсiнiктi.
Халықтардың бiр – бiрiмен танысып, өзара идеялар алмасуы, соған орай
әдебиеттерiнiң ... ақыл – ой ... ... бiр ... ... ... тiлiне аударылуына негiзделуi аударма қызметiнiң ең басты
мақсаты болып ... Бұл орай да ... шын ... екi ел ... ... өкiлi, ол өзiнiң шығармашылық шеберлiгiнiң желiсi – ... өзге ұлт пен ... ... ... ... ... ... шығарманы туған
топырағына әкелiп, ана тiлiнде ... ... ... ... ... шеңберiн, сана – сезiмiн ұлғайтуға себепшi болады.
Аударманың ақпараттық ... ... ... ... Нақтырақ
айтқанда, аудармашы өз ана тiлiнiң жүйесiнде түрлендiре ... ... ... ... ... ... ал сол мәтiндегi
ақпаратты, аударманы оқырман қайта қабылдайды. Гносеалогиялық ... ... – бұл ... ... (адекватное) көрiнiсi және
шығармашылық жолда қайта түрленуi. “Аударма аудармашылық шығармашылықтың
нәтижесi ... ... ... ... есептелiнедi.
Ғалым А.Попович аудармаға аударма барысында оның тiлдiк жаңа бейнесi ... және ... тән ... да ... басым түрде сақтай
отырып, өзгертетiн процесс ретiнде тiлдiк мәтiннiң қайта туындауы ... ... [6, ... ... ... үлес ... ... ғалым
С.Н.Сыроваткиннiң пiкiрiнше аударма бұл – тiлдегi ... ... ... ... (аударма тiлi) ауысуы түпнұсқа мен аударылатын
мәтiндi бiр-бiрiне балама тiл, яғни ... және одан тыс ... ... қызметтi атқаруға мүмкiндiгi бар балама тiл болады [7, 76-б.].
Аударма адам өміріндегі ең маңызды ... ... ... ... ... ... қызмет толық қарастырылып, зерттеліп
қажеттілікті толығымен қанағаттандырмайынша қажеттілік өз ... ... ... ... ... қалыптастырады? өз қызметімен
аудармашы тек өзін ғана емес ... ... ... ... елеңдетеді
және оның жұмысы өзімен емес керісінші ... ... ... ... әр ... сөйлейтін әр этностағы халықтардың арасындағы қарым –
қатынас қажеттілігінен туындайды.
Көптеген ғалымдар “аудару – бiр тiлдiң тiлдiк құралдармен дәл әрi ... ... деп ... қатар, ғалым А.Ф.Ширяевтiң анықтамасы бойынша, “аударма бұл –
арнайы тiлдiк қызмет. Ол ... бiр ... ... ерекшелiктерiн басқа
тiлдегi соған сәйкес сөйлеу ерекшелiктерi арқылы қайта туындату мақсатында
қолданылатын екi тiлге сүйенедi.
И.И.Резвин мен В.Ю. Розенцвейг ... ... ... кең ... ... бұрынғы тәжiрибесiне қарамастан, түпнұсқаны ... ... ... ... ... ... ... отырып
аударған дүниелердi аударма деп, ал аудармашының көрсетiлген феномендердi
ескерген тұстарын “интерпретация” депаударуды ... ... ... ... сол ... түсетiн ақпараттың мағынасы болып
табылады. Ол кез келген бiр ... тыс ... ... емес, делдал
жасанды тiлге – ... ... ... ... ... екен. Бұл тiлдiк аударма машиналық ... ... ... бiр жолы деп ... [8, 36-б.]. ... “интерпретация”
терминi аударма әдебиетiнде кемiнде төрт мағынада ... деп ... 69-б.]. ... қоса ... өзге де ... бар. Ж.Мунэн
“аударма – бұл тiлдiк ... және ... ... деп анықтама
бередi. Аталмыш ғалымның көзқарасы ... ... ... анықтамасы
(аударма нормалары) және бұл ұғымның ... ... ... ... ... деп ... [10, 29-б.].
Бір халық пен екінші халық жақындасып араласа бастағанда, өзінде ... ... ... Осы ... ... ... ... өйткені
«аудармашылар — мәдениетті бір елден екінші елге тасымалдап жеткізетін
почта аттары» ,— деп А. С. ... ... ... ... ... III ғасырында «Панчатантра» («Бес бәйт») атты кітап
үнді тілінде жазылады. Аты-жөні белгісіз Кашмир ... бір ... Оны үш жүз жыл ... ... дәлін айтқанда, VI ғасырда иран
тіліне дәрігер Барзуя аударады. Екі жүз жылдан соң (VIII ... ... ... деген ат қойып, әлгі «Панчатантраны» араб тіліне Әл-Мукаф ... ... ... Қазіргі күнде тұңғыш ... түп ... да, ... ... да ... ... ... жалғыз-
ақ араб тіліндегі Әл-Мукаф ұлы Абдулла аудармасы «Кәлилә мен Димна» ғана
түпнұсқа ... ... ... пен ... ... осы ... мен ... кең жайды. Мұны қорек қылмаған мәдениетті ел жоққа ... ... сом ... ... ... жүзіне мәлім Хорезмнің әл-Бируниі осы
кітап туралы: «Ғылымның неше алуан ... ... ... онда ... саны ... көп. ... ... менің, әрине, мұршам келмес, бірақ
«Панчатантраны» аударуға өте құштармын...» — дегенді ... аты шулы ... ... ... ... «Махабхарата»
дастанының үш тарауы кіреді. Е. Э. ... ... бұл үш ... ... 12 кітабынан алыныпты. Олай болса, ой-сананың
шеңбері, мәдениеттің ... ... ... да, ... да. ... ... ... созылады, оның түп қазығы
аударылып қағыла берсе керек.
«Кәлилә мен Димнаның» парсы тіліндегі ... 1144 жылы ... ... Насураллах қайта жазып шығады. Он екінші ғасырдың бас ... ... араб ... ... ... ... ... аударады. 1263—1278 жылдар
шамасында мұны Иоан Капуанский «Адам өміріне өсиет» деген атпен ... ... ... аяқ ... Симеон Сифұлы «Кәлилә мен Димнаны» араб тілінен
грек тіліне аударғанда «Стефанит пен Ихнилат» ... жан мен ... деп ... Осы грек ... нұсқа ежелгі славян тіліне аударуға
негіз болады.
1762 жылы Россия академиясының аударушысы Борис ... ... ... ... және ... ... — деп, мұны ... тілінен
аударып шығады.
«Панчатантраның» негізгі сарыны феодалдық қоғамнан нәр алады, сондықтан
XVIII ғасырға ... ... ... ... кең ... орын ... ... Хусейн Ваиз Кошифи парсы тіліндегі аударманы ... ... ... ... ... деп Үндіге қайта апарады. Содан соң Әбул-
Фазыл әлгі Хусейн ... ... тағы ... ... ... («Даналықтың
алғашқы тетігі») деп жеңілдетіп береді. Парсы тілінен бірнеше рет ... ... И. Ю. ... ... ... ... ... әрі ең тәуірі «Хумаюн нама» («Патша кітабы») болса керек.
Түрікшесінен ... ... ... ... ... Фазылулла еді (бұл
1888 жылы Ташкентте литографпен басылады). Татар тіліне арабша ... ... ... ... Бұл ... ... 1889 ... көреді. Монғол, малай тілдерінде де «Кәлиләнің...» ... ... мен ... ... ... ... тіліне 1816 жылы тұңғыш рет
аударған атақты арабист, ... ... ... ... ... И. Ю. ... ... қазақша 1962 жылы аударылды. Бұдан
бұрын да «Кәлилә мен Димнаның» өзінен (араб тілінен) тікелей аударылған екі
нұсқа бар, бірі — ... ... ...... ... екі қолжазба Қазак, ССР Ғылым академиясының ... ... ... ... ... ... № 335, Ғұбайдулла
Ахметов — № 1636).
«Кәлилә мен Димна» орта ғасыр әдебиетінде жиі ... ... ... дәуірінен тиянақты нәр алған шығарма, сөйте тұрып осы күнге дейін
ескірмей, өлмей, тарихтың үдере тартқан көшіне ... ... ... ... бар. Заманымыздың белгілі ғалымы Е. Э. Бертельстің айтуынша:
«Бұл кітап әкімдерінің шағым арызға орынсыз ... ... ... ... ескертеді»,— дейді.
Көне заманда «Өмір айнасы» атанған, ал орта ғасырда ... ... ... ... қатарына осы «Кәлилә...» да кіреді.
«Ақындардың данышпаны ұлы Гете де ... ... ... ... ... «Кәлилә мен Димнаға» еліктеп жазған еді, бірақ өнеге айтып,
тақпақтай сөйлеуді оның негізгі ... ... ... ... мен Димна» —
шынында, бүкіл әлемдік әдебиеттің байырғы үлгісі»,— дейді Е. Э. Бертельс.
Аударма тарихы ... келе ... ... ... ... ... да
бұған ерекше көңіл бөлді. Бір халыңтың ... ... ... ... өз елінің ой-санасын өркендетудің тиянақты тірегі аударма
екенін олар баяғыда-ақ ұққан болатын.
Мысалы, әлемге аян ... ... ... ... Әбу Насыр Әл-Фараби
(873—950) Шығыстың ... ... ... ... ... араб тілін өзінің ана
тіліндей меңгерді. Грек философтарын зерттеу үшін гректің де тілін әдейілеп
үйренді. Осылармен қатар ол ... ... өте ... ... ... Али ибн Сина да ... ... еңбектерін араб тілінде жазып
жүріп, парсы ... ... ... ... Райхан әл-Бируни (973—1048) Ибн Синаның замандасы еді, ол да ... ... араб ... ... Басқа тілдерден араб тіліне
аударумен ғана ... ... ... да, ... санскрит тіліне де
аударды. Аударманың қалың арасын қосуға дәнекер болатынын түсінді: «Менің
барлық ойым да, ... де тек ... ... жаю — ... ... деп есептеймін... Сондықтан үнді тілінен үнемі аудара ...... екен ... ... бір ... ... иран тілінің, дәлдеп айтқанда ... ... ... ... ... ізін мол ... ал ... әдеби мұралар кейініректе, мына араб ... ... ... ... Заты, араб халқы Батыс Европа мен ... ... ... ... сияқтанады. Мысалы, көне грек-рим дүниесінде
болған ұлы ғалымдардың, Индия нақылдарының бәрі де Батыс елдеріне ... ... араб тілі ... ... ... ... да ... кеткен. Орны келгенде ескерту жөн, ... ... ... ... ... ... сияқты тарихшылардың, Птоломей
сынды географ-философтардың ойлары да араб ... ... ... ... ... ... ... ғасырда үнді тілінде жазылған
«Панчатантра» да ... ... және мына Орта ... араб аудармасы арқылы
тарағандай.
Ең алғашқы ірі аудармалардың бірі Абу Джафәр Мухаммед бин ... (922 жылы ... ... көп ... ... ... («Летопись
Таба-ри») атты еңбегі еді, 963 жылы оны уәзір Мир Абу Али бин ... араб ... ... ... ... аударған болатын.
XI ғасырда болған белгілі тіл ғалымы Махмуд Қашғари «Девону ... ... ... ... жазды, сонда түркі елінің көптеген сөздерін арабшаға
аударып ... ... ... ... елінің мақал-мәтелдерін де араб
тіліне әдемі ... ... бин Умар ... ... ... ... ... «Гордость Хорезма») аталған еді. Ол Орта Азияда бірінші рет ... ... ... ... к ... словесности») жазды.
«Кәлилә мен Димна» өзбек (көне өзбек) тіліне XIII ғасырда аударылыпты.
Бұл аударманың қолжазбасы Лондон кітапханасында ... ... ... 1720 жылы, парсы тілінен өзбек ... ... ... ... ... Сухайли таржимаси» деп берді.
«Кәлилә мен Димна» өзбек ... ... ... де ... рет аударылды.
Мысалы, 1891 жылы Нияз Мухаммед Хорезми, 1898 жылы Кари ... ... ... бұл ... 1898 ... 1905 ... ... үш рет басылып
шықты.
Өзбек жазушысы Абдулла Каххар «Синчалак» атты (қазақша ... ... Әбен ... ... ... ... қыштақ деген торғайды
білесіз бе? Аяғы жіптей (қылдай). Сол ... ... ... ... ... деп, ... ... көтеріп жатады екен»,— дейді. Осындай
күрделі повеске өзек ... мына ... ... мен ... да бар. Қазақ
тілінде аңыз болып тараған ескі ... ... да осы ... ... тіліне Гомердің «Илиадасын» Гнедич аударғанда, А. С. Пушкин қатты
қуанған, «Бұл сен үшін емес, орыс ... ... деп баға ... Өзі
Ювиналды аударуға кіріскен. Иран аңыны Сагдидың сөзін «Бахчасарай фонтаны»
атты поэмасына эпиграф етіп ... ... ... так же как и ... сей фонтан; но иных уже нет, другие странствуют далече» (Саади),—
деп келтірген А. С. ... ... бөлу ... ғана туып ... жоқ, бұл — ежелден келе
жатқан тиянақты дәстүр. Ол ... ... ... керек.
Әлемге әйгілі араб ертегісі «Мың бір түннен», «Панчатантра» сегіз жүз жыл
бұрын жазылды. Сондыңтан да «Мың бір ... ... ... ... ... ... ... де заңды. Жазба әдебиеті шыққаннан
кейін аударманың ізі айқын көрінеді. Сонда еңбегін алғаш ... ... ... орында тұрады да, кейінгілер сол ... ... ... ... ... мәдениеті жоғары елден үлгі алатыны ... ... ... ... журналының редакторы, ақын, жазушы-журналист
Мұхаметжан ... ... ибн ... (инб ... ... арабшаға аударды». Оның түпнұсқасы қазір дүние жүзіңде жоқ, бірақ
араб тарихшысы Табаридің кітабында одан көшірілген сөздер ... ... Туси ... ... 76 ... ... Ол ... Түс шәһәрінде, «Табиран» бөлімінде туған. Осы ұлы шығармасы
«Шахнаме» туралы өзі: «Мен өзімнің жырыммен биік ... ... жел, ... жетпестей, өмірі өшіп кет-пестей еттім, өлсем де тірі ... ... ... жыр ... ... ... ғой» ,— ... ақын Фирдоуси.
«Шахнамені» 976—998 жылдары бір мың ауыз өлең етіп ... ... 59 мың ауыз ... ... ... ... бұл ... 60 мың
бәйт, 120 мың жол өлең болады. Оны 999 жылы ... ханы ... ... ... ... ... ... жасау етпек болған»,— дейді М.
Сералин. Совет заманындагы шығыс елін түбегейлі зерттеп келе ... ... И. С. ... ... ... ең ... 994 жылы ... ал 999 жылы аяңталды деу ңате, бұл қатені ... ... ... ... ... ... Рье деген кісі жіберіпті, ... ... ... ... айрылып, мезгілінен ертерек қартайды да, отыз
бес жыл ... осы ұлы ... ... редакциясын 1010 жылы тәмамдады.
«Шахнаме» 120 мың жол емес, 100 мың жол ... Ақын ... ... ... ... оның ... ... діндарлары «кәпір» (еретик)
деп танып, жалпы мазарға ... өз ... ... ... М. Сералин «Шахнамені» ең әуелі бір мың ауыз өлең (екі мың жол ... ... ... И. С. ... ... ... ... бес рет
шықты дейді. Соның біріншісін: ... ... қара ... ... ... ... болмаса, оның түпнұсқасы саңталмаған; Екіншісін: Масғұд
Марвази өлеңмен жазды (бұдан қалған бірнеше жолдар бар); ... ... ... 957 жылы қара ... ... мұны ... ... (немесе Сағда ибн Мансұр) әл ... ... ... ... ал
жаздырған Саманид патшасының сановнигі және ірі ңолбасшысы Әбумансұр Туси
болыпты, ... ол ... ... шахнамесі» атаньшты, осы поэмаға
арналған «Екібеташар» («Ста-рое предисловие») ғана ... Бұл — ... ... көне ... Төртіншісі: Дакикидің мың ауыз (екі ... ... Мұны ... өз ... ... ... —«Шахнамені»
Әбу-әли Мұхаммад ибн Ахмад Балхи жазыпты (мұны Хорезмнің аты-шулы ғалымы әл-
Бируни (Беруни) келтіріпті (біздің ойымызша осы автордың аты ... ... Ал ... ... бұлардың біреуіне де ұқсамайды.
Осы «Шахнаменің» көркемдігін өте жоғары бағалаған Н. Г. Чернышевский
«Повесть ... ... ... в ... деп ... екен.
Фирдоусидің «Шахнамесі» үш бөлімде жазылған: 1) Соның бірінші бөлімінде
мифологиялың ... ... ... дәуірден бұрынғы 3223 жылдан бастап,
782 жылға дейінгі көне дүние уақиғалары ... ... Кава ... ... ... ... ... Кава аждаха — Заххак атты
патшаға қарсы шығады. «Авестада» («Забур» ... әлгі ... — Ажи ... атанады. Фирдоуси оны (Заххакты) арабтың жүгенсіз ханзадасы (царевич-
узурпа-тор) деп ұғады.
«Шахнаменің» осы бөлімінде айтылатын бас ... ... ... 2) ... ... ... жырында) үстіміздегі дәуірден бұрынғы
782 жылдан бастап, ... ... ... ... 3) ... ... — үстіміздегі дәуірден 50 жыл бұрынғы, сонан соң біздің замандағы
651-жылға Мұхаметжан Сералин келтірген ... ... И. С. ... ... Біз осы ... ... ғылыми зерттеушінің мәліметтеріне
толық қанағаттанамыз.
Махмұт сұлтан Газнауиға ... ... ... ... ... мың ... бір ... су берген, заты құлдан не туар»,— деп мысқылдапты. ... ... ... ... ... ... ... пен Исмарұл
Саманидың ңұлы болса керек. ...Махмүг сұлтан алпыс мың «үміс теңге ... ал ... ... ... мың ... теңді түйеге арттырып жіберіпті,
бірақ бұл керуен өліктің ... ... ... ... ... ... А. Крымскийдің айтуынша, нәсілі түрік Махмұт
Ғазнауи өзі парсы тілін білмегендіктен және парсы ... ... ... ... А. ... осы ... де И. С. Брагинский
келтіріпті, әлгі ... ... ... бет ... Бұл ... ... ... ашу үшін тағы бір куәлік берелік.
«Ғазнаның сұлтаны Махмұт (997—1030) парсы ... ... ... ... Өз ... ... ғалымдары мен ақындарын жинады. Оларды
айтыстырып, жеңіп шыққанына «Ақындардың патшасы» деген атақ ... ... ... ... бірінші орынды Абул Ңасым Мансур (лақап ... ... ... ... ... ... кітабы») жырын
(эпосын) осы ақын жазды»,— дейді тарихшы-ғалым Р. Ю. Виппер.
Шынында, Махмұттың сарай ақындары Унсури мен ... ... иран ... міне ... ... мен ... ... от жағып шағыстыруы
да болса керек. Бұған қосымша Фирдоуси осы «Шахнаме» поэмасында үнемі Туран
елін, ... ... ... отырады, қан майдандары жеңіс ылғи
ирандікі болады, бірақ ... ... - ... елі 400 жыл бойы ... ... ... ... атанған ұлы аңын ... ... ... ... ... ... барлық елге тиген. Фирдоусиден кейін «Шахнаме» тәрізді
етіп Иран да, Турция да, Азербайжан да, Орта Азия да ... ... ... ... ... Ахье Кашанидің «Подшонамесі»,
Юсуф Хас Хаджибтің «Құтадғу билик» (кейде «Шаңномаи турки» деп атайды) ... ... ... ... ... Салихтың «Шенбани-намесі»—
бәрі де осы Фирдоуси үлгісімен жазылған.
Әлишер Навои Фирдоусиді «ғылымның иесі» деп ... ... ... ... ... бар, ... ... грузин тілінде
шыққан. Араб тіліне оны ... ... тағы ... Ағылшын тіліне
Аткинсон 1836 жылы аударса, неміс тіліне 1838 жылы Рюккерт аударған екен.
Француз ... 1838 жылы Ж. Люль ... ... ... ... ... «Бұдан жиырма бес жыл бұрын Ақмешіт (Перовский) шәһәрінде ... ... ... ... ... шыққан-шықпағанын біле алмадым»,—
дейді М. Сералин («Айқап» журналында, ... ... ... елде бар: ... ... Шухиддин «Шах-
наменің» төрт мың бәйтін өлеңмен аударды, ал 1611 жылы тагы қара ... ... ... ... ... Әли Әфәнди қара сөзбен ... ... ... болып қара сөзбен 1848 жылы проф. Казам-бек аударды.
«Шахнаменің» ... ... орыс ... XIX ... ... ... мұны ... деген кісі француз тілінен аударды, ол нұсқа
«Европа жаршысы» («Вестник Европы») атты журналда: а) Фирдоуси — ... ... және ... ... деген атпен жарияланды (815, ... 89—99 ... ... бөлімі: ә) Фирдоуси: «Шах-намеден» үзінді («Бижан
мен Мәнеж оқиғасы») делініп ... ... (сол ... 1818 ... № 23
санында, 193—196 беттерінде). Тағы сол 1818 жылы ... ... ... журналдың бірінші бөлімінде, 125—127 беттерінде басыл-
ды, бұл үзіндіні ... ... ... ... ... ... ... (Фирдоусидің «Шахна-месінен»).
Осыдан кейін ширек ғасыр өтті, орыс тіліне аударушылар Фирдоусиді ұмытты
да, ... мен ... ... ... аударуға жұмылды.
Тек қана 1844—1847 жылдарда В. А. ... ... бір ... ... («белым стихом») неміс ақыны Ф. Рюккерттен орыс тіліне еркін
аударып ... Бұл ... аты ... мен ... ... сонда Ф.
Рюккерт «Суһраб» - десе, ... ... боп ... Мұны ... ... бет ашарында В.А.Жуковский: «Бұл поэма парсынікі емес.
Мұнда ... ... ... бәрі де Ф. ... ... ... ... данышпан шеберлігін дұрыс ... ... ... ... ... ... ... сол ңалпынша ңабылдаған, сөйтіп
Фирдоусидегі Суһраб — Зураб; Гиз (батырдың аты)— Геф; Забул — Бабул болып
кете ... ... ... ... Үрістемнің тақымына басңан сәуегей
тұлпарын «Рахшты» «Гром» («Нажағай») деп ата-ған»,— дейді ... пен ... ... өте ... ... ... жырының бағыты сақталмаған. Сонда да ... ... ... ... ... атақты демократ сыншымыз Н. Г. ... ... ... ... ... ... Фирдоусиді: «... главная
сила и Мильтона, и ... и ... и ... и всех ... ... состояла в том, что они были ... ... — деп, ... ... қатар ңояды.
Бері келе 1877 жылы шьщқан «Новоперсидская ... атты ... да ... ... ... ... 1905 жылы С.И.Соколов
«Шахнамені» толық аударуға кірісті, алайда, он-ақ мың жол өлеңін ... ... жылы ... 1000 жылдың мерекесі қарсаңында М. Лозинский мен М.
Дьяковтар түп нұсқадан аударып, жаңа еңбектер берді.
1943 жылы «Шахнамені» Ц. Бану ... ... жылы В. ... ... жарық көрді.
1951 жылы «Тәжік поэзиясының антологиясына» В. Левик, В. Звягинцева, К.
Липскеров және М. Петровыхтар ... ... ... жылы ... ақын С. ... де ... ... болатын.
1957 жылы шыққан «Шахнаме» өлеңдерінің бір томдығына, әлгі аңындармен
бірге Л. Пеньковскийдің де аудармасы кірген екен.
Осылардың бәрінен ... XVII ... орыс ... ескі ... ... о некоем славном богатыре Уруслане Залазоревиче» ... ... Орыс ... ... поэмасының мазмұнымен осы жыр арңылы
танысты. Профессор Н. Гудзидің айтуынша бұл ... ... ... ... ... Бірақ біздің дәуірімізге жетпей қалған, түркі
тілінде жазылған ... ... ... осы ... XVIII ... ... бас ... дейін сан алуан өзгеріске ұшырай келіп, ақырында
«Повесть о Еруслане Лазаревиче» атанып, орыс ... ... ... ... бас ... Рустам — мына повесте Уруслан немесе
Еруслан: Рустамның әкесі Жальзар, ... ... ... ... ... көріпкел (сәуегей) тұлпары — Рахш Араш болып алынған. Ендеше
ұқсастығы күдік тудырмайды. Алайда ... ... жоқ ... ... соны
уақиғалар, жаңа кейіпкерлер кіреді. Әсіресе, Рустам өзінің ... ... ... оны тек өлтіргеннен кейін таниды, ал мұнда Уруслан өз
баласын өлтірмей ... ... ... асыл ... соғылған білезігінен
таниды.
Қорыта айтсақ, парсы әдебиетінің ұлы нұсқасы орыс тіліне, не ... де араб тілі ... ... ... ... ... ... тәрізді.
Оның себебі парсы елін арабтың өз аузына қаратуы рас. Ал ... ... ... ... ... де үстемдік құрғаны байқалады. М. Сералин
«Шахнамені» 1914 жылы қазақ тіліне ... ... ... еді. Бұл
аударма сол жылы «Айқап» журналында жарық көрді.
«Қазақ халқына көптен бері ... ... ... ... ... бәрінде де Рүстем батыр — Рүстем Дастан басты кейіпкер ... ... түп ... ... ... ... «Шахнаме» атты
поэмасынан алынып жырланатын. Мұның жайын ... ... ... ... қырғыз, татар, қарақалпақ халықтары — бәрі де көбіне қара сөзбен
ертегі, ... ... етіп ... ... ... да, «Мың бір түн» ... де ... аузында ертеден
бар. Ел аузында «Шахнаме» XV—XVI ғасырлардан бері жүрген тәрізді. Солардың
бәрі де, ... осы ... ... сай келе бермейді. Тек солардың
ізімен айтылатын, сөйтіп қазақ ... төл ... ... ... ... жарияланған халық ақыны Тұрмағамбет Ізтілеуовтың «Рүстем Дастан»
поэмасы да көне дәстүрімізге ... ... ... түп ... ... ... сабақтас болуы ықтимал.
Аударманың тәжірибелік жағында істелген істер, өлі ... ... адам ... мол. ... осы ... ... бағытын білдіретін
теориялық бастамаларды да шола кетелік.
«Аударма теориясын жекелеп, ... ... ... ... ... ... кезде біздің одан көлеміндегі әдебиетте екі
түрлі өзгеше бейім барлығы анықталды, бірі — ... тіл ... ... ... сала ... аударма ісінің мәнісін ұғына отырьш, бұл
мәселені лингвистикалық әдіспен зерттеу жағына қарай тартады, екіншісі ... ... ... ... сөз ... бір түрі деп ... ... принциптерді, көркемдік таразыны алғы талапқа ңояды, сондықтан
бұл бейім аударманы әдебиет таныту теориясын ... ... ... [12, 6-7 бб.]
Мұхтар Әуезовтің негізгі ойы — аударманы әдебиетттану ... ... ... ... ... ... ... (синонимдердің,
идиомалардың, мақал-мәтелдердің, афоризмдердің түрліше астарларымен бірге)
секілді элементтер жатады...» -
Дейді М.Әуезов [12, 7-б.].
«Рүстем Дастанды» халық ... ... ... ... ... ... ... өзі айтпақшы «синоним, идиома, ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінің шеңберінен де
шыға алмаса керек. Шынына келсек, ... пен тіл ... ... ... ... ... сала — аударма. Оның үстіне аударманың
тілдік жағы ... ... жылы ... ... бүкіл одақтық бас қосқан мәжілісі
өтті. Сонда М. А. Шолоховтың «Тынық Дон» ... ... ... ... ... ... көрнекті сыншы, профессор М. Қ. Қаратаевтың
баяндамасы болды. Аудармадағы табыстарымызбен ... ... ... баяндамашы аудармалардың теориялық бағыттарына аса ... ... ... ... ... ... таныды. Сондықтан да, аудармашыға
үлкен міндет жүктеледі. Біз көне замандағы Индия елінің өмірін «Рамаяна»,
«Махабхарата» эпостарының, «Кәлилә мен ... ... ... ... ... ... ... «Илиада» мен «Одиссея»
жырларының аудармасы таныстырады. Сондай-ақ қазақ елінің өмірін де ... ... ... ... арқылы бөгде елдер ... ... «Мен ... ... ... ... ... көрмеген едім.
Жақында ағылшын тілінде Мұхтар Әуезовтің ғажайып кітабын оқып, ... кім ... ... ... ... ... алдым. Мен қазақ халқының
тамаша ақыны, ... ... ... ... оның адал ... ... ... Ұлжанмен, сүйікті қыздары Тоғжан және Әйгеріммен, ізгі ер
жүрек достарымен ... ... Бұл ... мен ... жақсы көріп
кеттім, олармен бір түрлі көп жылдар бойы бірге жасасып, ... ... ... ... ... - депті Африка жеріндегі Камерун елінің
жазушысы Бендамен Мадип (1958 жылы Ташкентте өткен Азия мен ... ... ... [13, 198-199 бб.].
Әлемде әр алуан тіл, әр алуан ел өмір ... ... ... ... ... ... іске ... заңды. Қай халықты тексеріп
қарасақ та, ол ... ... ... ... ең басты екі негізден алып
дамытып отырған. Бірі өзінің ішкі мүмкіндіктері болса, екіншісі - ... ... ... иек ... Өзге елдің рухани дүниесімен сусындай
отырып, өз ... ... Өз ... ... ... қашан да
басқа елдің ғылым-білімін үйреніп, соны үйренуге ұмтылады. Осындай игі
істің жандануына аударманың ... ... ... белгілі. Аударма
«халықтар достығының дәнекері» деп аялауында көп мән бар. Егер біз ... ... ... ... неше алуан мәдени, әдеби, тарихи
мұраларды тізіп, санап, оқып шыға алатын халде болсақ, ол тек ... О ... ... бір ... ғана ... ... «Мың бір ... «Қалила мен Димна» тағы да толып жатқан дана ... ... ... ... ... ... қай заман қай кезең болмасын қоғам
өмірінің ілгері жылжи ... ... ... етіп ... ... кезде
аударманың көбейгені соншалық тек орыс тілінен ... ... ... ... атап ... өзі оңайға түспейді. Ол осылай ғылыми пәнге
айналды. Қазақ ... ... ... ... осыны байқаймыз. Жалпы,
мәдениет, әдебиет дегеніміз баспа жүйесінің дамуына тікелей қатысты. ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі жағдайына мақтана алмайды.
Дегенмен, «Түркістан уалаяты» Дала уалаяты» газеттері мен ... ... ... ... ... жайлы алғаш пікір айтқан кісі С.Сейфуллин болды.
Бұдан ... ... ... сөз ... пікірді кездестіру қиын.
1914 жылы «Айқап» журналында Верный ... ... ... ... ... ... ... алып жазған «Манап» драмасы жарияланды.
Іле-шала осы драма жайында ... ... де ... ... ... қазақшаға сөзбе-сөз аударған сөздері нағыз қазақша болып шықпаған»
деп қорытынды жасайды [14, 11-б.].
Енді қазақ тіліндегі аудармаларды сөз ... ... ... ... кетейік. Бірінші аудармада кездесетін түрлі-түрлі әдістер бар. ... үшке ... ... ... автордан гөрі өзіне тиімділігін,
оңайлығын көздеуден туады. Еркін аударма автордан гөрі аудармашыға пайдалы.
Сөзбе-сөз аудару көбінесе ... ... ... болады, соның
әуеніне еніп құл болудан шығады. Бұл әдіс осы ... ... ... ... ... ... ең қиын түрі. Мұны екі тілді бірдей ... ... ... ... ... ... ойын ... түсінетіндер, дыбыс ырғағын,
тіл әуезділігін, автордың сөз ... ... ... жете ... сатылы аударма, синхронды аударма, түсініктеме бере отырып аудару т.
б. түрлері де өркендей түсті. Көркем аударманы кеңінен ... ... ... тарихын төрт дәуірге бөледі.
Бірінші дәуір. VII-XIV ғасырларды қамтитын ... ... ... ... ... ... ру-тайпа, ұлыс одағы болып жүрген
кезіндегі ... Бұл ... ... ... ... ... ... араб тілінде 1074 жылы шығарған «Диуани лұғат-ат-түрік»
деген сөздігі. Ол сөздікте зерттеушілердің дәлелдеуінше, түркі тілдерінің,
оның ... ... ... ... үш ... жуық ... өлең ... келтірілген. «Солардың тілін зерттеген кісі
қазақ тіліне де қатысты біраз материалдар табады» ... ... ... ... ... Әбу ... құрастырған «Кітап әл-идрак лисан Әл-Атрак»
деп аталатын түрікше-арабша сөздік те – аударма ... ... ... ... ... де ... ... дәуір қазақ аудармасында назира әдіс-тәсілін қолдану Шығыста
әдебиет туындыларын аударудың ... ... ... ... Аударманың бұл
әдіс-тәсілі бойынша аудармашы өзінен бұрын жасаған ақын ... ... ... ала ... және ол ... өз ... өз ... қайта жырлайды. Мәселен, Әлішер Навоидың «Ләйлі-Мәжнүн», «Фархат-
Шырын», «Жеті ғалам» дастандары осы назира аударманың үлгілері.
Назира әдіс-тәсілі ... ... мен Орта ... ... ... ... ... әсіресе, поэзияда орын алған. Белгілі ғалым,
академик М.Қаратаев 1972 жылы жазған бір ... ... ... ... ... түпнұсқасынан (парсы, араб және үнді
тілдерінен) және ... ... көне ... тілдерінен аударылып
отырған. Олар «Шаһнаме» ... ... ... ... ... ... ... «Қырық уәзір»
т. б. деген болатын.
Үшінші дәуір қазақ халқының ... ... ... ... басталады.
Бұл дәуірде, бір жағынан, қазақ оқымыстылары орыс әдебиетінің үлгілерін
қазақшаға ... Бұл ... ... кезінде әртүрлі сөздіктер жасалды.
Олар: «Парсы және татар диалектілері» деп аталатын он ... ... ... ... ... және ... аудармасының қолжазбасы; «Хиуа, Бұхар,
қырғыз (қазақ) және мешер тілдеріне аударылған орыс сөздерінің ... жылы ... ... ... ... ... ... жасау жұмысы XVII ғасырдың аяқ шенінде басталып, XIX,
XX ғасырларда да ... ... ... ... жасалды. Мысалы,
Н.И.Ильминскийдің «Материалы к ... ... ... ... «К ... ... ... для учеников для начальных
классов русско-киргизских школ» (1891). ... ... к ... киргиз русскому языку» (1871), «Жазуға үйренетін
кнеге» (1892), Л.Булгаковтың «Сравнительный ... ... ... ... ... и ... (1883) ... сөздіктер.
Орысшадан қазақ тіліне аудару өнерін ілгері бастыруда XIX ғасырдың соңғы
ширегінде ... ... ... ... ... ... рөл ... жылы Ташкентте «Түркістан уалаяты» газеті шыға бастады. Ғылыми, ... ... ... орыс ... қазақшаға аударудың алғашқы
үлгісін көрсетті. Газеттің «ресми емес» бөлімінде жарияланған материалдар
аударма ... ... өз ... ... жылдан 1902 жылға дейінгі
мерзімде Омбыда «Акмолинские ... ... ... ... ... ... ... тұрған «Дала уалаятының газеті» ... ... ... рөл ... Сондайақ «Серке», «Қазақ»
газеттерінде де аударма материалдар жариаланды. 1911 ... 1915 ... ... ... ... ... тұрған «Айқап» журналының аударма ісінің
жандануына өз ... ... ... бетінде көптеген аударма үлгілері
басылды.
ХХ ... бас ... ... төл ... де, аударма әдебиеті де
едәуір дамыды. Көркем аударма өнерінің негізін салған Абай Құнанбаев ... ... ... Спандияр Көбеевтің «Үлгілі тәржімасы», Молданияз
Өтетілеуовтің «Жиған-тергені» және басқа ... ... ... ... ... ... аударма өнерін өркендетуде айрықша
қызмет атқарды.
Төртінші дәуір қазақ аудармасының кеңес өкіметі заманында ... ... ... дамыған дәуірі. Бұл дәуірде қазақ ... ... ... ... сөз ... оның өзі әрбір ұлттық әдебиет пен мәдениет
құрамдас бір бөлігі болғандықтан, ізін де, ... де, даму ... ... ... да ... ... жөн. Аударманың тарихи тамыры
тереңде жатыр. Ол ой тұжырымының, сөз өнерінің қажетті ... ... ... ... ... ... тума мәдениеттің кемелденуіне
әсер ете отырып, аударманың өзі де сол ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы ұлттық мәдениеттің бір мол саласы есебінде
дамыды. Республикада талантты аудармашылар тобы өсіп жетілді. Қазақ тобынан
шыққан ... ... ... ... ... ... Гогольдің "Ревизоры" сияқты қызық ецбектер аз емес. Жекелеген
кемшіліктеріне қарамастан, ... ... ... ... да ... сәтті шыққан аудармалар
қатарына қосуға болады.
Осыған ... ... ... ... жұмысымызда елеулі
кемшіліктер бар. Бізде көркем аударма ... ... ... келеді. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы осы күнге дейін
іске асырып отырған тәжірибе көркем әдебиетгі ... үшін ... болу ... ... ... кез ... ... адамның қолынан
келеді деген теріс пікірді қолдап отыр. Соның салдарынан қазіргі ... ... ... ... ... ... көпшілігі оқушының
өскелең тілегін қанағаттандыра алмайтын көркем аударманы реалистік ... ... ... ... жүр.
Чехов шығармаларының қазақ тілінде шыққан I томында сәтсіз аударылған
әңгімелердің барлығы, ... ... атты ... ... ... ... бетінде әділ сыналды. Чехов шығармаларын
аударудағы басты кемшіліктер - ... ... тән ... юморы, адам
кейіптерін жасаудағы теңдесі жоқ шеберліктері солғын шыққан кей жерде ... ... ... ... аударма саласында етек алып отырған
мұндай практиканы жою міндеті тұр. ... ... ... төл ... ... шығармашылық жұмысты, ізденуді қажет етеді.
Көркем аударма саласындағы кемшіліктерді сөз еткенде, ең ... ... ... ... байланысты олқылықтар көзге түседі. Қазақстан
жазушылар одағы мен ... ... ... ... ... аударма жасаудың орталығы болып отырған жоқ. Көркем аударма
жөніндегі секциясы аударманың ... және ... ... ... ... аударма кітаптарды талқылау ұйымдастырмайды. Соның нәтижесінде
республиканың мәдени өнеріндегі аударма жұмысының теориялық ... ... ... ... ... ... рухын,
жазушының шеберлік ерекшеліктерін, ұлттық формасын сактау жайы ... аз ... ... ... ... дәл ... пе, ... болу керек пе деп орынсыз таласулары да көркем аударманың
теориялық негіздерімен ... ... боп ... ... шығарманың негізгі ерекшеліктерін сақтай отырып дәл аудару қандай
таласты керек етеді?
Қазақтың мемлекеттік ... ... ... да ... ... ... ... әдебиетті аударуды кейбір
кәсіпқорлардың қолына бермеу үшін күресуге міндетгі. ... ... ... ... жүргізуге тиіс. Алайда баспаның аударылуға тиісті көркем
әдебиетті ... - ... ... ... кей жағдайда
тәртіпке келтірілген жоспар бойынша алынбай, аудармашылардың таңдауымен
алынады. Сонымен ... ... орыс ... ... таңдаулы үлгілерін
іріктеп алу жағы жетіспейді. Көркем әдебиетті аудару - шығармашылық жұмыс.
Ол әдеби тілдің өсуіне, ұстартылуына көмектеседі. Оның ... ... ... ... көп нәрсені үйренеді. Абай аудармаға осы түрғыдан
қараған. Ол ... мен ... ... ... ... ... жаңа ... сәйкес, жаңа өлеңдік түрлер тапқан. Қазіргі қазақ
ақындарының кейбір сәтті ... өзі ... ... үйренудің
бүл жолының жемісті екенін айқын көрсетіп отыр. Бірақ бізде әлі де ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде
аудармасы көп жағдайда әр ... ... ... он бір буынды ... ... ... ... ... бұл мәселені қатты
ескеруі тиіс.
Көркем аударманың сапалы шығуына баспа редакторы да аудармашы да жауап
беруге ... ... ... ... әлі де ... ... ... жағдайда редактор міндеті әдеттегіден де арта ... ... зор ... ... ... ... ... көре алмайды.
Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында сапасыз аударманың шығып
кетуі де ... ... ... ... ... Е.Қойшыбаев
редакциялаған көптеген сапасыз аударманың басылып кеткені кезінде ... ... ... да сөз ... ... ... ... үшін
жауап беретін өндіріс адамдары сияқты сапасыз кітапты басуға ... да ... ... керек.
Біздің елімізде көркем әдебиетті мол аудару ісіне ... ... - ... ... ... Аударма арқылы ұлт республикалары
жазушысының шығармашылығы орыс ... да ... ... айналды.
Ұлт жазушыларының кітаптары орыс тілі арқылы басқа ұлт тіліне аударылуда.
Туысқан халықтар әдебиетін тікелей өз ұлты тілінен аудару қажет. Бір ... ... ... ... ... ... ... романын өзбек
тілінен Т.Сыдықбековтың "Біздің заман адамдары" романын ... ... ... еді. Бұл ... бастаманы басқа ұлт тілдерінен
кітаптар аударуда да пайдалану керек.
Қазақ жазушылары мен ақындарының ... орыс ... ... ... ... ... совет жазушылар одағы мен мемлекеттік
көркем әдебиет баспасының ... ... ... орыс ... - ұлт ... ... одақтық аренаға шығуына, сол арқылы шет
тілдерге аударылуына мүмкіндік береді. Бірақ бұл жүмыс біздің ... де бір ... ... ... ... ... және оның президиумы
бұл іске тікелей қамқоршы бола алмай ... Орыс ... ... әр ... өз ... ... орындармен сөйлесе білуіне
байланысты шешіліп ... ... ... ... ... мен дүние жүзі
мәдениетінің бай мүрасын өз тілінде ... ... сол ... ... ... ... бірге, жазушының стильдік, тілдік, көркемдік шеберлігімен
де танысуды қалайды. Мұның өзі аудармашыларға зор ... ... ... өзіне тән ерекшеліктерін, шығарманың рухын, ұлттық түрін түгелдей
бере білуге міндетті. Сонда ғана ... ... ... ... алға басады. Ағылшын жазушыларының, айталық, В.Скотт пен
Т.Драйзер ... ... ... ... ... ... ... болса, қазақ оқушылары да аудармадан сондай әсер алуы қажет.
II ТАРАУ
2.1 ... ... ... ... аудармасындағы
көрінісі
Біздің аудармада кездесетін түрлі-түрлі әдістер бар. Бұрынғы соңғы
аудармаларды шолып өткенде әлгі ... үшке ... ... ... ... Сөзбе-сөз аударма.
3. Балама аударма деседі. Біздің ойымызша еркін аударма түпнұсқаның
тілін ... ... ... сол ... (оригиналдың) ұғымды болуынан
көрі, өзіне тиімділігін оңайлығын көбірек көздеуден туады. «Еркін аудару
автодан көрі ... ... ...... ... тілін түсінгендерде болады,
соның әуеніне еріп, құл болудан ... Бұл - әдіс осы ... ... Ал балама аударма осының ең қиын түрі. Мұны екі ... ... ... сол ... ... ... ... ойын сарқа
түсінетіндер, дыбыс ырғағын, тіл әдемілігін, автордың сөз қолдану мәнерін
зерттеп, жете ... ... Осы ... түрі ... ... Осы ... ... әдебиетшілеріміздің бір ауыздан
қабылдап отырғаны да осы кейінгі түрі.
Біз аударманы, көбінесе, әдебиет зерттеу ... ... ... ... ... ... да ... болу керек. Ендеше, біз
аударманы шын мағнасында төл ... өз ... өз ... ... екі елі айырлмайды деп ұғамыз. Қорыта келгенде,
біз аударманы ... ... ... ... ... шығарма деп білеміз,
сондықтан осы бағытта зерттемекпіз.
Қазақ тіліне аударма үлгісі ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларда келген тәрізді. Араб-
фарсы, шағатай ... ... ... ... ертегілер, неше алуан
ұсақ мысал-нақылдар осы пікірдің тиянақты тірегіндей. Бұлар шын ... ... ... - өзінше қайталап айту еді.[7;67]
М.О.Әуезовтің «Дворян ұясы» - 1949 ж. аударды.
Түпнұсқада:
Тургенев: «Вошел человек высокого ... в ... ... ... ... ... перчатках и двух галстуках – одном
черном ... ... ... ... Петрович Гедеоновскийдің кескіні осы)
Аудармада:
Әуезов: «Үйге ұзын бойлы адам кірді, үстінде таза сюртугі бар, шалбары
қысқа, сұр ... ... ... және ... ... ... ақ екі ... Осы аудармада тургеневтің ойы түгел берілген. Екі сөзі ғана шығып
қалған: қара ... ... ақ ... ... ... деген екі
сөз: «асты», «үсті» - осыларды алмаудың өзі дұрыс, ... ... ... оның ... ... ... ол екі сөзге тіреліп те ... ... ол екі ... ... ... ұтылмаған, Тургеневтің ойы бұзылмаған.
Марья Дмитриевна, Марфа ... жаңа ғана үйге ... ... үшеуі сөйлесіп отыр. Сонда Петрович Гедеоновский ... ... ... ... «Нет ли чего новенького?» - деп сұрайды. ... ... ... Как не ... как не быть-с, возразил гость,
медленно моргая и вытягивая губы»
Аудармада:
Әуезов: - ... ... жоқ па? – Неге ... неге ... ... ... жай қағып, ернін соза сөйледі». Артық-кемі жоқ дәл ... ... жыл ... ... ... да ... Әуезов «Так-с» деген
сөзді «солай-с» деп те аударып еді, ол әдістен бұл жерде қол үзген тәрізді.
Түпнұсқада:
- ... ... ... ... ... ... ... осы)
– Федя! – воскликнула Марфа Тимофеевна. – Да ты, полно, не ... ... ... ... ... ... келіпті. Марфа Тимофеевна таң қалып:
-Федя! Немене, жаныңнан шығарып отырған жоқсың ба, әкем-ау? ... Осы ... ... ... ... ... таң ... деген
сөздерді «Федя!» деген сөзден кейін қойса, ... бір ... ... ... бер ... мына ... ... отырған Сергейге тән тәрізді. «Әй,
өзің не дейсің?» ... ... туып тұр. ... - ... Иванович
Лаврецкий екені анық емес. Сірә, бұл жерде «Федя» деуден көрі «Федя келіп
пе?» немесе «Федяні айтасың ба?» ... ... ... ... Тимофеевнаны
таңырқатса дұрысырақ болар еді.
Түпнұсқада:
Әрі қарай: - «Елене Михайловне наше нижайшее, проговорил он и, отойдя в
уголок для приличия, принялся сморкать свой ... и ... ... - ... ... біздің құрмет! – деді, содан соң үйдің
бұрышына қарай ... әдеп ... ... ... түзу біткен ұзын
тұмсығын ұстап сіңбіре бастады». Қалған сөз де жоқ, ... ойы ... ... өз әдісі де сақталған. Әрине, «құрмет» деген сөздің
орнына «Елена Михайловнаға бізден бір ... - деп ... ... ... еді.
Түпнұсқада:
Тағы да: «Паншин твердо верил в себя, в свой ум, в ... шел в ... ... и ... ... ... жизнь его текла
как по маслу».
Аудармада:
Әуезов: «Паншин өзінің ақылына, ... ... ... ол ... ... басып, еркін құлаштап келеді, өмірде сүт үстінде қаймақтай».
Дұрыс берілген, оның үстіне орысша ... его ... как по ... ... ... ... ... еді көңілімде
Бізге қаспақ болды жем»)
«майдың» орнына қаймақты алуы да дұрыс, бірақ «сүт ... - ... ... ... ... ... дұрысырақ болар еді.
Көркем сөздің иесі И.С.Тергеневті, көркем сөздің иесі М.О.Әуезов та
жете ... ... ... аударған. Алайда, кей жерлерінде сөзбе-сөз
беруге тырысып, осы ... ... ... ... ... ... Екі ... грамматикалық құрылысы сәйкесе бермейтінін түсіне
тұрып елемегендей, өйткені тәжірибе есебінде (эксперимент) ... Оның ... ... осы ... көңілдегідей берген күнде де
мұны басқа аударушыларға үлгі етіп тартудан, ... ... жөн. ... ... ... бұл ... әлеумет өмірінде туады. Күлдіргіні түсіну
үшін ілім-білімнің жоғарғы сатысында тұру керек...
«Гоголь сықағының (юморының) ... ... бар. Бұл ... орыс ... ... биязы сықақ (юмор), мұнда автор (Гоголь) өзі түк білмеген
кісіше отырады. ... Иван ... ... ... ... туралы
сөйлегенде Гоголь соған өзі қызығып отырғандай көресің», - ... ... оның ... түйреп сөйлеуінде, сықақ пен мысқыл
(сатира) әдісінде. Гоголь орыстың ұлттық ерекшелігін айнаға түсірген, орыс
өмірін терең ... ... ... геройын ерекше көрсетудің шынайы шебері.
Бұл шеберлікке жету үшін Гоголь көп еңбек сіңірген. «Ревизорды» бірінші,
екінші ... ... ... ... ... ... ... үшінші жазғанда ғана Хлестаковқа тоқтаған. Дуанбасы ... ... ... мас ... ... Хлестаковты мақтанып айтқан сөзін
әлде неше рет өзгерткен, сондай-ақ Дуанбасының алғашқы сөзін де ... ... орыс ... ... – біріншіден орыс өмірінің
шындығына үңіле қараған, жетік білген жазушы. Соның ... ... ... ... ... ... ... (ирониясын) қоссаңыз, оны дұрыс
түсіну өте қиынға соғады. Біздің осы күнгі қоғамға оны түсінуден де ... ... ... ... мен ... ... оның ... ең
алғаш көзге түседі. Гоголь тілі «мен мұндалап» тұрады.
Күлдіргі шығармаларды жазғандардың ішіндегі ұлы ... осы ... ... мен ... ... ... ... байланыстыра
біледі, міне бұл Гоголь талантының ақ жарқан ... оның ... ұлы ... де ... - ... ... сөзді өз орнында қолданып, әрбір кейіпкерді жеке-дара өз тілінде
сөйлете білетін Гогольдей жазушы сирек ... Оның ... ... ... ол ... ... орыс тілінде сөз жоқ сияқты. Әрбір
сөзінде астар, ... ... ... ... ... ... монархия тұсындағы қулық-сұмдықтың неше алуан түрі көз алдыңнан
өтіп жатады.
1938 жылы «Ревизор» жарық көрді, бұл пьеса бұдан көп жыл ... ... ... ... ... жылы «Тарас Бульба» шықты. (аударған Т.Нұртазин), ал 1948 ... тағы ... ... ... ... ... алты том ... жарық көрді.
Орыс халқының ұлы жазушысы Н.В.Гогольдің негізгі шығармалары қазақ тіліне
түгел аударылды. Аударғандар: ... ... ... ... ... «Ревизор» аудармасы.
«Ревизор» қазақ тіліне 1934-1935 жылдарда аударылып, сахнаға қойылды.
Дуанбасы Сквозник- Дмухановский болып Қалибек ... ... 1938 ... ... ... ... [10; ... қатысатын адамдар әрбіреуі өз тілімен ... ... ... орны бар, сол ... атқарады. әр адамның әрбір сөзі
ревизорды күту туралы, ... ... ... жүргені жөнінде айтылады.
Негізгі ойы ревизор туралы болады, сол ... ... да, не ... ... келе ... Сондықтан оның ешбір сөзін өзгертуге болмайды, бәрі ... - ... ... ... ... ... қиын жағын да, жеңіл жағын да ... келе ... ... ... ... ... ... шақырып алып:
«Я пригласил вас, господа, с тем, чтобы, сообщить вам пренеприятное
известие: к нам едет ... ... ... из ... ... ... ... И еще с ... предписанием ...»
«Я как будто предчувствовал: сегодня мне всю ночь снились какие-то ... ... ... ... я ... не ... черные,
неестественной величины! Пришли, понюхали и пошли прочь. Вот я вам прочту
письмо, которое получил я от ... ... ... ... вы, ... ... Вот что он пишет: «Любезный друг, кум и ... ... ... уведомить тебя, что приехал чиновник с предписанием
осмотреть всю губернию и ... наш ... Я ... это от ... людей, хотя он представляет себя частным лицом. Так как я ... за ... как за ... ... ... потому что ты человек умный и
не любишь ... ... что ... в руки... Так вот ... - ... бұл ... дуанбасының үш рет айтқан сөзін біріктіріп алдық, өйткені
жеке-жеке сөздерді, жалғыз-жарым сөйлемді сәтті ... ал ... ... ... ... ойын беруге келгенде жаңсақ ... ... ... ... ... ... әр жерін үзіп-
жұлып алғымыз келмеді. Екінші жағынан төрт тілге аударылған «Ревизорды»
сынағанда 1952 жылы О.Н. ... да: «ең ... ... ... ... ... екен, сол ойдың дұрыс, терісін аша кетпеппіз.[10;106]
Әуезов аудармасы мен түпнұсқаны салыстырғанда, бір ... ... ... етіп ... ... ... ... қазақшаға:
«Мырзалар, мен сіздерді бір орасан жайсыз хабарды естіртуге шақырып
едім. Бізге ревизор келе ... ... келе ... ... ревизор және астыртын жарлығы да бар
көрінеді...
«Құдай білдіргендей, бүгін түні бойы түрі ... екі ... ... ... ... мұндай тышқанда көрген емен: добалдай қап-қара!
Келді де иіскеп-иіскеп кетіп қалды. Артемий Филиппович, әлгі ... ... ... ... жіберген хатын оқиын сіздерге. Оның жазып
отырғаны ... ... ... ... және ... ... ... асығыс хабарым: жоғарыдан жарлығы бар бір төре келді, бүкіл
губернияны, әсіресе біздің уезді ... Ол өзін жәй ... десе ... анық ... ... ... Мен ... ғой, сен де жұрт қатарлы
күнәдан ... жан емес жан емес ең, ... ... ... ғой,
құдайдың беріп тұрған несібінен кім қашады? ... Міне ... ... - ... да ... ... ... орысша қандай жатық, қандай түсінікті
сөйлесе, қазақша да сондай ... ... отыр ғой. ... осы
сөзінен оның парахор адам екенін және сол ... ... сұм ... қос ... - ... ... ... тайыз, құлқынның ғана
құлы екенін орысша қалай түсінсек, қазақша да солай ... ... ... ... етіп берген дуанбасының алғашқы
сөйлемін:
Түпнұсқада:
«Я пригласил вас, господа, с тем ... ... вам ... к нам едет ... - ... бір сөйлемді,
Аудармада:
«Мырзалар, мен сіздерді бір орасан жайсыз хабарды естіртуге шақырып
едім. Бізге ... келе ... - деп ... бөліп, шағын екі жай сөйлемге
айналдырып жіберуі заңды да түсінікті шыққан. Аудармашы бұл ... ... Ал ... - егеуқұйрық» деп ... әрі ... ... ... ... деуі де ... өйткені «егеуқұйрық» Қазақстанның
барлық жеріне ... сөз ... ... ... ... «егеуқұйрықтың» -
тышқан екенін жол-жөнекей түсіндіре кетуі де шебер шыққан. ... ... ... ... как я знаю, что за тобою, как за всяким, водятся ... ... ты ... ... и не ... ... того, что плывет в руки...»
деген дуанбасының парақорлығын әлемге ... ... ... ... қандай берген?! Бұл жерде Гогольдің өз тілімен айтсақ: «Автордың
ойына жақындау үшін, Әуезов оның ... ... ... ... білем ғой, сен де жұрт қатарлы күнәдан мұнтаздай жан емес ең,
өйткені ақылды адамсың ғой, құдайдың ... ... ... кім ... ... деп ... ... Гогольді дәл беруге тырысуы. Сөзін қойып, ойын
беруге шұғылданға.
Ал енді, «не любишь пропускать того, что ... в руки ...» ... дәл ... бермеді деп дауласатындар да табылар, олардың ... ... ... алып ... ... де ... Рас, ... етіп беруге мүмкін, бірақ онда Гогольдің ойы шықпауы да ... ... о ... ... с ... ... и правильности языка,
значит вредить самой точности перевода, потому что ... в ... быть ясно и в ... ... к чему же и ... - ... Нақты
айтарымыз: Гоголь қазақ тілінде қайта жаңғырып ... ... дәл өз ... ... ойы осы жердің өзінде-ақ түгел
көрінгендей. Тек қана ... ... ... ... ... ... тәрізді.
«Кум» қазақ ұғымында жоқ, сондықтан – «замандас» болуы ... ... ... ... ... ... отырғанда
дуанбасы:
Аудармада:
- Это бы еще ничего, - инкогнито проклятое! Вдруг заглянет: «А, вы
здесь голубчики! А кто, ... ... ... «Ляпкин-Тяпкин» - «А
подать сюда Ляпкина-Тяпкина! А кто ... ... - ... Вот что ... - ... жерін,
Аудармада қазақшаға Әуезов:
«Ол уақа емес-ау! Әлгі астартын құдай ұрғанды айтсашы! Бір күні
қапылыста келіп: - «Е, шырақтарым, ... ... ғой! ... ... ... ... ... – Ал игілік орындарының қамқоры кім? ... ... ... ... ... міне пәле ... » деп ... түсіреді. «Келтір бермен», «әпкел мұнда» ... ... ... ... ... ... өзіне тән ой-өрісін, дыбыс ырғағын
бұзбай ... «А ... ... да орыс ... ... ... ... Ендеше орны табылып, қиюласқан. «Вот что худо!» деген түйінді ... пәле ... - деп әрі дәл, әрі ... ... Дуанбасының осы сөзін
1935 жылы татар тіліне Сұлтанов ... ... ... – Анысы ғана
бір нәрсе дә түгіл әлі аның! Міне яшрін рәуште ... ... ... ... ... ... келіп кірсә! Ә, сіз мұнда екәнсіз,
көгіршінкәйләр. Ә, қайсығыз мұнда судья? «Ляпкин-Тяпкин». - Ә, ... ... ... - Ә, ... ... ... кім?» -
«Земляника.» «Ә, келтірігіз әлі мұнда Земляниканы» - дісә. – Мінә ... ... - ... ... сөзі ... ... ... және келте айтылған
бірінші сөйлем Әуезовте екіге бөлінсе де ... ... Ал ... ... екі ... сөйлем болып шыққан. «Анысы ғына», «әлі ... ... - ... басы ... ... ойды ... ... Ең соңғы
«нашар» да Гоголь келтірген «худоның» мағнасын бермейді. Бұл жерде «пәле»
деп Әуезовтің ... ... тура ойын ... ... Біз
Сұлтановтың «Городничийді» орысша алып «попечитель ... ... ... башлығы» деп аударуына тоқтамаймыз. Алайда, бір келкі
болғаны тәуір еді. ... ... ... «городничийдің» орысша
алынуы үйлесіңкіремейді. Әуезовтің «қамқоры» деуі жөн.
Дуанбасы, игілік орындарының қамқоры, мектептер бақылаушысы, судья,
дәрігер тағы ... ... ... отырғанда Иван Кузьмич ... ... ... дуанбасы:
- Послушайте, Иван Кузьмич, нельзя ли вам, для общей нашей пользы,
всякое письмо которое ... к вам в ... ... ... ... знаете этак немножко распечатать прочитать: не содержится ли в
нем какого нибудь ... или ... ... Если же нет. То ... ... в ... ... даже и так отдать письмо распечатанное –
десе, оны
Аудармада Әуезов:
- Бері қараңыз, Иван Кузьмич, бәріміздің ... ... ... ... азырақ бүйтіп, ашып оқуға болмас па екен, жай хат па
екекн, жоқ болса, қайта жабыстырып қоясыз ғой, ... ... да ... – деп аударады. Кейде күрделі бір сөйлемді екі сөйлем етіп ... ... енді бұл ... реті келгенде, екі сөйлемді күрделі бір
сөйлемге ... ... ... ... ... сақ та ... ғой.
Біздің ойымызды билеп отырған нәрсе Гогольдің сықағын беруі, соны ... ... ... ... ... шығарманың әр алуан ... ... ... ... ... ... ... iшкi сырлары
(монолог) шертiледi, көңiл күйi, сезiм дүниесi баяндалады, философиялық
толғаныстар мен психологиялық ... ... ... ... Бұлар
кейде суреттеу түрiнде, кейде баяндау түрiнде берiлсе, кейде асқақ
пафоспен, ... ... ... ... отырады. Аудармада осылардың
бәрiн өз қырымен, өз ... өз ... ... ... сырын тек сөзден ғана iздеу жеткiлiксiз. Оның көркемдiк-
эстетикалық ләззаты, ең алдымен, мағыналық және ... ... ... ғана тән ...... толқын – лебiнде... Мұның бәрiн, жоғарыда
айтылғандай, авторлық стилiн бұзбай аударып, әрi қазақша ... ... ... ... ... ... ... бұлардың бiрiне бiр
түрлi әдiс, екiншiсiне басқаша әдiс ... ... ... ... ... мен ... ... түпнұсқаның
үлгiсiн бұзбай аударып, лирикалық шегiнiстерге келгенде еркiн ... ... ... емес. Дәлдiк барлық жерде керек.
Түпнұсқаның шеңберiнен шықпай отырып-ақ сөз тiркестерiнiң iшкi ... бiлу, ... ... және образдық мәндерiн қазақ тiлiнiң жүйесiмен
дұрыс қиыстырып ... ... ... ... ... шеберлiктi
тiлейдi. Ол өзiн - өзi өнебойы қадағалап отырмаса түпнұсқаның ықпалына
түсiп кеткенiн бiлмей де ... Бұл ... ... ... ... ... әрқашан өз ана тiлiнiң қырағы, сақшысы болуға тиiс. Аудару
үстiнде кiсi өмiр көрiнiстерi мен құбылыстарын ... ... ... ... сол тiлдiң құйылу ағынымен отырғанда, өз ана ... ... ... де әбден ықтимал. Мұның өзi әсiресе орыс тiлi мен
қазақ тiлi ... ... ... бiр – бiрiне ұқсамайтын тiлдерден
аударғанда ... ... ... ... ... ... Гоголь: «... знаете,
этак немножко распечатать и прочитать» деген әлсіз ... ... ... ... ... ... ... жоқ, артынан дуанбасы
өзінің өкім екенін де ұмытпай ... ... даже и так ... ... деп ... білдіруі де орынды айтылған шындық. ... осы өмір ... ... Күлдіріп отырып, жылатуы осыдан шығады.
Дуанбасының мінез-құлығына осы ... ... ... тұр? Бұл ащы ... емес, биязы сықақ, Гогольдың тіпті ... жоқ, ... ... туған
шындық! Осылай шыжымдап жеткізген драматург Гогольдың ... ... ... ... те ... ауызекі сөзбен жіңішкелеп, өзінше айтып
кемелене келтірген: «азырақ бүйтіп (былай ... ашып ... ... па ... ... әдепті мүләйім өтінішін бір білдіріп өтеді де, артынан «жоқ
болса, қайта жабыстырып қоясыз ғой, ... ... да ... не?» ... ... ... де ... көрсетеді. Мақсат орындалған,
Гоголь қазақша ... ... ... «Батюшки, не милы мне теперь ваши зайцы: у меня ... ... в ... Так и ждет что вот ... ... ... ...»
деген сөздерді,
Әуезов: - «Әкесі, қояның бар болсын, менің бар ойым әлгі бір ... ... бір төре тұр. ... сарт етізіп, жетіп келеме деп қапылдап
барам...» - деп аударады. Осы тесті Сұлтанов татар тіліне:
- Ай ... ... ... ... әлі ... ... ... яшрін
чиновникті башимнан шығара алмиым. Міне қазір ешик ашлүр да ол келіп кірәр
түшлі,- деп береді.
Дәл осы тексті 1948 жылы ... ... ... ... вақтыда куен юраққа сағдими,азизим? Фикру едим шу лағнаты ... ... ... хозир ешик очилип лоб етіп кирип кела ... ... ... ... ... дәл болса да, оқушыны
мүдіртетіндеи келте шыққан жан жасандылық бар, ал ... «Ай ... ... ... ... дорогой, почтенный) болып алыстай түскен.Уменя
никогнито проклятое (слова) сидит в ... ... ... ойы бастапқы
көрісісте Чмыховтың хатында айтылғанған «инкогнито» деген сөзді ойлап тұр.
Рас, ол сөздің астарында ревизор бар: ... ... ... ашпай отыр ғой,
мұны Әуезов «құдай ұрған астыртын төре» деп, ішкі ... ашып ... ... ... ... ... бермегені болмаса ойы бұзылған. Осы
сөздегі дуанбасының қауіпті қорқынышын, Гоголь сықағын ... ... ... үшінші көрмесінде бұлардың үстіне қала
помещиктері Петр Иванович ... мен Петр ... ... осы ... ... екі жұма болыпты» деген хабарды естігенде
дуанбасының зәресі ұшады, ... ... ... ... святые угодники! Вы эти
две недели высечена унтер-офицерская жена! Арестантам не ... ... ... ... ... ... Поношение!» - деп осы екі жұма ... ... ... бұзақы қылмысын ақтарады. ... ... ... ... бәрі ... ... ... өзінің басына пәле төнгенін
түсініп, барар жер, басар тауын таба ... ... ... ... ... пірлеріне де жалбарынады, сасқанда ол тал ... осы ... ... ... ... көкем-ау! Жар бола гөр, әулиелер! Нақ осы екі
жұманың ішінде унтер офицердің ... дүре ... ... ... Көше ... ... ... Масқара! Қорлық! » - деп аударған. Осы
екі тілде беріліп отырған бір ... ... ... ... ... кету жөн болады. «Батюшка, сватушкиді» Әуезов «Әкем-ау! Көкем-ау!»
- деп дұрыс аударады. Өйткені бұл ... ... бола ... да ... ... жоқ, ал «вносите святые угодники!» дегенде мұның ішінен
«әулие, әнбиелер» көрініп ... ... ... ... бара ... ... ... бұлар жасырын ревизор деп ұғады. Дуанбасы сол «ревизорға» келе
жатыр. Мұның ... ... ішер ... ақша таба ... дағдарады.
Бірнеше күндей несиеге алып ішкен екен, ал бүгін мүлде аз бермей ... ... ... қарызын төлемесе трактиршы дуанбасыға ... ... ... ... жолаушы Хлестаков (ақшасын жолда ... ... ... ... ... ... кірді. Бұл екеуі бірінен-бірі
қорқады. Дуанбасы – Петербургтен келген жасырын ревизор деп ... ... ... ... ... ... абақтыға алып кетуі үшін келді
деп ... ... ... ... бөлмеңіз нашар ... ... Ол ... ... ... деп ... өзі ... отырса да «бармаймын» дегенді айтып, күш ... Сол ... ... ... ... ... ей богу, по непытности. Недостаточность состояния...
Сами ... ... ... ... не ... даже на чай и ... же были какие взятки, то самая малость: к столу что-нибудь да на ... Что же до ... ... ... ... ... будто бы высек, то это клевета, ей – богу, клевета! Это выдумали злодеи:
это такой народ, что на жизнь ... ... - ... ... ... Мұхтар Әуезов қазақшаға ... ... ... ... ... ... ... ойлаңызшы: қазынаның
жалақысы қант-шайға да жетпейді. Егер, пара ... бар ғой: ... ... – тек тамақтың, бір екі көйлектік қана. Ал, енді ... ... ... ... ... сөз, оның мен дүреледі деген сөз, ол ... ... ... ... ... ... ... бұ халықты
қойыңыз, менің өзімді өлтіруге де бар», - деп аударады.
Дуанбасының осы жерде ... ... «ей ... ... ... ... жоқ,
жарамсақтық бар, оны Әуезов: «құдай біледі» - деп ... ... екі ... айтылған «клеветаны» Әуезов «жала» деп бір-ақ айтады,
сол бір «жала» екі сөзге татып тұр, өйткені ... ... ... екпінін
өте күшейтіп, әсірелеп жіберген.Әуезов аудармасы «марқұм» (покойник) қажет
емес еді, өйткені Гоголь унтер офицерден гөрі оның ... ... ... болған соң күйеуі өлгені рас, бірақ сол «вдова» орыс тілінде жоқ па
екен? «Жесір» болмаса да ... ... ... тілдерінде бірдей емес пе?
Әуезовтің аудармасы дуанбасының образын өте ... де ... ... ... ... ... ... жылы орнын сақтап
қалуы үшін тіпті пара ... ... ... айтатынын, кібіртіктеп,
турасын айтпай есін жиып, ... ... ... дәл ... ... ... алғанда Гогольдің сықақ-
әзілі орынды шыққан.
Дуанбасының сөздеріне көп тоқталдық, өйткені ол «Ревизордағы» негізгі
де басты ... ... біз ... ... ылғи ... ... көңіл аудардық. Өзінен үлкенге табынғыш, жалтақ
сөздерін, сондағы «кішіпейіл» бейнесін ... ... ...... ... ...... Антоновнаны айттырып,
оған күйеу болды, сонда ... ... ... қуанған, кеудесіне нан
піскендей көтеріліп, ... ... ... ... ... оның сөйлеген сөзін мысал етіп келтірейік: «Городничий. Что,
голубчики, как поживает? Как ... идет ваш? Что ... ... ... ... ... мерзкие! Жаловаться? Что,
много взяли? Вот, ... так в ... его и ... ... ли вы, семь ... и одна ... вам в зубы, что...
....Знаете ли, что тот ... ... - ... вы ... ... на моей дочери? Что? А? Что теперь скажете? Теперь в вас …
У! … обманываете ... Еще ... ... ... «не ... а ... а как разопрет тебе брюхо да набьешь себе ... так ... Фу ты, ... невидаль!...»
…Жаловаться ! А кто тебе помог сплутовать, когда ты строил мост и
написал дерево на двадцать ... ... как его и на сто ... не ... ... ... ... борода! Ты позабыл это? Я показавший это на тебя мог
бы тебя также спроводить в Сибирь. Что ... ... Вот ты ... валяешься у моих ног. От чего? – оттого что мое взяло:
а будь хоть ... на ... ... так ты бы меня ... втоптал в
самую грязь еще бы и бревном сверху навалил.
… Я не ... ... ... ... ... ухо ... Я выдаю
дочку не за какого-нибудь простого дворянина: чтобы поздравления было …
Понимаешь? Не то ... ... ... ... и головкою
сахару… «Ну, ступай с богом!...»
Осы түпнұсқаны, аудармада мысалға : дуанбасының төрт рет ... ... ... ... ... ... аша түсу. Бұл
жерде Гоголь көпестердің кім екенін де, дуанбасының кім ... де ... ... ... осы жерде көрінген мінезі былай тұрсын,
оның сонау анасынан ... ... адам ... да, кім ... да
оқушылар аңғара алады. Ал М.Әуезов дуанбасының әке екенін оның ... жар ... ... ... ... мол ... «ақ жол» тілеп ұзатуға
тырысатынын, білімсіз пасық, тек қана құлқынын, үй ішінің өз қара ... ... ... ... қылмысқа барып, саудагерлерді,
қазынаны жеп, күнелткен сұм ... анық ... Осы ... бәрі ... ... жас ... алған тәрбиесі екенін білдіреді. Міне ... ойды ... ... қазақ тіліне былай береді:
«Дуанбасы: «Е, көгершіндер, қалай, жақсы ма? Саудаларың құсет пе? А,
немене өңшең самауыршы, кездемеші, арыз ... ма? ... ... ала аяқ, ... Арыз ... пе? Е, көп алдыңдар ма?! Жұлын,
жұтқыншағың үзіліп, жаның тесілгір өңкей, абақтыға ... деп ... ... ... ме, әлгі сендердің арыз қылатын төрелерің енді менің
қызымды алғалы ... А? ... ... Не ... Енді мен ... кесіптерің халықты алдау... Мұрныңның боғы тыйылмай, ... де ... ... ... жейсің, қарның жібіп, керіліп қалтаңды
толтырасың, кеудеңе нан піседі! Көріп пе кісі, сірә, мұндайды!...
...Арызқойлар? Сен ... ... жүз ... ... ... ... сом алғанда, саған жәрдем қылған кім еді? Теке сақал ит-ау мен емес пе
сондағы? Ол есіңнен шықты ма? Мен ... ... сені ... ... ... не айтасың? Ә?
... Міне енді құштың ба аяғымды? Неге десейші? Мен жеңдім, ... ... ... ... сен мені ... батырар едің бе, тұрмастай
қылып, үстімнен салдауыр үйер едің
...Мен кек сақтамаймын тек енді аяқтарңды ... бас! ... ... ... ... ... ... ғой... Сол, кәдені
білесіңдер ғой! Әлдебір балық-салық, немесе бір бас қант секілдімін ... деп ... ал, ... енді, жолдарың болсын!» - дейді.
Дуанбасы қазақ тілінде де ... ... тұр. ... ... оқығанда
алатын әсерің қазақшасын оқығанда кемімейді. Сөздің басы биязы ... ... ... ... айнала береді. Сол биязы айтылғанның
өзінде де кінәләп, түйрей сөйлеудің ізі ... Ол ... ... ... (юмор) «Семь чертей и одна ведьма вам в зубы» деген сияқты
орыс тіліне ғана тән ... да ... ... ... ... ... ... деп дәл де, екпінді етіп аударды. Еще
мальчишка ... ... не ... а уже ... ... ... де
«Мұрныңның боғы тиылмай «пысмылданың» иісін де білмей жатып, безбеннен
жейсің» деп ... ... ... Гоголь ойлаған тура маңынасы
осы. Әлі, «өсіп жетпеген баласың» («Недоросль» мағынасында) ... тиып ал!» - ... ... ғой, соны дәл ... ... ... «Отче нашены» мұсылман дінінің «пысымылдасына» алып келуі
де дұрыс. Бұл «Ревизор» енді қазақ әдебиетінің өз мүлкі ... ... ... «Әуезов өте қазақыландырып жіберген, мұнысы христиан
дініне ... ... ... ... дер, біз оған ... ... ... қандай пайда бар?
Аударма – аударма үшін емес, аударма ... ... ... ... сол ... ... ... болсын. Дуанбасының образы қазақ елінде
бар, ол жасалған мақсат ... ... ... ... ... ... ... Енді Хлестаков сөйлесін. Қонақүйден(трактирден) Хлестаковты
дуанбасы өз үйіне шақырады: сонда Хлестаков:
«Покорно ... Я сам тоже - я не ... ... ... ... ... ваша ... и радушие, и я бы, признаюсь, больше бы
ничего и не требовал, как ... ... мне ... и ... и ... ... ырза болсын. Мен де солаймын, екі жүзді адамды жек
көремін. Маған сіздің ақжарқындығыңыз қатты ұнап тұр, мен ... ... тек ... ...... көрсетсе болғаны, одан өзгені сұрамаймын»
- деп аударған.
Гогольдің «откровенность и радушие» - ... екі ... ... ... Бұл ... ... ... екі сөзді бір сөз
қылып алып, бір сөзбен түсінікті етіп жеткізіп аударған.
Ендігі мына бір мысалда:
«- Как, только два ... ... – с! – ... ... ... ... ... Екеу-ақ –с! »- деп аудармашы М.Әуезов деп аударған.
- Так точно-с, в блогоугодном заведения – деген ... ... Дәл ... игілік мекемесі-с деп береді. Әрі қарай «так-c»
«солай-с», - деп те ... ... ... ... ... ... әдісінен өзгеше болып көрінеді.
Орыс тіліндегі бұл «с» лингвистикалық – этмологиялық түбірі «сударь -
господин», қазақша «мырза» деген сөзден шығады. Осы «с» - тің ... ... бар деп ... ... ... ... ... жатады деп түсінген. Алайда, қожасына қарап құлы, мырзасына ... ... ғана ... деп ... Әуезов. Менің ойымша,
М.Әуезов мағынасын өзінше түсінгенімен, бұл жерде жаңа ... жаңа ... ... деп аударманы әсерсіз және жағымсыз аударған. Қалайда
осы жаңа үлгі қолданған жері оқшау да оғаш тұрады, ... ... ... сөйтіп оқырманды да мүдіртеді, дегенмен, түпнұсқа түсініксіз
шықса, аудармашының ... ... да өз ... ... сөйтіп
құнын жоғалтады.
Ал енді мына бір мысалда «семга» бірде «көк серке», бірде ... ... ... «деревня», екінші жерде «ел» болып ... ... ... ... ... ... бір сөз әлденеше
құбылып отырған. Негізінен көркем аударманың заңы бойынша мызғымас мағынасы
бар терминге жабысып қалу қатеге соқтырады.
Жалпы ... екі ... мүлт ... бар, ... ... у вас ... ... табак курят, что всегда расчихаешься, когда
войдешь. Да и лучше6 если бы и только их было ... ... ... ... смотрению или к неискусству врача» - десе, аудармада Әуезов:
«Аурулар тым ащы темекі тартады, ... ... ... ... да ... емес. Темекінің неғұрлым азы жақсы, ауруды жөнді қарамайды
екен, дәрігері дым білмейді екен деп кетіп жүрмесін», - деп ... ... «Да и ... ели бы их было ... - ... сөзді «темекінің
неғұрлым азы жақсы» деп аударылуы қате, өйткені есімдік «их» тың темекіге
ешқандай қатысы жоқ, ол ... ... ... ... ... ... аз ... ауру да аз болады деп жеткізгісі ... ... ... ... ... Гогольдың жіңішкелеп айтып отырған тұздығы
ащы, сырты биязы сықағы шықпай ... бұл ... ... ... – оның
образын ашуға себеп болып тұр. Топас әкім дуанбасының ауруларды емдемей-ақ
қуып шығу керек, азайту ... ... ... пиғылын аңғартып отыр. Осы сықақ
дұрыс берілмей ... что ... не дал ... ... а ... бы, черт
побери, приехать домой в карете, подкатить этаким ... к ... ... под крыльцо фонорями, Осипа сзади одеть в ливрею»- деген
Хлестаковтың арманын ... ... ... дүние, Иохим күймесінің майын бермегені, үйге күймемен түсе
қалып, әлдебір бай помещиктің ... ... екі ... ... есік ... тұра ... ливрей киген Осип ... ... - ... Осы жерде қате кеткен нәрсе «екі фонардің» помещик ... ... ... ... «екі ... ... ... қылмас та еді
ғой. Ол «екі фонарь» мұның күймесінің алдында, сонда лакей Осип ливрей киіп
күйменің ... ... міне ... ... ... ... ол осыны арман етіп отыр.
Жалпы «Ревизорды» түпнұсқамен салыстырмай ... бұл ... ал, ... салыстырғанда аударманың желісіне бұлар аса
нұқсан келтіріп те тұрған жоқ, мағынасын ... ... деп, ... аударылған.
Кішігірім кемшіліктеріне қарамастан «Ревизор» аудармасын мақтауымыз,
аудармашы Гогольдің ойын толық жетік ... оның әзіл ... ... тән
әдісін сақтап, аудармашылық ұстанымдарын толық қазақша ... ... тілі мен орыс тілі ... ... аудармашы М.Әуезов өте
ұтымды да тартымды қабыстырған. Оған дәлел мына бір мысал:
«Хорошо, допустим и мы ... ... как ... ... и не знаем,
что он за человек», деген дуанбасының сөзін: «Жақсы, біз де ... ... ... ... деп ... ... қапы кеткен жері жоқ. ... ... өте ... ... драматург қана жақсы түсінеді, «Ревизор» аудармасы қазақ
әдебиетінің бір үлесі, қазыналы мүлкі болды. Ең соңында айта кететін ... бір ... ... ... ойнаушы актерларға түсіндіре келіп:
«Он несколько приглуповат и, как говорят: без царя в ... - ... ... ... да жоқ» ... жарыместеу жігіт» деп ауыр сөз
қосып ... ... ... ... ... ... ... даму жолы
әдеби тіліміздің өсіп-өркендеуі, бүгінгі өміріміздің ... ... ... ... дәл ... ... бет бұрғызды. Біз көркем
аудармада осы әдісті қолдаймыз.
Реалистік немесе ... ... ... ... ... Бұның жауабын, ең алдымен, жалпы көркем шығармаға қойылатын
талаптарға байланысты іздеуіміз керек. ... ... ... ... ... ... ... түрде дәл бейнелеу талап етіледі.
Шын мәнісіндегі көркем шығарма дегеніміз - өмір ... ... ... ... ... ... ... да ең алдымен ... деп ... Олай ... көркем аударма туындысы да сол
шығармада ... ... өмір ... ... тілі ... тұрғыдан терең ұғып, өткір сезіне отырып, екінші тілдің образдық
жүйесімен бейнелеп берген нұсқасы. ... ... ... да алдына
қойылатын ең басты талап - өмір шындығынан нақты шығып отыру.
Аудармашы өмір ... ... оғаг ... арқылы қарайды және
автордың көзімен қарайды. Сондықтан, автордың өзі үшін ... ... ... роль ... болса, аудармашы үшін түпнұсқа дәл сондай
роль атқарады. Осыдан келіп аудармашының алдына қойылатын үш ... шарт ... ... ол ... бейнеленіп отырған өмір шындығын дәл
беруі керек.
• Екіншіден, түпнұсқаның өзін айнытпай дұрыс жеткізуге ... ... ана ... заңды жүйесіне ешқандай нұқсан келтірмеуі
тиіс. Басқа мәселелердің бәрі осы үш мақсаттың төңірегінде
шешіледі.
Әрине, осылардың бәрі ... ... ... аудармашының
өзінен ешқандай із қалмауы,яғни оның тек өзіне тән творчестволық даралығы
сезілмеуі мүмкін емес. ... ... ... ... да, ол өнер ... тек қана ... тән өрнегі әрқашан байқалып
та аңғарылып тұрады. [13;117]
Мәселен, көркем аудармада қандай әдісті, аудармашылық ... ... ... ... ... тура да ... дәл аударсын,
бәрібір де М.Әуезов аудармасының қолын ерекше бағалайтынымыз анық!
Аударма халықтың рухани қызметінің, мәдени өмірінің айнасы ... тіл ... ... ... ... ... көне тарихы
және Абай аудармасынан басталған бұл сала қазіргі таңда қазақ тілінің кең
қанат жаюына көп қызмет ... ... ... адамзат жер бетінекелгелі халықаралық дәнекердің
бірі аударма тәрізді. Бір елден екінші елге ой, сана ауысуға да осы аударма
себепкер болады. ... ... Нафи ... ... «Тіл – ... тіл арқылы бір халық өзінің азаматтарына, тіпті жалпы адамзатқа,
келешек үрім-бұтаққа ойын, ... ... ... тіл – ой-сананың
сапасына әсерін тигізбейді, тек сол ... ... ... ... бір ... ойын ... елге ... етіп жеткізудің ғана арқауы» [1, 2-
б.].
Аударма сөз өнерінде өзіндік орны бар ... бір ... ... ... кең ... мол салаларының бірі. Аударманың сөз дамытудағы мәні
де айрықша зор. Өйткені аударма арқылы бір ... ... ... ... ... өкілдері сусындай алады. Осыған сәйкес,
белгілі қаламгер М.Әуезов былай дейді: «Аударма бір жағынан шеберліктің ... ... ... ... ... шығармашылық сырына қанады, оның
көргенін ... ... ... сол ... ... ой ... ... авторша машықтанып үйренеді. Бұл жағдай шын талант иесінің бойынан
шығармашылық қайнардың жаңа ... ... ... болады» [2, 46-б.].
Аудармашы ана тілінің байлығын игере отырып, оның сұлулық қасиетін
терең ... тіл ... озық ... ... сыры мен мәнін, сырлы
толқынын, жан тебірентер ... ... ... ... ... тіл мәдениетінің көркемдігі әрдайым сезіліп тұруы қажет.
2.2 Мұхтар Әуезов аудармасындағы орыс драматургиясы.
Өз кезінде көркем сөздің алыбы, ... ... ... М.Әуезов
көркем аударма саласында да көп еңбек сіңіріп, қыруар жұмыс атқарды. Ол ... ұлт ... ... ... ... құнды көркем туындылардың
аударылу сапасына, тіл ерекшеліктеріне көркемдік келбетіне үнемі көңіл
аударып, өз ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, құрғақ ақылшы болып қана қоймай, өзі де аудармашылықпен айналысты.
Сөйтіп, дүние жүзі мен орыс ... ... ... ... ... ... М.Әуезов көркем аудармаға қойылатын талаптар
мен шарттарды жақсы білетін еді. Ол сондай ойларын өз мақалаларында әруақыт
жазып та ... ... Осы ... ... ауыз сөз. ... ... әр жылдарда «Қазақ сахнасындағы аударма пьесалар», «Ревизор қазақ
сахнасында», «Ревизордың аудармасы туралы» секілді мақалалар жазса, ал ... ... ... ... ... мәселелері» деген жалпы жинақ
профессор М.Әуезовтің «Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері» деген
зерттеуімен ашылды.[14;98]
Міне, осы ... ол: ... ... көптеген міндеттер
нақтылы түрде, түпнұсқаның түрлі ... ... беру үшін ... ... ... ... ол ... ырғақ, образдылық (синонимдердің, идиомалардың, мақал-
мәтелдердің, афоризмдердің ... ... ... ... ... және ... ... форманың әрқилы өзгешеліктері, тарихи сипаттары да
келіп қосылады» деп тұжырым жасаған.
Ол қазақ тілінде сөйлеген ... ... ... ... ... да ... мақалалар жазды. Сонда аударма сапасына
баға бере отырып, әрбір ... ... ... ескеру
керектігін еске салды.
Мысалы: «Ревизордың аудармасы туралы» деген мақаласында көптеген
маңызды ... ... ... Ол ... ... мәселелердің бірі «қзақыландыру» болатын.
Аудармашы ана ... ... ағым ... өзіндік иеліктеріне
қарамай қазақ тілінің натуралдық теңеулерін ... ескі ... ... көп ... ... бірге бір елдің ... ... ... ... ... бір ... ... болмаса, аудармашы
өзіне ұнамаған орыс атын да қазақшалап, ... ... ... ... ... ... неше ... «одағай» сөздіктерді
қазақша айтқызып: «ойбай-ау, бетім-ау-латып қоятыны тағы болады» деп, ... ... да, әрі ... ... ... ... деп ой ұсынады».[15;257]
«... Шынында да ... ... ... салу ... зор мәдени,
қоғамдық міндетіміз еді. Бүкіл дүние жүзіндегі, дүние тарихындағы классик
әдебиетінің қоры және өзіміздің ... ... ... қоры, қазірде
Октябрь революциясы берген теңдік арқылы ... де ... ... ... ... Сол белгілерді біздің өзімізге тән қылып бойымызға сіңіре
беруімізге, ... ... ... ... ... берілген.
Ендігі міндет, осы қорларды мәдениетті елдерше пайдалана білуімізде. Осы
жағынан ойлап ... біз ... ... ... жаңағы жазушы
атаулының барлығын сол ... ... ... ... ... ... ... дейді.
Осылай деп келеді де, автор «Ревизордың» аудармасына ат ... ... ... ... ... ... Міне, аудармалар жайындағы осы аталған жалпы негіз, әдістер қазір
мемлекеттік драма театры қолға алып, отырған ... ... да ... ... ... ... бар классик шығарманы қазақ сахнасында
мінсіз қып, мәдени түрде қою – біздің театрдың барлық коллективтеріне ... ... де ... ... өнер жолында есейіп, өскендігіміздің сыны олай ... ... да ... ... ... ... ... болмауы тиіс»
деп түйеді М.Әуезов сол мақаласында. Мұндағы ... ... ... деген сөздердің тасасында, «Ревизордың» зор күлкісі, мысқылы, ... еске ... ... ... болады.[15;345]
Аудармашы М.Әуезов өз кезінде В.Шекспирдің «Отелло», «Асауға ... ... ... ... ... ... ұясы»
романын, А.Афиногеновтің «Қорқыныш», Н.Погодиннің «Ақсүйектер», К.Треневтің
«Любовь Яровая» іспетті драмаларын өз тілізде сөйлетті. Оның бұл ... ... әр ... мақалалар жазылып, зерттеу жұмыстарына негіз болды.
Мәселен, көркем аударманы зерделеген ... ... ... ... ұлы ... ... қырлары ашыла түссе,
М.Қаратаев, С.Талжанов, Ы.Дүйсенбаев, З.Тұрарбековтердің ... осы ... ... тиек ... Оның ... ... ... С.Мухашеваның зерттеуіне негіз болды. Ал, И.С.Тургеневтің
«Дворян ұясы» романының аудармасы туралы ... ... осы ... ... бітірердегі диплом жұмысына негіз болған еді (1979
жыл). ... сол ... ... ... ... ... ... әдеби өмір теңдесі жоқ талантты драматург ... ... ... ... ... ... санапты. Мұхаңның ұлы драматургке
тәнті болып, шығармашылық ... бас ... ... бұл. Сөз жоқ, ... де ең әуелі әдебиеттің ең озық үлгілерінен үлгі алады, өзіне бағыт-
бағдар ... Ол - ... ... ... ... жолы, қалыптасу кезеңі.
Әрине, бұл жерде қаламгер ... ... аса ... ... онда ... ... фактілер өмірде бар да.[15;261]
Бұл орайда ұлы М.Әуезов те өзіне жақын, өз табиғатына бейім драматургті
бірден таба қоюы және одан өз ... ... ... ... ... қана ... ... М.Әуезовтің бойында еліктеуден гөрі өз бағытын
айқындау процесі тезірек дамыды. Шекспир мұралары ... ... кең ... көп ... ... ... оның ... драмалық туындысын, яғни «Отелло» мен «Асауға тұсауды» таңдапты.
Шындыққа жүгіне сөйлесек, «Отелло» - Шекспирдің даңқын дүние ... ... ... ... бірер ауыз сөзбен айтқанда мынадай: өсекші, кісіге
кісіні айдап салушы Ягоның ... ... ... сүйіктісі Дездемонаны өз
қолымен өлтіреді, сөйтіп артынан опық жеп, өкінеді ... Пьесаға негіз болған
осы трагедия. Міне, осы ... ... өз ... тілі мен ... ... ... ... жеткізген. Мұнда әсіресе, әзіл-қалжың, юмор
элементтері де өз ... таба ... оны ... сол ... ... Бұл аударманың орысша нұсқасы Анна Радлованыкі, сол ... ... ... ... ... ... Мұхаң Шекспир құпиясын терең
зерделеген ... ... да ... ... ... кең көлемді
пайдаланған. Енді аударма табиғаты мен оның кейбір құпияларын сезіну үшін
бірер ... ... Біз ... сөз ... ... ... Радлова
нұсқасында), Ягоның ішкі әлемінен, ой әлемінен ... ... ... оның
ащы, мысқылды үнін байқататын мынандай монологі бар, соны оқып көрелік:
«... Спокойны будьте,
Против него я ... ... всем быть ... и не ... слуг ... ... есть, заметьте,
Холопов преданных, низкопоклонных,
Что любят раболепную неволю,
Теряют силы, ака осел господский,
За корм. Когда ... их ... бы ... слуг. Но есть другие –
Повадкой, видом выражают верность,
Сердца же про себя они ... ... ... ... ... наживаются. А оперятся?
Себе уж угождают. Толк в них есть
И вот ... ... я ... ... ... то, что вас зовут Родриго,
Будь мавром я, уж Яго бы я не был.
Служа ему, служу и сам ... ... цели ... если ... ... ... и лицо моей ... проявив их, скоро сердце
В руках таскать я буду, чтобы галки
Ее клевали, я ... – на ... осы ... М.Әуезов тәржімалаған қазақшасы қалай шыққан, енді
соған үңілелік:
«Ендеше, сабыр етіңіз,
Қызметін өзіне қарсы жолдармен.
Екінің бірі бек болмас,
Адал жалшы тек ... ... ... құл да, ... ... мен қорлығын сүйем деп,
Мырза мінген есектей,
Әл-қуатын сарып қып,
Жем үшін күн кешетін,
Қартайса қағып кететін,
Қимылды мен қабақта ғана шырай бар,
Жүрек сыры ... ... ... құр ... ... ... ... ғана тартатын.
Адам осы десеңші,
Міне, өзімді сондай санаймын да,
Сондықтан?
Сіз Родриго болғандай,
Мен Мавр болғанда,
Мен Мавр болғанда,
Әсте Яго болып қалмас ем.
Оған деген ... ... де ... ... сол ... боп,
Мақсатымның бетін ғана бүркеймін,
Барымды сыртқа шығарып,
Сырым, жүзім жанымды
Шыныменен көрсетсем.
Онда жүрек немені
Қолыма ұстап, қарғаға шоқытып жүрмеші,
Үйтсем, мен – мен ... ба, ... ... ... ... ... ... сарып қып»
деп қазақ тілінде әдемі ойнатады, зілді мысқылды дәл береді.
Мұхтар Әуезов – Н.Гоголь шығармашылығына да аса зор ден қоя ... ... оның ... ең ... бірі ... оны ... тәржімалаушы М.Әуезов, ол 1938 жылы сахнаға жол тартты.
Профессор Р.Бердібаев былай деп жазды: «1938 жылы ... ... ... ... байырғы шығармасындай оқылады, сахнадан пьеса тілі ... ... ... ... ... ... шығарма рухының да, көркемдік
кестенің де толық мағынасында қазақша берілунде» екен.
«Ревизорда» - ... ... ... қанаушылық өлтіре сынға
алынады. Ревизор келеді дегеннен зәре-құты қалмаған бір қаланың ... оның ... ... ... күлкі. Пьеса арқылы сондай
бейнелер әшкереледі, мысқыл етіледі. Н.Гогольдің түпнұсқадағы тілі ... ... ... ... да сол тіл ... ... ие болған. Сайып
келгенде бұл пьесаны көрушілер бастан аяқ күлкіге көміледі.[16;271]
Ана парақор мен жемқорлардың бейшара мінезіне айызы ... ... ... аударуындағы «Ревизор» әлдеқашан-ақ қазақ ұлтының
қазынасы ... ... ... ... ... ащы мысқыл әрбір ... жол ... ... ... ... ... ... гүл көріктері... үндестік қасиеттері кейіпкер үшін автор әдейі
ойлап ... тың ... ... сөз ... ... әуені» (М.Әуезов)
сол қалпында, сол күйінде жүзеге асқан.
Тәржімашы Әуезовтің тағы бір ... ден қоя, аса ... ... дүниесі – И.Тургеневтің «Дворян ұясы» еді. Бұл аударманы жасау
үстінде ол ... ... ... яғни ... тілі мен ... ... сол қалпында беру әдісін қолданды. Бұл өз кезінде едәуір дау-
дамай туғызды, әр түрлі пікірлерге ... ... ... ... ... ... ... көз жүгіртелік.
Яғни аударма сапасы туралы сөз ... ... ... ... тұстар,
астарлы әжуалар, мысқылды көріністер де назарда болатын болады. Жалпы, ... ... ... ... ең ... есте ... бір шарт бар. Ол ... ерекшелігінде. Яғни аудармашы Әуезов бұл шығарманы өзгеше,
өзіндік әдіспен тәржімалауға көп күш ... ... ... ... беру әдісін қолданған. Сөйтіп, «еркіндік» пен «дәлдік» деген қос
ұғым өзара кірігіп, бірігіп кеткен, осылайша түпнұсқаға ... ... ... өз ... түпнұсқасымен соншалық жақындасып, бір-бірінен
тіпті айырғысыз болып аударылған осы шығарма жайлы көп уақытқа ... ... ... ... ... ... (Ә.Ипмағанбетов, т.б.) мұны
Мұхаңа «жай эксперимент ретінде аудардың» деп кінә ... ... ... ... полемикалық пікірлердің ішінде аударма зерттеушісі
Ә.Сатыбалдиевтің айтқан түйіндеулері көңіл аударарлық. Ол бұл ... ... ... ішкі ... ашып, терең талдауды керек
ететінін» жазды. («Рухани қазына» кітабында). Ғалым Р.Хайруллиннің аударма
жайлы кітапшасында: «... ... бұл ... ... ... ... ... ... Өйткені мұнда бұрын аударма өнерінде небір тамаша
үлгілер көрсетіп, еркіндік пен дәлдікті ... ... ... ... ... ... ... бар...» деген жолдарды кездестірдік.
Зерттеушінің айтпақ ... ... ... ... Осы ... ... ... өте көп болғандықтан да, біз ... ... ... жөн ... алдымызда аударма жатыр... Біз де өз ... ... ... ... ... жүгінейік.
Романның басталуы орысшасындағы: «Весенний, светлый день клонился к
вечеру; розовые тучи стояли высоко в ... небе и, ... не ... мимо,
а уходили в самую глубь, лазури ... » деп ... осы ... кім ... ... еді? ... өз әлінше, өз білгенінше.
Біреулері бөлшектеп аудару мүмкін, ал енді біреулері мағынасына қарай
өзінше сөйлем ... ... ... ше – ... ... ... ... сөйлемнің әрбір сөзін жанымен түсінген, сол себепті ... ... ... « ... ... ашық күні ... ... шырқау биікте ұсақ қызғылт бұлттар көрінеді, олар ауа ... ... ... бара ... ...»
Бұл, өздеріңіз де байқап отырғандай, дау жоқ, сәтті аударылған сөйлем.
Әсіресе ... ... в ... небе ...» ... ... ... ... ...» деп әсерлі, жатық ... ... ең ...... ... де кестелі тілін сол қалпында сақтап
қалғандығы. Алайда осы ... ... ... бір ... айта ... ... ... баламасы қаншалықты жатық екенін мойындай отырып,
аспанның ашық ... ... сөз ... еді ... ... да ... да мысалға жүгінелік:
- О чем ты это? - ... она ... ... ... - о ... мать ... ... ненің жайы? - деп, ол ... ... ... бір ... - неге күрсіндің, апасы? - деді.
«О чем ты это?» деген сөз қазақшасында «Немене, ... ... ... ... ... ... ... тіл байлығы мол, ... орыс ... ... ... таба ... ... ол аз ... ол
сөзге «қазақ шапанын» кигізіп те қояды. Сондықтан да аударма ажарын
төмендетпей, сол ... ... ... ... ... ... езу
тартқызып та алады. Мысалы, мына бір үзіндіге көңіл тоқталарлық. «Я сама ... во ... ... ... ... диалектына мен өзім де
мығым емеспін», деп тәржімалаған. ... «не ... ... әр ... беруге болар-ау, бірақ дереу аузымызға «мығым емеспін» деген
жолдардың бірден түсе қоюы ... ... ... оны ... ... осы ... оқығанда «әй, сол французшаңды қатыра қоймаспын» деген
жеңіл ... ... Экой ... ... аист? Бойының ұзынын-ай қарабай тәрізденіп!
Осы сөйлемді дәл аударғанын былай қойғанда, кейіпкердің сөйлеу тонын да
шебер меңгере білген. М.Әуезов бұл ... ... - ... екенін білмей
отырған жоқ, сөз ыңғайына қарай «қарабайды» әдейі алып ... ... ... тұр. Біз ... ... ... де ... беттен келтіріп отырмыз. Демек,
аудармашы шеберлігі алғашқы беттен-ақ көзге бірден ұрып тұр ... ... ... ұлы ... И.С.Тургеневтің құпия сырларын, жазу мәдениетін
білген адам ғана оны сол ... ... ... Айта кету ... ... ... ащы мысқылға құмар;
2) Ауызекі диалог арқылы адам характерін ашуды ... ... ... ... ... шебер;
4) Кейіпкерлерімен «таныстырғанда» оны сырт ... неше ... ... ... ... сөздермен де жеткізуді көздейді.
М.Әуезовтің аудармасын салыстырып қарағанда, жолма-жол, ... ... ... анық ... болады. Оның үстіне мұнда қаншама
күлкі шақырарлық теңеу ... ... әжуа ... ... ... Әрине, осы жерде айта кетуі керек, бір кезде сыншы М.Қаратаевтың
айтқан «оқушыға түсініктілігін ауырлатқан» жайын аздап та ... ... ол ... ... қосылудан аулақпыз. Оның себебі, біріншіден, бұл
Тургеневтің жазу стилі, екіншіден, дәл аудару үшін Тургеневтің жазушылық
табиғатын ... үшін ... ... аударуға мәжбүр болды ... Егер де дәл
осы сөйлемге көркемдік тұрғыдан қарар ... сөз жоқ, ... ... ... ... ... қолданған тағы бір, біздіңше
дұрыс әдіс – тек қана Тургеневте ... ... да ... ... жиі ... ... ... (ағылшын, француз, неміс,
т.б.) қазақшаға бірден аударылып берілуі.
« ... Жюстина шамды өшіріп жатып, «соғыс кезінде ... ... ... айтты ...» - дейді аударма. Ал осы ... ... ... деген үзінді түпнұсқада француз тілінде жазылған.
Әрине, мұны соншалық елемеуге де болар еді, ... ... ... шетел
сөздерін оқып, кей сәтте сөздік ақтаруға мәжбүр болған ... ... ... берілген де, (бұл, әрине, орыстарға соншалық ауырлық әкеле
қоймас, ал қазақ ... ... ғой) ал ... ... ... қоймай, тек сілтемемен төменгі жағына орналасқан.
2.3 М.Әуезовтің аудармашылық тәжірибесінің ұстанымдары.
Қазақ халқының ұлы ... ... ... мен Абай Құнанбаев,
өздерінің жазушылық және ... ... ... ... ... орыс ... жол ашты. Ұлы ... ... ... ... ... ... Пушкин өзінің
сүйікті Татьянасын қолынан жетектеп кеп, кең қазақ ... ... ... ... ... ... орыс ... асқары, орыс тарихының дәуірі болып
табылатын қазақ ғұламаларының қазақ тарихының белгілі бір ... ... бой ... ... ... емес еді. Бұл ... бойы ... тоқырау шегіне жеткен, бақытқа бастайтын жарық сәулені көксеп шарқ
ұрған халық көшінің тарихи бетбұрысы ... ... ... ... аңғарып отыратын адамға қазір белгілі бір
сөздің мән-мағыналық жағынан қалыптасып, өмірге ... ең ... ... бір орыс ... ... балама болып келуіне байланысты екенін байқау
қиын емес. Сөздің дара басы ғана емес, болмыстың шындығынан ... ... сөз ... де, ... мен ... де әуелде
орысшаның аудармасы боп еніп, енді соның қазақ тіліндегі ... ... ... жүр. ... ... да ... бола ... Аударманың тіл
мәдениетін дамытуға тигізіп жатқан ең зор пайдасының бірі осы.
Революция кірісімен-ақ көркем аударма да құлашын ... ... ... бастады. 1918 жылы Мұхтар Әуезовтың аудармасымен Л.Н.Толстойдың ... ... ... ... ... ... ... бұл еңбекті революциядан
кейінгі жарық көрген бірінші прозалық шығарма деп ... реті ... ... революция орнағаннан кейінгі дәуірде бұдан-бұрын шыққан
көркем аударма туындасы әзірше бізге белгісіз. Сонымен қатар, бұл өзі ... ... ... із ... ... ... да ... баспасөз бетін көрген тұңғыш туындысы деп айта аламыз. Себебі:
оның алғашқы еңбектері «Қорғансыздың ... мен ... - ... болса,
олардың өздері де баспасөз ... ... ... ... ... жағынан алғанда Толстойдың бұл шығармасы сол ... ... сай келе ... ... ... ... жүзіне неғұрлым
көп тараған діни ағымдардың бірі – буддизмнің қалай шыққандығы жайындағы
аңыз айтылады, оның ... бой ... ... ... ... ... ... ешнәрсеге күйзелмеу - өмір сүрудің ең зор рахаты деген
уағызы ... ... жас ... ... нақ осы ... Л.Толстой
қазынасынан таңдап алынуының өзі оның сол кездегі ... ... ... ... ... аударманың көркемдік сапасы, әсіресе сол дәуірдің тұрғысынан
қарағанда, өте жоғары. Оны ... ... ... ... дейінгі аударма
еңбектердің алдыңғы қатарына қоюға болады. Аударманың шеберлігі ... және ... ... ... ... әрбір ойды қазақтың көркем
сөздерімен соншалық жатық етіп бере ... ... ... ... мұны ... ұғымдағы жақсы мағынада айтылатын творчестволық еркін
аударманың тобына жатқызуға болады. ... ... ... ... та, ... ... ... деп орынсыз қарадүрсіндікке
салыну мен тұрпайылау да жоқ. ... ... ... ... соны
қазақша түсінікті де тартымды етіп жеткізудің табиғи қажеттігінен туып
отырады.
Аудармашы түпнұсқаның ... ... ... ... ... ... ... Керек болған жерінде ол автордың бір сөйлемінен бірнеше
сөйлем құрып, бөлшектеп те ... ... ... бой ... ... ... қатысты жоқ бөгде бірдеңелердің келіп қыстырыла
кетуі мұнда орын алмаған. Ал, ... сөз ... ... үстемелеу
деген сияқты нәрселер шығарманың көркемдік бояуы мен эмоциялық ... түсу ... ... көп кездесетін сіреспе аудармаларда нақ осы еркіндік
жетіспей жатады. ... ... ... ... ... бой ... оның әрбір сөзінің тек дара тұрғандары ... ... ... ... ауырлатып қойғанын өзі де білмей қалады. ... ... ... деп, ... ... түпнұсқаның қисынында жоқ
бірдеңелерді былапыттап қосып жібереді де, ... ... ... ... ... ... дегеніміздің көркемдік
дәрежесі осы еркіндіктің аударма ... ... ... ... ... ... керек сияқты. М.Әуезовтің бұл
аудармасында мұндай еркіндік көбінесе түпнұсқаның ... ... ... ... Оның әрі дәл, әрі ... ... шығуының себебі де
содан.[18;125]
Бұл аудармадан ең бір көңіл қоярлық нәрсе – сөз баламаларының ... ... ... ... ... ... белгілі бір сөзді
қазақшалағанда онымен ұғымдас, мәндес ... бар ... ... ... ... нақ осы ... осы көрініске, осы баяндауға лайықты
келетінін, нақ осы ... ... ... ... өмір ... сөз ... бір түрі бола ... қолданады. Айталық,
«плоть» деген сөз бір жерде «нәпсі» деп алынса, ... бір ... ... алынады. «Тело» деген сөз бірде «дене», бірде ... ... ... ... «жолы», «дауасы» деп алынады. «Очищение сердца», «очищение
души» деген сөздер «ағарту», «тарату» болып келеді. Бұлардың әрқайсысы ... сол ... ... шығып, айтылмыш ойдың ұғымын дәл жеткізіп
отырған. Мәселен: « ... ... ... по ... ... средства
спасения людей» дегеннің «... адамды адасқан жолдан құтқару ... ... ... ... ... деген сөздің «средства» дегенге балама
болып келуі қандай орынды! ... ... ... ... ... ... к ... мудрецам, чтобы познать их учение» деген ... ... ... ... ... ... білу үшін брахмандардың
данышпандарына барды» деп аударылуындағы: «прежде ... ... ... ... ... «әуелгі бетінде» болып келуінің өзі қандай қисынды!
Осылай алынуы ... ... ... келе ... беті ... ... ... ұсақ нәрселердің өзі үлкен роль атқарады.
Сол дәуірде едәуір шебер жасалған аударма болғандықтан да, оның ... ... ... ... сай талаптар қоятын болсақ, жас Мұхтардың
бұл аудармасынан кейбір кемшіліктерді де ... Ол ... ... ... ... жерлерінде жеке сөздердің, кейде тіпті тұтас
ойлардың қалып ... ... Мұны ... ... ... ... түсінікті болу мақсатымен жібергенге ұқсайды.
Сонымен қатар мұнда қазіргі уақытта тұрақты қалып алып, әбден орнығып
кеткен кейбір баламалардың да ол ... ... ... ... ... ... әр ... құбылыстарын аңғартатын қолданыстар бар.
«Учение» деген сөз көп жерде «тағлым» деп ... тек бір ... ... деп ... ... ... «әке-шеше, туған ел» деп аударған,
«проповед» дегеннің «үгіт», ... боп ... ... де бар. Бұл ... ... ... ... бұдан оның тапқырлығы, ... ... Ол ... бұл сөздердің «ілім», «отан», «уағыз»
деген сияқты қазіргідей тұрақты бұлжымас баламалары жоқ ... Бұл ... ... ... ісі.
Қалайда бұл туындыдан біздегі аударма ... ... бір ... ... ... ... қазіргі аудармашылар үшін үлгі
алатын жақтары да бар.
Аударма қазір бүкіл адам баласының әр алуан ақыл-ойымен ... ... ... отыратын нағыз байланыстырушы, бағдарлаушы күш болып
отыр. Ол – рухани ризықты ортақтастырудың үлкен құралы. Бұл міндетті ... ол ... ... ... ... ... ... келеді.
Экономика мен мәдениеттің түрлі салаларында істейтін ... ... ... ... мен ... мәдениеттің терминдерін жасауға,
оларды күнделікті қарым-қатынастары мен жазған еңбектерінде қолдана ... ... ... ... ... аударуға Қазақстан жазушылар одағының екі жүзге
тарта мүшесі ... ... ... отырады. Олардың творчестволық
өмірлерінде аударма жұмысы үлкен орын алады.
Көркем ... ... адам ... ... толғандырып келе жатқан
терең мәні бар ... ... Оның әр ... ... ... бір тілде жасалған көркем шығарманы екінші тілде толық
жеткізуге бола ма, болмай ма ... ... ... ... мәдениетті
қауым көп заманнан бері айтысын үзген емес.
Демек, тіл дегеніміз адамдар мен ... ... ... қарым-қатынас жасау мұқтаждығынан туған нәрсе екен. Оның ... ... ... ... бар ... Олай болса, әр тілде сөйлейтін
халықтардың арасындағы қарым-қатынаспен өзара түсінісудің ... ... ... ... де осы ... келу керек.
Тіл айырмашылығы бізде ешқандай кедергі туғызып отырған жоқ. Әдебиеттің
әрбір елеулі туындысы көркем аударма ... ... ... ... ... Орыс тіліне аударылу – ұлт жазушысы үшін дүние жүзілік
аренаға шығу деген сөз.
Көркем аударма мәдени және ... ... да, ... ... да
жалпы мемлекеттік маңызы бар іске айналды. Осыларды ... ... ... 1954 жылы ... ... ... ... бір мақаласында
былай деген болатын: «Аударма мәдениеті үздіксіз өсіп келеді. Сонымен
бірге, ... бар ... ... де ... ... оны ... ... аударуына арзымайтын нәрсе деп кемсітуге болмайды. Ондай
пікірден хауіпті ... ... ... ... ... арқылы, тұтас
алғанда, түпнұсқаның бар қасиетін беруге болмайды деу, ... ... ... үшін ... ... ... ... шығару – түпнұсқаның
тілін екінші тілде бейнелеуге ... ... бір ... жазу ... болар еді».
Мәселенің негізіне түсінбеушіліктен туған осы сияқты қате ... ... ... ... ... бой ... ... жүр.
«Қазақ әдебиеті» газетінің 1964 жылғы 31 қаңтарындағы санында ... ... ... ... Мақала 1963 жылы ... ... ... ... ... таныстыруға арналған. Міне осы мақалада
(авторы Х.Садықов) көркем аударманың теориясы мен практикасына көп ... ... ... ... оның ... аударма теориясы жайындағы
көзқарастары туралы теріс пайымдаулар ... ... ... ұясы» деген романын Мұхтар Әуезовтың аударғанын айта келіп, оның
сапасына өзінше баға береді де, мынадай, ... ... ... ... ... ғана емес, үлкен тіл маманының қолынан шыққан
аударма болды. Біздің оқушыларымыз оны тез қабылдады».[19;68]
Ал ... өз ... ... ... ол кісі аударманы сөз
өнерінің бір түрі деп ... оны ... тану ... ... ... қою керек деген пікірде кетті. «Аударма теориясын жекелеп, жіктеп
қарастырғанда, ... ... ... одақ ... ... екі ... ... барлығы анықталды, - деді ол «Көркем ... ... ... ... ... - бірі – аударма тіл ... ... ... ... сала ... аударма ісінің
мәнісін ұғына отырып, бұл мәселені лингвистикалық әдіспен зерттеу жағына
қарай тартады, екіншісі – біздіңше, ... ... - ... сөз ... түрі деп ұғынады да, эстетикалық принциптерді, көркемдік таразыны алғы
талапқа қояды, сондықтан бұл ... ... ... тану ... объект деп қарайды».
Қалайда осының бәрі аударма жайындағы ғылымның әлі жас екенін, оның ең
қарапайым мәселелерінің әлі ... ... ... ... қай ... алғанда да әлі дауы бітпеген талас мәселелер көп-ақ.
Жалпы Одақ көлемінде осылай. Ал, ... ... ... ... ... ... тарихы мен теориясын зерттеу жұмысы әлі шыңдап
қолға да алынған жоқ. ... оның ... ... былай тұрсын, тіпті,
қараңғы жақтары да толып жатыр.
М.Әуезов өзінің бұл еңбегінде аударма пьесаларды қазақ сахнасына қоюдың
ең бірінші ...... ... ... деп ... Драматургияның таңдаулы пьесаларын қою арқылы көпшілікке совет
мәдениетінің табыстарын танытып, сол мәдениетті ... оның ... ... ... «өз мүлкім, өз табысым» деп қарауға баулимыз.
Бұл мақалада және ... сәл ... ... ... ... ... мақалсында да М.Әуезов негізінен драмалық шығармаларды
аударудың жән оларды қазақ театрының сахнасында қоюдың жалпы маңызы ... ... Оның ... көбінесе театр өнерін өркендетуге, ... ... ... ... баса ... Ал ... аударудың тәсілдері мен принциптері жөнінде, басқа жанрлардағы
аудармаларға қарағанда, оның қандай ерекшеліктері ... ... ... ... ... творчестволық принциптері туралы М.Әуезовтің сол жылы «Мәңгі
жасайтын ақын Шота руставели» ... ... ... ... бар. ... ұлы ... насихаттауға арналған бұл мақаласында ол оның «Жолбарыс
тонды жортуылшы» деген атақты поэмасын ( « Витязь в тигровой шкуре» ... бұл ... ... деп ... еді, ал ... ол ... жамылған батыр» деп атамықтап қойыла бастайды.
1957 жылы ... ... ... ... ... осындай
мақалалардың біразынан құрастырып ... ... ... ... ... шығарды. Жинақ профессор М.Әуезовтің «Көркем аударманың кейбір
теориялық мәселелері» деген мақаласымен ... Онда ... ... ... ... дами бастағанын айта келіп, «алайда аударма
теориясы ғылымының бір саласы болып әлі жетілмегендігін, әлі төл ... ... ... есею ... ғана ... ... жөн» деп
түйген.
Көркем аударманың практикасы мен теориясына көп ... ... ... ... айта салған ойы емес, қазақтың тіл ... ... ... ... ... ... ... прогресшіл әдебиет
пен мәдениетті даму бағытын бағдарлай отырып, ұзақ ойланумен ... ... ... еді. Бұд ... яғни ... ... мен ... толық
та дәл сақтай отырып айнытпай аударуға тырысу, сол кездің ... ... ... бар ... ... ... бар тәжірибені қорытып, бар
жұмысты ... бір ізге ... ... жағы ... ... кейде
сәтті, кейде сәтсіз шығатын да, түпнұсқасының формасы мен мазмұны, автордың
күллі стилін ... ... ... бірсыпыра сөзбе-сөздікке - әр
қойлыққа ұрынып қалатын. Бұл жағдай көркем ... күні ... ... және ... классиктері шығармаларының қазақ тіліндегі
аудармалары да бұл ... құр емес ... де айта ... ... ... ... түпнұсқаның мазмұны мен қатар, бүкіл
стилінде дәл келтіру керек деген ... ... Мұны ол бұл ... бес жыл ... яғни 1952 жылы ... ... ұясы»
дейтін романының өзі жасаған аудармасын жариялаумен байланысты ... ... да атап ... «Мен ... ... ең ... дәл аударуға тырыстым, - деген ол. – Тек дәл аударуға ғана үлкен
жазушының тіл, ... ... ... бере ... ... ... дәл ... дегенді мен сөйлеміне сөйлем орай етіп аудару деп
түсінемін. Сондықтан ... ұзын ... да ... ... ... ... сөйлем боп берілмейді. Соның орайына ... ... ... ... ... ( пунктуацияның) көбі қазақша тексте де ... ... ... сөйлемдері қазақшасында да өзінің ұзынды-
қысқалы көлемімен дәл ... ... ... ... ... ... күні ... дейін
практикалық жағынан аса шеберлікті, теориялық жағынан ... ... ... терең талдауды керек ететін проблема. Мұнда ең алдымен ... ... тән ... мен бір-біріне ұқсамайтын ішкі
заңдылықтары сөзсіз бой көрсетеді. Сондықтан, абайламаған адам, тек ... ... ... орайластырамын деп отырып, оның ықпалына түсіп
кеткенін білмей қалуы, сөйтіп, ана тілінің заңды жүйесіне нұқсан келтіруі,
соның салдарынан ... ... ... әсерлігін, көркемдік-
эстетикалық ләззатын ... алуы ... ... ... ... ... ... бұл проблеманы іс жүзінде
қалай шешу керек екенін кеңінен талдап көрсетуге ... ... ... оның осы ... ... ... әдейі қолданған жерде, яғни,
«Дворян ұясының» аудармасында сол сөзбе-сөз, жолма-жолдықтың ұнамсыз әсері
де жоқ ... ... ... сыншы, филология ғылымының докторы М.Қаратаевтың
«аудармашы түпнұсқаға ... ... деп, ... оқушыға
түсініктілігін ауырлатып алған, ... ... ... психологиялық
суреттерін толық жеткізе алмаған» деп кезінде айтқан пікіріне біз ... Бұл ... өзі ... ... ... ... бұл аударма («Дворян ұясы») ғылыми тұрғыдан арнайы зерттеуді
керек етеді. Өйткені мұнда ... ... ... не бір ... ... ... пен дәлдікті шебер ұштастыра білген ... ... ... бет бұрысы бар. Сондықтан да бұл ... дәл ... ... ... көп ... ... болады.
Профессор М.Әуезовтің бұл пікіріне өзінің тірі кезінде-ақ дау ... ... ... 1954 жылы ... және ... ... басылған, кейін әлгі айтылған жинаққа енген «Көркем
аударманың кейбір мәселелері» дейтін мақаласында ... ... ... ерекшеліктерін жеткізу үшін сөйлемді бөлшектемей, тұтас
аудару керек деген пікірін толық қуаттай отырып, ... ... ... ... аударумен қатар автордың стилін неғұрлым айқынырақ көрсету
үшін, сол сөйлемнің ерекшеліктерін, тыныс белгілеріне ... сол ... дәл беру ... ... Бұл соңғы пікіріне қосылуға болмайды.
Түпнұсқадағы ... ... дәл беру ... ... ... әр ... ... синтаксисі бар», - дейді. Бірақ Ә.Ипмағамбетов та, автордың
стилін дәл беруді аудармашының ... ... ... етіп ... ... ... жолы қайсы екенін, аудармашы қалай еткенде түпнұсқаны
«бұлжытпай» жеткізе отырып, әрі ана ... ... ... сақтай алатыны
ашық көрсетпейді.
Мұнда айрықша бір ... ... ... ... ... ... да аудармада «түпнұсқадағы сөйлемнің көшірмесін беру
керек» деп талап қойған емес. Егер ол ... ... ... ... талап еткен болса, бұдан оның «көшірмесі жасалсын» деген ұғым
тумайды. Қайта ол ... ... ... ... деп, оған ... деп ... адам. Түпнұсқаның бүкіл стилін, үн-ырғағын, барлық
ерекшеліктерін ...... ең ... ... ... өзі де келісіп отыр. Бірақ соны қалай жеткізу керек? Мәселе
міне осында. ... «Тек дәл ... ғана ... жазушының тіл, стиль,
сөйлем ерекшеліктерін бере алатын болады» деп ашып айтты. Ал дәл аудару –
көшірме ... ... ... ... тұрғыдағы дәлдікте болып отыр. Оған
үлкен творчестволық шеберлікпен ғана ... бұл ... ... ... ... ... талқылауға
келгенде, М,Әуезовтің пікірлеріне көбірек сүйеніп отырдық. Әсіресе, оның
аудармада автордың стилін ... ... ... ... ... бірінші
кезекке қойылды. Өйткені бұл көпжылдық тәжірибеден туған озық принцип ... ... ... ... ... те ... ... ғана емес, көп
ұлтты совет әдебиетінің тәжірибелері мен теориясы ... ... ... Ол ... ... бүкіл одақ көлемінде талқыға салып жүрді.
М.Әуезовті көркем аударма теориясының ... ... деп ... ... ... ... аса күрделі еңбек – 1963 жылы ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезовқа
арналуы да тегін емес. Біз оның ішкі бетінен «Светлой ... ... ... ... ... Мухтара Омархановича
Ауэзова» ... ... ... оқимыз. Осының өзі де оның ... ... мен ... ... ... ... ... кітаптан сыншы М.Қаратаевтың «Слово о Мухтаре Ауэзове» деген
көлемді мақаласы бар. Мақалада М.Әуезовтің ... ... ... ... Оның ... ... ... бай творчествосында көркем
аударманың қандай орын алғандығы атап-атап көрсетіледі.
М.Қаратаевтың мақаласынан біз, ең алдымен, М.Әуезов үшін аударманың ... ... ... ... ... аударма, бір жағынан, шеберліктің де мектебі. Аудару үстінде
жазушы автордың творчестволық сырына қанады, оның көргенін ... ... сол ... ... ... ұлғайтумен қатар, авторша машықтанып
үйренеді. Бұл жағдай шын талант иесінің бойынан ... ... ... ... себепші болады.
Аудармашы да жазушы болғандықтан, ол да нәзік сезімнің, суреткерлік
ұғымның адамы болғандықтан, кейде, автордың сөз ... разы ... ... ... па еді» деп тұратын кездері болады. Бірақ бұған дес
бермеу керек, мұны творчестволық ... деп ... ... мен ... ... ... жатқандығы, түпнұсқадағы дүние әлеміне аудармашының авторы
боп еніп кете алмай жатқандығы деп ұғу керек.
Л.Толстой шығармаларын еркін ... бір ... ... ... марқұм М.Әуезовтің қолынан шыққан. Ол Л.Н.Толстойдың «После бала»
дейтін әңгімесін «Той ... ... ... ... 1938 жылы өзі
құрастырған әдебиет хрестоматиясына (орталау, орта мектептердің ... ... ... Бұдан соң ол аударма кейде басқалар құрастырған
хрестоматияларға да қосылып қалып жүрді, 1953 жылы «Жаңа ... ... ... Сондықтан да бұл шығарма әдебиет сыншыларының аузына
көбірек ... ... ... ... ... ... ... ұсынылып
келді. Бірақ тек жақсы лебізбен аталып қана жүргені ... ... ... қасы екенін анықтап ашып, арнайы талдап ... ... ... Онда адам баласының озбырлық жасап, зәбір көрсетушіліктен
жирену сезімі кісіні шын ... ... де ... ... ... ... шағындау келген бұл әңгімеде үлкен эпикалық
серпін мен ... ... бар. ... ... ... да сол ... керек. Ол оны қатты толғана отырып, шын ... ... да ... ... ... ... ... жылы тиіп», оқушыны
еліктіре баурап алып ... ... ... ... ... ... басқа өкілдері сияқты,
орынсыз оңайлатамын деп қарапайым тұрпайы ұғымға тартпайды, қайта орысша
атауларды да сол ... ... ... ... ... ... жоғары
мәдениетті қауымға тән, сол кездегі қазақ жұртшылығы үшін әлі ... ... ... жатық етіп келтіреді.
Осы екі тексті салыстырып қараған адам аударманың ... дәл ... ... шүбә ... ... да ... ... жоқ емес. Ол, мана келтірілген мысалдардағы ... басы ... ... ... себепші болып тұрған жоқ. Ондайдан ... ... ... өзінде автордың стилі, сөз құрау жүйесі бұзыла
қоймаған.
Бұған ол қалай жетісті деп ... ... ... ұзақ ... ... жерде аудармашының толымсыз сөйлемдер (неполные
предложения) жасап отырғанын көреміз.
М.Әуезов – сынды көркем сөз зергерінің ... ... бұл ... ... үлкен әдеби мұра болып, ұрпақтан ұрпаққа қала беретіні де
сөзсіз. Бірақ, уақыт ... ... ... ... оның тілі ... сол ... айғағы болып табылатын кейбір көнеліктер де сезіле
береді.
Сол айтылған дәуірдің ізі бұл аудармада да ... ... жоқ. ... ең ... ... сөз баламаларынан көреміз. Мәселен, «бал»
дегеннің барлық жерде «той» деп алынуы «ғашық» ... ... ... боп кетуі (... «мен ол кезде асық едім. Тегінде көп рет асық болдым,
бірақ мынау солардың ішіндегі ең күштісі ... - ... ... ... ... ... ... «шаңғы аяқ» боп жүруі – осылардың бәрі
тек қана сол кездегі әлі көп сөздердің аудармалық ... ... ... ... атын «Той ... деп алғанға қазірде де қарсы емеспіз.
Әбеби еңбектердің аттары кейде осылай образды түрде еркін де алына береді.
Қайта «Балдан ... ... гөрі «Той ... деген әлдеқайда әсерлі
де.бірақ дәл қазіргі уақытта болса, М.Әуезовтің өзі де ... ... ... ... сөзді «той» деп алмас еді. Өйткені «бал» - «той»
емес.
Осындай тек қана тілдің дамуына, ... ... ... ... көрсетіп қалатын бірен-саран нәрселер болмаса, бұл аударма ... күні ... ... ... ... ... сапалы да тартымды.
1. Олай болса, көркем сөздің бар сырына жетіп, әдебиеттің тарихы мен
теориясына ... ... ... ... Әуезов – сынды шебер
жазушының осы «Той тарқар» әңгімесін аударғанда ... ... ... ... оны жетілдіре түсіп, тек сол бағытта жұмыс
істей бермей, елуінші жылдардың ішінде ... ... ... яғни ... ... ... жеткізу үшін оны жолма-
жол, сөзбе-сөз қуып, автордың сөз ... ... ... ... аудару керек деген бағыттың жаршысы болған ... ... не бір ... ... ... сол ... аударманы М.Әуезов
неге жеріді?
Оның себебін, ең алдымен, әдебиетіміз бен ... ... ... дамығандығынан іздеу керек. Соған байланысты
көркем аудармаға қойылатын талаптары да ... ... ... желісін, шығарманың жалпы көркемдігі жеткізгенге
разы болатын болсақ, енді ... ... ... ... ... ... оның шығармасын әлемге әйгілі етіп, ұлылық
дәрежеге ... ... ... ... ... ... ... – интонациясын, үн-ырғағын, образдылық жүйесін ұлттық ... ... ... ... ... ... ... астарларын айнытпай әкел дейтін ... ... ... қойылмайтын. Қазір, тіпті жеке бір сөздердің мағынадық және
образдық орны ғана емес, болмашы екпіні мен ... де ... ... Бұл – заман талабы, әдеби тіліміздің даму бағдары туғызған ... да ... ... біздің қазіргі аударуымыз да салыстыруымыз да дәл бүгінгі күннің
тілегі деп ұғамыз, ал ... ... да ... ... ... ... жеткізіп айту үшін аудармашыларға: «аударманың
түпнұсқаға таянуы шығарманың ... ... ... оның ... жеткізе
беруде», - дейді В.Г.Белинский. Екінші сөзбен айтқанда, «шығарманың рухы»
тек қана жалпы ... ... ... ... ... ... тиекті тетіктерді нақты сақтай білуде. Осы пікірді әрі қарай
өрбіте келіп:
«Аударушы әдебиеттің тек ... ... ғана ... ... творчестволық өсу тарихын да жете ұғынсын, ... ғана ол ... ... ... ... ... дәл бере ... Бұл өте ауыр,
нақты, алайда өте қажет талап», - дейді А.М.Горький.
Қорытынды
Мен бұл жұмысымда ... ... ... бір ... ... ... аударманы ұзақ жылдық тарихына байланысты материалдарды
қарастырып; аударма мәдениетінің, яғни оның ... мен ... ... жүз жылға жуық тарихы бар. Сол ... ... ... ... бұл ... ... көп жұмыстар істеді. Олардың
еңбектері аса зор мәні бар ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде қалыптасқан
дәстүрі, небір тамаша үлгілері бар. Аударма мәдениеті барған ... ... ... ... Біз оны ... былай жетілдіре беруге тиістіміз. Ол
үшін аударма тәжірибесінің болашағын бағдарлап отыруымыз керек.
Осының бәрін қысқаша түйіп айтатын ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіміз бен әдебиетіміздің үлкен және
маңызды саласы.
• Оның көпжылдық ... өсу ... ... дәстүрі бар.
• Ол халықты рухани жағынан дамытудың күшті құралы: бүкіл адамзат
мәдениетінің қазыналы қақпасын ашатын кілт, ғылым мен ... ... тіл ... дүкені.
• Көркем аударма теориясы филология ғылымының бір саласы. ... ... ... ... ... ... ... танылған тәсілдері, шеберлік жүйесі бар.
• Көркем аудармаға қойылатын ең басты шарт-шығарманың ... күші мен ... ... ... Ол, ең алдымен,
көркем болсын, әсерлі де тартымды оқылсын.
• Ол аударма ... ... ... ... ... жабы тілімен емес жабы тілімен емес, қазіргі өскелең
әдеби тілінің ең жоғарғы үлгісінде, ... ... ... озық дәрежеде болсын.
• Көркем аудармада өзінен сөз ... ауа ... ... қарадүрсіндікке саяды, ал түпнұсқаны сөзбе-сөз
келтіремін деп ұғымсыз етіп ... қою- тіл ... ... ... де сорақы. Нағыз творчестволық ... ... ... ... ... ... ... ескере
отырып, оның көркемдік-идеялық қасиеттерін жеткізу, әрі қазақша
биязы да ... етіп ... Осы ... шебер ұштасқанда ғана
аударма көркем болады.
• Аудармашылық- нағыз творчестволық өнер. Ол әркімнің қолынан келе
беретіндей еріккеннің ермегі емес. ... екі ... де ... ... әрі ... әрі ғалым болуға тиіс. Аударма
сапасы оның талантына, біліміне, жалпы мәдени дәрежесіне ... ... ... аударма туындылары қазақ әдебиетіне өз мүлкі, өз табысы.
Сол себепті де ... ... оның ... ... күйініп отырады.
Біздің барлық аудармашы жазушыларымыз өз ... ... ... ... азаматтық парызы екенін терең түсініп, ... ... ... ... және эстетикалық сапасын бұлжытпай
жеткізу арқылы туған халқын орыс әдебеті мен дүние жүзілік озық ... ... ... ардақты борышым деп білу керек.
Аударма өнері – ... ... көне ... ... Аударма
арқылы біз бүкіл дүние жүзінің мәдениетіне қол ұсынамыз. Басқа ... ... нәр ... сусындай аламыз.
Аударма біздің ана тіліміздің өткірлігін, ... ... ... ... сөздік қорын байытты, яғни
өзіміздің жалпы дүниетану ... ... ... талабына сай,
аударма сапасы да өзгереді. Ол жан-жақты, әрі сан қырлы ... ... ... ... ... ие ... Аударманың қазір сала-саласы
бұтақтап тамыр таратып дамып ... ... ... – оны одан сайын
жетілдіріп, жоғары деңгейге жеткізу. Ол үшін әрқашан да сын болу ... ... ... Э. Золя ... ... кем ... бір ... отыру керек.
Осыдан келе түйіндейтініміз, аударма – бүкіл адам баласының рухани
ризығын ортақтастырудың құралы. Көркем аударманың көп ... ... ... ... ... ол жайында ғылыми ой-пікірдің де ... ... ... Қай ... тарихын қарасаңыз да ... ... ... ... ... бар. ... ... жұрт, оның ішкі сырына үңіліп, өзіне лайықты заңдылықтарын да
ашып беруге ... ... ... бірден бірге ауысып, аударма
мәселесінің ереже-ақиқатын жасады. Ол ... ... ... ... ... қай ... қай кезең болмасын қоғам өмірінің ... даму ... ... ... етіп ... ... қауымы аман
тұрғанда солай бола да бермек.
Аударма жұмыстарының тағы бір атап айтарлықтай басты нәтижесі – ... ... ... қолданыс қуатының арта түсуінде деп білеміз.
Түрлі мамандық, кәсіпке байланысты, ... ... ... дамытуға орай қаншама жаңа сөздер, жаңа ... ... ... ... қорына келіп қосылды ... ... әрі ... М. ... айтпақшы: “Aударылатын шығарманың сөз, стиль өрнегіндегі
қасиеттер /интонация, ырғақ, ... ... ... ... ... ... де аударуға оңай ырық та бере қоймайды, түпнұсқаның сөз
образдылық тәсілінің ... ... бұл ... сол ... төтеп берерлік шығармашылық зор тапқырлықты талап етеді.[28,301]
Көркем аудармада өзінен сөз ... ауа ... ... ... ... Ал ... ... келтіремін деп
ұғымсыз етіп сірестіріп қою – тіл бұзарлық болады. Мұның екеуі де ... ... ... ... дегеніміз түпнұсқаның тілдік, стильдік
ерекшеліктерін түгел ескере отырып, оның көркемдік-идеялық қасиеттерін
толық ... әрі ... ... да жатық етіп шығару. Осы екеуі шебер
ұштасқанда ғана аударма ... ...... ... ... Ол әркімнің қолынан
келе беретіндей еріккеннің ермегі емес. Аудармашы екі тілді де ... ... әрі ... әрі ... ... ... Аударма сапасы оның
талантына, біліміне жалпы мәдени дәрежесіне мен ... ... ... туындылары қазақ әдебиетінің өз мүлкі, өз табысы. ... де ... ... оның ... ... ... ... қарастырып отырған аудармашы М.Әуезов осыншама еңбегінің
халық алдындағы міндетін терең түсініп, ... ... ... ... және ... ... ... жеткізу арқылы туған
халқын ұлы орыс әдебиеті мен дүниежүзілік озық әдебиеттің ... ... ... ... үлкен бір саласы ұлтаралық байланыс ертеден
келе жатқан құбылыс санатына жатады. Бір халық ашқан көркемдік ... бір ... игі ... тигізеді.
Қай халықтың да жазба әдебиеті өкілдері көркем шығармалар тудырумен
қатар, жалпы сөз өнерінің тағдыр ... ... оның ... ... ... ... ... орай, әсіресе өз заманының сұранысы,
келелі мәселелері ... ... ... отырған.
Әдебиет – майданындағы әрбір күрескердің қолындағы жалғыз қару –
қаламы. Сол қару нысанаға дәл ... ғана ... етуі ... ... ... ... ... Және де үздіксіз өмірге келіп ... ... ... ... ... үнсіз қалмай, әдебиет ағымындағы
дұрыс-бұрыс бағыттарға өз көзқарасын білдіріп отыруды, өзі де барлық ... бар ... ... ... қаламгерлік борыш есептеген көркем
сөз қайраткерлері бар.
Орыс әдебиеті алтын ... ... ... ... ... ... ... т.б. мәдени-рухани
орта тынысына қоян-қолтық қалай араласып, дем беріп өткені ... Бұл ... күні ... ... ... ... ... Еуропа
әлеміндегі және басқа елдерде таралған бұл сабақтастық қазақ ... ... ... ... Ш.Уалиханов, Ы. Алтынсарин, А.Құнанбаевтан немесе өз
бастауын сонау дәуірлерден алатын бұл сөз ... ... ... ... ... М.Әуезов, І.Жансүгіров,
Б. Майлин, С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, Ғ.Мұстафин сияқты алыптар ... дами ... ... ... ... беру, оқулықтар жазу, ғылыми
зерттеулер жасау, сын-пікір айту, аударма жұмысымен шұғылдану ... ... ... ... еткендер. Кейінгі толқын ұрпақтары да сол
көштің ізімен келеді.
Аударма теориясының ... ... ... ... ... ... ... тәжірибелерін жеткіліксіз үстірт зер
салу, шетеңдеп қана зерттеу болып отыр.
Аударма жөніндегі сын-пікірлердің ... бір ...... ... ... аударманың тек бірбеткей көлеңке жақтарын,
сұрқай пішіндерін ғана байқастырудан туады.
Аударманың өте-мөте ... ... ... түрі деп олар ... ... да, ... да толығырақ беретін ғылыми дәл, балама
аударманы есептейді”.
Қорыта айтқанда, М. ... ... Н.В. ... ... ... ... жатық аударып баққан, күлдіретін жерін
күлдіріп, ойланатын тұста ойландыра білген. Аударма өнерінде Әуезов дәстүрі
жалғасын ... дами ... ... Ол кісі ... сөзбе-сөздік
аудармашыдан үлкен шығармашылық еңбекті қажет ететін осы романды ... ... ... ... Осы ... ... М. ... өмірінің
соңғы кезінде аударған бірқатар драмалық шығармаларда да ... ... Н. ... ... К. ... ... Яровая» т.б.
М. Әуезовтың артында қалған мұраларының ішінде – осы аударма
жұмыстары да өз алдына бір төбе ... Әлем ... ... ... ... Мұхтар Әуезов саналы түрде барды, сол арқылы ... ... ... ... үлес ... ... Алдағы уақытта жоғарыда
аталған аударма еңбектері тағы да тереңдей зерделеніп, әсіресе мұндағы
сатира мен юмор ... де қай ... ... әңгіме арқауына айнала
бермек. Оған толық негіз бар.
Сонымен, әдебиет өмірі адам өміріне ... ол ... өсіп ... ... ... Жеке ... өмірінен жалғыз-ақ айырмасы бар -
әдебиет өлмейді. Бұл жөнінде ол ... өзі ... ... береді.
Ендеше біздің айтарымыз алғашқы аудармадан соңғы аударма әрқашан да ... ... ... аудармашылар өзінің осы ролін дұрыс орындасын! ... ... ... те, ... да, ... та ... түседі, тілдің нормалары
да өзгеріп отырады.
Келешектегі аудармашылар жоғарыда келтірілген кемшіліктерді
ескеретін болса, онда ... ... еш бір ... дами ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет
Аударма өнері және көркемдік түсініктер туралы21 бет
Аударма өнері және көркемдік түсініктері20 бет
Аударма өнері және көркемдік – эстетикалық, шеберлік проблемалары102 бет
Ағылшын тілінен қазақ тіліне тікелей аудару тәжірибесі (көркем аударма туындысы негізінде)48 бет
В. Скотт шығармаларының аудармасындағы тарихилық пен көркемдік42 бет
Көркем аударма ерекшеліктері.Көркем аударма міндеттері. Аудармашыға қойылатын талаптар, аудармашы қызметі35 бет
Көркем аудармадағы баламасыз лексиканың берілуі30 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь