Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы

Құрылған уақыты - 1976 жылғы тамыз айы.
- Қазіргі ауданы: Қорықтың жалпы ауданы 71367 га, оның 26917 га-сын
құрғақ жер, ал 44450 га- сын көл алып жатыр. Қорық үш бөлікке бөлінген: 1. оңтүстік- таулы- орманды алқап- 6250 га, ол көлдің оңтүстік жағалауы мен Азу тауының солтүстік беткейін алып жатыр; 2. Көл жағалауы- 609 га, Тополевка мен Жирен Байтал өзенінің сағаларындағы солтүстік жағалаудың азғантай жерін қамтиды; 3. Солтүстік таулы- орманды алқап- 20050 га, Тополевка, Таутекелі, Тихушка, Сорвенок өзендерінің жрғарғы жағында Күршім жотасында орналасқан. Бұдан басқа Урунхайка өзенінің сағасындағы орталық усадьбаның 8 га жерін алып жатыр. Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының айналасы ені 2 км болатын үзік сызықты қорғау аумағымен қоршалған.
- Әкімшілік орналасуы:
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы Шығыс Қазақстан облысында, Оңтүстік Алтайдың шығысында Марқакөл қазаншұңқырында орналасқан. Ол солтүстігінде Күршім, оңтүстігінде Азу тау жоталарының арасында орналасқан Алтайға тән тектоникалық ойпатты алып жатыр. Көл 1449,3 метрлік абсолюттік биіктікте жатыр. Ең биік нүктесі 3304,5 метр (Ақсу- Бас тауы).
Табиғи жағдайы:
- Физикалық- географиялық сипаттамасы (табиғи аймағы, климаты, гидрологиясы, негізгі ландшафттары, геологиясы, топырағы):
Қорық Оңтүстік Сібір тауларының құрамына кіретін Оңтүстік Алтай тауларының шегінде
        
        Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы
- Құрылған уақыты - 1976 жылғы тамыз айы.
- Қазіргі ауданы: Қорықтың жалпы ауданы 71367 га, оның 26917 ... жер, ал 44450 га- сын көл алып ... ... үш ... ... ... ... орманды алқап- 6250 га, ол көлдің оңтүстік жағалауы ... ... ... ... алып ... 2. Көл ... 609 га,
Тополевка мен Жирен Байтал өзенінің сағаларындағы солтүстік жағалаудың
азғантай жерін ... 3. ... ... ... ... 20050 ... ... Тихушка, Сорвенок өзендерінің жрғарғы жағында Күршім
жотасында орналасқан. Бұдан басқа Урунхайка өзенінің сағасындағы орталық
усадьбаның 8 га ... алып ... ... ... ... ... ені 2 км болатын үзік сызықты қорғау аумағымен қоршалған.
- Әкімшілік орналасуы:
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... Марқакөл қазаншұңқырында орналасқан. Ол солтүстігінде
Күршім, оңтүстігінде Азу тау жоталарының арасында ... ... ... ойпатты алып жатыр. Көл 1449,3 ... ... ... Ең биік ... 3304,5 метр ... Бас ... ... Физикалық- географиялық сипаттамасы (табиғи аймағы, климаты,
гидрологиясы, ... ... ... топырағы):
Қорық Оңтүстік Сібір тауларының құрамына кіретін Оңтүстік Алтай тауларының
шегінде орналасқан. Таулармен және Орта Азияның шөлді және ... ... ... ... және ... даламен шекаралас орналасқан
Марқакөл көлі үнемі олардың әсерін сезінеді және олардың ... ... ... қорықтың табиғатында да өз көрінісін тапқан.
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы Оңтүстік ... ... ... ақ ... ... өзені Марқакөл көлін табиғи қалпында
сақтау мақсатында құрылған. Марқакөл- Алтайдың ірі су қоймасы. Көл ... ... ... ... ... ... қарай созылып жатыр.
Су жинайтын бассейнінің көлемі 1180 кв. км ... ... ... ... ені- 6-19 км, ... 455 кв. км, ... ұзындығы- 106 км, көлдің
орташа тереңдігі- 14,3 ... ... ... 24-27 ... Көлдің
шарасында 6,5 кубометр су жиналған.
Марқакөл көлінен басқа қорықтағы негізгі ... ...... Сібір таулары үшін қалыпты болып саналатын биік ... ... ... және шыршалы ландшафтары; Марқакөлге ғана
тән майқан, хариус, ... ... ... ... ... әлемі, құрамына біздің республикамызда, тіпті дүние жүзінде сирек
кездесетін және құрып бара ... ... ... ... кіретін бай
және сан алуан құстар мен сүт қоректілер.
Марқакөл көлінің пайда ... ... ... ... ширек ғасырлық
кезеңіндегі мұз дәуірімен байланыстырылады. Ол дәуірде жоғары көтерілулер
мен жарылулардың нәтижесінде қазіргі ... мен ... ... ... ... ... Олар кейіннен мұз қатулардың әсеріне ұшырады.
Мұның іздерін Күршім ... су ... анық ... ... көлінің қазаншұңқырына орташа таудың бөлшектенген, сүйір шыңды,
тік беткейлі тау бедері тән. Тау беткейлері ... өзен ... ... ... тау ... таңқаларлық тау жұрнақтарынан құралған
жартасты шыңдар мен тау айдарлары тән. ... ... ұшар ... ... тас ... жабылған, олар тастан құралған «өзендермен»-
курумниктермен тау беткейінен төмен қарай түседі. Жотаның солтүстік- ... ірі ... үзік ... каньондармен бөлінген. Ал бұлардың
ортасында төменде таңғажайып әдемі көкпеңбек альпі көлі жатыр.
Азу тау мен ... ... ... үшін су ... ... ... ... жоталы тау бедері тән. Су айырықтар кей
жерлерде бөлек- бөлек жартастары бар, кейде маңайы шашылған шойтастар ... толы ... жер не ... ... ... келеді. Мұнда альпі
щалғындығы мен тау тундрасы ... ... ... ал ... ... мен талдардың орнын аршалар ... Тау ... ... тау ... мен ... ағып ... ... тайга бөлшектерінен
тұрады және анағұрлым тік.
Көлдің жағалауы батыста, солтүстікте және солтүстік- шығыста ені
1-2 км көл ... ... ал ... мен ... шығысында Азу тау
жотасы көлге кіріге жанасатындықтан анағұрлым жіңішке болып ... ... ... ... ... ... ... мүйіске ұқсас
жерлер осы өлкеге тән көрініс.
Климаты континенталды, қары қалың, қысы қатал, ал ... жылы ... ... ... ең суық ауданы: ең төменгі
температурасы – 55 ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Алтайдағы жылдық ең төменгі орташа температура тіркелген (-
4.1 градус), қаңтарда орташа температура 25.9 градус болғанда, шілде ... ... ... температурасы 14.1 градус. Жазда температура 29 ... ... ... -40-44 ... ... – 53 градусқа дейін
төмендейді. Күндік орташа температура 0 градустан жоғары ... 162 ... 0 ... төмен деңгейде 203 күн тұрады. Аязсыз кезең- 60-70 күн.
Урунхай ауа- ... ... ... ... ... ... көпжылдық
орташа температура 0 градустан жоғары деңгейге ауысатын күн- 5 ... ... ... ... 321- ден 731- ге ... ауытқиды. Айлық
абсолютті ең жоғарғы жауын- шашын мөлшері 110-120- ға ... ... ... суық ... (15 ... 5 ... дейін) 230-266 мм жауын- шашын
жауады. Алғашқы қар қазан айының бірінші онкүндігінде байқалады. Тұрақты
қар ... ... ... ... ... ал кей жылдары қазанның
аяғында қалыптасады. Қардың орташа қалыңдығы 40-70 см, ал кей ... ... ге ... Қар 160- 170 күн ... Өзен ... қар ... ... бірінші онкүндігінде, тауда- мамыр ... ... ... ... кетеді. Қар мамыр айының екінші ... ... ... ... ... және қыркүйек айларында басталуы мүмкін.
Жел көбіне оңтүстік шығыстан соғады. Бір жылда соғатын ... мен ... саны 6- дан 12- ге ... Ең қатты жел- жергілікті
шүмек желі. Ол ... ... және ... ... ... бетінде
толқындарының биіктігі 1-2 метр болатын дауыл тудырады. Келесі бір жел-
жергілікті жерде тихушка деп ... Ол ... ... көл ... ... ... ырым ... бұл ауа- райының өзгеретінін
білдіреді. Анда- санда темірбек және маральник атты ... ... ... ... және ... ... желі- урынхай желі жыл бойы ... ... ... ... аз ... ирек ... кей жерлерінде аздап
шығып тұрған мүйістері мен кішкентай бұғаздары бар. ... ... ... ... ... ... ... қойтас тасты және құмды. ... ... шоқ ... ... өседі, кей жерлері батпақ және жанаса
жайласқан шалғынды кеңістік ... ... ... көлінің түсі өзінің
әртүрлілігімен және әдемілігімен таң ... ашық ... көл көк ... ауа- ... ... ... қара сұр немесе күміс реңдес
түске енеді. Көл шарайнасы күні бойы әлденеше рет ... ... ... өте ... ... ... кальций тобының гидрокарбонат
класына жатады. Қыста көл қатады. Мұз ... ... ... ... ... ... мұз қататын орташа уақыт- 20 қараша. Қалжыр
өзенінің бастауы қыста қатпайды, ал қыс жылы ... ... ... ... тау өзендерінің арнасы қатпай қалады. Мұздың қалыңдығы 60-120
см-ге ... Көл ... ... ... ... ... ... бастайды,
ал толығымен мамыр айының аяғында ашылады. Көлге 95 ағын сулар келіп құяды,
ал Қара Ертістің ... ... ... ... ... ... өзені
(ұзындығы 128 км) ағып шығады. Көлге құятын ... ... ... 23 км, Төменгі Еловка- 9,5 км, Матабай- 7,5 км, Жирен- ... км және ... да ... ... ... (2-3 ... және онша терең
емес (1-3 метр) және қарқынды жылдам ағысы бар ... ... ... бұл тау ... жоғарғы ағысында сарқырамалар болады.
Марқакөл ойпатының топырақ қабаты тік белдеулікпен сипатталады. ... ... ... ... ... және ... ... (шығыс жағалау), сондай- ақ қаныққан қара топырақ тәріздес
шалғынды орман топырағы көп. Жағалауда ... ... және ... ... топырақ араласқан әртүрлі батпақты топырақтар көп кездеседі.Жер
бетіне жақын ... жер асты ... ... ... ... топырақ қалыптасады. Таулы- орманды белдемде таулы- орманды, ... ... ... ... ... оңтүстік және қара
топырақ тәріздес ... ... ... ... ... ... альпілік шымтезекті, күлгінденген, ... ... ... ... ... шалғынды субальпілік топырақ жақсы қалыптасқан.
Таулы- тундралы белдемде таулы- ... ... және ... және ... топырақ басым болып келеді.
Қорықта жота баурайларын алып жатқан, кейде көл жағалауына ... ... және ... ... қалыпты жағдай. Ормандар үшін ... ... ... тән. ... ... тәрізді анағұрлым
қалың ормандар солтүстік және батыс ... ... ... ... ... ... Ормандар жеміс бұталарының
көптігімен, қалың биік шөптерімен және ... ... ... таң
қалдырады. Жота беткейлерінің су айырықтарында шөптерге бай субальпілік
шалғын жақсы ... ... ... ... ... ... сафлор
тәрізді левзей, сондай- ақ Алтай тұрғындары арасында аса жоғары бағаланатын
халықта қызыл тамыр аталатын тиынтақ көп кездеседі. ... мен ... ... өзінің қасиеті жағынан ... ... ... ... ... тамыр- қызғылт семізот кездеседі. Таулы
тундрада тал мен ... өсіп ... ... ... ... ... ... жаз уақытында да қыс тынысын сезуге болады, ал тау етегінде
көктем патшалығында ... ... тау ... гүл ашуына куә болуға
болады. Осы жерден көз тартарлық Алтай тауларынын ... және ... ... ... ... ... ... өсімдіктер әлемі, сирек және аса бағалы түрлер:
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының ... ... ... таулы және
орманды- шалғынды дала аймағының орманды- шалғынды дала ... және ... ... ... ... жатыр. Қазақстанның оңтүстік
далалары, Орта Азияның жартылай шөлейттері және Оңтүстік ... ... ... болуы, таулы жер бедері, әртүрлі климаттық жағдайлар
қорықтың өсімдіктер әлемінің өзінше ... және бай ... ... ... 1000 аса ... ... ... оның ішінде 12 түрлі ағаш және
22 түрлі бұта бар. Шөптесін өсімдіктер ... ... ... ... ... өсімдіктер әлемінен 14 экологиялық топты атауға болады. Мезофит
тобы көп, өсімдіктердің жақсы ... биік ... ... психрофиттердің
санының көп болуына себебін тигізеді. Өсімдіктер әлемініңде гидрофиттер мен
гигрофиттердің болуы ірі су ... ... ... ... ... а ... және ... оңтүстік далалы
беткейлермен ұштастырылады.
Қорықта таралу аумағы қорықпен ғана ... ... түрі жоқ. ... ... ... ... алтай уқорғасыны, қызғылт
семізот- алтынтамыр, қазоты сияқты алтайлық жергілікті түрлер өседі.
Марқакөл мемлекеттік табиғи ... ... 5 ... ... ... Шалғынды дала
2. Таулы- тайгалы
3. Субальпілік
4. Биік таулы
5. ... дала ... ... ... 1450-1600 метр
биіктікте, жиматарғақ, түлкіқұйрық, шалғындық атқонақ, құрғақ айрауық және
басқа астық тұқымдас ... ... бар ... ... ... ... ... жіңішке жапырақты күреңот, Лобель тамырдәрісі, көкшіл
сұр қоянбұршақ, тілік балдырған, кәдімгі ... және ... ... Шөптің биіктігі 0,5- 1 метр. Қалың ... ... ... ... тікенекті итмұрын құрайды. Оңтүстік беткейлерде ... ... ... дала ... ... ... ... және басқа өсімдіктердің бетегелі- шалғынды топтары таралған.
Таулы беткейлерде тошала, сібір бөріқарақаты, ... ... ... ... ... алтай рауғашы өседі. Көктемде оңтүстік беткейлерде дала
шұғылығы, алтай шырышы, ашық құндызшөп және ала ... ... ... ... ... теңіз деңгейінен 1450- 1900 метр
биіктікте балқарағайлы орман көбірек. Негізгі орман құрайтын түр- ... ... ... ... 19 түрі бар. Олар ... 20%-н алып ... және орманды аймақтың 61 %-н ... ... жасы 160 жыл, ... ... ... 20-30 ... ... құрауға қотыр қайың, бірен- саран сібір самырсыны қатысады.
Орман маңында татар бөріжидегі, Мейер қарақаты, ... ... ... ... ... қалың бұталары өседі. Шөп жамылғыларында
жиматарғақ, жіңішке жапырақты күреңот, кәдімгі сәлдегүл және ... ... ... Лобель тамырдәрісі өседі. Қалың шөптің ... ... ... шөп ... 80- 90%- ды ... ... беткейлердің
жоғарғы бөлігінде балқарағай, қотыр қайың, көктерек пен ... ... ... ... самырсынынан тұратын күңгірт қылқанды орман кең
тараған. Таза самырсын ормандары азғантай ... бар- жоғы 1%- ды ... және тік ... ... жоғарғы бөлігінде орналасқан.
Ағаштардың негізгі құрамын сібір самырсыны құрайды, ал сібір ... ... ... ... ... 20-25 ... жетеді, орташа жасы 90-
100 жыл. Ағаштың ұшарбастарының жанасу көрсеткіші 0.8-0.9. ... ... ... ... және оны алтай үшқаты және мейер қарақаты
құрайды. Сирек және аласа шөп жамылғысы (жабылуы 15-20%) ... ақ ... ... көк сұр ... ... ... мүктер қалың жамылғы
құрайды. Орманның ... ... (1900 ... жоғары) тасты
беткейлерде ... ... ... ... Марқакөл көліне құятын
өзендердің алабында және оның жағалауында таулы- алапты шыршалы ... ... ... ... ... ағаш ... ... және оған сібір
майқарағайы, сібір самырсыны, қотыр қайың қосылады. Ағаштардың биіктігі 20-
30 метр. Мұнда ... ... ... және ... Топырақты күрең-
жасыл мүктер, қияқөлең, ... ... мен ... ... Құлаған ағаштар (жел құлатқан, дауыл құлатқан) ағаштар ... маңы онша ... қара және ... ... ... ... Ағаштардың бұталарынан түтеленген сабалақ сұр қыналар салбырап
тұрады. Бұл ормандардан әдемі солтүстік орхидеяларын: жапырақсыз ... ... ... Фукс және балтық сүйсіндерін көруге болады. Марқакөл
мемлекеттік табиғи қорығының ... ... ... ... ... ... өтеді. Сондықтан ол бұл жерде сирек.
Субальпілік белдем- теңіз деңгейінен 1900- 2000 метр биіктікте,
биік шөпті альпі шалғындарымен ... ... ... 50 см- ден 100 ... ... ... ... 70- 80%. Осы жерге тән өсімдіктер: ірі жапырақты
сарғалдақ, оңтүстік сібір тиынтағы, ақ гүлді ... ... ... шұбаршөп, әртүрлі жапырақты тікенқурай, сафлор тәрізді
рапонтикум және басқалар.
Биік таулы белдем- теңіз деңгейінен 2000- 3000 метр ... ... ... ... мен тау ... ... кіреді. Аласа шөпті альпі
шалғындығы өте ... ... ... мен ашық ... ... арасынан шөмішгүл, ірі гүлді жыланбас және ірі ... ашық ... сары ... ... сары ... ... мен ашық бұтақты көкнәр, оңтүстік сібір тиынтағы және қандыгүл
көзге түседі. Бұлардың бәрі 10 см- ден 20 см- ге ... ғана ... ... ... ... ... ... өсімдіктер де климаттың қатал
жағдайына сай бейімделе өседі. Олар жерге төселіп ... ... ... әртүрлі форма құрайды.
Биік таулы тундра- альпі шалғындығынан жоғары басталады. Қорықта
арасында алтай шегіргүлі, ... ... және ... бар ... қынасы
басым мүкті- қыналы тундра, дөңгелек жапырақты қайың мен ергежейлі ... ... 1,0 метр ... ... бар ... ... ... тундра,
арша теңбілдері бар шөптесін тундраның әртүрлі құрылымдары кең тараған. Су
айырықтарда таулы тундра тараған. Өсімдіктер ... ... ... ... және ... ... ... теңбіл- теңбіл ... ... төрт ... ... ... ... әсем ... жусан,
сібір тасшүйгіні өседі.
Егіндік белдемі- 3000 метрден жоғары, Күршім жотасын алып жатыр. Жоғары
өсімдіктер жоқ. ... мен ... ... ... ... болады.
Марқакөл табиғи қорығындағы суда өсетін өсімдіктерді ... ... суда ... ... өсімдіктердің 30- дан аса түрін атауға болады.
Жағалау белдеуін қамыс тәріздес ... ... ... ... ... қияқ, батбақ зиягүлі, бірдей түлкіқұйрық және басқалары
құрайды. Таяз суда өзен ... ... ... ... жапырақты
қоға, улы утамыр, кіші балықот өседі. Тереңірек жүзгіш жебежапырақ, үш
құлақты балықот, ... ... ... ... 0,5- 1,0 метр ... ... самалдық кең тараған. 1-1,5 метр тереңдіктен ... ... ... ... шоқ ... таралу аймақтары жақсы байқалады.
Көл айдынының барлық жерінде батырылған мүйізжапырақ кең ... ... ... ... ... техникалық, эфир майлы өсімдіктер
түрлерінің көбі өседі.
Мұнда әртүрлі дәрежедегі Қызыл кітаптарға ... қар ... ... ... ... ... рапонтикум (марал
тамыры), дала шұғылығы, қызғылт семізот (алтынтамыр), алтай рауғашы,
әртүрлі жапырақты ... ... ... ... ... ... Алтай жергілікті түрлерінен жіңішке жуа, ... ... ... ... ... алтай уқорғасыны, алтай сарғалдағы және ірі
жапырақты сарғалдақ, суық семізот, сабақсыз ... және ... ... ... ... бағалы түрлер: марал тамыры, алтынтамыр,
тиынтақ, дала шұғылығы, кәдімгі сәлдегүл ... ... ... ... бадан, алтын шоқсары, кәдімгі киікоты, шілтер жапырақты шайқурай,
қара жидек, итбүлдірген (қызылжидек), итмұрын және басқа да ... ... және ... ... сирек және аса бағалы түрлер:-
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының жануарлар дүниесі де
әртүрлілігімен ерекшеленеді. Әсіресе ... ... де аз ... ... ... омыртқасыздар әлемі сан алуан. Қорықта ... ... ... ... және ... ... ақ алқызыл
көбелек, ақкөбелек, ошаған көбелегі, қалақай көбелегі, ... ... ... ... және ... ... су фаунасы әжептәуір зерттелген: қалқыма ... 60 ... су түбі ... 136 ... тұщы су
малюскаларының- 11түрі ұсынылады. Қос ... ... ... ... санда кәдімгі құрбақа кездеседі. Бауырымен жорғалаушылардан
кәдімгі сұржылан көп. Дымқыл шоқ ... ... ... және ... ормандарда тірі туатын кесіртке, далалы тау беткейлерінде ... ... ... ... ... жергілікті түрге жататын
4 түрлі балық мекендейді. Сібір майқаны- Марқакөл ... ... ... ... және ... ... ... саналады. Балықтың
көптігінің және ең алдымен сібір майқанының (ускуч) арқасында өзен маңайына
қоныстану басталда. Алтайда сібір майқаны ... ... ... ... ... тіліндегі атаудың шығу тегі қазіргі күнге дейін жұмбақ болып келеді).
Уылдырық шашатын орындарда майқан пен хариусты (қарауыз) ... ... ... олардың қорының азаюына және балық ... ... ... ... ... ... көлдің тереңдеу жағын
мекендейді. Мамыр айының басында майқандар мен хариустар тау өзендері ... ... ... ... және ... шашу үшін ... ... қарай жанталаса жоғары өрлейді. Қорық өзендерінен қазірдің өзінде
ұзіліссіз жоғары өрлеген балықтар легін көруге ... Өзен ... ... майқандар бір- біріне жақынырақ ... суды ... ... соң ... ... ... жерлерде, әсіресе сарқырама
шұңқырларында, жағалаудағы, құлама үйінділердегі шайынды суларда балықтар
көп жиналып қалады, тіпті ... ... ... ... ... ... олар
осы құлама үйінділерден, шұңқырдан шұңқырға, шұңғымадан шұңғымаға өтіп ... ... ... жалғастыру үшін өздерін өлімге тігіп жоғары өрлейді.
Қызықтылығы жағынан осы түрден кем емес ... ... ... ... Бұл- ... кездесетін әдемі балық. Оның түрі ашық түрден
қою түрге дейін өзгеріп тұрады, күміс қабыршақты, екі бүйірінде ... ... ... бар. 1 ... 6 жасқа дейінгі хариустың ұзындығы 12-
36 см, ... 21-480 ... ... 700 ... ... Хариус негізінен көлде
өмір сүреді. Тек уылдырық шашатын кезде майқап сияқты ... ... ... ... ... өрлейді. Өсімталдығы өте жоғары, 900- 4100 уылдырық
шашады.
Көлде талма балықтар да кездеседі, бұл- ... 5-22 ... 80 ... ... ... ... және ... балықтар. Олар көбінесе
су түбінде өмір ... және ... ... жүзеді. Марқакөл талмалары бір-
бірімен дене құрылысы және өмір сүру дағдыларына сәйкес ерекшеленетін екі
нәсілден тұрады. Жай өсетін нәсіл негізінен ... және ... суы ... мекендейді, ал тез өсетін нәсіл терең суларды мекендейді және
өзендерге тек уылдырық шашу үшін ... ... ... көп. Ұсақ ... балықтардың арасында
ұзындығы 17 см және ... 70 ... ... ... де ... Маусым-
тамыз айларында таяз суларда, жақсы жылынатын ... ... ... ... ... ... еуропа бақтақ балығын (патша балық)
жерсіндіруге әрекет жасалды, бағымызға орай ол Марқакөл көлін жерсінбеді.
Қорықтың сүт қоректілер ... сан ... ... 55 түр ... ... ... ... мен орман алаңқайларын мекендейтін алтай
көртышқаны, өзендер мен көлдерде өмір ... ... су ... және ... ... жүретін кішкене аңдар- жертесерлер кездеседі.
Жарғанаттар (қолқанаттылар) қорықта өте сирек. ... ... ... ... ... ... бірен-саран және қазаншұңқырдың
кей жерлерінде ғана кездеседі. Тек су жарқанаттарын ғана көл жағалауларынан
ымырт кезінде жиі көруге болады.
Ақ қоян ... ... мен ... өзен ... ... ... және жайылма сулардағы қалың талдардан табады. Кейінгі
кезде ақ қояндар санының 15 жылдық интервалмен тоқырауы ... ... ... сусымаларында шақылдақ тышқандар мекендейді.
Олар тақтатастар мен қойтастардың ... ... ... ... ... кішкентай шөп шөмелелерін дайындайды.
Қорықта кеміргіштердің 20 түрі мекендейді. Қылқанжапырақты ормандарда түн
аңы- ұшар ... ... ... ... ... ... ... алтай түршесі ретінде танылған және өзіне тән жаздық қара түсі бар.
Шұбар тышқан- кәдімгі қарапайым түр және ... ... ... Сұр суыр ... ... ... және субальпілік
аймақтарын мекендейді.
Орташа таулы аймақтарда тиын ... тағы бір ... ұзын ... ... ... сұр тышқаны- Оңтүстік Алтайлық жергілікті түр-
қазіргі кезде бұл ... ... ... жан- жақты зерттеліп жатыр.
Атжалман тұқымдастардан қызыл тоқалтіс, қара ... ... ... ... су ... көп. Олар ... ормандарда, шалғындарда және
бұлақтар мен өзен ... ... ... ... ... ... жартастар мен тас шашылымдарынан бастап жалаң
далаларға дейін мекендейді. Тоқалтістердің, ... ақ ... ... тышқандардың санының көбеюіне тауды ауданның климаты, сондай-
ақ жыртқыштардың, әсіресе сусар тұқымдастардың ... ... ... үшін ... ... ... алтай бұраубасын (моманай) атауға
болады, олардың індерінің шығар аузына шығарылып ... ... ... ... ... ... альпілік аудандарға
дейін байқауға болады. Кәдімгі атжалманның індері сирек кездеседі.
1952 жылы көлге су ... ... ... ... ... және 1970 ... ... кәсіп етілді. Бірақ көл деңгейінің ауытқуына,
қанағатсыз кәсіпшілік етуге байланысты және су тышқаны мекендейтін жерлерде
оның ... қас жауы ... қара ... ... ... су ... ... кетуіне себеп болды.
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығында жыртқыш аңдардан қоңыр аю
мекендейді. Қорықта аюға ... ... ... ... ... жазда,
қорық маңайында қой отарлары өріске шыға бастағанда пайда болады. Қасқырлар
күзгі- қысқы азық іздеу ... ... ... ... сусар тұқымдастар
көп кездеседі. Ақкіс, аққалақ, ақшыл күзен, борсық, сарғыш күзен, сасық
күзен, бұлғын үнемі ... ... ... құнуды көруге болады. Көлге
құятын кейбір ... ... ... өмір ... 70- ... Марнқакөл көлінің бассейнінде Бұқтырма ... ... ... ... қара ... пайда болды. Қазіргі кезде бұл аңның көл мен
оған келіп құятын өзендердің жағалауын мекендеуі қалыпты ... ... ... ... әртүрлі деңгейдегі Қазақстан
Республикасының Қызыл кітабына енгізілген сирек түр- ... ... рет ... ... Қорық ормандарында сілеусін кездеседі.
Марал мен елік - Марқакөл ормандарына тән тұяқты жануарлар. Бұрын
құрып ... ... ... бұл түр ... ... ... бері көптеп
кездеседі. Бұрын маралдар мен еліктер қыс ... қара аз ... ... және ... қоныс аударып кететін, ал кейінгі жылдары қорықтың
өзінде қыстап қалатындардың саны ... ... ... жылдары қорық
аумағында бұландар да тұрақты мекендейді. Бұланның негізгі мекендеу ... мен ... ... ... ... ... ... қазаншұңқырынан қабандар да жазда көбінесе көлге келеді.
Сібір тау ешкілері (таутеке) Күршім тау ... ... ... ... ... ... және шатқалды аудандарын мекендейді.
Қорықтың орнитофаунасы (құстар әлемі) да бай және сан ... ... ... ... 280 түрі байқалса, оның 248- і ... ... ... ... 143 түр қорықта ұялайды. Қоныс
аударушылардың қатарына 143 түр ... ... көлі ... ... ... ... молдығымен танымал болатын. Бұрын ұя салатын құстардың
ішінен 8 түр қазір жоғалып кетті, олар: сұңқылдақ ... сұр қаз, ... ... ... өзен ... ... лашын, ақиық субүркіт.
Сирақтылардың ішінен қазіргі кезде көлде тек ғана қара дегелек ұя ... мен ... ... ... кейінгі қоныс аударулар кезінде ғана
пайда болады. Қара қаздың (суқұзғын) саны әжептәуір. Батпақты ... ... ұя ... шәукілдек мекендейді. Шалшықшы құс кең тараған,
көлде оның 26 түрі ... ... ... ... ... ұя ... көлге кіші және қара қарқылдақ шағала, көкшіл сұр шағала ұшып
келеді, күміс шағала жиі кездеседі. Қазақстан ... ... ... Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген қарабас өгіз ... ... ... Өгіз ... көлде ұяламайды, бірақ жаз ... ... жас ... өгіз ... ... ... ... (орман кептер), көк кептер мен құз
кептері кездеседі. Құз кептері анағұрлым сирек.
Қорықта тауықтектестердің 8 түрі ... ... құр, ... ... жиі кездеседі. Сұр шіл мен сұр құр сирек. Тауда тундра шілі мен ... өмір ... ... ... су ... ... ... енгізілген
түр- алтай ұлары немесе тау күркетауығы кездеседі. Марқакөл қазаншұңқырында
күзде ... ... ... ... ... ... үйірлерімен
жүрген кекіліктерге тап болуға болады..
Жыртқыш құстардың қорық аймағында 24 түрі ... оның ... 11 түрі ... ... ... ... бөктергі, қарақұс (кезқұйрық), аққұйрық
субүркіт, бүркіт, жамансары, аражегіш, балықшы тұйғын, қаршыға және ... ... ... сұңқар, ақиық субүркіт жоғалып кетті.
Қорықта үкі, маубас жапалақ, құлақты және саз жапалақ, ... орал ... ... ... ұя салады. Анда- санда ... ... ... ... ... және ... ... бәбісек, тентекқұс кездеседі, қара және ... ... боз ... және ... кездеседі. Қия жартастарда
ұзын қанат ... ... ... ... ... 106 түрі ... көлі- шығыс сібір ұзақ қарғасының ұя ... ... ... ... жер. ... да ... ... жағдайларда, қалқан
жапырақты ормандарда, қуыс ағашты балқарағай ормандарында ұя салады.
Қорықта Қызыл ... ... және ... ... қажет
ететін сирек және құрып бара жатқан түрлерге ерекше көңіл бөлінеді. ... ... ... ... ең ірі көл ... (10 ... ал республика бойынша олардың саны 25-30 жұптан аспайды. Осы
жерде ұя салатын қара дегелек те ... ... ... ... жиірек кездеседі. Басқа сирек кездесетін құстардың ішінен бүркіт,
аққұйрық субүркіт, үкі, сұр тырна ұя ... ... ... ақ ... ... ... шегінде алтай ұлары кездеседі.
Қорықтың қазіргі жағдайы және міндеттері:
Марқакөл көлі- қазірге ... ... ең таза су ... Оның таза ... ... 5-9 ... дейін барады. Суда хлорлы
органикалық ... ... жоқ ... ... Көл ... қазіргі
кезде мал шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтардың ... ... ... ... ... ... аммиак қосындылары мен
автокөліктердің жанар- жағар май ... ... және ... ... тау ... лас ... ағып ... ластануына
әкеп соғады. Бұл тек қана уылдырықтамаларға ғана емес көлдің таза ... ... ... кешенінің табиғи дамуына қорық шекарасына жақын орналасқан
фермерлік және ауыл шаруашылық қызметтері ... ... ... ... шашылатын негізгі көлдерді қорғау үшін іс жүзінде
көп жұмыстар атқарады, бірақ өкінішке орай бұл ... ... ... Жыл ... ... май ... сібір майқаны мен хариус уылдырық
шашатын өзендерде қорықшы постары ұйымдастырылады, қорықтың аз ... ... ... ... үшін ... бригадалар мен топтардың
кезекшілігі жүргізіледі. Қорыққа кіретін жолдар үнемі бақыланады. Сонда да
бұл ... өзі ... ... ... ... ... маралдар мен еліктердің тұрақты мекен ететін
жерлерінде сортаңтар мен стандартты ... ... ... ... ... ... ... үшін шөп дайындалады. Жәндік
қоректі құстарды, сусылдақ үйректерді және ... ... ... ұяларға қоныстандыру бойынша әртүрлі іс- шаралар жүргізіледі.
Қорықта үнемі жергілікті тұрғындарды ... ... ... ... жұмыстары кеңінен жүргізіледі. Үнемі әртүрлі
басылымдарда қоршаған ортаны қорғау ... ... ақ ... ... ... сирек және құрып бара жатқан өкілдерін сақтауға
арналған ғылыми- ... ... ... ... 1980 ... жұмыс істеп келе жатқан табиғат мұражайында оқушыларға және
туристерге, ... ... ... ... ... ... ... жыл сайын қорыққа 500-600 адам ... ... ... қызметкерлеріне байланысты емес себептермен бұл ... ... ... ... жүргізетін табиғат қорғау кешенінің жұмыстары
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының жануарлар мен ... ... ... қамтамасыз ете алмайды. Қорық маңайында қорық режимін,
яғни қаумалдық режимдегі аймақ құрудың уақыты келген сияқты. Тек сонда ... ... ... ... ... ... болады, оның
экосистемасының табиғи дамуы қамтамасыз етіледі және сонда ғана көл ... ... ... ... бола ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығының табиғат қорғау ісіндегі рөлі47 бет
Шығыс Қазақстан Облысында туризмнің экстремалды түрлерін дамыту4 бет
Қазақстан аумағындағы қорықтар57 бет
Қазақстанның қорықтары5 бет
Қорықтар Аймағы8 бет
Қазақстандағы қорықтар10 бет
Қазақстанның табиғи қорықтары32 бет
Алакөл қорығы8 бет
Алматы қорығы3 бет
Алматы қорығының географиялық орны, шекаралары19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь