Қазақ бөлiмiнде оқитын студенттердiң тiлдiк санасындағы неологизмдердiң идентификациясы (психолингвистикалық талдау).

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.4

1 ОТАНДЫҚ ЛИНГВИСТИКАДА НЕОЛОГИЗМДЕРДIҢ
ЗЕРТТЕЛУI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.8

1.1 Неологизмдердi зерттеудiң психолингвистикалық аспектiсi ... ... ... ... ... 9.16
1.2 Неологизмдердiң тақырыптық тұрғыдан жүйеленуi ... ... ... ... ... ... ... ... .17.18

2 НЕОЛОГИЗМДЕРДI ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУДАҒЫ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬДI ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19.22

2.1 Эксперименттi ұйымдастыру әдiсi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19.22
2.2 Зерттелген материалдың сандық қорытындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.27
2.3 Неологизмдердi идентификациялау стратегиялары мен модельдерi ... ...28.34


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35.37

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38.39
Адамзаттың ортақ бай мұрасы тіл феноменін зерттеу мәселесі қашанда өзекті болып табылады. Тіл – өмірмен өзектес жанды құбылыс болғандықтан, тілдегі өзгерістер мен жаңашылдықтар, бірінші кезекте, қоғамның дамуымен тығыз байланысты болады. Тіл – қоғамның дамуымен бірге үнемі өзгеру, жетілу үстінде. Сондықтан оның сөздік құрамы әрдайым толығып, дамып, өзгеріп отырады. Әр дәуір, әр қоғам, әр халық өзіне қажет жаңалықтарды туғызса, сол жаңа зат, құбылыс, ұғым, іс - әрекеттердің өз атаулары пайда болады. Бүгінгі таңда саяси, мәдени, рухани, әлеуметтік өміріміздегі өзгерістер дүниеге әкеліп жатқан жаңалықтардың тілдегі көрінісі – неологизмдер.
Неологиз – тіл өміршеңдігінің бір айғағы. Олай дейтініміз, әр жаңалықтың өзі қозғалыстың, дамудың, яғни тіршіліктің белгісі. Ал қазақ елі тәуелсіздікке қол жеткізіп, қазақ тілінің мемлекеттік тіл дәрежесіне көтерілгенінен кейін дамуы үдей түсіп, жаңа серпіліс пайда болды. Қазақ тілінің қызмет өрісін кеңейтіп, барша байлығын сарқа, дұрыс пайдалануды күн тәртібіне қойды. Ол үшін ең алдымен көптеген ұғымдарды білдіруде қазақ тілінің өз мүмкіндігі бар екендігі көрінді. Ғылыми – техникалық революция дәуірі тек арнайы ғылыми терминдерді ғана емес, көпшілік қауым күнделікті өмірде жиі қолданатын сандаған сөздерді ұсынды. Олардың басым көпшілігі интернационалдық қордан орыс тілі арқылы қабылданды. Бұлар сан жағынан едәуір көп, бірақ оларды түгел тіркеп, қазақша түсіндіріп беру келешекте қолға алынбақ. Міне, осындай ізгі ниетпен қазіргі кезде БАҚ тілінде кездесетін және күнделікті тұрмыста қолданысқа еніп отырған неологизмдерді әлемдік лингвистикада қалыптасқан амал – тәсілдер арқылы зерттеуді қолға алдық.
Қоғамның дамуы қойған талаптарға сай болу үшін тіл жан–жақты дамып жатса, соған орай оны зерттейтін амал–тәсілдер де сан–қилы бағыт алуда. Тілдегі зерттеулердің ондай бағыттарының бірі – психолингвистикадағы ассоциативті эксперимент.
Психолингвистика – тіл білімінің ең жас салаларының бірі екені белгілі. Оның ғылым ретінде қалыптасуы өткен ғасырдың 50 жылдарынан бастау алады. Психолингвистиканың ғылыми негізін қалауға Г. Штейнталь, В. Гумбольт, А. Потебня, Ф. Фортунатов, И.А. Бодуэн де Куртенэ, Л. Щерба т.б. ғалымдардың еңбегі зор болды.
Психолингвистика – өткен ғасырдың орта шенінде американ лингвистерінің зерттеулері негізінде ғылыми пән ретінде қалыптасып, қазір тілдің практикалық мәселерін шешуде үлкен сұранысқа ие қолданбалы пән. Психолингвист ғалымдар тілді зерттеудің дәстүрлі, яғни тек құрылымдық жағын қарастыруды аз деп тауып, сөздің ішкі семантикасына ден қоя бастады.
Тілдік бірліктердің пайда болуын психологиялық тұрғыдан негіздеп,ассимиляция, ассоциация сияқты психологиялық заңдылықтарға сүйенген және бұл зерттеулердің мәні өте жоғары болып табылады.Себебі, қазіргі таңда психолингвистиканың қолданбалы сипаты жоғары мәнге ие.Ол тек шет тілдерін үйрену мен меңгеру тәсілдерін ғана емес, сонымен қатар
1. Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1998.
2. Джоглидзе Л.И. Неологизмы в русском языке. –Москва, 1989.
3. Болғанбаев Ә. Қазақ тілі лексикологиясы. –Алматы, 1979.
4. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары. –Алматы: Ғылым, 1984.1.
5. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. –Алматы, 1978.
6. Сүлейменова Э.Д. Казахский и русский языки: основы контрастивной лингвистики. -Алматы: Демеу, 1996. -193с.
7. Фрумкина Р.М. Цвет, смысл, сходство. Аспекты психолингвистического анализа. – Москва: Наука, 1982.
8. Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. – Москва: Смысл, 1987.
9. Залевская А.А. Введение в психологический эксперимент. –М: Аст., 2005.
10. Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. –Алматы: Ғылым, 1983.
11. Алдашева А., Сарыбаев Ш. Жаңа атаулар сөздігі. –Алматы, 1992.
12. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. –Алматы: Мектеп, 1978.
13. Алдамұратов Ә.Т. Психолингвистиканы зерттеудің мақсат-міндеттері// Қазақстан мектебі, 1997, 24 сәуір.
14. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. –Алматы, 1998.
15. Философский словарь. –Москва: Политическая литература, 1986.
16. Ожегов С.И. Толковый словарь русского языка. –Москва, 2003.
17. Залевская А.А. Слово в лексиконе человека. Психолингвистическое исследование. – Воронеж: Изд-во ВУ, 1990. -115с.
18. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Семантикалық аспект. – Алматы, 1999.
19. Шахнарович А.М. Психолингвистический сборник статей. –Москва: Прогресс,1984. -366с.
20. Психолингвистические исследование проблемы семантики. – Москва: 1983 – 284 с.
21. Психолингвистические исследования значения слова и понимания текста. – Калинин: КГУ, 1998 – 165 с.
22. Апресиян Ю.Д. Экспериментальные исследования семантики русского глагола. -Москва: Наука , 1967.
23. Психолингвистика және әлеуметтік тіл білімі: қазіргі күйі және болашағы. Конференция материалдары. -Алматы: ҚУ, 2003.
24. Психолингвистические и лингвистические аспекты проблемы языковых контактов: Сборник научных трудов. -Калинан: КГУ, 2003.
25. Психолинвистические исследования в области лексики и фонетики: Сборник научных трудов. – Калинин: КГУ, 1988.
26. Сәтиева Ж.Б. Сөйлеудің психолингвистикалық негіздері// Бастауыш мектеп, 2003, 10 қазан.
27. Кеңесбаев І.,Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Мектеп, 1978.
28. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы, 2005.
29. Алдамұратов Ә.Т. Грамматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы. –Алматы, 1992.
30. Психолингвистикадағы ассоциативті эксперимент// Хабаршы, 2004. №7.
31. Қазақ тілі энциклопедиясы. –Алматы, 1998.
32. Лингвистический энциклопедический словарь. –Москва, 1990.
33. Словарь иностранных слов. –Москва: Русский язык, 1981.
34. Караулов Ю.Н. Русский ассоциативный словарь. –Москва, 1994.
35. Словарь лингвистических терминов. –Москва, 1989.
        
        МАЗМҰНЫ
КIРIСПЕ.....................................................................
..........................................3-4
1. ОТАНДЫҚ ЛИНГВИСТИКАДА НЕОЛОГИЗМДЕРДIҢ
ЗЕРТТЕЛУI...................................................................
................................5-8
1. Неологизмдердi зерттеудiң психолингвистикалық
аспектiсi....................9-16
2. Неологизмдердiң тақырыптық тұрғыдан
жүйеленуi.................................17-18
2. НЕОЛОГИЗМДЕРДI ... ... ... ұйымдастыру
әдiсi..............................................................19-22
2. Зерттелген материалдың сандық
қорытындысы........................................23-27
3. Неологизмдердi идентификациялау стратегиялары мен ... ... ... ... ... студенттердiң тiлдiк
санасындағы неологизмдердiң идентификациясы (психолингвистикалық талдау).
Жұмыстың ... ... ... кiрiспеден, екi тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
Жұмыстың көлемi: 39 ... ... ... ... сөздер: психолингвистика, неологизм, тiлдiк сана, идентификация,
ассоциация т.б.
Зерттеу нысаны: ... ... ... мен ... ... мен ... ... бөлiмiнде оқитын студенттердiң
тiлдiк санасындағы неологизмдердiң идентификациясын анықтау.
Тiлдегi ассоциациялық құбылыс табиғатын анықтаған ... ... ... ... сөздер тудырған ассоциациялардың
табиғатын зерттеу, ... ... ... қажеттiлiгiн
көрсету.
Жұмыстың мазмұны: Кiрiспеде жұмыстың өзектiлiгi, ... ... мен ... ... ... мәлiмет берiледi. Негiзгi
бөлiм екi тарауды қамтиды. Мұнда ... ... ... зерттелуiнiң психолингвистикалық аспектiсi, психолингвистикалық
зерттеудiң қорытындылары берiледi. Қорытынды ... ... ... ... түйiн жасалады.
Жұмыста қолданылған дерек көздерi: Ғылыми еңбектер, түсiндiрме,
лингвистикалық. философиялық, психологиялық, жаңа атаулар ... ... бай ... тіл ... ... ... ... болып табылады. Тіл – өмірмен өзектес жанды құбылыс болғандықтан,
тілдегі өзгерістер мен ... ... ... ... дамуымен
тығыз байланысты болады. Тіл – қоғамның ... ... ... ... жетілу
үстінде. Сондықтан оның сөздік құрамы әрдайым толығып, дамып, өзгеріп
отырады. Әр дәуір, әр ... әр ... ... ... жаңалықтарды туғызса, сол
жаңа зат, құбылыс, ұғым, іс - ... өз ... ... ... ... ... мәдени, рухани, әлеуметтік өміріміздегі өзгерістер
дүниеге ... ... ... ... ...... – тіл өміршеңдігінің бір айғағы. Олай дейтініміз, әр
жаңалықтың өзі ... ... яғни ... белгісі. Ал қазақ елі
тәуелсіздікке қол жеткізіп, қазақ тілінің ... тіл ... ... дамуы үдей түсіп, жаңа серпіліс пайда болды. Қазақ
тілінің қызмет өрісін кеңейтіп, ... ... ... дұрыс пайдалануды күн
тәртібіне қойды. Ол үшін ең алдымен көптеген ... ... ... өз мүмкіндігі бар екендігі көрінді. Ғылыми – техникалық ... тек ... ... ... ғана ... ... қауым күнделікті
өмірде жиі қолданатын сандаған сөздерді ұсынды. ... ... ... ... орыс тілі ... ... ... сан жағынан
едәуір көп, бірақ оларды түгел тіркеп, қазақша түсіндіріп беру ... ... ... ... ізгі ниетпен қазіргі кезде БАҚ тілінде
кездесетін және күнделікті тұрмыста қолданысқа еніп ... ... ... ... амал – ... ... зерттеуді қолға
алдық.
Қоғамның дамуы қойған талаптарға сай болу үшін тіл ... ... ... орай оны ... ... де ... бағыт алуда.
Тілдегі зерттеулердің ондай бағыттарының бірі – ... ... – тіл ... ең жас ... бірі екені
белгілі. Оның ғылым ретінде қалыптасуы өткен ғасырдың 50 жылдарынан бастау
алады. Психолингвистиканың ... ... ... Г. Штейнталь, В.
Гумбольт, А. Потебня, Ф. Фортунатов, И.А. Бодуэн де ... Л. ... ... еңбегі зор болды.
Психолингвистика – өткен ғасырдың орта шенінде американ лингвистерінің
зерттеулері негізінде ғылыми пән ... ... ... ... ... ... үлкен сұранысқа ие ... ... ... ... зерттеудің дәстүрлі, яғни тек құрылымдық жағын
қарастыруды аз деп тауып, сөздің ішкі семантикасына ден қоя бастады.
Тілдік ... ... ... ... тұрғыдан
негіздеп,ассимиляция, ассоциация ... ... ... және бұл ... мәні өте ... болып табылады.Себебі,
қазіргі таңда психолингвистиканың қолданбалы сипаты жоғары мәнге ие.Ол тек
шет ... ... мен ... тәсілдерін ғана емес, сонымен қатар
логопедия, ми қызметіне байланысты сөйлеудің бұзылуы, ... ... ... рөлі, авиация мен космостық мәселелері және т.б.
қарастырылады.
Психолингвистика – ... ... ... процестермен
байланысты зерттейтіндіктен, ... ... ... ... ... орны ... зор.
Қазіргі қазақ тіл білімінде психолингвистикалық зерттеулер енді ... ... ... орай қазақ тілінде сөздердің ассоциативті топ
құрайтыны туралы зерттеулер жоқтың қасы деуге ... ... ... ... ... ... жасалу жолдарын анықтап, студенттердің тілдегі неологизмдерді білу
деңгейін тексеру.Психолингвистикалық зерттеудің ... ... ... неологизмдерді идентификациялау стратегияларын бөліп көрсету.
Зерттеудің мақсаты: Қазақ бөлімінде оқитын студенттердің тілдік
санасындағы неологизмдердің ... ... ... ... ... ... шешу ... тілдегі ассоциациялық құбылыс табиғатын ... ... ... ... ... ... ... ассоциациялар
табиғатын зерттеу,ассоциативті эксперимент нәтижесінің ... ... ... ... ассоциат сөздер мен
оларға берілген анықтамалар арқылы анықтау.
Зерттеудің нысаны: Зерттеу жұмысымыздың ... ... ... яғни ... ... ... мен ... зерттеу жұмысымыздың негізгі нысаны болып табылады.
Зерттеудің әдістері: Жұмыста статистикалық әдіс, яғни ... ... және ... ... ... әдіс ... ... Ассоциативті эксперимент.
Зерттеудің жаңашылдығы: Зерттеудің негізі ... ... ... ... ... ... анықтау қазақ
тіл білімінде алғаш рет қолға алынып отыр.
Жұмыстан күтілетін нәтиже: Қазақ тіліндегі ... ... ... ол ... ... танымдағы
ерекшеліктерін көрсету.Анықталған түрлі идентификациялық стратегиялардың
негізінде неологизмдердің ... ... ... ... деңгейін анықтау.Сондай-ақ, қазақ тіліндегі ... ... ... қадамын жасау.
1 ОТАНДЫҚ ЛИНГВИСТИКАДА НЕОЛОГИЗМДЕРДIҢ ЗЕРТТЕЛУI
Қазақ елі тәуелсіздікке қол ... ... ... және ғылыми-техникалық салаларда ірі өзгерістер мен түрлі жаңалықтар
болатыны заңдылық.
Жаңа зат, құбылыс пайда болғаннан кейін жаңа ұғымды ... ... ... тіл ғылымында лексика бөлімінің, соның ішінде «неологизм»
тармағының зерттеу объектісі болды. Неологизмдер ... сөзі ... қай ... болмасын «жаңа сөз» ұғымының баламасы [1, 240].
Жалпы тіл білімінде ... ... ... ... ... ... лексиканың бір саласы ретінде қаралып келді.Қазақ тіл
білімінде Н.Сауранбаев, І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев, Ә.Болғанбаев, С.Исаев,
Б.Әбілқасымовтардың ... ... ... ... өтеді. Ш. Бәйтікова, Р.Барлыбаева, А.Алдашевалардың зерттеу
еңбектерінде неологизмдер арнайы ... ... ... ... ... ... жолдары көрсетілді.
Неологизмдердің соңғы бірнеше жылда тілімізден жиі көрініс тауып
жүргені ... ... ... ... ... ... ... иеленуі-осының басты себебі. Бұрын орыс ... ... ... ... ... деген түсініктен арылып, ана тіліміздің
тазалығы үшін күресу жолында жаңа сөз ... ... ... жаңа баламалар іздеу, олардың бірнеше варианттарын ұсынып, кейін
біреуін ғана таңдап алу-осының айғағы. ... ... ... ... ... ... жалпы сипатта ұсынылып, іштей салаға
бөлініп ... ... оның бір ғана ... жеке ... ... болуы, қазақ тілі лексикасындағы неологизм тармағының әлі ... ... ... ... ... ... тіл білімінде неологизмді жаңа сөз немесе жаңа сөзді нелогизм
сипатында қарастырады. Екеуіне де бір анықтама беруге ұмтылыс ... ... ... орыс ... жаңа ... ... «Неологизмдер - тілдегі жаңа сөздер, тіл жүйесінің ... ... ... дайын күйінде қолданылатын, ... ... ... пайда болған сөздер»,-деп тұжырымдайды ... Р.Ю. ... ... ... ... бір кезеңде пайда болған,
бұрын болмаған және ... ... ... сол ... сөйлеушілер
«жаңалық» сипатын сезінетін сөздер» екенін айтса, В.В.Лопатин «Тілімізге
қатысты жаңа сөздер-неологизмдер», - ... ... ... ... де жаңа сөз ... ... сөз қозғалмайды. Енді қазақ тілі
ғылымындағы жаңа сөз-неологизмдер туралы айтылған пікірлерге жүгінейік.
Неологизм деп бір ... ... ... ... және ... көпшілік
арасында толық қалыптаспаған жаңа сөздерді айтамыз [3, 87].
Неологизмдер тілге сіңісіп, жалпы ... ... ала ... жаңа
сөздер деген ұғымды білдіреді [4, 101].
Неологизмдер-халықтың қоғамдық-саяси тұрмысындағы тарихи оқиғалармен
байланысты ... ... ... ... ... жаңа мағыналы, жаңа
сөздер мен тұрақты сөз тіркестері [5, ... жаңа сөз ... ... сөздер? Қандай белгілеріне қарап
оларды жаңа ... ... ... Орыс ... ... зерттеушілер оның ең бірінші және ең басты ... ... ... нақтылығын алады. Неологизмдерді зерттеу барысында жаңадан пайда
болған сөздердің уақытын белгілеу басты ... ... ... ... ... «туған күнін» анықтау мүмкіндігі бар ... ... жаңа ... қолданысқа ену мезгілін нақты күнмен емес, белгілі
бір кезеңмен өлшеген ... ... ... жаңа ... ... ... ... белгілеу
мәселесі қиындық туғызады. Қазақ тіліне орыс тілінен көптеген сөздер ауысып
ене бастады. Әрине, ондай ауысып енген ... ... ... ... сөз ауысқанын білу мүмкін емес.
Сондықтан,жаңа сөздердің басты анықтаушы белгісі-тарихи кезең.
Тілімізге қаптап енген ... ... ... трактор, радио
т.б.сөздер де неологизмдер тобын көбейткен еді. ... ... ... ... да ... сипат алып, тілге әбден ... ... ... ... қалды. «Бүгінгі неологизм деп ... 5-10 жыл ... ... тізімінен шығып, ең актив
сөздердің қатарына барып қосылып ... - ... ... [3, ... ... зерттеу жүргізген ғалымдардың пікірі бір жерден
шықпайды. Ш.Бәйтікова, Ә.Болғанбаевтар: ... ... ... ... ... ... десе, А.Алдашева неологизмдерді
термин мен терминологиялық сөз тіркесі аясында қарайтын ғалымдардың ... жаңа ... ... қалай жасалады? Бұл ... ... ... ... Әдетте, «жаңа сөз» дегеніміз-тілде бұрыннан бар сөздердің
(түбірлердің) жұрнақтар жалғауы, бір-бірімен қосақталуы ... ... ... ... ... ... ... мағына ауыстыруы
сияқты амалдардың бірі арқылы құбылған түрлері. ... ... ... ... ... де ... ... «жаңғырықтары». Бірақ олар
естіліп барып, өшіп кететін дыбыс жаңғырықтары емес, материалдық дүниелер-
тіл ... яғни ... бір ... ... ... ... сөздік
қазынаны молайтатын, тілдің ілгері даму процесін көрсететін ... жаңа ... ... мынадай жолдар арқылы жасалған:
1. Жұрнақтар жалғау арқылы. Бұл ... ... ... ... ... ... -қар, -кер, -ғар, -гер (тәлімгер, ... ... -қы, -кі, -ғы, -гі ... ... -ым, -ім, -м ... ... ... тіркелім); -ғыш, -гіш,
-қыш, -кіш ... ... ... -ма, -ме ... ... ... ... арқылы: ақжайма, аққайнар, түсқағаз, аяқдоп,
аяқжол, желкөз, жеделсаты т.б. ... сөз ... ең ... тәсіл.
3. Сөз қосарлау арқылы: ақылшы-ұстаз, таңдау-балама, күйме-бесік т.б. Бұл-
өзгелерге қарағанда өрісі тарлау амал.
4. Сөз тіркесі арқылы: алтын ... ... ... ... ... ... т.б.
5. Бұрыңғы сөзге жаңа мағына жүктеу арқылы. Бұл амал көбінесе сөзге нақты
терминдік мән беруде пайдаланылады.Мысалы, сапар сөзі ... тек жай ... ... ... ... ұйым т.б. ... өзге елдерге ресми түрде
немесе арнайы шақырумен баруы ... ... ... ұғымдағы саяси-қоғамдық
терминді білдіреді. Сол сияқты салауаттылық, апталық, қоғамдастық,
ілгерішілік ... де жаңа ... ... ие ... ... сөздерді қалың жұртшылыққа паш етіп, жаңа ұғымдардың
атауларының құрамын, құрылысын, қызметін ... ... ... ... ... ... ... атаулар» сөздігінің авторлары-А.Алдашева,
Ш.Сарыбаев.
Қазақ тілінің ... ... бұл ... ... ... ... ... бір өкініштісі, бұл сөздіктің шыққанына 14 жыл болса да,
көп сөздердің ... ... ене ... және аталмыш сөздіктің осы
жылдар аралығында толықтырылып қайта басылмауы. ... ... ... ... ... ... шығуына қолдау көрсетілуі керек,
себебі уақыт-тарихи процесс ретінде ... ең ... ... Ал осы ... ... тілімізге көптеген жаңа сөздер енді. Біз
осы жағдайды ескере отырып, ... ... ... ... ... және 2004 жылы ... бекіткен терминдерден жаңа сөздерді
таңдап алдық. Ұсынылып отырған жұмысымыздағы 30 неологизм-тіліміздегі жаңа
бейне, жаңа ... Осы ... ... ... ... сол ... тіліміздің құлаш-қарымын кеңейту-біздің басты мақсатымыз. Себебі тіл
тазалығын сақтау үшін, оның қоғамдық қызметін жоғарлату үшін де ... ... ... ... тауып, орынды пайдалану-әр тіл жанашарының
негізгі міндеті.
Қазақ тілінің қолдану аясы ... ... ... ... ... жоғарғы басқару органдарына ... істі ... ... ... ... ... ... тіліміздің тазалығын
сақтау жолындағы іс ... ... ... ... ... арқасында тіліміздің сөздік қоры баюда» секілді «саяси ережелер»
заман ықпалымен ... ... ... Ғасырымыздың 20-30 жылдарынан
кейін қайтадан 80 жылдардың соңғы кезінде неологизмдер мерзімді баспасөз
беттерінен жиі ... ... кім ... да басқа тілден енген
сөздердің баламасын тауып, қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... бір жаңа ... бірнеше баламалары
ұсынылып, қайсысының ... ... ... екендігін анықтайтын
қағидалар мен ... ... ... жаңа ... яғни ... қолданбай сөйлеу
мүмкін емес. ... ... ... ... барлық өзгерістер мен
жаңашылдықтар тұтас бір ... ... Ал ... ... ... ... ... сипат алып отырған
неологизмдерді зерттеу 20-30 ... ... ... ... жаңа
сөздердің тұлғалануы, қолданылуы, аясы өзіндік ... ... ... ... ... ... ... де толық зерттеуді қажет ететіні сөзсіз.
Қазақ тіліндегі неологизмдерді әлемдік лингвистикада қарқынды дамып
жатқан амал-тәсілдер арқылы ...... ... ... ... ... жаңа ... түсінілу деңгейін, тілдік санада
сәйкестендірілуін және т.б. ... ... ... Неологизмдердi зерттеудiң психолингвистикалық аспектiсi
Тіл білімінде психолингвистика мәселесі ХІХ ғасырдың аяғы мен ... ... ... бастады. Ал оның нақты ғылым ... ... ... 50 ... ... ... - ... мен тіл білімінің түйіскен шегінде
арнайы ғылыми пән ретінде ... ... ... тіл ... ең ... бірі ... отыр. Екі ғылымның одағынан пайда болған тіл
білімінің бұл ... ... ... ... ... Г.Штейнталь,
В.Гумбольдт, А.Потебня, И.Сеченев, Ф.Фортунатов, И.А.Бодуэн де ... ... ... ... және т.б. ... ... ... (грек. psyche-жан және ... ... ... оның санада тууы) психикалық процестермен
байланысты зерттейтін, олардың тіл жүйесіне қатысын ... ... [1, ... ... ... ... байланысын
зерттейді. Психологиялық құбылыстар (түйсік, қабылдау, сезім т.б.) сөйлеу
процесіне тікелей қатысады. Адам ауызекі және ... тіл ... ... ... бір ... ... ... сол ұғымға деген өзінің
көзқарасын да қоса аңғартады. Демек, тіл ойды ғана ... ... ... ... де ... ... ... жоғарыдағы
анықтамаға қоса, оның мәнін тереңірек ұғыну мақсатында әлемге аттары әйгілі
психолингвистердің анықтамаларына тоқталайық.
«Психолингвистика - это ... ... ... ... в ... язык, речь, познавательные процессы. Это наука о том, какие
психические процессы имеют место, ... мы ... речь и ... т.е. говорим, слушаем и читаем, а также о том, как мы ... ... ... языке и на иностранном» [7, 78].
«Психолингвистика – это отношение между системой ... и ... ... или ... ... и ... при помощи
языка» [8, 28].
«Психолингвистика – это наука о специфике ... ... ... как ... индивида – личности, включенной в
социум и шире – в ... в ... и ... ... ... отырғанымыздай, психолингвистикаға берген анықтамаларды ... әр ... ... ... Себебі, психолингвистиканың зерттеу
объектісі мен ауқымы өте кең.
Психолингвистика мәселелерін қарқынды зерттеу бұрынғы Кеңес Одағы мен
алыс ... ... ... 60-70 ... ... Тіл
психологиясы тіл білімі мен психологияның тоғысында дүниеге ... ... ... жүз ... аса ... келе ... Осы уақыт аралығында
алыс-жақын шетелдік ғалымдар ғылымының бұл саласына қатысты ой-пікірлерін
жан-жақты баяндап, психолингвистиканың ... ... ... ... ат
салысты.
Қазақстанда психолингвистиканың мәселелері 50 жылдардың соңы мен 60
жылдарда қызу ... ... ... ... теориялық және қолданбалы маңызы
жоғары мәселелердің бірі ... ... ... ... ... үш ... бағытта жүргізілгенін байқаймыз. Бірінші, қазақ
балаларының орыс тілі мен өзге тілдерді меңгерудің ... ... ... ... Бұл ... ... ... Е.Суфиев, М.Қайырбаева, К.Оразбекова т.б. ... ұлт ... орыс тілі мен шет ... ... ... мен
механизміне арналған. Өзге тілдерді ана тілі деңгейінде ... ... ... Сондай-ақ ғылым негіздерін үйренуде
олардың ақыл-ойы мен танымдық әрекеттерін ... ... ... ... мақсат етіп қойды. Екінші бағыт-алпысыншы жылдардың орта кезінде
қолға ... ... ден ... ... ана ... ұғымдары мен категорияларын меңгеру арқылы өзге ... мен ... ... ... ... ... ... және оқыту әдістемесін жетілдіру тұрғысынан
іздестірілді. Бұл бағытқа ... тіл ... ... ... ... ... Сөйтіп, олар Қазақстанда
психолингвистиканың белгілі бір саласының іргетасын қалауға өз ... ... ... ... ұстанымдары мен қағидаларына
сүйене отырып, елімізде тәлім - тәрбие, әлеуметтік, медициналық, ... ... ... дамытуға тілдік факторлардың атқаратын
қызметіне баса мән беру тенденциясы өріс ала бастады. Бұл ... ... ... ... ... орай ... ... сөздік қоры мен
шешендік өнеріне жіті зейін қойды. Ұлттық тілдің ... ... ... ... сай ... ... іздестіруге көңіл аударып отыр. Ойымызды
бір сөзбен түйіндейтін ...... ... ауыз ... мен сөз ... жан дүниесінің құпия сырларын ашып көрсетіп, оларды нақышты түрде
бейнелейтін өнер және рухани күш екендігіне назар аударылды. ... ... ... ...... даму тарихы мен өмірде қолдану
қызметін айқындай түсетін қуатты танымдық ... ... ... үш ... ... ... пікірлер мен бағыттар отандық тіл білімімізге тиесілі, ал
енді психолингвистика деген ұғымды дүниеге әкелген, оның ... ... ... ... ... және ... тіл мамандарының ғылыми
тұжырымдамаларына тоқталайық.
Тілді зерттеу, оның шығу тегі мен даму ... ... ... ерте ... басталғаны белгілі. Ежелгі Үнді, Қытай, ... мен орта ... өмір ... ... ғалымдары қай кезде
болмасын тілдің табиғатын зерттеуге, оның ғажайып сырын ашуға ... ... ... ... тілге қатысты сан қилы
көзқарастар мен бағыт-бағдарларды туғызды. Ондай ... ... ... 20-40 жылдары белең алып, түрлі ағымдар мен ... ... әсер ... ... ... ... болуын тікелей биологиялық құбылыс
деп есептеген натуралистік бағытты жақтаушылар өз ... ... Бұл ... ... ... ... өкілдері өз концепциясын
ұсынып, оны ғылыми бағыт ретінде қалыптастырған. Бұл – таза ... ... ... де ... ... бір топ ... тілдің қоғамдық
мәніне аса ден қойып, тілді қоғамдық құбылыс деп тұжырым жасады. Осылайша
ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында ... ... ... ... әлі ... жалғасын тауып келе жатыр. Рас, тіл-қоғамдық құбылыс және адамдардың
қарым–қатынас құралы. Оның қоғамдық, ... ... ... кетуге
болмайды. Тілді жасайтын, оның бай мұрасын ... ... ... ... яғни сол ... ... Жер ... қанша халық болса, сонша тіл бар.
Ал мәдениет пен дәстүр – әр ... ... ... Мәселен, бүгінгі
күні қазақ тілінің мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болуына ... ... ... ... ... ... жауап беруіне қарай арта
түсуде. ... тіл ... ... ... оның ... табиғаты және
әлеуметтік қызметі мен ... ... ... ... қажет. Мысалға, тіл
меңгеріп отырған тұлға ... ... ... ... және ... ... қарым–қатынас барысында қолдану кезінде үйреніп жүрген болса,
тілдік ... ... ... ... ... білуі керек.
Демек, ол кісі коммуникативтік актіні ... ... ... ... ... ... ... қарай белгілі бір вариант түріндегі
элементті таңдауы қажет. Ол сауалнама, ... ... мен ... ... ... ... және ... барысында әлеуметтік,
ұлттық, мәдени, ... ... әсер ... ... Осы мәселелерге қатысты тіл меңгеруші тұлға ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілінің
таңдалуы, меңгеріліп отырған ... ... ... түрлі салаларында
функционалдық мағынасын анықтау, үйреніп отырған ... ... ... ... ... ерекшеліктерін белгілеу, тіл ұлттық
мәдениеттің құрамдас бөлігі екенін ескеру, ... ... ... ... және т.с.с. Көріп отырғанымыздай, тілдің
қоғам өміріндегі әлеуметтік мәні жоғары. Ал ... ... ... ... ...... қоғамдық құбылыс ретінде ғана қарастырып қоймай,
сонымен ... ... ішкі жан ... сезімін білдіретін психологиялық
құбылыс ретінде де жан-жақты зерттеуде.
Тілдегі мұндай психологиялық бағыт ХІХ ... 50 ... В ... философиясының әсерінен пайда болды. Кейіннен тіл ... ... ... ... бұл ... негізін қалауға
Г.Штейнтальдың, Ресейде А.Потебняның еңбегі зор болды.ХІХ ғасырдың екінші
жартысындағы ... тіл ... көбі осы ... ... Тіл
психологиясының нысаны – адамдардың сөйлеу әрекетінде болатын психикалық
процестер. ... ... ... ... сөз ... ... көпшілігінде болды және бұл бағыт тілдік философия ретінде әр
түрлі көзқарастағы ... ... ... ... ... ... концепциясы – тіл мәселелерін
шешуде психологиялық қағидаларды басшылыққа алу. Тіл – ... ... оның ... – тіл ... ... көзқарастарды
сынау, тілдік категориялар мен логикалық категориялар ... ... ... тіл мәселелерін зерттеуде логика заңына сүйенуге қарсы ... ... өз ... ... психологизм,
әлеуметтік психологизм деп аталатын екі бағытқа ... ... ең ... ... ... Пауль. Бұл
бағыт тіл біліміндегі натуралистік және логикалық бағыттарға қарсы күресе
отырып, тілдік ... ... жеке ... сөйлеу және
психикалық ерекшеліктеріне, олардың ой-санасындағы өзгеріс-құбылыстарына
тәуелді ... ... ... ... ... ұлт тілі ...... сөз. Тіл
жеке индивидуумдікі. Сондықтан, тіл білімінің міндеті – ... ... ... ... ... ... зерттеу арқылы тұтас
халықтың, ұлттың рухани өмірінің ... ... ... деп ... психологизм тілдің қоғамдық мәнін жоққа шығарады. Тіл
білімін қоғамдық ғылымдар ... ... ... оның ... ... ... ... соның бір саласы деп ... Ал, ... ... ... ... бар ... индивидуумдар
тілі ғана» дейтін қағидаларына қарсы, олар тіл әлеуметтік, оны туғызушы да,
қолданушы да ... ... ... ... ... психологизм теориясын негіздеуші, оның ең көрнекті ... Оның тіл ... ... ... ... концепциялары «Грамматика, логика, психология және ... мен ... ... ... мен тіл ... ... ... деп аталатын т.б. еңбектерінде баяндалған ... ... ... ... да ... ... ... деп санайды. Индивидуалдық психология халықтық психологияға негіз
болады. Халықтық психология – ... рухы ... ... ... рухы ... ... ... қайнар көзі. Халық рухы, ең алдымен, тілінен,
одан кейін әдет-ғұрпынан, дәстүрінен, жалпы әрекетінен көрінеді. Осылардың
бәрі, соның ... тіл де, ... ... ... ... ... өкілдері сөйлеу психологиясы, оның сөйлеу әрекетімен
байланысы, сөйлеу әрекетінің іске асу ... ... ... ерекше мән
береді. Психологизм көп жағдайда лингвистикалық талдау орнына психологиялық
талдауды қолданады, сөйтіп, тіл ... ... ... ... ... – тілдік категориялардың барлығы да тек ... ... ... соны ... психологиялық категориялар деп
санайды.
Тіл біліміндегі психологиялық бағыт ХХ ғасырдың 50 жылдарынан бастап
психологиялық лингвистика (психолингвистика) ... ... ... ... ... ... екеуінің түйісуінен туған жаңа бағыт. Бұл бағыт
алғаш Америка тіл білімінде ... да, көп ... ... ... ... де ... сөйлеу әрекеттерінің ... ... деп ... Мұны ... ... ... туралы ғылым
деп те атайды. Кейбір зерттеулерде ... ...... ... де ... Олай ... психолингвистика сөйлеу әрекетінде
болатын хабар беру, хабарды қабылдау процестерінің қалай іске асатындығын
зерттейді. Бұл – оның ... ... ...... мен мақсатын жан-жақты және дәл ... ... ... біз ... сөйлеуді қоғам өмірімен байланысты ... осы ... ... өзіндік сипатқа ие болып отырған мынадай ... ... ... ... Оның бірі – әлеуметтік лингвистика немесе
тілдің қоғамдық құбылыс ретінде дамуын әлеуметтік жағынан қарастыру.
Екінші бағыт – ... ... ... оны психолингвистика
ыңғайына сәйкес зерттеу.Бұл бағыт бойынша қарым-қатынас жасау мен ... ... ... психика дамуындағы әлеуметтік факторларға
сүйеніп қарастырылады. Ғылымда психолингвистиканың ... ... ... ... кең ... ... ... Еуропа елдерінде, әсіресе, француз зерттеушілері психолингвистиканы
әлеуметтік факторлармен ұштастыра отырып қарастыруға баса мән берген.
Адамның психикасының ... ... ... ... ... сипатта болатындығы жайында көзқарастар мен ойлар түрліше. Мәселен,
белгілі психолог Жан ... ... ... ... ... ... тану ... ілім) мен А.Леонтьевтің сөйлеу әрекеті
туралы негіздеген психологиялық теорияларына зер ... ... ... ... ... ... мен іс-әрекетіндегі сыртқы
факторлармен бірге ішкі факторларының да өзгеруіне әлеуметтік ... ... етіп ... ... аңғарамыз. Сонымен, адамның сөйлеу
әрекетінің дамуы мен өзгеріп отыруына әлеуметтік жағдайдың ылғи ... ... ... де ... ... ... ... сөйлеу әрекетінің механизмі мен тетіктерін өздерінше түрліше
түсіндіретіні ... ... ... ... және әлеуметтік жағынан
қарастырылатын мәселе. Сөйлеу әрекеті ... ... ... ... жағдайға бейімделіп отырады дейді де, ... ... ... ... түрі деп ... ... ... әрекетінің ішкі механизмдері болып табылатын сөйлеудің айтылуы мен
өзге ... ... ... психолингвистер сияқты талдап
қарастырмайды. Ал психолингвист ... ... ... ... ... бірге, адамдардың өзара сөйлесіп қарым-қатынас жасау
әрекеттерін ... ... ... ... ... (шаршау, мұңаю т.б.) сияқты ... ... ... негізгі құрамды бөліктеріне жатқызады.
Сөйлеу қабілетінің даму үрдісіне әлеуметтік жағдайдың ... ... ... ... ... оның ... ... қалауға
Чехославакияның психолингвисті Я.Пруха өзінің «Психолингвистика және
социолингвистика» деп ... ... ... екі ... ... мәселенің түйінін ашып көрсетіп, олардың ара жігін ажыратуға
айтарлықтай еңбек сіңірді. Ол ... ... ... ... ... ... ... түйінді проблемаларын дұрыс шеше
алмай тұйыққа ... қалу ... сөз ... ... халқының
психолингвист ғалымы Р.Ромметвейн «Сөз, мағына, хабарлау» деген еңбегінде
«сөйлесіп, тілдесу, тілдесуші ... ... ... ... олардың
дүниетанымы мен әлеуметтік тәжірбиесі негізінде жүзеге асады», ... ... ... Ол бұл ... ... ... ... немесе
тілдесушілердің білім деңгейлері біріне-бірі сай келгенде ғана пайдалы
нәтижелер береді деп ... ... ... ... ... ... жасаған
«Баланың психолингвистикасы» атты еңбектері бар. «Тілді меңгеруді зерттеу»
деп аталатын еңбектің қорытындылаушы бөлімін «Бала ... деп ... онда ... мен ... ... ... ... алмай тұрып, оның зерттеу бағдарламасын
жасау мүмкін емес деп көрсетеді. Бұл ... ... ... ... психолингвистикасындағы негізгі объекті тілдің қарым-қатынас жасау
құралы екендігі туралы түсінігін қалыптастыру. Тіл – ... ... ... ... ... ... ... текстерден, сөз
текстерінен тұратындығын жете аңғарып білу психолингвистикадағы теориялық ... ... ... бар өзекті мәселелер болып табылады.
Кеңестік дәуірде бұл салада жүргізілген зерттеулер ... ... ... және оның ... ... ... ... Н.И.Жинкин – тілді меңгерудің психологиялық мәселелерімен
шұғылданған кеңестік психолог ғалым. Ол ... ... мен ... ... ... ... аса ... семантикалық үрдіс
деп санаған. Бұл үрдіс ... ... ... ... ... ... берді.
Психолингвистика бірқатар практикалық мәселелердің теориялық мәнін
түсіндіру үшін өте маңызды. Мәселен, тілдегі теориялық мәселелрді шешу үшін
көп ... таза ... ... жеткіліксіз болады, олар үшін
психолингвистиканың тәсілдерін ... ... ... ... мен ... шет тілдерін үйренуі, соның негізінде
сөйлеу әрекетінің қалыптасуы сынды ... ... ... процесі – тіл арқылы жүзеге асатын коммуникативтік әрекет. Ол
адам санасы мен ... ... ... ... ... ... әрекеті – ойдың тіл көмегімен мүшеленуі. Ішкі ... ойды ... ... ... ... Сөйлеуді қабылдау процестері оны
талдауды, түсінуді, игеруді қамтиды. Себебі қабылдаудың өзі ... ... Онда ... ... ... ... заңдылықтарды
игеру, ерекшеліктерді түсіну және дұрыс қорытынды шығару ... ... ... ... тіл мен сөйлесу арасындағы қарым-қатынас көрінеді. Тіл –
объективтік, статикалық формальді құрылым болса, ал сөйлеу – ... акт. ... ... яғни ықпал етушілік мәнінің жоғары
екені де мәлім. Мысалы, адам сөйлеу актісі ... тек өз ойын ғана ... ... жан дүниесін, сезімін де білдіреді. Мәселен, оңбаған, ... ... және т.б. ... синонимдік қатардың құрамындағы сөздер
бір-брімен лексикалық мағынасының ұқсастығымен ғана емес, эмоциялық ... де ... ... ... ... ... яғни тек
құрылымдық жағын қарастыруды аз деп тауып, сөздің ішкі ... ... ... пән. ... ... пайда болуын психологиялық
тұрғыдан негіздеп, ассимиляция, ассоциация ... ... ... ... ... ... ... айғақтайды.
Психолингвистикалық зерттеулердің ажырамас бөлігі – психологиялық
әдіс–тәсілдер. Соның ең негізгісі – ... ... ... әлемдік лингвистикада тілді түрлі амал-тәсілдер арқылы
зерттеу, соның негізінде зерттеудің жаңа ... ... ... ... Тіл ... ... әдістердің бірі – ассоциативті
эксперимент.
Әлемдік тіл білімінде ... ... ХХ ... ... бастап кеңінен қолданылып келеді. Қазақ тіл білімінде ... ... ... Т. ... ... ... атты еңбегінің
«Қазақ теңеулерінің ассоциациялық типтері» деген тарауында ... ... тіл ... осы бағытта жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде
белгілі ... Ю.Н. ... ... ассоциативный словарь» атты еңбегі
1994 жылы шықты, ал бізде, өкінішке орай, мұндай еңбектер әлі де ... әр ... ... үйреніп, меңгере алуының табиғи –
ғылыми негізі ... ... ... ... ... Осы
заңдылықтарға орай үйрену, қабылдау процестері мидағы уақытша байланыстар
негізінде жүзеге асады. Мұндай байланыстарды ассоциациялар деп ... ... түрі – ... ... Мұны И.П. ... ... ... екі нүктенің өзара байланысқа ... деп ... ... – адам ... ... жеке психикалық процестердің
арасындағы байланыс», - дейді ғалым Ә.Ж. Алдамұратов [13, 38]. ... ... ... ... ... ... ... және логика – семантикалық белгілері бойынша біріктіру» [14,6].
Ассоциация дегеніміз ... ... ... екі ... ... ... Осы заңдылықты белгілі кеңес психологы С.Ф. Жуйков өзінің
«Психология формирования орфографических навыков» деген еңбегінде адамның
бас миы ... екі ... ... деп атайды.
Енді біздің зерттеу жұмыстарымыздың негізгі тәсілі – ассоциативті
эксперимент жайлы, оның ұйымдастырылу әдісі мен ... ... сөз ... ... ... ... эксперименттің
бірнеше түрлері бар:
1. Еркін ассоциативті реакция. ... ... ... ... ... ... ассоциативті реакция. Зерттеуге қатысушыларға белгілі
бір грамматикалық немесе семантикалық топқа жататын ... ... ... ... реакция. Бір стимул сөзге бірнеше сөздер
тізбегімен жауап беру ... ... 20 ... ... ... 10 сөзбен
немесе сөздер тіркесімен жауап беру әдісі.
Қазіргі ... ... ... жаңа ... ... отыр. Әдетте
ассоциативті зерттеулерде нейтралды сөз формасы (атау септік, 1 жақ, ... ... сөз ... ... жаңа әдіс ... кез ... сөз формасы
тәжірбиеде қолданыла береді. Осының ... енді тек қана ... ғана ... ... ... ... мәлімет алуға
болады.
Ассоциация – сөз ... ... ... ... және ... ... микрожүйеге қатынасына қарай идентификациялау
(сәйкестендіру) нәтижесінде пайда болады. Идентификация (лат. ... ... ... на ... ... признаков тождества
различных объектов [15, 200].
Идентифицировать – установить совпадение, ... [16, ...... ... ... [16, ... ... жұмысымыздың басты мақсаты – неологизмдердің
идентификациялануын анықтауды ... ... ... жүзеге
асырдық. Оның нәтижелері келесі тарауларда тарқатылып жазылған.
Ассоциативті байланыстың тағы бір айтарлықтай қасиеті – ... ... ... ... сөзі ... ... адам үшін «жаңа жыл» ассоциациясын тудырады, ал Шығыстың адамы
үшін ондай ұғым жат. Біз үшін ... ... ... ... үшін ... олай ... себебі олар үшін қаралы түс – ақ түс. Бұл
жерде белгілі бір мәдени ... ... бар. ... ассоциациялар
белгілі бір халықтың қалыптасқан тарихи – мәдени дәстүрінің көрінісі болып
табылады. Мәселен, ... ... ... вербальді ассоциациялардың
қорытындысы мынадай: нан орыс ұлтының өкілі үшін бірінші кезекте ... ... ... – вино, өзбек – шай ... ... Ал ... ... ... ... сөзіне, бірінші кезекте, «ет» деген
ассоциация беретіні күмәнсіз.
Көріп ... ... ... нәтижесінде алынған
қорытындылар ұлттық таным, түйсік жайлы көптеген мәлімет бере алады. Мұндай
зерттеулердің нәтижесінде әл ... ... ... мен ... ... ... жан ... зерттеуге болады.
2. Неологизмдердің тақырыптық тұрғыдан жүйеленуі
Тіл – өмірмен өзектес ... ... ... оның ... ... өзгеріп, толығып, дамып отырады. Әр дәуір, әр қоғам ... ... ... сол жаңа зат, ... ... іс - әрекеттердің өз
атаулары пайда болады. Қазіргі кезеңдегі саяси, әлеуметтік, мәдени ... ...... ... қаншама жаңалықтар еніп отыр.
Әлеуметтік, шаруашылық, мәдени өмірімізде, халықаралық жағдайда пайда
болып жатқан жаңа ... да ... ... ... етіп ... ... тек жаңа ұғымдарды білдіру үшін ғана емес, ... ... зат, ... құбылыстарды дәлірек, дұрысырақ етіп қайта атау
үшін де туып жатады. ... ... ... дача, призёр т.б. деп орысша
атап жүрген сөздерге қазақша балама тауып, бұл күнде ... ... ... деп ... ... ... да лексикамыздағы жаңа
қолданыстар ретінде танылады.
Мұндай жаңалықтар қазақ тілінің ... тіл ... ... ... ... ... ... өмірдегі өзгерістер, жаңалықтар тіл
арқылы өрнектеледі, көрінеді. Қоғам өмірінің сан – ... ... ... ... жаңалықтары қазіргі таңда жеке ғылыми талдауды,
зерттеуді қажет ... Осы ... ... ... ... ... сүйене отырып, яғни әрқайсысының қоғам
өмірінің әр саласына қатыстылығына қарай топтадық.
Сонымен, неологизмдер жиі ... ... ... оның ... ... ... ... жалпы адамның іс-әрекет тәжірбиесі
әлемнің тілдік бейнесіне қалай әсер ... ... ... Осы ... ... қай ... ... зерттеуді, бақылауды қажет
ететінін білу, біздің негізгі мақсатымыз болды.
Мәдениеттің ең биік ... ... ... ... ... ... ... буын өкілдері үшін әлемдегі сан–қилы өзгерістер, олардың
күнделікті ... ... ... ... ... ... өзгерістер мен жаңалықтар тіл ғылымы үшін өз ... ... ... ... бірі – әр ... пен ... жүйе
қалыптастыратын тілдегі жаңа атаулар, сөздер, қолданыстар. Бір сөзбен
айтқанда неологизмдер. Біздің ... ... ... ... ... ... ... салалар бойынша іріктеліп, мынадай реттілікке
түсті:
1. Қоғамдық - ... ... ... және қаржы саласы.
3. Ғылым – білім, өнер.
4. ... ... ... ... ... неологизмдерді қарастырмас бұрын, осы
тақырыптарға негіз болған неологизмдердің басым көпшілігі зат есім екенін
айтып кету ... Бұл ... ... ... таң ... ... ... жалпы
тілдік қордың баюы да негізінен зат есімдер арқылы жүзеге асатыны белгілі.
Мәселен, ғылым–білім саласы құзырлық, ... ... ... т.б.
деген сөздермен толықса, әлеуметтік–қоғамдық салада бастамшыл топ, ұтқырлы,
лаңкестік айықтырғыш, бопса деген жаңа сөздер кеңінен қолданысқа еніп отыр.
Сонымен ... ... ... де жаңа ... ... қалып отырған жоқ.
Мысалы, аяқдоп, былғары қолғап шебері,бессайыс және т.б. сөздер еніп отыр.
Әсіресе, тілдік ... ... ... ... ... отыр, оны біз соңғы бірнеше жыл көлемінде енген ... ... ... ... ... ... ... және т.б. осы сияқты
сөздер бұған дәлел бола алады.
2 НЕОЛОГИЗМДЕРДI ИДЕНТИФИКАЦИЯЛАУДАҒЫ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬДI ... ... ... ... экспериментальді зерттеуіміздің теориялық негізі ретінде А.А.
Залевскаяның концепциясы алынды. Онда ... ... ... ... ... ... ... түрлі стратегиялары жайлы,
немесе таныс емес ... ... ... ... ... ... ... [17, 48]. Мұндай стратегиялар
өзге тілдің лексикасын меңгерудің оңай жолдарын анықтауға да жол ашады. ... ... ... ... жүргізу кезінде 2 негізгі мәселе қарастырылды:
- Қазақ бөлімінде оқитын студенттердің неологизмдерді идентификациялау
кезінде тікелей ... ... ... ... ... екі топ: ... факультеті мен экономика факультетінің
студенттері арасында неологизмдерді идентификациялау процесін ... ... ... ... ... ... ретінде психолингвистикалық эксперимент алынды. Ол
бойынша таныс және ... емес ... ... ... неологизмге
ассоциативті реакция жазу және жеке анықтама беру әдісі жүзеге ... ... ... ... ... сандық әрі сапалық
қорытынды жасалды.
Зерттеудің нысаны ... ... ... ... мен жеке ... ... ... таңдау барысында зат есімдер ... ... ... ... ретінде ерекше ескеріліп, олардың
сөзжасамдағы номинативті–коммуникативтік ... ... мән ... ... ... ... есім сөздерінен, соның ішінде
зат есімнен жасалғаны сондықтан болар.
Берілген ... ... ... ... ... ... байланысты болады деген болжаммен неологизмдерді
әртүрлі (сөзжасамдық, семантикалық, тұлғалық) ... ... ... үшін сөз ... ... ... болмайтыны белгілі.
Сөз өздігінен жеке өмір сүрмейді, ол міндетті түрде адам санасында белгілі
бір жағдайлармен ... ... ... ... алынған
неологизмдердің идентификациясын зерттеу – өзекті мәселелердің бірі.
Зерттеуіміздің ... ... ... Дж. ... мына ... Ол ... жеке сөздер мен белгілі бір ... ... үшін ... ... зор ... айтады. Ал қабылдауға
қиын сөздер контекстің бар жоғына байланыссыз бірдей қателерді тудырады
Зерттеу 2006 жылдың ... ... ... ... ... ... ҚазҰУ-дың филология факультетінің 3-4 ... (20 ... мен ... және ... факультетінің 1 курс
студенттері (20 адам) таңдап алынды. Зерттеуге қатысушылардың жалпы саны ... ... ... ... ... ... ... отырып белгіледік. Мамандардың айтуы бойынша, белгілі бір сөздің
идентификациясын анықтау үшін оған ... ... саны ... болу ... ... екі кезеңнен тұрды. Бірінші кезеңнің тапсырмалары:
Төменде берілген неологизм сізге таныс болса «+», ал егер таныс емес ... ... «-» ... ... ... ... және таныс емес неологизмдерді анықтадыңыз.
Ал енді осы неологизмдерді оқығанда ... ең ... не ... ... ... Екінші кезең бір тапсырмадан тұрды: сізге бұл ... ... ... ... ... ... ... бойынша неологизмдерге
анықтама беріп көріңіз. Бұл сөздер ненің атауы болуы мүмкін? Зерттеудің ... 30 ... ... ... ... ... ... не жазамын
немесе қалай жауап беремін деп ... ... ... беру керек болды. Ал
егер неологизм мағынасы түсініксіз немесе ешқандай ассоциация тудырмаса,
тоқталмау нұсқауын ... Әр ... ... сауалнаманың үлгісі
төменде көрсетілген.
Сауалнама
Жасы________
Факультет______________________курс_______
Нұсқау
Тапсырма 1. Төменде берілген неологизм сізге таныс болса «+», ал егер
таныс емес ... ... ... «-» ... ... 2. Сіз өзіңізге таныс және таныс емес ... Ал енді осы ... ... ... ең бірінші не
түсті, соны жазып көріңіз.
|Неологизм |+ - ... ... |
|1 ... | | |
|2 ... | | |
|3 ... | | |
|4 ... | | |
|5 ... | | |
|6 ... | | |
|7 ... | | |
|8 ... | | |
|9 ... топ | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... Кінаратсыз өмір салты | | ... ... | | ... ... | | ... Мөлтекаудан | | ... ... | | ... ... | | ... Сөзбұйда | | ... ... | | ... Топтама | | ... ... | | ... ... | | ... ... | | ... Сұлба | | ... 3. ... бұл ... біршама таныс болып қалған сияқты.
Соңғы тапсырмамыз бойынша ... ... ... ... Бұл ... ... ... мүмкін?
| ... | ... |
|1 ... | |
|2 ... | |
|3 ... | |
|4 ... | |
|5 ... | |
|6 ... | |
|7 ... | |
|8 ... | |
|9 ... топ | ... ... | ... Делдал | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... Зияткерлік | ... ... | ... Кінаратсыз өмір салты | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... Тосап | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... | ... Зерттелген материалдардың сандық қорытындысы
Жұмысымыздың келесі сатысы алынған қорытындылардың сандық көрсеткішін
анықтау болып ... ... ... реттілік бойынша әрбір неологизм
жеке–жеке алынып, оның жанына берілген үш ... ... ... ... көрсеткіші жазылған. Яғни бірінші тапсырма бойынша ... ... «+» және «-» ... ... екінші тапсырма
бойынша стимул сөздер тудырған түрлі ... ... ... бас ... жағдайларының саны көрсетілген. Соңғы тапсырмадағы
берілген жеке анықтамалар мен анықтама беруден бас ... ... ... ... ... ... ... №1 кестеде берілген. Мұнда ... ... ... оң ... өсу ... ... |+ |- ... |+ |- |
|1 ... |7 |33 |16 ... |25 |15 |
|2 ... |9 |31 |17 ... |27 |13 |
|3 ... |9 |31 |18 ... топ |30 |10 |
|4 ... |10 |30 |19 ... |31 |9 |
|5 ... |10 |30 |20 ... |31 |9 |
|6 ... |11 |29 |21 ... |32 |8 |
|7 ... өмір ... |12 |28 |22 Мәзір |33 |7 |
|8 ... |13 |27 |23 ... |35 |5 |
|9 ... |15 |25 |24 ... |35 |5 ... ... |15 |25 |25 ... |36 |4 ... ... |17 |23 |26 ... |36 |4 ... ... |20 |20 |27 ... |36 |4 ... Тосап |21 |19 |28 ... |37 |3 ... ... |21 |19 |29 ... |37 |3 ... Аяқдоп |22 |18 |30 ... |38 |2 ... ... сандық көрсеткіштер қазақ тіліндегі неологизмдердің
жалпыға түсініктілік деңгейінің төмендігін көрсетеді. Қазақ филологиясы
факультетінің ... курс ... ... бұл ... шын
мәнінде жаңалық ретінде қабылдады, ал бұлардың ... ... ... БАҚ
тілінде жиі ұшырасатындығын ескерсек, бұл көрсеткіштердің біз ... ... ... көрсетеді. Ал информанттардың екінші
тобын құрағын болашақ экономистер шын ... ... ... алшақ
екендіктерін танытты. Әрине, бұл бірінші кезекте тікелей ... ... ... ... жасадық. Себебі филологтар мен
экономистердің тілдік ... ... ... бірінші топтың басым
болатынын біз де ... ... ... ... негізгі міндеті
де осындай екі басқа топтың неологизмді түсіну, білу ... ... оны ... ... ісі ... ... асыру керек болды.
Сонымен, зерттеу барысында алынған қорытындылардың ... ... ... яғни ... ... ... неологизмдерді
анықтадық. Олар: даңғыл, айдар, заңнама, білімгер ... ... ... ең ... ... ие ... Яғни 40 студенттің 36-
38-і «+» белгісін қойып, бұл ... ... ... ... Әрине,
аталған жаңа сөздердің танымалдылығы олардың БАҚ тілінде және күнделікті
өмірде жиі қолданылуында. ... ... ... ... ... ... танымал сөздер тобы деп тануға ... ... ... ... ... негіз бола алады.
Келесі кезекте студенттер таныс емес деп таныған ... ... ... 40 ... 33-і себезгі неологизмінің
қасына «-» белгісін қойса, зияткерлік, сөзбұйда ... 31 ... ... ал ... бұрқақ деген жаңа сөздерді
студенттердің дәл төрттен үші ... Орта ... ... ... 8-10 студент қана таныс деп белгілеген. Мұндай көрсеткіш
зерттелуші екі ... да тән, ... мұны ... ... ... және студенттердің жеке тезаурустық білімімен
байланыстырамыз.
Зерттеуіміздің бұл бірінші тапсырмасын орындау барысында өздері таныс
деп «+» ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, ақжайма – жайылған нан, қамыр, ... ...... су ... ... қайнар, мөлдір; бұрқақ ... ... ... т.б. ... ... ... ... отырады.
Себебі студенттер көп жағдайда неологизмдердің құрылымдық жағына ден қойып,
оның семантикасына мән бере бермейді. ... «-» ... ... ... ... неологизмдерге дұрыс түсінік беріп, дәл ... ... – ас ... желкөз – форточка, жеделсаты – лифт, бұрқақ ... ... ... ... оқитын студенттер үшін қазақ
неологизмдерін идентификациялау кезінде орысша баламасын ... ... ... Мұның өзі қазақ жастарының қостілді екенін айғақтайды. ... бір жаңа ... ... ... олар осы ... ... ... Оның ғылыми және психологиялық негізі келесі тарауда айтылады.
Неологизмдерді идентификациялау кезінде ерекше қиындық ... ... ... ... және ... ... ... алынған
ассоциативті реакция мен жеке анықтама беруден бас тартқандардын санын
есептеп, оны кестеде ... 2. ... ... мен жеке ... ... ... саны.
| | ... ... бас ... ... бас |тартқандардың саны |
| ... саны | |
|1 ... |10 |22 |
|2 ... |16 |26 |
|3 ... |19 |28 |
|4 ... |3 |16 |
|5 ... |2 |17 |
|6 ... |9 |17 |
|7 ... |21 |30 |
|8 ... |28 |25 |
|9 ... топ |6 |10 ... ... |3 |8 ... ... |7 |9 ... ... |2 |6 ... Желкөз |21 |23 ... ... |12 |21 ... ... |5 |11 ... ... |23 |28 ... ... |5 |14 ... ... өмір ... |18 |28 ... ... |15 |15 ... Лаңкестік |7 |8 ... ... |8 |7 ... Мәзір |9 |9 ... ... |26 |27 ... ... |24 |28 ... ... |17 |24 ... Топтама |4 |9 ... ... |3 |7 ... ... |3 |10 ... ... |13 |29 ... ... |11 |17 ... ... ... ... қорытынды жасай отырып,
мынадай тұжырымға келдік. Тіліміздегі неологизмдерге берілген ассоциативті
реакциялар мен жеке анықтамалардың саны айтарлықтай ... ... ... көп жағдайда өздері таныс деп белгілеген неологизмдерге
ассоциация жазбай кеткен. Ал жеке ... ... саны одан да ... екі тапсырманы орындау барысында студенттер жеке неологизммен
бірнеше рет ... ... ... ... өткізіп үлгерді. Тіпті
өздері таныс емес деп тапқан неологизмдерді бірінші–екінші тапсырманы
орындау ... ой ... ... ... үшін үшінші тапсырманы
орындауға септігін тигізу керек етін. Алайда кестедегі көрсеткіштер өзге
қорытындыға әкеледі.
Неологизмдерге ... ... ... ... ... көп ... да ... құбылыс шығар. Себебі, еркін ассоциативті
эксперименттің өзі ассоциация жазғанда көп ойлауды керек етпейді және ең
бірінші ... не ... соны ... ... Ал ... бір ... беру үшін сен ол ... нақты білуің керек немесе ол сөзбен ... ... ... ... осы жайт ... идентификациялау кезінде
қиындықтарға әкеледі. Ал берілген неологизмдердің ішінен идентификациялауда
қиындық тудырғаны мыналар: бопса, ... ... ... ... ... ... Бұл ... идентификациялау кезінде
туындаған қиындықтар олардың құрылымдық мағынасының түсініксіздігінен және
компоненттерінің көпмағыналығынан болуы ықтимал.
2.3 Неологизмдердi идентификациялау стратегиялары мен ... ... ... ... қорытынды бойынша стимул сөз
бен ассоциацияның арасындағы байланысты анықтадық. Ол өз ... ... ... ... ... ... оқитын студенттердің
неологизмдерді дұрыс сәйкестендіру дәрежесін тексеруге негіз болды.
Ассоциативті эксперименттен алынған қорытынды материалдар мынадай
түйін ... жол ... ... ... мағынасы арқылы сәйкестендіру моделі: ақжайма – ақ,
таза, тегіс т.б.; ...... ... ... ...... ... тәлімгер – мұрагер, ұстаз, мұғалім, білім;
2. Стимул сөздің сөзжасамдық тұлғасына қарап сәйкестендіру: тәлімгер ... ...... айықтырғыш – емдегіш, құзырлық –
мансапкерлік;
3. Неологизмді іс - ... ... яғни ... ... ... ... – киллер, сөзбұйда – шешен, делдал – ...... ... ... арқылы сәйкестендіру моделі: аяқдоп – домалақ;
аққайнар – суық, таза; даңғыл – кең; жеделсаты – тез, жылдам; ... ... ... ... ... ... ... – «Жетім бұрышындағы» адам;
лаңкестік – Таяу ... Бен ... ... – Дана ... ... сөз ... жалпылау мен саралау кезінде
ақпараттың тек ... қана ... ... ... ... Тура ... беру арқылы сәйкестендіру моделі: делдал – екі арадан
пайда табатын адам; айықтырғыш – тәртіп бұзушыларды қамайтын ... топ – ... ... топ;
7. Метафоралау арқылы немесе фразеологиялық тіркес арқылы сәйкестендіру:
бұрқақ – қабағынан қар жауу; даңғыл - өмір жолы; ... – там ... ... мұндай тiлдiк элементтер филологтарда жиi кездесіп
отырды.
8. Неологизмді синоним – симиляр арқылы ... ... ... Залевская мағынасы синонимнен ауқымды ұғымды атау үшін енгізген.
Мысалы, ауысым – уақыт; мезгіл – кезең; ... – ас, ... ... ... ... ...... ғылым, ғалым т.б.
9. Дыбыстық – тұлғалық ұқсастықтар негізінде сәйкестендіру: ... ... ...... ... Неологизмнің аудармасын жазу, яғни орысша ... ... ... – футбол, ролик, хоккей; күйтабақ – ... ... ... ...... мөлтекаудан –
микрорайон.
Жоғарыда келтірілген идентификациялық модельдерге ... ... ... ... ... стратегияларды бөліп алдық:
1. Сөзжасамдық стратегия жаңа сөздердің мағынасын сәйкестіруде жетекші
орын алады. Тіліміздегі неологизмдердің көпшілігі ... ... ... ... ассоциацияларда жаңа сөздердің сөзжасамдық
тұлғасының мәні жоғары екенін көреміз. Мысалы, ......... ... ...... ... құзырлық –
мансапкерлік, қабілеттілік;
Көріп отырғанымыздай, сөзжасамдық тұлға арқылы сәйкестендірілген
неологизмдер аз ... Ал ... ... ... ... ішінен
синтетикалық жолмен жасалғандарын бөліп көрсетсек, мынадай тізбек шығады;
1. – ма, -ме - ... ...... ... – ғыш, - гіш – ... – ым, - ім – ... ... –ғар, -гер – білімгер, тәлімгер;
5. –лық, - лік – зияткерлік, лаңкестік, құзырлық;
Осындай сөзжасамдық амалдар арқылы ... ... дәл ... ... ... ... ... ассоциативті қатарды берді.
2.Уәждемелік идентификациялық стратегия ... ... ... ... ... Бұл ... неологизм мағынасын
идентификациялауда кездескен барлық формальді (графикалық және ... ... ... ... ... терминінің мәнін түсіну үшін ең алдымен «мотив»
сөзінің мағынасына назар аудару керек. Бұл сөздің қазақша баламасы – ... ... ... [18, ...... ... ... адамның белгілі бір қажеттілігін
қанағаттандыру үшін іс-әрекетке ... ... ... [14, ...... негізінде пайда болып, оның тепе–тең бейнесін
белгілейді. Сонымен, ... ... ... ... деп ... ... ... себептік, негізділік.
Мотивация тек философиялық ұғым емес, тіл білімімен тығыз байланысты:
біріншіден тіл – адам танымының ... және ... жүйе ... ... ... ... Екіншіден, туынды сөз тілдің негізгі
бірлігі, ол құрылымдық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... ғылыми түсінік беріп кеттік. Енді осы арқылы
зерттеу жұмысымыздың ... ... ... идентификациялаудағы
уәждемелік стратегияны анықтаймыз.
Ассоциативті тәжірбиеде берілген жауаптар бойынша неологизмді
сәйкестендіруде графикалық және ... ... ... отырды.
Графикалық стимулдарды өңдеу идентификациялаудың алғашқы сатысы, себебі
біздің ... ... ... ... ... ... ... адам онтогенезінде тіл дыбыстарын ... және ... ... ... ... іске асады, сондықтан кейбір неологизмдерді
идентификациялау фонетикалық, яғни дыбысталуына қарай жүзеге асып отырды.
Дыбыстық–тұлғалық ... ... ... ... ... көп ... ... мәзір – әзір; (дайын сөзінің синонимі
ретінде, дыбыстық ұқсастығына қарай); зияткерлік – ... ... ... ... – кінасыз, күнәсіз; бұрқақ – бұршақ;
Ал семантикалық уәжділікке келетін болсақ, бұл стратегия салыстырмалы
түрде көбірек. Мұның өзі студенттердің көбінесе ... ішкі ... ... ... ... Мысалы: аяқдоп – доп, ойын, аяқкиім, желаяқ;
жеделсаты – тез, жылдам ... ... ...... таза ... ... - ... ән, музыка; Мұнда күй және ... ... ... ... жаңа ... ... бірінші сыңары «табақ» сөзіне
қатысты тек бір информант «тамақ» деген ... ... ... ... ... сәйкестендірілетінін байқаймыз.
3. Аударма стратегиясы неологизмдерді идентификациялау кезінде ең жиі
кездескен стратегия. Біздің зерттелуші екі топ та таза ... ... ... ... сөзге ассоциация жазғанда, олар үшін екінші тіл болып табылатын
орыс тіліне жүгініп ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Көп жағдайда неологизмдердің нақты орысша
аудармасы дұрыс беріліп отырды. Әрине, бұл барлық ... ... ... себезгі, сөзбұйда, бұрқақ ... ... ... екі ... де ... ... ... Себебі, ол сөздер таныс
емес, мағынасы түсініксіз. Ал құзырлық – ... ...... ...
варенье, жеделсаты – лифт сияқты дұрыс баламаларын олар нақты білетін
сөздерге ... ... ... орысша берілген жауаптардың ішінде барлығы
дұрыс деп те айта алмаймыз. Мысалы: желкөз – ... ......... және т.б. осы сияқты ... ... ... ... ... мұндай түрін, әлбетте, кездейсоқтық дей алмаймыз,
себебі зерттеліп отырған неологизмдердің өзі бұған дейін тек орысша аталып
келген ... ... ... ... ... ... ... бас тарту стратегиясы – біздің зерттеу жұмысымызда ең жиі
ұшырасқандардың бірі. ... бас ... ... ... яғни олар ... ... ... болады. Бұл
стратегияны жеке бөліп қарастыруымыздың да ... зор. ... ... ... ... ... және ... жауаппен
қоса, жауаптан бас тарту жағдайын да ерекше зерттеуді қажет етеді. Мәселен,
әлеуметтік ... үшін бұл ... аса ... ... ал
психолингвистика алынған жауаптарды жан–жақты талдағандықтан, әсер ететін
барлық факторларды қарастыруды жөн санайды.
Зерттеуіміздің екінші ... ... ... ... бас тарту анықтама беруден бас тартқандармен салыстырғанда
азырақ. Анықтама жазбағандардың ... көп ...... кезекте, олардың
жаңа сөздерді білмеуінен. Ал ассоциация жазғанда жеке сөзді білу – ... ... ... ол сөз ... болмаса да белгілі бір ассоциация тудыруы
мүмкін. Себебі әрбір сөздің тұлғалық не дыбыстық бейнесі адам ойында ... ... ... ... ... бір ассоциация тудыру
ықтимал. Ал анықтама жазу нақты білімді, білікті қажет етеді.
Стимул сөзге ... жеке ... ... неологизмдерді
идентификациялау біздің зерттеу жұмысымыздың ең негізгі әрі ... ... ... ... ... ... ... стратегияларын, олардың жалпыхалыққа түсініктілігін және
жасалу уәжділігін анықтауға болады.
Зерттеудің үшінші тапсырмасы ... ... ... ... бұл
сатысы – жүргізілген зерттеулерді қорытындылайтын жауапты кезең. Мұнда
студенттердің берген ... ... ... сөздіктегі нұсқасымен сәйкес
келе ме? Студенттердің неологизмдерді түсіну адекваттылығы қандай? деген
сұрақтарға ... ... ... әр ... ... берген жауаптарының ... ... ... ... (Т1), ... және ... студенттері (Т2)
Зерттелуші екі топтан алынған анықтамалардың сәйкестігі
Кесте 3
| | | ... ... ... |Сәйкессіздік |бас ... |
| |Т1 |Т2 |Т1 |Т2 |Т1 |Т2 |
|1 ... |7 |3 |5 |3 |8 |14 |
|2 ... |3 |0 |7 |4 |10 |16 |
|3 ... |5 |2 |2 |3 |13 |15 |
|4 ... |10 |7 |0 |3 |6 |10 |
|5 ... |3 |1 |10 |9 |7 |10 |
|6 ... |8 |10 |3 |2 |9 |8 |
|7 ... |3 |0 |4 |3 |13 |17 |
|8 ... |4 |1 |6 |4 |10 |15 |
|9 ... топ |10 |9 |7 |4 |3 |7 ... ... |16 |13 |2 |1 |2 |6 ... ... |13 |15 |2 |1 |5 |4 ... ... |18 |14 |0 |2 |2 |4 ... ... |4 |0 |6 |7 |10 |13 ... ... |10 |6 |2 |1 |8 |13 ... ... |14 |10 |2 |3 |4 |7 ... ... |1 |0 |6 |5 |13 |15 ... Күйтабақ |13 |8 |2 |3 |5 |9 ... ... өмір ... |2 |0 |6 |4 |12 |16 ... ... |14 |3 |1 |7 |5 |10 ... Лаңкестік |17 |13 |0 |2 |3 |5 ... ... |16 |14 |2 |1 |2 |5 ... ... |16 |7 |1 |7 |3 |6 ... ... |2 |0 |7 |4 |11 |16 ... Сөзбұйда |0 |0 |8 |4 |12 |16 ... ... |8 |1 |2 |5 |10 |14 ... ... |13 |11 |3 |4 |4 |5 ... ... |16 |14 |2 |1 |2 |5 ... Тәлімгер |13 |10 |2 |5 |5 |5 ... ... |0 |0 |7 |4 |13 |16 ... ... |11 |5 |2 |5 |7 |10 ... бұл ... ақ және ... деген негіздеріне тікелей
байланысты. Айдар (рубрика) сөзіне берілген анықтамалар тізбегінен ең жиі
ұшырасатыны – ... ... ... ... кісі ... ... ... бәрі
тілімізде бар ұғым мен атаулар, алайда ... ... ... ... жоқ ... ойламаған болу керек. Айдар – газет–журнал беттеріндегі
арнайы тақырыптық ... жаңа сөз деп ... Бұл, ... айдар
сөзінің көпмағыналығынан туындыған.
Тіліміздегі фонтан сөзінің баламасы ... ... ... ... ... ... берілген. Олардың көбісі табиғат құбылыстарына
қатысты жел, боран, жаңбыр т.б. сол сияқты сөздер. Мұның өзі ... ... ... бұршақ сынды ассоциация тудыруынан болуы мүмкін.
Көптеген анықтамалардың ішінде стимул сөздің мағынасы тіптен алшақ,
дұрыс идентификацияланбаған сөздер де ... ... ... ... ... ... ... алуан–түрлі. Біздің ойымызша, қазақта
бұрыннан бар «тілкөз» (көз тию, ауыру) ... ... ... ... аурудың түрі, ауру адам, желкөзден сақтау т.б. деген
анықтама жазған.
Зияткерлік сөзіне ... ... ... ол ... ... біреу ғана. Бұл жағдай бізді біршама таңырқатты. Себебі, ертелі – кеш
«Хабар» телеарнасынан ... ... деп ... ... ... ... ... әсіресе, филологтар өздеріне таныс емес сөзді
естігенде «ол қандай сөз екен?» ... «не ... ... ... деген
сияқты қызығушылық таныта қоймайтыны белгілі ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Олар: саясат,
саясаткер, саяткер т.б. Көріп отырғанымыздай, бәрі де жаңа ... ... ... ... ... ... Ал ... сөзінің мағынасына жуық оқу–білімді жетілдіру,
дамытушылық деген ... ... ... ... ... бұл ... сөзжасамдық
тұлғасына уәжделген нұсқалардың болғанын атап өтейік. Зияткерлік сөзінің –
лік жұрнағы информанттардың ... осы ... жуық ... ... ... ... Бұл ... сөздерді идентификациялау
кезінде сөзжасамдық тұлғаның алатын орнының ерекше екенін тағы дәлелдейді.
Неологизмдерді идентификациялау ... ... ... ... ерекше байқалды. Мәселен, аққайнар сөзіне берілген анықтамалар
тізімі ... ... ... ... су, ... ... таза бұлақ,
елдімекен, ауылдың аты. Алғашқы мысалдарда аққайнар сөзінің екінші негізі
қайнар ... ... су, ... ... сияқты түсініктер болса,
студенттердің бір бөлігі бұл сөзді жер атауымен байланыстырған, мұнан ... ... ... – түкпірінде Аққайнар атаулы ауылдардың бар екенін
байқадық.
Жалпы тапсырмалардың қорытындысы ... ... ... қиындық тудырған неологизмдердің бірі – себезгі. Алынған
анықтамалардың ішінде неологизмнің мағынасына толық сәйкес ... ... ...... ... ... ... себу сөзіне негіздеп,
жаз кезіндегі жауын немесе ... ... ... аз ... ... там
– тұмдап құю деп жазған. Бұл жаңа сөзге жуық ... Ал енді ... ... сөз ... ...... аспап (шамасы,
сыбызғы сөзімен шатастырған), шөптің аты, құрт – ... ... ... әр ... ... ... ... екенін байқаймыз, себебі
кез келген сөз санада жеке өмір ... ол ... бір ... ... жеке ... тәжірбиесі мен дүниетанымына байланысты болады
дедік. Дәл осы тұста әр ... тән ... ... ... өту мүмкін
емес. Себебі жоғарыда кездескен құрт – ірімшік, ... ... ... тән ... ... ... ... өзге ұлт өкілдерінде
туындамайды.
Бопса (шантаж) сөзін идентификациялау студенттерге қиындық тудырды.
Негізінен бұл сөздің өне ... ... ... жағымсыз әсердің бар
екенін көпшілігі сезген. ... ... ... ... ... сөз, алдамшы, бостан бос, далбаса , бөспе сияқты т.б.
теріс пікірдегі ... ... ... бұл ... шын ... шантаж
сөзінің баламасы екенін көпшілігі біле бермейді екен. Әсіресе, төмен
көрсеткішке ... ... ие ... Бұл ... ... де тану ... ... Мәселен, тосап (варенье) сөзінің
нақты ненің ... ... ... ... ... экономистер, керісінше,
оған жуық бірде – бір анықтама бере алмады. Оның орнына тосап сөзі кедергі
(тосқауыл сөзіне ұқсас болуы ... кесе ... ... жуық), оқиға (бұл
сөздің немен уәжделгенін анықтай алмадық) т.б. ассоциациялар тудырған.
Қазіргі заманға лайық ұғымның атауы болып отырған ... ... ... да ... оңай соқпады. Ұт – қыр – лы деген
тұлғалық талдау жасасақ, студенттердің жауаптарының түп ... ... ... ұт ... ... ала отырып, жеңіс, жеңімпаз, жетістік
жолы болғыш деген осы мәндес ой түйген. Ал ... ... ... ... ... ТВ Бинго ойынымен, ойын автоматтарымен
ұқсататындары кездестi. Бiздiң ойымызша, соңғы жауапты жазған ұл бала ... ... екі ... ... ... ... сөзін дәл
идентификациялағандары ұшыраспады, ал ұтқырлы сөзінің ... ... ... ... стимул сөзге берілген жеке анықтама арқылы неологизмді
идентификациялау ... біз ... ... қол ... бұл ... ... бірнеше стратегияларды анықтап,
неологизмдердің жасалу уәжділігін студенттердің берген анықтамалары арқылы
анықтау ... ... ... екі топтың тілдік және тілден тыс білімін тексеріп,
тілдегі жаңа сөздерді идентификациялау ... ... ... ... ... ... ... тапсырманы орындау
кезінде студенттердің ... ... ... ... ... ... ... дұрыс талдау жасай алмау, соның
негізінде «жалған морфемаларды» бөліп алу, ... ... ... ... ұқсастығы бар сөзбен алмастыру, берілген ... ... ... ... мән ... ... ... неологизмнің тірек сөзінің мағынасын түсінбеу және т.б. Осы ... да ... және ... тыс ... ... ... әсер етті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Берілген бітіру жұмысы қазақ ... ... ... және ... тыс ... ... ... қорытындылар мен зерттеу нәтижелері төмендегідей.
Неологизм – заман ... сай ... ... ... ... тілдегі жаңалық. Әр дәуір, әр қоғам, өзіне қажетті
жаңалықтарды туғызса, сол жаңа зат, ... ... ... өз
атаулары пайда болады. Қазіргі кезеңдегі саяси, әлеуметтік, мәдени өміріміз
бен ғылыми–техникалық дүниелерімізге қаншама жаңалықтар еніп ... ... ... ... кезекте тілде бейнеленіп, тілдегі ... орын ... ... ... тіліндегі неологизмдердің жасалуының бірнеше жолы ... ... ... ... ... бірігуі арқылы, сөз қосарлануы мен
тіркесуі негізінде және бұрынғы сөзге жаңа мағына жүктеу арқылы жасалады.
Неологизмдерді ... ... ... төрт ... ... фонологиялық,
өзге тілден енген және семантикалық неологизмдер. Ал төртіншісі тілдегі
бірліктердің ... ... ... ... ... Олар өз ... морфологиялық (сөзжасамдық) ... ... ... ... ... жұмысымыздың негізгі нысаны болып отырған отыз
неологизм ... ... әр ... қатысты іріктелген сөздер.
Неологизмдерді мұндай тақырыптық топтарға бөлудің ... зор. ... ... ... әр ... өзінің кәсіби лексикасы бар. Соған орай
олардың қай ... ... ... ... үшін ... ... бөлдік:
1. Қоғамдық – әлеуметтік сала.
2. Бизнес және қаржы
3. Ғылым – ... өнер ... ... ... сала.
Жоғарыдағыдай топтарға іріктелген неологизмдерді қазақ бөлімінде
оқитын студенттер тілдік санасында қалай ... ... ... ... ... ... ... жүргіздік. Ол зерттеудің
негізгі әдісі – ассоциативті эксперимент. Ассоциативті экспериментіміз екі
кезеңнен тұрды. Бірінші кезеңнің тапсырмалары: ... ... ... ... ... ... ... жазу. Үшінші тапсырма - әр
неологизмге жеке анықтама беру.
Жүргізілген ассоциативті эксперименттің қорытындысы мынадай: ... ... ... ... ... және ... емес ... Зерттелуші екі топтың да неологизмдерді білу деңгейлері
айтарлықтай ... не ... ... ... ... себезгі, бұрқақ, желкөз сөздерін орта есеппен қырық филологтың 8-
10 ғана ... деп ... ... ... сәл ... 5-6 ... деп, «+» белгісін қойған. Ал ең жоғары көрсеткішке ие
болған ... ... ... заңнама сөздерін 36 – 37 студент таныс деп
көрсеткен. Мұнан шығатын қорытынды, студенттер барлық неологизмдерді ... ... ... арасында БАҚ тілінде және күнделікті тұрмыста жиі
қолданылатындары болмаса, көпшілігі ... ... ... ... ... мәнінде жаңалық болып табылады.
Қазіргі қазақ тіліндегі неологизмдердің жасалуының ең өнімді ... ... яғни ... ... арқылы жасалу тәсілі. Қосымшалардың
неологизм жасауда ғана емес, оларды ... да ... ... ... ... басты мақсаты – ... ... үшін ... ... тапсырмасының
қорытындысын шығардық.Екінші тапсырма – ... ... ... дегеніміз – бұрын байланыссыз жатқан екі нүктенің ... ... дей ... әр неологизм – стимулға берілген ассоциацияларды
сараладық. Берілген ... ... ... ... ... мен ... ... көрсеттік.
Идентификациялау модельдері негізінде ең басты төрт ... ... ... осы күнге дейін өңделіп, сұрыпталған
бірнеше стратегиялар бар екені белгілі. Олар ... ... ... ... тапты. Олар: уәждемелік, сөзжасамдық, категоризациялау,
қатені талдау және жауаптан бас тарту ... ... ... ... ... қолданылып, тілдік зерттеулердің
нәтижелі ... ... ... отыр.
Ал біздің зерттеу жұмысымызда аталған стратегияларға ... ... ... ... жиі ... – идентификациялаудың аударма
стратегиясын анықтадық. Әрине, мұны біз ... ... дей ... ... ... оқитын студенттердің көпшілігі қостілді, яғни қазақ
және орыс тілдерін ... ... ... ... ... ... ... зерттеліп отырған неологизмдердің бұрын – соңды тек орыс
тілінде аталған зат пен ұғымдардың ... ... ... ескерсек, бұл
жағдай өздігінен түсінікті болады. Сонымен, біз анықтаған әр стратегияның
пайыздық көрсеткіші:
1. Сөзжасамдық стратегия – 5,8 %
2. ... ... – 14,2 %
3. ... стратегиясы – 40,5 %
4. Жауаптан бас тарту стратегиясы – 39,5 %
Көріп отырғанымыздай, аударма стратегиясының саны басымырақ. Оны ... ... және ... орыс ... атаулардың
баламасы екендігімен түсіндіреміз. Ал екінші кезекте жауаптан бас тарту
стратегиясы орналасқан. Мұны әрине, жеке ... ... ... ... ... ... тудырмауымен байланыстырамыз. Жоғарыда
көрсетілген пайыздық көрсеткіш студенттердің берілген неологизмдердің 40 %
білмейтінін дәлелдейді. Бұл, ... өте ... ... ... сатыда
уәждемелік стратегия тұрақталған. Мұнда студенттер жаңа ... ... я ... ұқсастығына сәйкестендіруі. Ең соңғысы, сөзжасамдық
стратегия – белгілі бір қосымшалар ... яғни ... ... жаңа сөздерге тән. Неологизм құрамында кездесетін белгілі ... дәл ... ... ұқсас тұлғадағы сөзбен сәйкес келуіне негіздейді.
Мұндай стратегия біздің зерттеу жұмысымызда ... ... аз ... соңғы тапсырмасы бойынша әр неологизмге берілген жеке
анықтамаларды ... ... ... ... ... ... арасында анықтамадан бас тарту жиі ұшырасты. Мәселен,
ассоциациядан бас ... ... ... көп. Мұны ассоциация
жазу үшін ол сөзді білу міндет еместігімен түсіндіреміз, яғни ол ... ... ... ... елестетуі мүмкін. Ал анықтама жазу үшін,
әрине, ол ... ...... ... ... керек. Кесте 3
көрсетілгендей, екі топтың берген анықтамалары ... ... ... ... ара – ... дәл ... келетіндері де жоқ емес. Бұл
жағдай филологтарда жиі ... ... ... ... ... ... анықтамасымен 21% сәйкес келсе, экономистердің
17% ғана сәйкес анықтама берген.
Стимул сөзге берілген жеке ... ... ... ... ... нәтижелерге қол жеткіздік. Зерттеуге
қатысқан екі топтың тілдік және тiлден тыс білімін тексеріп, тілдегі ... ... ... ... қандай стратегияларды басшылыққа
алатынын анықтадық. ... ... ... ... ... дұрыс идентификацияламауының мынадай себептері анықталды:
неологизм құрамына дұрыс талдау жасай ... ... ... ... ... алу, ... ... тұлғалық – дыбыстық ұқсастығы бар
сөзбен алмастыру, берілген неологизмнің көпмағыналығы, ... ... мән ... ... негізден тұратын неологизм мағынасын
түсінбеу және т.б. осындай тілдік және тілден тыс ... ... ... ... ... әсер етті.
Сонымен, неологизмдерді идентификациялау жеке тұлғаның ... қоса ... тыс, ... ... ... ететінін байқадық.
Себебі кез келген сөз тілдік ... жеке өмір ... ол ... және эмоциялық көңіл–күйімен, өмірлік ... ... ... ... ... ... қорытындылау барысында әр
информанттың ... ... тыс, ... ... ... ... мүмкіндігіне ие болдық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Сүлейменова Э.Д. Тіл білімі сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1998.
2. Джоглидзе Л.И. Неологизмы в русском языке. –Москва, ... ... Ә. ... тілі ... ... 1979.
4. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның ... ... ... ... К. Тіл ... ... ... 1978.
6. Сүлейменова Э.Д. Казахский и ... ... ... ... ... ... 1996. -193с.
7. Фрумкина Р.М. Цвет, ... ... ... ...... Наука, 1982.
8. Леонтьев А.А. Основы психолингвистики. – Москва: Смысл, 1987.
9. ... А.А. ... в ... ... –М: Аст., ... ... Т. ... тіл білімі. –Алматы: Ғылым, 1983.
11. Алдашева А., ... Ш. Жаңа ... ... ... ... Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. –Алматы: Мектеп, 1978.
13. Алдамұратов Ә.Т. Психолингвистиканы зерттеудің мақсат-міндеттері//
Қазақстан мектебі, 1997, 24 ... ... А., ... Е. ... ... сөздік. –Алматы,
1998.
15. Философский словарь. –Москва: Политическая литература, 1986.
16. Ожегов С.И. Толковый ... ... ... ... ... ... А.А. Слово в лексиконе ... ...... ... ВУ, 1990. ... ... А. Тарихи сөзжасам. Семантикалық аспект. – Алматы, 1999.
19. Шахнарович А.М. ... ... ... ... ... ... ... проблемы семантики. – Москва: 1983 –
284 с.
21. Психолингвистические исследования значения слова и понимания текста. –
Калинин: КГУ, 1998 – 165 ... ... Ю.Д. ... ... семантики русского
глагола. -Москва: Наука , 1967.
23. Психолингвистика және ... тіл ... ... күйі ... ... материалдары. -Алматы: ҚУ, 2003.
24. Психолингвистические и лингвистические ... ... ... ... ... ... -Калинан: КГУ, 2003.
25. Психолинвистические исследования в области лексики и ... ... ... – Калинин: КГУ, 1988.
26. Сәтиева Ж.Б. Сөйлеудің психолингвистикалық негіздері// Бастауыш мектеп,
2003, 10 қазан.
27. Кеңесбаев І.,Мұсабаев Ғ. Қазіргі қазақ тілі. ... ... ... ... Ә. ... ... ... мәселелері. –Алматы, 2005.
29. Алдамұратов Ә.Т. Грамматикалық ұғымдарды меңгеру психологиясы. –Алматы,
1992.
30. ... ... ... ... 2004. ... ... тілі энциклопедиясы. –Алматы, 1998.
32. Лингвистический энциклопедический словарь. –Москва, 1990.
33. Словарь иностранных слов. –Москва: Русский язык, ... ... Ю.Н. ... ... ... ... 1994.
35. Словарь лингвистических терминов. –Москва, 1989.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөйлеу тілдің жүйелі кемістігі бар мектеп жасындағы балалардың сөйлеу тіліндегі бұзылыстарын түзету жұмысы36 бет
Қазіргі қазақ және орыс газет мәтіндердегі цитация53 бет
Қазақ тіліндегі рай категориясы6 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет
Мен сүйіп оқитын Абай өлеңдері3 бет
Мүмкіндігі шектеулі балалардың дамуы8 бет
Неологизмдер және оларды аударудың теориялық негіздері19 бет
Ұжымдық қарым - қатынастың психолингвистикалық аспектілері29 бет
050717 – Жылуэнергетика мамандығы бойынша оқитын студенттердің оқу -өндірістік машықтанудан өтуге арналған әдістемелік нұсқау8 бет
«Қаржы » пəн бойынша сырттай оқу нысанында оқитын студенттерге өзіндік жұмыстарды орындауға арналған əдістемелік нұсқасы11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь