Қытай тіліндегі сөз жасам жүйесі

Кіріспе
І тарау. Қытай тіліндегі сөз жасам жайында жалпы түсінік
1.1 Түбірлер мен қосымшалар арасындағы сабақтастық
1.2 Сөздердің сөз жасам жүйесі
ІІ тарау. Қытай тіліндегі негізгі сөзжасам әдістері
2.1. Түбір сөздерді қосу арқылы сөзжасам әдісі
2.2 Аффикстер арқылы сөзжасам әдісі
2.3 Қытай тіліндегі басқа да сөзжасам әдістері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қазіргі таңда әлемдегі ең іргелі ұлттардың бірі болып саналатын Қытай тілінің тамыры өте алыс ғасырлар түкпірінде жатыр. Осы бір адамзат қоғамының нң көне мәдени ошақтарының ерекше үлгісі болып саналатын көне Қытайдың тілі дүние жүзіндегі бай тілдердің біріне жатады, Тіл – ол халықтың тарихы, шежіресі, халықтың күллі өмірінің жаңғырығы мен ізі, сол тіл арқылы халықтың арманы мен үміті, қайғысы мен қуанышы, күллі рухани өмірінің үні естіліп тұрады. Сонымен қатар, комуникативтік әрекет ұлттың, мәдениеттің құрамды бөлігінің бірі болып ғана қоймай, бүкіл мәдениет пен танымның негізгі тұғыры саналады. Тілдің қоғамдағы рөлі қарым-қатынас жасаудың дамуына да ықпал етеді. Тіл арқылы сана дамып, рухани мәдениет өркендейді.
Қытай тілінің негізгі байлығы – оның сөздік қоры. Осы байлықтың қалай жиналғандығын, алуан түрлі сөздердің қыры мен сырын, олардың қалай қалыптасқанын, басқаша айтқанда, бай лексикалық қордың жасалу тетігін жүйелі түрде арнайы зерттеу бүгінгі күннің талабы. Алайда қытайдың бай сөздік қоры бірден қалыптасқан жоқ, оның лексикасы үнемі толығып, дамып, байып отырған.
Қоғамның дамуы, адам санасының өсуіне байланысты өмірде жаңа заттар мен ұымдар пайда болады да, оларды атау қажеттігі туады. Қажеттікті өтеу үшін жаңа сөздер жасалады, кейде жаңа атулар басқа тілдерден де алынады. Қытай тілінің сөз қабылдау процессі, яғни кірме сөздер сөздік құрамының дамуы мен баюында негізгі қызметті тілдің өзіндік сөзжасам жүйесі атқарады. Осыған орай, жоғарыдағы жағдайдың барлығы ескеріліп, қытай тілінің сөздік қорына ұлғаюына аса маңызы бар және грамматиканың алтын қорынан орын алатын сөзжасам жүйесін осы жұмыста жан-жақты қарастыруды ұйғардық.
Сөзжасам – номинативті бірліктерді құрайтын механизм, тілдің номинативті әрекет өрісі және сөздің құрылымы мен жасалу негіздерін зерттейтін грамматиканың негізгі ұйтқысы болып табылады. Қытай тілінің сөзжасам жүйесі атаудың жасалу, қалыптасу жолын, мағынаның дамуын, ұғым, мағына, атаудың кешенді бірлігін қарастырады.
Сөзжасам – негізгі зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеті айқындалған, зерттеу тәсілі мен әдістері бар, жаңа мағыналы туынды сөздердің қалыптасуы мен мағыналық дамуын, жасалу тәсілдерін зерттейтін тіл білімінің негізгі бір жүйелі саласы.
Сөзжасам процессінің көнелігі тілдің шығу кезеңімен қарайлас,себебі, әлемдік әртүрлі бейнеге атау беріп, алғашқы атаудың жасалу сипаты мен одан туындайтын басқа ерекше мағыналарынан бастап, бұл процесс тілде үнемі жүреді. Сондықтан сөзжасам тарихы күрделі, өзіндік ішкі даму заңдылықтары, жаңа сөз тудыратын тәсілі мен қалыбы бар тіл білімінің бір саласы ретінде бағаланады.
Осы диплом жұмысын жазудағы басты мақсат: сөзжасамның қытай тілі грамматика тарихында алатын орнын анықтап, талдап көрсету; сөзжасамның
1. Блумфильд Л. «Язык» М. , 1968.
2. Бодуэн де Куртенэ И.А. «Некоторые общие замечания о языковедении и языке» //Хрестоматия по истории языкознания ХІХ и ХХ веков М., 1956г ..
3. Бодуэн де Куртенэ И. А. «Николой Крушевский, его жизнь научные труды» //Избранные труды по общему языкознанию. Т.1.М., 1963..
4. Винокур Г.О. «Заметки по русскому словообразованию» //Избранные работы по русскому языку. М., 1959 .
5. Головин Б.Н. «Ведение в языкознание» М., 1966.
6. Горелов В.И. «Лексикология китайского языка». М. , 1984 .
7. Земская Е. А. «Интерфиксации в современном русском словообразовании // Развития грамматики и лексики современного русского языка. М., 1964..
8. Коротков Н.Н. «К вопросу об от дельности слова и его границах в современном китайском литературном языке» //морфологическая структура слова в языках различных типов. М.-Л., 1963 . .
9. Крушевский Н.Н. «Очерки науки о языке». Казань, 1989..
10 Кубрякова Е.С. «Деривация, транспозиция , конверсия» // Вопросы языкознания. 1974 №5.
11.Кубрякова Е.С. «Словообразование // Общее языкознание: Внутренняя структура языка» М., 1972.
12.Лопатин В.В. «Словообразование как объект грамматического описания // Грамматическое описание славянских языков: Концепция и методы». М., 1954.
13. Немченко В.Н. «Современной русский язык. Словообразования» М., 1984.
14. Семенас А.Л. «Лексика китайского языка». М., 2000. .
15.Солнцева Н.В. «Проблемы морфологии изолирующих языков в типологическом освещении: Автореф. дис… докт. филол. Наук». М.,1985.
16. Спешнев Н.А. «Фонетика китайского языка». Л., 1980.
17.Хаматова А.А. «К вопросу о тенденциях развития современной китайской лексики // Актуальные проблемы китайского языкознания: материалы VII Всероссийской конференции по китайскому языкознанию». – М.,1994
18. Цыкин В.А. «Именное словопроизводство в современном китайском языке»: Автореф. дис… канд. филол. наук. М.,1980
19. Шанский Н.Н. «Очерки по русскому словообразованию» М., 1968.
20. Ван Ли «Қытай тілі грамматикасының теориясы.» Т.2. Пекин,1955.
21. Жэнь Сюэлян. «Қытай тіліндегі сөзжасам». Пекин., 1981
22. Инь Биньюн. «Қытай тілі морфемасының талдану»,. //Қытай тілі 1984.№ 5.
23.Ли Цзинси, Лю Шижу. «Қытай тілі грамматикасының оқу материалы».. Пекин, 1953 Т.1.
25.Люй Шусян. «Қытай тілі грамматикасының талдау мәселесі». Пекин.,1981
26. Сунь Чаньсюй. «Қытай тілінің лексикасы».. Чанчунь 1956.
27. Цуй Фуюань «Қазіргі қытай тілі сөзжасамының мысалдары мен түсіндірмесі». Цзинянь , 1958.
28. Чжан Чжигун «Қытай тілінің морфемасы».. Пекин, 1953..
        
        Кіріспе
Қазіргі таңда әлемдегі ең іргелі ұлттардың бірі болып саналатын Қытай
тілінің ... өте алыс ... ... ... Осы бір ... нң көне мәдени ошақтарының ерекше үлгісі болып ... ... тілі ... ... бай ... біріне жатады, Тіл – ол
халықтың тарихы, шежіресі, халықтың күллі өмірінің жаңғырығы мен ізі, ... ... ... ... мен ... ... мен ... күллі рухани
өмірінің үні естіліп тұрады. Сонымен қатар, комуникативтік әрекет ... ... ... бірі ... ғана ... бүкіл мәдениет пен
танымның негізгі тұғыры саналады. Тілдің қоғамдағы рөлі ... ... да ... етеді. Тіл арқылы сана дамып, рухани мәдениет
өркендейді.
Қытай тілінің ... ... – оның ... ... Осы байлықтың қалай
жиналғандығын, алуан түрлі сөздердің қыры мен сырын, олардың ... ... ... бай ... қордың жасалу тетігін
жүйелі түрде арнайы зерттеу бүгінгі күннің талабы. Алайда ... ... қоры ... қалыптасқан жоқ, оның лексикасы үнемі толығып, дамып,
байып отырған.
Қоғамның дамуы, адам санасының өсуіне байланысты өмірде жаңа ... ... ... ... да, ... атау ... ... Қажеттікті өтеу
үшін жаңа сөздер жасалады, кейде жаңа атулар басқа тілдерден де алынады.
Қытай ... сөз ... ... яғни ... сөздер сөздік құрамының
дамуы мен баюында негізгі қызметті тілдің өзіндік ... ... ... ... жоғарыдағы жағдайдың барлығы ескеріліп, қытай тілінің сөздік
қорына ұлғаюына аса ... бар және ... ... ... орын ... жүйесін осы жұмыста жан-жақты қарастыруды ұйғардық.
Сөзжасам – номинативті бірліктерді құрайтын механизм, тілдің
номинативті ... ... және ... ... мен ... негіздерін
зерттейтін грамматиканың негізгі ұйтқысы болып табылады. Қытай тілінің
сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ... атаудың кешенді бірлігін қарастырады.
Сөзжасам – негізгі зерттеу нысаны, мақсаты мен міндеті айқындалған,
зерттеу тәсілі мен әдістері бар, жаңа ... ... ... ... ... дамуын, жасалу тәсілдерін зерттейтін тіл білімінің негізгі
бір жүйелі саласы.
Сөзжасам процессінің ... ... шығу ... қарайлас,себебі,
әлемдік әртүрлі бейнеге атау беріп, алғашқы атаудың жасалу сипаты мен одан
туындайтын басқа ерекше мағыналарынан ... бұл ... ... ... ... ... ... күрделі, өзіндік ішкі даму заңдылықтары,
жаңа сөз тудыратын тәсілі мен қалыбы бар тіл ... бір ... ... ... ... ... ... мақсат: сөзжасамның қытай ... ... ... ... анықтап, талдап көрсету; сөзжасамның жаңа
мағыналы белгілеудегі, ұғымды таңбалаудағы рөлі мен маңызын ашып көрсету.
Аталған мақсаттарға жету ... ... ... ... ... ... мен қосымшалар арсындағы құрылымды - семантикалы сабақтастықты
анықтау;
сөзжасам ... ... ... ... ... туынды сөздердің баqланыстарын анықтау;
синхронды және диахронды тұрғыдағы сөзжасам әдісін жан-жақты талдау;
түбір сөздерді қосу ... ... ... жете ... ... ... ... ашып көрсету.
Диплом жұмысын жазу барысында қазақ тілінде біз ... ... ... ... ... мен ... жоққа тән болғандықтан,
тек қытай және орыс тіліндегі ғылыми еңбектерді пайдаландық. Атап ... ... ... Cунь ... « Қытай тілінің лексикасы» атты
еңбегін пайдаландық. Ғалымның осы еңбегінде көрсетілген ... ... ... пен ... туралы ұғым және сөзжасамның байланысы жайында
мағлұматтар диплом жұмысын жазу ... көп ... ... Орыс
тіліндегі ғылыми еңбектер: Кубрякова Е.С « Сөзжасам» еңбегінен сөзжасам
процессінің негізгі ... мен осы ... ... ... ... ... ... бірқатар материалдар алсақ, ал, Семенас Л,А
«Қытай ... ... ... А:А «Қазіргі қытай ... ... ... ... ... әдісін және қытай ... ... да ... жете ... ... ... ... қосты.
Диплом жұмысы кіріспе, негізгі бөлімнің екі тарауынан және қорытындыдан
тұрады.
Кіріспеде ... ... ... мен ... ... ... жалпы шолу жасалынды.
I тарау « Қытай ... ... ... ... ... тоқталып
өтсек, түбір мен қосымшалар арасындағы тығыз ... және ... ... ... ...... ұя, сөзжасамдық мағына,
сөзжасамдық тізбек және туынды сөзге ғылыми анықтама беріліп, талданды.
«Қытай тіліндегі негізгі сөзжасам әдәстері» атты II ... ... ... ... ... ... ... осы тәсілдер
арқылы жасалған туынды сөздің құрылымын ... ... ... ... ... мағынаның белгіленуіндегі ұғымның, танымның рөлі мен
маңызы талқыланды.
Диплом жұмысымыздың қорытынды бөлімінде мақсаттарға жету мен ... ... ... ... мен ой түйінделеді.
Қорыта келгенде, қытай тілінің сөзжасам жүйесі атаудың жасалу, қалыптасу
жолын, ... ... ... мағына, атаудың кешенді бірлігін
қарастырады. ... – жаңа ... ... ... қалыптасуы мен
мағыналық дамуын, жасалу тәсілдерін зерттейтін тіл білімінің ... ... ... ... сөз ... жайында жалпы
түсінік
1.1 Түбірлер мен қосымшалар арасындағы
сабақтастық
Сөзжасам дегеніміз – зерттеу заты мен объектісі және бірлік пен құрылым
арасында ... бар тіл ... ... ... ол тіл ... ... тығыз байланыста болады. Әр тілде сөз жасам мен тіл білімінің
салаларының байланысы түрлі ... ... ... және сан ... ... де ... ықтимал. Сөзжасамның тіл білімінің ... ... бірі ол ... ... сөздерін қарастырмайды, тек туынды
сөздерді зерттейді.
Сөзжасам – ... ... ... ... ... сөз жасамдық
жүйесін бейнелейтін лексикологияның бір бөлігі. Сонымен қатар, сөз жасам –
номинативті бірліктерді құрайтын механизм және ... ... ... сөз ... ... ... – күрделі сөз және туынды сөз
болып екіге бөлінеді. Е.С. ... ... ... сөз”
терминіне әдеттегіден әлдеқайда кең мазмұнды енгізеді: туынды сөз құрамына
күрделі сөз және аббревиатуралар, яғни ... ... ... және сөз ... құрылымындағы басқа да барлық қосымша түрлері
кіреді. Туынды сөз ең кем дегенде бір ... ... ... мен ... ... ... мағыналы морфемалардан құралуы тиіс [10,58 бет].
Қытай лингвисі Цюй Фуюань туынды сөзге сөздерді қосу және ... ... ... (диахронды) және сипаттамалы (синхронды) сөз
жасамды ажыратты. Синхронды сөз жасам ...... ... ... ... ... – бір ... басқа бірлікке айналу
процессі [27,121 бет].
Қазіргі ... тілі ... көп ... дәрәжесі төмен бірліктерден,
яғни, өзара бір-бірімен байланысқан және ... бір ... ... ... ... ... ... құрылымы, жасалу негіздері сөз
жасамның негізгі мәселелерінің бірі болып есептеледі.
Айта кетер бір жәйт, мейлі орыс ... ... ... ... ... сөз ... тіл ... басқа салаларымен байланысына қатысты
толық ортақ пікір жоқ. Л.А. Булахова, П.С.Кузнецов, Ф.Ф.Фортунатов, ... ... мен ... ... Лян Да сөз ... ... бір
тармағына жатқызатын болса, А.А.Шахматова, ... ... ... ... Гао ... Чжан Цзина сынды
лингвистер сөз жасамды морфология және синтаксиспен қатар ... ... ... ... ... Ал ... орыс және ... ғалымдарының,
соның ішінде К.А.Левковская, Ван Цин, А.И.Смирнидский, Сунь ... ... және Ло ... бір ауыздан сөз жасамды лексикологияға жатқыза
отырып, морфологиямен де байланысы бар деген де ұсыныстар айтты.
Алайда, ... ... ... кең ... тіл білімі Ресейде болсын, шет
елде болсын мүлде басқа пікірлерді ... ... сөз ... ... және ... синтаксис сияқты тіл білімінің үлкен ... Бұл ... ... озық ойлы ... Е.С.Кубрякова,
Б.Н.Головина, Л.В.Сахарн, Н.А.Янко-Тринидский және қытай ... ... ... Чжан ... және т.б ... еңбектерінен көрініс
тапты.
Дәстүрлі грамматикада құрылымдық жүйе негізінде бөлінген тіл білімінің
салалары бір-бірінен мұлде ерекше бола ... ... ... зерттеу
нысаны сөз болғандықтан, оның дыбыстық жағы, құрамы, жасалуы, тіркесуі,
ойды білдіруі бір-бірімен ... ... ғана ... ... жаңа ... сөз ... ... етеді. Ал кез-
келген сөз – лексикологиянық зерттеу нысаны. Демек, сөзжасамның нәтижесі
саналатын туынды сөз ... ... ... ... процесс
нәтижесінде туындаған сөздер мағыналық дамудың барысында жаңа мағынаға ие
болады. Тіпті дамытып, ... ... да осы ... ... сөзжасамдық процесс нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... ... ... айналысады. Сөзжасамдық
процесс нәтижесінде барлық жұрнақ арқылы жасалған туынды сөздер, қос ... ... сөз, ... ... ... ... ... мен морфологияның да бір-бірімен байланысы бар. Сөзжасам
сөздердің құрамын өзгертіп,оның ... ... ... ... сөздердің құрамын, ... ... ... ... ... нысаны – сөздерді сөз таптарына топтастырып
жіктеп, олардың құрамын айқындау, грамматикалық ... ... ... ... ... мағынасы арқылы жаңа туынды атау туғызады.
Мұндағы ортақтық негіз сөз бен ... ... ... ... сөздің түбірі делініп зерттелсе, сөзжасамда сөзжасамдық тұлға ... мен ... ... сөз ... ... ... болуы арқылы көрінсе, ал ... ... жаңа атау ... процессі синтаксиспен сөзжасамның тығыз байланысын
танытады. ... ... ... ... ... зерттесе,
осы еркін тіркес мағынасы кейде бірте-бірте ... ... жеке ... ... ... ... Соның нәтидесінде жаңа екіншілік
мағыныадлғы атау сөз жасалады.
“Сөзжасам ерекшелігі – оның байланысының жан-жактылығында, сондықтан
сөзжасам ... ... бір ... ... істің шынайы жағын
қамтып көрсетуін тоқтатып, сөзжасамның ... ... ... ... ”, – деп ... ... [11,176 бет]. Кубрякованың пікірінше
сөзжасамды жеке дара қарастыру ... таң ... ... ... ... сөз сияқты күрделі жинақты бірліктердің ... мен ... бір ... ... амал-тәсілдердің жиынтығы болып, сөз жасамның
үлгісінің бар болуы жатады. Осыған сәйкес, ... ... ... ... ... және ... аспектілерде, яғни, формалды
және мәнділік, ... ... ... ... ... стационарлы, құрылымды - функционалды аспектілерін оқып, зерттеу
сөз жасамның ең басты мәселелерінің бірі болып табылдады.
Сөзжасам тіл ғылымының ... ... ... ... ... ... басқа салалары мен соның ішінде, атап көрсететіні грамматика және
лексикология мен өте ... ... Сөз ... ... ... ... ... ретінде, біріншіден, сөз тұлғасының
лексикалық мағынасы жағынан ... мен ... ... ... ... ... әртүрлі сападағы бірігу дәйектілігін
айқындайды.
Қытай тіліндегі сөзжасамды көптеген ғалымдар зерттеген. ... ... ... И.Н.Коротков, В.Н. Солнцев, Б.С. Ичаянко, Н.В.
Солнцев, С.Е.Яхонтов, А.Л.Семанас. Бұл ... ... ... сөз ... ... ... ... талқылап,
қазіргі заманғы қытай тілі сөздерінің теориясын құрды. Сөзжасамды тек ... ... ғана ... ... ... ... Лу Чживэй, Линь
Юйшань және Сюэлян т.б ... ... ... ... тіліндегі сөзжасамды зерттеу ... ... ... оның көптеген аспектілері әлі де ... ... ... ... деп ... да ... ... талдауының объектісі ретінде морфема деп аталатын өте ұсақ
бірліктерден құралады. Морфема – тілдің ары қарай бөлшектенуге келмейтін ... ... ... ... тіл ... ... коптеген анықтамалар
берілді. Морфеманың басты ерекшелігі оның ... ... ... ... тілдің кез-келген көмекші тәсілі морфема деп аталады.
Блумфильдтің пікірінше, ... ... ... оның ...... бірліктерге (жай сөз, көмекші сөз, сөз бөліктері)
байланысына және тіл ... рөлі мен ... ... ең ... бет]
Ал Бодэнаның айтуынша, морфеманың басты ерекшелігі болып, оның басқа
бірліктермен байланысы және тіл жүйесіндегі олардың ... ... ... ... ... ... морфема түсігіне әр түрлі көз-қараста болды. Олар
сөзжасамдық қабілеттілігіне басты назар аудара ... осы сөз ... ... ... ... ... барлығын игеріп отыратын бірлік
деп санайды.
Осылайша морфеманың басты үш ерекшелігін атап көрсетуге ... ... ... дыбыс шығару немесе айту тұрғысының бар ... ... ... ара-қатынасының бар болуы, яғни мағына тұрғысынан,
3) Өте ұсақ мағыналы бөліктердің қолдануға қабілетсіздігі.
Кейбір орыс ... ... ... ... ... ... сөз ... морфемасын оқытуды атап көрсетіп, ... ... ... ... Соңғы кездері лингвистер морфемиканы тіл
білімінің фонетика, лексикология, сөзжасам және морфология бөлімдері сияқты
өзіндік ерекшелігі бар ... ... ... ... морфемика – ол тілдің морфологиялық
үлгілерін бейнелеумен ... ... бір ... яғни морфема
құрылымының бейнеленуімен және олардың аса ... ... ... ... ... тілдің морфемасы тілдің басқа
бөліктерінен, яғни, дыбыстан, буыннан, сөзден, сөз тіркесінен, ... ... ... ерекшеленуі сөз жасамдық және
грамматикалық ... бар ... ... ... тұрғыда
қарастырғанда олар жеке дара фонем немесе жүйелілік фонем болып бөлінеді.
Мұндай жағдайда морфема сөз бен ... ... ... келуі де келмеуі де
мүмкін.
Н.В.Солнцев Қиыр Шығыс пен ... ... Азия ... ... ... ... бере ... былай деп жазды: “Зерттелетін
ареалдағы тілдерде морфема норма ретінде буынмен дыбыс тұрғысында сәйкес
келеді, сол себептен, буынға ... ... ... ... ... түсіндірмеге қол жеткізді. Бұл тілдердегі буындарда өте қатаң
түрдегі айқындалған құрылым ... Олар буын ... ... ... ... ... өзгермейтін буын морфеманың дыбыстық қабаты ... ... ... да ... ... буын қабаттарының
өзгеруі басқа буын тудыратындығы сөзсіз, яғни, басқа морфеманы немесе басқа
сөз ... ... [15,17 бет]. ... ... ... ... ... ұқсас тілдерде буын және морфема, морфема мен сөз арасында өзіндік
ерекшелігі бар иерархиялық ... ... тілі ... ... ... морфемасынан өзгешелігі бар
өзіндік көптеген қасиетке ие. Мысалы, қытай тілінде белгілі бір үлгі ... ... ал ... ... тек ... ... ғана атқаруы
мүмкін. Сонымен қатар, басқа ... ... ... тілі морфемасы да сөз
тіркесінен, сөйлемдерден, ең кіші мағыналық бөліктерге мүшеленбеуімен және
сөйлеммен олардың мүшелерінің қызметін ... ... ... ... мен ... ... ... болады, яғни, сөз
құрылымының мағына мен рөліне орай олар ... ... ... ... және ... ... ... бөлінеді. Жалпылама лексикалық мағынаны
білдіретін морфема түбір морфема деп ... ал ... ... түбір
морфеманы өзгертіп анықтайды, яғни, сөздің грамматикалық және ... ... ... ... ... ... айырмашылығын былай деп
түсіндіреді: Түбір морфема болмыс элементін білдіру ... ... да ... ... ... ... болып келеді. Аффикстік морфема
ешқандай шындық элементі мен ... ... ... ... кезде
лексикалық немесе атаушы деп аталады. Түбір морфема сөздің әр түрлі лексика
- грамматикалық топтары үшін ... ... ... ретінде қызмет ете алады.
Мысалы: 感морфемасы, яғни ... ... ... ... 感情- ... ... зат есімдердің, сын ... де ... ... ... ... ... қорытынды мынау:
түбір морфема – сөздердің ... ... ... ... ... ... ... бірдей тән, күллісіне бірдей ортақ, баршасына
бірдей негізгі ұйтқы болатын ... ... ... ... ... ары қарай бөлшектенуге келмейтін және негізгі лексикалық мағынаны
білдіретін ... ... ... Мысалы: сөздің грамматикалық
формаларында қайталанады. 看- көру, қарау, 看过 - ... ... ... 看了- ... ... ... бірі – оның сөзде орнының бекітілмеуі
болып есептеледі, яғни, сол бір ғана түбір морфема ... ... ... ... ... ... ... болуы ықтимал. Ол мүмкін сөздің
басында, яғни, көмекші сөздің ... ... ... кейін және
ортасында келуі мүмкін. Түбір ... –А, ... ... – Б ... алып, түбір морфемалардың қытай тілі сөздеріндегі әртүрлі
қызметтеріне мысал ... А: 风 - жел; 雪- ... А.А: 山洞 - ... 草木 - ... (ААА) 接力赛 эстафета;
(АААА) :输尿管炎- уретрит
3. А.Б: 木头 -ағаш;
4. А.А.Б: 接生员- аккушер; 箭靶子 - нысана
5. А.Б.Б: ... - ... ... - ... ... 始作俑者 - ұрыс бастаушы
7. Б.А: 老乡- жерлес; 非法 - заңсыз
8. А.Б.А: 男子汉- ер ... ... - ... ... ... - ... 第三者- бөтен адам
10.Б.А.А.Б: 老百姓们 – тұрғындар
Өз алдына дербестігі жоқ, тек сөз құрамында түбір мофемаға ... ... ... - бір ... ие ... ... ... морфемалар немесе аффикстер деп аталады.
Аффикстер мағынасы мен қызметі жағынан түрлі-түрлі ... ... ... жоқ түбір морфемадан сөз тудырады немесе ... ... ... туынды сөз тудырады. Мысалы: орыс тілінде өз ... ... ... оч- деген түбір морфема -ник деген ... ... ... лексикалық мағынасы бар сөзге (очник) айналған. Және
де осы аффикстің (-ник) дербес сөз ретінде қолданыла алатын ... ... ... ... сөз ... ... : ударник. Дербестігі
жоқ түбірден немесе дербестігін сақтаған түбір морфемадан сөз ... ... сөз ... аффикстер деп атайды. Сөз тудырушы
аффикстердің мағынасы деривациялық ... деп ... ... ... derivato ... бөлу) деген ... ... ... сөз бен ... ... ... өзара қарым-қатынасын
білдіреді. Сөз бен сөзді байланыстырып, олардың бір-біріне ... ... сөз ... ... ал ... ... ... мағына деп аталады. Реляциялық – ... ... ... ... ... ... ... морфемалар немесе
аффикстер осылайша екі үлкен топқа бөлінеді де, әрбір жеке тілде олар сол
тілдің ... ... ... орай ... түрге ажыратылуы
мүмкін. Мысалы: 微:微薄 :-мардымсыз, 琥:琥 泊 ... Орыс ... ... ... ... префикс, суффикс, флексия деп
аталатын түрлері бар. Орыс ... ... деп ... ... түркі
тілдерінде, соның ішінде, қазақ тілінде жұрнақ деп аталатын ... ... де, ... ... ... Орыс тіліндегі суффикстермен
барабар қызмет атқартын көмекші морфема – префикс. Суффикстер түбірдің
соңынан жалғанса, ... ... ... ... ... ... ... тілінде беймаза, бейтаныс, бейуақ, бейшара, бейхабар тәрізді
сөздердің құрамында иран ... ... бей- ... ... ... ол
префикстің қызметін атқармай, тек ... ... ... ... ... бір ... ... ұғынылады.
Енді қытай тілінде көп қолданылатын префикстерді атап өтейік: 老, ... тілі ... ... суффикстерге бай. Негізгі сөздің
түбіріне немесе сөзге суффикстің жалғануы префикстердегідей сөз бір ... ... бір ... мүшесіне ауысуын білдіре алады. 教(етістік)
+员- 教员мұғалім; 胖(сын есім) + 子 - 胖子 ... (зат ... ... ... - 骗子 ... ... ... тұратындығы белгілі. Қытай сөздерінде
жалғау ... ... ... сөзде ең соңғы орынға ие, бірақ басқа
да қызметтер ... ... ... және ... ... арсында
орналасады. Мысалы: АБА: 果子酱 джем
АББ: 苦头儿 - бақытсыздық.
АБББ: 石头子儿 - тастар.
Көмекші морфема сөзжасам және ... сөз ... және ... ... ... бөлінеді. Қытай тіліндегі сөз түрлендіруші морфемаға
们суффиксі жатады, яғни们зат есім мен есімдіктің көпше ... ал ... ... ... ... ... сөздердің белгіленген екі
категориясы бар.
现代汉语 “Қазіргі заманғы қытай ... ... ... Ху Юйшу сөз ... ... және ... мағыналары өзара бір-бірімен
біріге алады. Сонымен ... олар ... ... ... ... 学者- ... ... - коллективтендіру )
лексикалық та ... та ... ... ( ... - контрреволюция, 非常- өте, 不法 - ... ... 反, 非, 不 ... тек ... ... ие; ... ... және 阿姨 - апай) сөздеріндегі 老,阿 префиксі және ( 桌子 ... 花儿- гүл, 木头- ... ... ... ... ... ... заманғы қытай тілі морфемасының қытай лингвистикасында толық
жете талдаған Чжан Чжигун болды, яғни оның «Кытай ... ... ... оқу орындары үшін «Қазіргі заманғы қытай тілі» атты еңбегінде жете
талқыланды. Чжан Чжигун ең ... бір ... ... ... Автордың
пікірінше бір буындылық – қытай морфемасының ерекше ... ... ... Биньюнанаың есептеуінше, қазіргі заманғы қытай тілінің морфемасы 97%
буындылықтан құралады. Міне, сондықтан автор ең алдымен бір ... ... Ол бір ... ... ... деңгейіне қарай
дербес, жартылай дербес, дербестігі жоқ деп бөледі. Дербес морфема деп –
сөз ретінде ... ... ... және басқа морфемалар мен байланысып жаңа
сөз тудыра алатын морфема. Мысалы: 花- гүл; 花环- гүл шеңбер, 花纹- ... - ... 跑表- ... 逃跑- ... ... дербес морфемалар – олар өз бетінше сөз ретінде қызмет
атқара алмайды, ... ... ... ... жаңа сөз ...... - шөп, 放牧- жаю, ... 游牧 - көшпелі, 牧人- малшы, 基:
基石- түбір, 基金 - ... 基地- ... 基质- ... ... ... ... және жартылай дербес морфемалар бір буынды
морфемалардың көп бөлігін құрайды.
现代汉语词典- да, 人 - морфемасымен байланысқа түскен шамамен 200 ... бар. ... 135人- ... ... ... ... 70-і ... келеді.
Дербестігі жоқ морфемалар қазіргі қытай ... сөз ... ... ... және ... ... қабілеті шектеулі. Олардың
кейбіреулері көмекші сөзге, ал қалғандары – жартылай дербес ... жоқ ... ... ... ... жоқ ... ... болады мысалы: 阿( 阿姨 - апай), 初 (初夷 - алғашқы),
们 ( 你们- сіз), 老( 老师 - ... Және ... ... тіліндегі
ерекше морфемаларды бөлек топшалаймыз оларға: 而- және, 且 - ...... 虽- ... 倘- ... 很- өте, аса, 越 - барған сайын бұл морфемалар өз
алдына жеке дара сөз бола ... ... жеке ... ... және ... морфемалармен байланысып екі буынды морфемаға ұқсайды,
бірақ оларды бөлінбейді деп ... ... ... 但是 - ... алайда,
况且 - оның үстіне, 尽管 - дегенмен, 倘若 - ... ... ... ... ... тіркесуі шектеулі. ... ... он ... жуық ... ... 但是- ... - егерде, 但愿- тек қана, 但- емес, 非但- ... 岂但 - тек ... ... ... ... бірақ қатарынан қолданылмайды. 越来越 -
ары қарай кете беру. Бұл жоғарыдағы ... ... өз ... ... және ... ... ... септігін тигізуіне қарамастан,
сонымен бірге көмекші сөз қызметінде рөлін ... ... осы ... ... болғанымен олардың қазіргі қытай тілінде алатын орны асқақ.
Чжан Чжигун қытай тіліндегі барлық ... ... ... және көмекші морфема деп бөледі
Көмекші морфемаларға зат есімдер, етістіктер, сапалық ... ... есім ...... 木, 月, 底 , 上 , 十, 斤, ... көп ... етістікті морфемалар құрайды. Мысалы: 走 , 打,
吃, 想, 立, 念, 变, 忘, 流, 感。 және т.б. Ал ... ... ... мен етістікті морфемаларға қарағанда едәуір аз. Оған жатаны:
大,长,高,红,冷,白,难,狂,忙.[28.243 бет] ... осы ... ... ... қытайдаың барлық лингвистері Чжан Чжигунның ... ... ... ... деп ... ... Ал Чжан
Шоукан жоғарыдағыдай мүмкіндік морфемаға емес, тек ... ғана тән ... ... [20, ... Чжигун жартылай көмекші морфемаларға: 我,你,这,那жатқызды.
Автордың классификациясы бойынша көмекші сөздер сол ... ... ... табылады. Қазіргі қытай тілінің бір буынды морфемасының жүйелей және
түсіндіре келе, ең бір аса көңіл қойған ... – ол ... ... және тонды буындардың ара қатысы. Зеріттеуші осыған байланысты
алты жағдайды бөліп көрсетеді.
1. Бір буын бір ... ... бір ғана ... ... ... Бір буын көптеген морфемаларды көрсетіп, бір иероглифпен жазылады.
白:雪白- аппақ, 明白- түсінікті, 姓白- Бай ... 年: 年龄 - ... ... ... 年华 - жылы, 童年- жастық шақ.
3. Бір буын ... тек бір ... ғана емес ... ... ... ... 权力- билік, 权利- құқық, 界限 - шек, 界限 - шекара
4. Айтылуы әр ... бір ... бір ... ... ... fang-
妨(不妨- кедергі келтірмейді, артық емес), fang -妨 (妨碍- ... Екі ... ... екі ... ... құрайды, бірақ бірдей
иероглифпен жазылады. 称 (称赞- ... 称 (称心 - ... ... Бір буын ... иероглифпен жазылатын екі морфемадан тұрады (а және
б), ал басқа бір буын әртүрлі иеролифпен жазылатын екі ... ... ... (в және г) ... ... ... береді, сондықтан сол
морфема ұқсас келеді.
行 а) 不行 - ... ( 行~可 ... 步行 - жаяу ( 行~走 ) ... ... в) 走路 - жүру ( 走~行 ... 走样 - ... ... ( 走~变 )
Қытай тілінде екі және көп ... ... бар. Инь ... бойынша, екі буынды морфемалар барлық морфемалардың 3% ... ... бұл екі ... ... ... - ... және ... сөзге және шет елден енген кірме сөздерге
бөлінеді. Ляньмяньцзылардың әрбір буыны жеке өз ... ... ... ... бірақ, олар өзара бірігіп толық бір мағынаны беріп, морфема бола
алады. Осындай морфемалар көне ... ... ... көп, ал қазір
едәуір азайып кеткен. Олардың ... де екі ... ... Чжан Чжигун
оларды үш топқа бөлді: 1. ... - ... ... ... ... ... ... оларды . Мысалы: 蜘蛛 - өрмекші, 琉璃 - ... ... 仿佛- ... 2. ... - ... бірдей екі буыннан
тұрады. Қытайша атауы 叠韵. Мысалы: 喇叭 ... ... ... ... ... ... талшыбықтай, 迷离 mili-көмескі,
күңгірт, 伶仃ling ding-жалғыз.
3. ... - ... екі ... ... әрі ... ... ... zhou li - абысын, 玛瑙ma nao-агат.
Автордың пікірінше, ... ... ... азайып, тіпті
қазіргі кезде олардың қолдану аясы ... ... ... ... ... ... ... де, солардың өзінің қолданыс аясы қарқынды.
Екі буындылардың тағы бір басқа тобы шет тілден енген кірме ... ... ... біразы өз ареалындағы тілдерден енген көне
сөздер. Мысалы: 和尚- монах, 菩萨 - жарылқаушы 罗汗- сопы, ... ... ... ... ... ... ағылшын, орыс, француз және тағы
басқа тілдерден енді. Мысалы:加仑 - jiа ... 卢比 ... ji ... 瓦特wa ... 马达ma ... қазіргі заманғы көп буынды морфемалар – олар шетелден енген кірме
сөздер. Олар үш буынды, төрт ... бес ... және тағы сол ... ... ... ... - коньяк, 巧克力 - шоколад, 阿司匹林 -
аспирин, 英特纳雄奈尔 - интернационал.
Екі буынды морфеманы тағы бір ... ... ... ... дыбысқа
еліктеуіш сөздер. Мысалы: 丁当 ding dang-сылдырлау, ... ... gua ... қытай тілінің екі және көп буынды морфемалары шкетеулі сөз
жасамдық қабілеттілікті игереді ... ... ... Екі ... көп буынды
морфемалардың тілде болуы морфемалардың бір буындылығына ... ... ... ... деп - ... байланысқан формалар мен салыстыру арқылы
ерекшеленген сөздің материялды бөлінбейтін бөлігі. Қытай тіліндегі нөлдік
морфема ... ... ... ... ... орыс лингвистері Н. Н. Короткова,
С. Е. Яхонтова, И. В. Солнцев және тағы басқалардың еңбектерінен көрініс
тапты. Осы ... ... ... ... әрі ... мәселелерінің бірі болып
табылады.
Осы күнге дейін қытай тілін зерттеушілерінің еңбектерінде, ... ... ... ... баса ... аударылып жазылған. Соңғы
уақыттарда сөз ... ... ... ... термин қолданысқа түсе
бастады.
Нөлдік морфема аса шартты болғанымен көптеген кеңестік лингвистердің
еңбегінде осы мәселеге ... ... ... ... ... кетсек,
нөлдік морфеманы мойындау, морфемаға форма мен мазмұнның ортақтығын және
материялды айтылуы мен ... ... ... ... ... ... ... түсінікке орыс лингвистері арасында ... ... ... ... ... сияқты белгілі бір жүйесі бар.
Морфеманың жүйелілігі белгілі бір белгілердің айырмашылығы мен ... ... ... негізінде солардың класификациясы
жүзеге асады. Қазіргі замнғы қытай тілі морфемасының дифференциялды ... ... ... Ол ... ... семантикалық-құрылымды
байланыстың болуымен ерекшеленеді. Көне қытай тіл білімінде осындай қарым-
қатынасты ең басты үш ... ... ... ... ... ... ... және әртүрлі мағына
болады.
2. Әртүрлі морфемалардың мағыналары ... ... ... ... ... ... Әртүрлі пікірлер қарама-қайшы мағынада. Морфемалардың өзара құрылымды-
семантикалық қарым-қатынасының ерекшелігіне байланысты ... және ... ... ... ... Омонимдес морфемалар –
бір түбірден кемінде екі сөз ... ... ... мағынасы мен
қызметі басқа морфемаларды омонимдес морфемалар деп атаймыз.
Қазіргі қытай тілінің омонимдес морфемаларының көп ... ... ... ... ... бір ... ... шамамен
90% омонимдес морфемалар. Қытай тілі буындарының шегі морфемалар шегімен
сәйкес келгендіктен фонетикалвқ ... ... ... ... бір ... морфемалардың пайда болуы мен қолданылуына тікелей әсерін
тигізді.
Қытай тілінің омонимдес морфемалары әртүрлі буындардың ... ... және ... ... ... ... ... морфемаларды
қамтиды. Мысалы: лексикалық омонимдер 意- мағына, 异议- ... ... ... ... омонимдес: 义-мағына, мән, 意- ой, пікір, ... ... 议 - ... ... ... мен әр түрлі сөжасамдық құрылымның ерекшелінуі
омонимдік морфемаларда ... ... ... әр ... ... ... ағаш ... және罚金- ақшалай айып, омонимдес түбір морфемалар 伐-
жару және罚- жазадау. Омонимдес ... ... 坐 - ... және ... ... әр ... ... құрылымдарында: 坐落- орналасу,
作者 - автор. 现代汉语词典-да омонимдік морфема yi-дің 90 түрі бар. ... ... ... ... ... - ... 溢 - ... тасу, 挹-
пікір, 译- аудару.
Қытай тілінің екі және көп буынды ... ... ... ... Ал көмекші сөздер омонимдес морфемалары бола алады.
Омонимдес морфемалар полисемиямен шектеседі және ... тіл ... ... тілдік деңгейге бөлу турасында әлі күнге дейін қатаң сын ... ... ... ... морфемалар мен полисемиялардың
арасындағы шегін анықтау айтарлықтай қиын жағдай ... ... ... ... ... ... тән болса, көмекші морфемаға да солай тән.
Қазіргі қытай тіліндегі морфемалық синонимия деп – ... ... мен ... және ... ... айтамыз. Синонимдес морфема түбір және көмекші болуы мүмкін.
Мысалы, келесі төмендегі екі қатардағы түбірлі морфемалар синонимдес:
1. 悲 - ... мұң, шер, 哀 - ... ... 凄- ... ...... 死 - қаза ... 亡- дүниеден өту.
Синонимдес түбірлер сөз құрамында қолданылып, лексикалық ... 亡故- ... ... 丧命- өмірден өту. Екі синонимдес түбірлі
морфемалар байланысып, бір сөз құрай алады:代替- орнын басу ( 代 - ... ... 替- ... ... ... екі синонимдес морфемалардан және керісінше, ретті
орналасқан сөздер тұрады: 展开 - жайылу, ашылу, 开展 - ... ... ... ... ... бірдей. Олар жаңа сөздердің
және синтаксисті және синтаксисті емес грамматикалық формаларын құру ... ... ... ... ... ... ... 者,员 .
Сонымен бірге синонимді префиксті морфемалар бар. Оларға:无,非жатады.
Қытай ... ... ... ... ... сияқты белгілі бір
мағынаны білдіріп, кейбір жағдайларда семантикамен сәйкессе, ал ... тек ... ... Полисемантикалық синонимдес
морфемалардың басқалардан ерекшелігі бір-бірлеп немесе бірнеше мағыналармен
сәйкес ... ... ... ... синонимдес морфема абсалютті және
жартылай болып бөлінеді. Синонимдес байланыстағы түбірлі морфемалардың көп
бөлігі түбірлі морфемалар сияқты көп ... ... ... Мысалы: 说мен
讲 морфемалардың лексикалық мағынасы说: сөйлеу, айту, дәттеу, түсіндіру,
ұғындыру, сөгу, кінәлау. 讲: ... ... ... ... ... ... мысалдардан ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Стилистикалық синонимдес қытай ... ... және ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Мысалы: 乞 - жалыну (кітаби стиль) және 请- сұрау (ауыз-екі стилі),
синонимдес сөздер乞求 - сұрау, жалыну және 请求 ... ... ... ... ... ... ... деп
аталады. Қытай тіліндегі антонимдес ... ... ... ... ... 爱 - ... ... 恨 - жек көру, 大 - үлкен, 小 - кіші.
Қытай тілінде екі ... ... ... сөз бар. ... - ... ... Лексикалық антонимдері жұп антонимдес морфемалардан
құралуы сирек кездеседі. Мысалы:
1.前进 - алға басу, 后退 - ... аяқ (前- ... ... 进 - ... - ... 强大 - күшті, 弱小 - әлсіз ( 强- күшті, 弱- әлсіз, 大- үлкен, 小-
кішкентай).
3.生存 - күн ... 死亡 - өлім ( 生 – ... ... қайтыс болу)
Қазіргі заманғы қытай тілі морфемалары өте күрделі семантикалық-құрлымды
қарым-қатынаста болады.
Демек, морфема – сөз құрамындағы ары-қарай бөлшектенуге келмейтін ... ... ... Ол ... ... түбір морфема және көмекші
морфема. Жалпылама лексикалық мағынаны білдіретін морфема – түбір морфема
деп аталса, ... ... ... ... ... ... ... сөзжасамдық мағынасын ажырататын морфема – көмекші морфема ... ... ... ... ... ... дербес, жартылай
дербес және дербестігі жоқ ... деп ... ... сөз жасам жүйесі
Соңғы жылдары дүниежүзіндегі көптеген ... ... ... мен ... ... ... деген қызығушылықтары
күнен-күнге жандануда. Орыстың көрнекті лингвистері сөз жүйесін ... ... ... Бұл ... Н. С. ... ... еңбектерінен көрініс тапты. Әсіресе сөз жүйесін зерттеуде ... ... ... ... ... еңбегінде жан-жақты, жете
зерттеліп, жұртшылық назарын бірден баурап ... Ал, орыс ... ... ... жүйесі дәл қазіргі уақытта әр түрлі
құбылыстармен ... ... ... ... – ол ... ... мен сөз морфемасының құрылымы».
Барлық туынды сөздер сөзжасамдық талдаудың ... ... ... морфемалық жүйеге қарағанда екі негізгі элемент – сөзжасамдық негіз
бен сөз тудырушы тәсілдер және форматтар аса маңызды. Туынды сөз – ... ең ... ... Туынды сөздің басты белгісі – өзін ... сөз ... ... ... және тұлғалық жағынан
байланыстылығында. Туынды түбір ... мен ... сөз ... ... ... ... сөз бар ... туынды түбір бола алмайды. «Туынды»
деген сөздің өзінің ... ... ... бір зат ... ... ... тұр. Ал ... сөз әуелгі түбір, бастау дегенді
танытады. Демек, түбір сөздің өзі ... бола ... ... мен сөздің морфологиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... құрамында бар екі дербес сөз жасаушы элемент - сөз жасаушы негіз ... ... ... ... ... ... ал ... морфемалық
құрылымының талдауында ең кіші бөлінбейтін маңызды бірліктері – түбір және
көмекші морфемалар болуы тиіс. Кубрякова Е.С. егер ... ... ... шамасы морфема болса, яғни сөз құрастырушылардан сөзжасамдық
талдаудың іздеу шамасы- деривациялық ... мен ... ... ... айтады.
Қытай тілінде сөзжасамдық негіз ретінде түбір морфемада және жеке сөздер
(жай және ... де бола ... ... - ... ... ... ... - ғалым сөздерінде сөзжасамдық негіз күрделі сөздерден ... ... 派生 , ... Ал 小子 - ер ... 读者- ... сөз ... негіз жай сөзден小 - кішкентай және读- оқу құралған.
Сөзжасамдық формант – ол ... ... ... және ... ... сөз ... яғни сөз жасаушы негіздің құрамына кірмейтін
туынды ... бір ... ... ... ... ... ... белгілі
бір көмекші морфемалар: префикстер, ... ... ... ... ... бола ... ... 胖子 - толық, 苦头- ... ... ... ... ... ... ... жерлес, 乌鸦- қарға, 老师- мұғалім сөздеріндегі сөзжасамдық формант
老 болады. Ал ... ... сөзі екі ... форманттан құралған,
无 префиксі және 者 суффиксі .
Кейбір жағдайларда орыс тілінің сөзжасамдық мәселесімен айналысып ... ... ... ... айқын түрде айтылуы мен материалды
дайындығын ... ... ... ... ... Осындай туынды
сөздердің аса айқын формалды белгілері болып ... ... ... кем ... табылады. Түбірлердің қосылуы нәтижесінде пайда болған
бұл қытай тілі сөздерінің ... ... тән ... ... 美丽
- әдемі және 山林 - таулы орман сөздеріндегі 美 - ... 丽- ... - тау, 林 - ... ... ... ... болып табылады. Бұл
мысалдағы келтірілген туындаған сөздердің формалды белгілері, яғни екі
сөзжасамдық ... ... ... ... ... мен ... формант – бұл туынды сөздің ажырамас
сыңары әрі оның сөзжасамдық құрылымын ... орыс ... ... ... « мағына» сөзге жалпы қатысты
және берілген сөз табына жататын сөз бөліктерінің ... ... ... ... ... ретінде қарастырылады. В.В. Сөзжасамдық
мағына – себепші негіздер мен сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... жасалатын ерекше туынды ... ... ... ... ең алдымен, сөзжасамдық тұлғалардың
қосылуы, ... ... ... сөзжасамдық процесс жүруі керек.
Сөзжасамдық прцесс негізінде туынды сөз ... Осы ... ... сөзжасамдық мағына ретінде саналады.
Б.Н. Головнин сөзжасам мағынасына берген анықтамасында ... ... ... материалды жүйесінің бірдей ерекшеліктерімен айтылатын бірқатар
туынды сөздерге ортақ мағына » [5, ... Ал, А.Е. ... ... ... ол - ... мен ... өзара сематикалық
байланысының негізінде айқындалған және берілген түрдің ... ... [ ... ] ... ... сөзжасамдық форманттың көмегімен ... ... ... ... мен ... ... семантикалық
байланыс негізінде қалыптасатын белгілі бір сөзжасам ... ... ... ... ... ... ... Осы орайда айтып кетер
бір жайт, көптеген лингвистер сөзжасамдық мағынаның ... және ... ... ... мағына сонымен қатар грамматикалық (жалпы
және абстракты) және лексикалық ... ... ... ... жоқ деп таниды. Бұл көз-қарас С.С.Кароляк және А.И.Моисееваның
еңбектерінде көрініс тапты. Алайда соңғы ... бұл ... ... ... ... ... ең көңіл аударарлығы, мағынаның барлық түрі
(лексикалық, ... және ... ... ... ... ... ... пайымдауынша грамматикалық мағынаның
қасиеті олардың облигаторлығы деп ерекшелейді. ... ... ... ... яғни ... белгіленген шегі болуы да
болмауы да мүмкін. Сөзжасам мағынасы ... ... ... ... ал деривациялық мағына лексикалық ... ... ... ... ... ... мәселесін зерттеуші лингвистер туынды сөздің сөзжасамдық
жүйесі морфема құрылымымен өте ... ... ... ... Әрбір
тілде сөзжасамның және морфеманың құрылымдық байланыстылығын сипаттайтын
сөздер бар. Мысалы: орыс тілінде море – ... ... ... писать-
выписать, ағылшын тілінде form- formal- formalize, ал қытай тілінде ... 教员 - ... Осы ... ... ... және сөз жасаушы
аффиксы анық ерекшеленеді. Осымен ... ... ... сөз ... ... болады, яғни сөзбен сәйкес келетін сөзжасамдық негіз болып табылады.
Ұқсас сөздердің сөзжасамдық құрылымы ... ... ... ... ... байқағанымыздай, сөзжасамдық және
морфемалық құрылым өзара байланысы сирек кездеседі. Бұл қытай тіліне ... ... ... ... үш морфемалық ... ... ... айырмашылығы тудырушы негіз бұл сөзде
列车екі түбір морфемадан ...... ... ... ... ... 社会主义- социализм төрт морфемалы сөз, 社会 екі морфемалы
сөз ... ... ... ... сөзжасамдық форманттан
құралады.
Сөздің морфемалық талдануы кезінде, талданатын сөздің әр түрліжүйедегі
туыстас бір ... ... және ... ... ... да ... ... туындайды. Мысалы: 人造 - ... екі ... ... 人 - адам ( 人性- ... 人类 ... 客人 - ... және 早 - құру ( 造物 - ... 造船 - кеме
құрылысы) бөлуге болады.
Сөзжасамдық талдаудың міндеті тікелей-құрушы: сөз тудырушы түбір ... ... ... ... негізгі міндеті. Сөз тудырушы түбір мен
сөзжасаушы элементінің бөлінуі ... ... ... сөз тіркесімен
тікелей талданатын сөз тудырушының ... ... ... Е.С.Кубрякова , Н.А.Янко- Триницкий, Е.А. Земская,
Н.А.Крылова, В.Н.Немченколардың еңбегінде ... ... ... тіл жайындағы ғылымдардың бөлімі ретінде маңызды мәселелердің
бірі болып қарастырылған. Бұл мәселенің маңыздылығы, ең ... ... сөз ... ... ... ... ... емес сөздерден бөледі,
яғни зерттеу объектісін анықтауға көмектеседі. В.В. Лопатиннің ... ... – ол оның ... ... ... ... ... туындылық диахрониялық және синхрониялық тұрғыда
ерекшеленеді. Диохрониялық тұрғыда сөздің ... , яғни ... ... ... ... құрылуына (қай сөз тудырушы, қайсысы
туынды ... ... үшін бұл ... шығу ... қай сөз ... одан ... ... болғанын, бұл сөздердің қайсысы қайсысынан пайда
болғанын анықтап зерттеу қажет.
Ал, синхронды тұрғыдан қарастырғанда туындылықтың ... ... ... одан да көп синхронды түрде қатар ... ... ... ... Осы екі ... біреуі алғашқысы, яғни дәлелдеуші ретінде
, ал – ... яғни ... ... ... ... сөз жасаушының туындылық ұғымын сөзді құрайтын
элементтерге, яғни тудырушы негіз және сөз ... ... ... деп қарастыруға болады. Немесе бұл ұғымды сөздің сәйкес келетін
тудырушымен құрылымды-семантикалық ... ... ... кем
емес түбірді бөліп қарастыруға болатын ерекшелігі деп ... ... ... және туынды емес сөздер ұқсас түбірлермен бірге
сөзжасамдық ұяда бірігеді. Сөзжасамдық ұя – ... ... ... бір ... ... жинағы. Сөзжасамдық ұя алғашқы тарауында
немесе басында туынды емес негізгі сөз тұрады. Ал ... ... ... Енді осы сөзжасамдық ұя бір ... ... ...... үй, - ... күтуші, 店员сатушы.
Сөзжасамдық ұя түбір морфемалары сөздердің ... ... ... жақындығын анықтайды. Сөзжасаушы ұя мүшелері
арасында өзара айырмашылықтар болуы мүмкін. Олар ... ... ... ... ... ... және жанама туындылы сөздер, бірдей
және әр ... ... ... ... ... ... ... біреуі басқамен дәлелденіп, одан
тек бір ғана формантпен ерекшеленсе, онда бір ... ... ... туындылықтың тікелей байланысы немесе тікелей дәлел қолданылады.
Мысалы: 胖-семіз, 胖子 -толық, 科学- ... ... ... ... туындылық байланысы жанама семантикалық дәлелдеу
кезінде бақыланады. Мұндай байланыстар ... ... ... яғни сөзжасам сатыларының есебегінде белгілі бір ... бір ... ... ... Мысалы: 读-оқу,
Келтірілген мысалдағы алғашқы және соңғы создер сөзжасам тізбегінің
соңғы тізбегі немесе бөлімі ... ... Бұл ... ... бір ... ... үш сатыларымен ерекшеленіп, жанама ... ... ... сөз ... бір түбірлі сөздердің синхронды тудырушысы бола алады
және олармен тікелей семантикалық дәлелдеу байланысында бола ... ... ... үйі, 员 - ... ... зат
есімімен дәлелденеді.
Синхронды сөзжасамдық талдау кезінде ... ... ... ... дәлелдеуші сөздермен өзара байланыстылығына көңіл қойылып, сөздер
арасындағы тікелей сөзжасаушы туындылықтың семантикалық байланысына және әр
түрлі ... баса ... ... Мысалы: 缝纫-тігу және 成衣匠-
тігінші, бұлар семантикалық дәлелдену байланысында болғаны мен, ... ... ... ... алмайды. Өйткені олардың
түбір морфемалары мүлдем әр түрлі. Ал басқа жағынан тағы бір ... 头顶 - төбе және 头等 - ... ... ... ... морфемалары бірдей болғаны мен өзара синхронды туынды сөз
және туынды емес ... ... ... ... 说 – ... 说明 ... 树 - ағаш, 树林 - орман , 忘 – ... 无望 - ... ... ... ... сөзжасамның нәтижесінде туған
туынды сөздің мағынасын әрқашан оның құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... сөзді анықтау оның
құрылымындағы түп негізбен салыстырғанда түп ... оның ... және оның ... түп ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Бір түбірден тараған бірінен-бірі тікелей туындайтын, біріне-бірі негіз
болатын негізді сөздердің тобы сөзжасамдық ... деп ... ... ... сөздің саны ең кемі үш сөзден тұру керек.
Сөзжасамдық ұядағы сөздердің барлығы түбірлес сөздерге жатады. ... ... ... ... ... ... болатын бір
ғана сөз бар. Ол – әр ... ... ... ... ... әр
сөзжасамдық ұяда бір ғана негізгі түбір болады, ал қалғандары туынды
түбірлер.
Сөзжасамдық ... – бір ... ... ... ... сөзден тараған
туынды сөздер тізбегі. Сөзжасамдық тізбекте негіз сөзден басталатын туынды
сөздің өзі екінші, үшінші мағыналы ... ... ... қызмет атқара
береді, сондықтан сөзжасамдық тізбек тілдің дамуын танытады.
ІІ тарау. Қытай тіліндегі негізгі ... ... ... ... қосу ... ... ... сөздік қорын үздіксіз байытып, толықтырып отыру негізінен тілдің
ішкі мүмкіндіктерімен, заңдылықтарымен ... ... ... ... ... да ... сөздік қоры байып отыратыны көпшілікке таныс.
Алайда сөз байлығының ... ...... ... ... оның ... тәсілдері мен тікелей байланысты.
Жоғарыда грамматикалық мағыналардың екі түрі – ... ... ... ... ... Грамматикалық мағыналар тіл-
тілде әр түрлі грамматикалық ... амал ... ... ... ... білдірудің жолы – грамматикалық тәсілдер. Тілде
грамматикалық тәсілдердің бірнеше түрі бар. Олар мыналар: аффикстер арқылы
сөзжасама әдісі, ... ... қосу ... ... әдісі, қосарлану,
тәсілі, көмекші сөздер тәсілі және екпін мен ... ... ... ... ... лекцикасында сөзжасамдқ талдау кезінде
маңызды мәселе болып есептеледі. ... ... ... ... ... ... бөліп қарастыруға болады. Алдымен диахронды тұрғыдағы
сөзжасамға тоқталып өтейік.
Е.А. Земскаяның ... ... ... тұрғыдағы пікірінде
«қандай тәсілдің көмегімен туынды сөз құрылады деген сұраққа жауап беру
үшін ... ... ал ... ... - ол ... тәсілдің көмегімен
туынды сөздің сөзжасамдық мағынасы айқндалады деген сұраққа ұтымды ... - ... ... ... әдістері тунды негізін және сөзжасаушы ... ... ... ... әдісінің өзі диохронды ... ... ... ... ... ... ... көз
қараста сөзжасам әдіс – ол туынды сөздердің белгілі материалды ... ... ... сөзжасам әдісі – осы тарихи процестің нақты, маңызды
көрністерінің бірі болып саналады. Ал ... ... ... ... ... ... және олар туынды сөздердің құрылуы кезінде
жекеше түрінде бола алмайды, қосымшалар тек ... ... ... ... жаңа ... ... процессін қамтыйды, ал
диахронды сөзжасам әдісі – осы ... ... ... ... маңыздылығының
бірі болып саналады.
В.Н.Немченконың анқтауынша, диохронды тұрғыдағы ... әдсі ... жаңа ... ... пайда болатын, тілде кездесетін сөздің
немесе сөз тіркесінің жүйесін өзгерту әдісі [13,412бет ... ... ... ... ... әдісінің шамамен жиырмға
жуық түрі бар олар әртүрлі ... ... ... солардың ішіндегі
төрт негізгісі мыналар: лекцика-семантикалық, ... ... ... ... ... лексико-семантикалық, лексико-морфологиялық,
морфологиялық, морфология-синтаксистік, морфология-фонетикалық, лексика-
семантикалық, қосарлану және конверсия деп бөлді. Ал ... және Лю ... ... үш негізгісін ажыратады:
Синтаксистік – 成分结构
Морфологиялық – 形态结构
Фонетикалық – 语音结构
Ал қытай ғалымдары Ли ... мен Лю ... ... ... ... тәсілі – күрделі сөздің пайда болуы. ... қосу ... төрт ... ... алды ... ...... - бауырлар, 建设 - құрылыс.
В: Сабақтас – 附加式; 大众 - масса, 力争 ... ...... 上课 - ... өту, 打仗 - ... алу.
Д: Субъекті – предикативті – 述说式 ; 民主 - ... ... ... ... ... сөзжасмам әдістерін мынандай топтарға
бөледі:
1. Фонетикалық – ... ,
2. ...... ... ... –结构造词方法 ,
4. ... ... ...... ... құрылымды лексиалық әдісіне түбірлеріне қосу ... мен ... ... ... Түбірлерді қосу арқылы пайда болған
сөзтіркесінің құрылымы және сөйлем құрылымы бола ... ... ... сөз ... ... бола ... төмендегідей
байланысқа ие:
1. Атрибуттық байланыс 修饰关系 ; 新闻 - жаңалық
2. Салалас байланыс 并列关系 ; 买卖 - сауда-саттық
3. Себеп-салдар 因果关系; 提高 - ... ... ... 纷纷- әр түрлі 哥哥- аға. Құрылымды-морфология
тәсіліне Сунь Чансюй аффиксация әдісін жатқызады ... ... - ... ... - ... қытай тілінің сөзжсам әдістеріне ең ... ... Жэнь ... Ол жаңа ... құру ... бес негізгісін жасады:
1. Морфологиялық 词法学造词法
2. Синтаксистік 句法学造词法
3. ... ... ... ... ... ... әдіске аффиксация қосарлану, фонетикалық
және конверсия тәсілдерін жатқызды. Ал аффикстік ... ... және ... ... ... ( ... ... 嘴巴子-
шапалақта және көмекші сөздер ... ( ... ... ... жаңа ... ... ... жатқызды.
Жэнь Сюэлян өз еңбектерінде префикстің он сегіз түрін қарстрған және
соңғы он жылда қытай тілінде атау сөздерден пайды ... әлі ... ... ... ... префикстердің бар екендігін дәлелдеді
Оларға:
老,阿,小,可,第,初,巴,反,被,见,所,而,非,不,准,二,以Автордың
айтуынша, ... ... ... ... ... саны ... ... көмегімен зат есім, етістік, сын есім құрылады. Және оның ... ... ... ... ... атау ... шығып,
өздерінің лекцикалық мағынасын жоймайды. Сөзжасамдық суффикстерге
төмендегілерді ... ... мына ... ...... ... - міңгірлеу.[21,418бет]
Қосарлану тәсілі – морфеманың қосарлануы арқылы жаңа сөздің ... ... ... ... ... 1) ... қосарлану, яғни
қайталану кезінде морфемалардың барлығы қолданылады. 2) ... яғни ... ... ... тек ... қайталанады.
Толық қосарлану жолымен пайда болған ... 奶奶 - әже, ... ... Жарым-жартылай қосарлану жолымен пайда болған ... ... ... көмегімен пайда болған сөздер екі түрге бөлінедіді.
1) Тонның өзгеруі - 改变声调мысалы: – жақсы және – ... ... ... және – ... Буын ... ... - ... мысалы: 还 huan – оралу, 还
hai – тағы, тағыда, 长 сhang – ұзын және 长 zhang - ... ... мына ... ... 锁 - ... 锁 - құлыптау, 丰富- бай, 丰富
-баю.
Сөзжасамның синтаксистік тәсілі деп – ... үлгі ... ... ... ... арқылы жаңа сөздің пайда болуы. бұл
тәсіл бес негізгі бес қосымша үлгіде қарастыруға болады:
І. Негізгілері:
1) субъектті-предикатифті – ... , 毛病 - ... ... ... – объектілі – 主宾式 , 关心 - қамқорлау,
3) ...... , 缩小 - ... ... – 并列式 , 人民 – халық
5) ...... 黑板 - ... Қосымшалары: қытай тілінің негізгі синтаксистік конструкциясына ... ... ... - ... Іс-әрекетті жүйелеу мағынасы мен екі етістікті
қосып жаңа сөз шығару. Мысалы: 查办 - жазалау.
2) ... - ... ... ... Бұл ... ... ... талдасақ, онда морфема 人адам екі қызметті біріктіріп тұр:
толықтырғыш 讨 және 嫌 зат ... ...... бұл ... 代办біреу үшін істеу, 代理 - ... ... 代表 - ... 代-сөздің соңынан келетін
компоненті анықтамайды, әрекеттегі жақтың орын ... ... ... ... да етстікті болып келеді.
4) 以...为... біреу үшін біреу анықтайды.
5) 变序式 - ... ... ... ... 补贴 - ... ... ... көмек көрсету, 贴补 - жәрдем беру.
Стилистикалық сөзжасам – ол стилистикалық тәсілдердің көмегімен жаңа
сөздің туындауы .Ол ... ... ... 比喻 - ... ... ... 佛手 - саусақ тәрізді цитрон,
әулие ағаш ... ... ... ... 借代 - ... ... 会计 - ... 夸张 - гиперболла , ұлғайту; 万能 - бес аспап, қолынан келмейтіні ... ... он мың ... 万分 - ... айырықша (тура мағынасында он мың бөлік )
5) 谦称 - төмендетіп атау 拙笔 - шығармасымағым, 拙见 - ... ... )婉言 - ... сөз; 接手 - қол жуу, ... сындыру, 寿衣 – ақырет киімі
7) 对比 – салыстыру, параллелизм; 主人 - үй иесі, 客人 - ... 仿词 – ... ... - ... 先人 - ... фонетикалық әдісі – жаңа сөз пайда болу кезінде ең бастсы
мағына емес, дыбысталуы. Осындай ... ... ... ... ал ... тек ... болып табылады. Олардың брнеше
түрі бар:
1.取声命名 – дыбыс номинациясы (тура мағынасында ... ... ... мысалы: 布谷bugu- көкек (көкектің дыбыс еліктеуішіне қарай алынған).
2.取声表情– дыбыстық эмоция (тура мағынасында дыбысты алып, ... 啊 - ... ... 哎呀 -ах, ай ... ... 单纯拟声 – қарапайым дыбысқа еліктеу.
Бұл әдістегі пайда ... жаңа ... атау ... ... көрсетілмейді, тек дыбысына еліктеушілік болады. Мысалы: 吧嗒
bada –бах, тақ, 呱呱 gua gua ... ... 双声 – ... - екі ... ... ... ... болған
сөз Мысалы: 琉璃 liu li – жылтырақ, 荏冉 ren ran – ... өте ... - ... ұқсастығы – екі ұқсас буынның құрылу нәтижесінде
сөздің пайда болуы. 骆驮 Luotuo ... 浪荡 lang dang - ... 合音 – ... қосу бұл ... бір буынды екі сөздің дыбыстарын
қосу арқылы сөз жасау 不 + 用 – 甭қажеті жоқ, 你 + 心 –您сіз
7.音译 – ... бұл ... ... дыбысталуы арқылы берген
сөздер. Бұл әдіс шет ел ... ... ... ... ... 德漠克拉西 demokelaxi – демократия. 甲克Jiake – жакет.
Қытай тілінде фонетикалық тәсіл ... жаңа сөз ... әр ... бар. Бұл ... ... ... жүйесін байытып келеді.
Синтетикалық және комплекстік сөзжасам – ол екі ... одан да ... ... ... жаңа сөз ... ... сөзжасам бірнеше
түрге бөлінеді:
此法内部综合式 - морфологиялық сөзжасамның әр түрін ... ...... ... ... - ... ... әдісі; 佼佼者- көрнекті адам.
2) 句法内部综合式- бірнеше синтаксисті сөзжасам тәсілдерін қосу ... ... ... ...... ... амперметр, 电 - тоқ
және 流 - ағу – бұлар субъектілі- предикативті байланыста, 电流 – 表 ... ... ... етістікті-объектілі – сабақтас; 发电厂- электростанция, 发-
тарату,жөнелту және 电 - тоқ – ...... ... 发电 – 厂 ... пен ... байланыста.
в) салалас-сабақтас; 寒暑表 - термометр, 寒 - суық және 暑 - ыстық
екеуі салаласа байланысқан. 寒暑 – 表 – ... ... ... ... 假面- ... 假 - жалған, 面具- бетті
анықтайды, 假面 - 具 құралмен ... бір ... ... ... ... - найзағай, 暴 - қатаң, қатігез- 风желдің
анықтаушысы, 暴风 - боран және 雨 - ...... ... ... ... ... - ... түсіндіру, проспект, 说-
сөйлеу, 明 - анық – бұлар ... ... ... байланыста, 说明 -
书 - кітаптың анықтаушысы.
ж) етістікті-объектілі, салалас-сабақтас; 无产阶级 - пролетариат, 无-
жоқ және 产 - ...... ... ... ... 阶 – ... 级- ... – екеуі салаласа байланысқан, 无产 - кедей, 阶级- класпен
атрибутты байланыста.
3) 词法–句法综合式- морфология- ... ... ... тәсіл деп – морфология- синтаксистік тәсіл ... ... жаңа ... құрылуы.
а) бағыныңқы- суффиксация; 急性子 - асығымпаз, қызуқанды адам, 性子 ...... ... ... 急- ... 性子мен – атрибуттық
байланыста.
б) сабақтаса- қосарлану; ... - ірі ... 娃娃 - ... ... ... ... – қосарлану; 打转转 - айналу, 打- ұру, ... ... ... 转转 мен ... объектілі байланыста.
г) етістікті-объектілі, қосарлана – сабақтасу; 打破碗花花 - Хубэйлік
ұлпа гүл.
4) 语音-句法综合式- фонетика- синтаксистік ... ... Бұл ... және ... ... ... ... пайда болуы, олардың
түрлері:
а) дыбысқа еліктеуші – бағыныңқы; 打哈哈 - ... 打- ұру, ... 哈哈 ... ... ... ... ... буын қосарлануы; 西葫芦 - асқабақ, 西 - ... ... 葫芦- ... процесс- буынның қосарлануы
нәтижесінде құрылды.
г) транслитерация- бағыныңқы; ... - ... 逻辑 ... 学 - ... 逻辑 мен 学 - ... ... 修辞-句法综合式- стилистико- синтаксистік тәсіл. Бұл – стилистико-
синтаксистік тәсілдің көмегімен сөздің ... ... ... ... 板鸭 - ... ... ... қалу 鸭-
үйректің анықтауышы.
б) Гипербола- бағыныңқы; 万事通 - ... 万事- ... ... - 通 - ... анытап тұр.
Қытай тілінің жоғарыда келтірілген сөзжасамдық классификациясын
талдай келе, ... ... ... ... ... ... сөзжасам әдістерінің қолдану аясының кең, маңызды екенін
аңғартты.
Лю Шижу мен Ли ... ... ... сөзжасам
аффикстік және қосарлану әдістерінен құралады. Ал Сунь Чаньсуй аффиксация
мен фонетикалық өзгеруді морфология – ... ... ... ... Жэнь ... ... – құрылымды сөзжасамға конверсияны, қосарлануды
және фонетикалық өзгеруді де енгізді [ 23,281 бет, 26,310 бет, ... ... ... ... ... ... ... мысалы, негізгі түбірге префикстік және суффикстік
морфема жалғанады. Алайда, 佼佼者 - “ ... адам “ ... ... және
аффикстік екі сөзжасам әдісінен ... ... ... болар едік,
өйткені ол аффиксацияның нәтижесінде жасалған, ал түбірі 佼佼 ...... ... ... сөз болып табылады.
Сонымен, диахрониялық әдіс негізгі сөзжасам әдістерінің ... Және ... ... ... ... – жаңа лексикалық
бірлік туындайтын тілдегі сөз немесе сөз ... ... ... ... ... ... қосу арқылы сөзжасам әдісі – бір сөзде бірнеше ... ... ... жаңа ... ... Түбірлерді қосу әдісі
кезінде негізгі сөзжасамдық әдіс сол ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... ... жаңа лексикасындағы ең тиімді әдіс
болып саналады. Түбірлерді қосу әдісіне лексико- синтаксистік ... яғни ол сөз ... ... ... ... ... ... қытай тілінің түбірлерді қосу арқылы сөзжасам әдісінің бір
тармағына қосарлану әдісі жатады. Ол – бір ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жаңа сөздің құрылуы.
Қытай тілінің сөзжасамдық өрісінде қосарлану әдісінің рөлі ... және ... ... ... ... ... рөлі ... ғана.
Бірақ қосарлану арқылы құрылған жаңа сөздің басқаларға ұқсамайтын өзіндік
ерекшелігі бар.
2. Морфологиялық әдіс – тілдегі ... мен ... ... жаңа сөздің құрылуы басқа сөзбен айтқанда оны аффиксация тәсілі
деп ... ... ... бұл ... ең алдымен префиксация және
суффиксация әдісі жатады. Ол – тудырушы ... ... ... ... ... ... қатар жалғанулары нәтижесінде жаңа сөздің
пайда болуы. Морфологиялық әдіс соңғы кездері қытай ... ... ... Аффикстердің көлемі ұлғайып, тиімдігі артып ... ... ... аффиксация – сөздің немесе жартылай аффиксті ... ... ... ... сөз. ... бұл ... түбірлерді қосу
және аффикстер арасындағы аралық қызметін атқарады, қытай ... ... рөлі ... өсті. Жартылай аффикс – бұл синтаксисті-
морфологиялық әдіс негізінде сөздің тууы
4.орфемдік ... – көп ... ... немесе терминологиялық сөз
тіркестерінен атау морфемаларының түсіп қалуларының негізінде жаңа ... ... ... ... ... ... ... күрделі
сөздерді, түбірлерді қосу арқылы ... ... ... ... жоқ, ... ... және қысқарған күрделі сөздер – сөз
құрылымының артуы мен көп ... ... ... ... терминологиялық
сөз тіркесінің құрамына енетін морфемалар көлемінің азаюы негізінде
құрылады.
5. ...... ... ... ... және
омонимдерге ыдырауының нәтижесінде пайда болатын сөз.
6. Конверсия немесе сөзжасамның морфология-синтоксистік ... ... ... ... ... ... етуі. Конверсия
негізінде пайда болған сөздер ... ... ... ... форма
жүйелері өзгеше.
7. Фонетикалық сөзжасам -- әр түрлі фонетикалық сөзжасам негізінде
пайда болатын сөз.
Енді сөзжасамның ... ... ... ... бұл ... ... сүйенеді. Лексикалық бірліктер негізіндегі жаңа сөздердің
пайда болуының шынайы тарихи процесстерін ... ... ... ... сөзжасам әдістері синхронды туынды сөздер құрылымының
ерекшеліктерін сипаттайды. Және осы сөздердің тілдегі басқа сөздермен ... ... ... ... ... екі ... топқа бөлінеді:
аффиксалды және аффикссіз.
Сөзжасамның аффиксалдық тәсілдеріндегі туынды сөздердің деривациялы
мағынасының негізгі ... ... ... ... ... аффикссіз тәсіліне аффикстер қатыспайды. Туынды сөздің
деривациялық мағынасын білдіру үшін мынадай ... ... ... ... ... ... екпін және сөз тудырушы негіздің
қысқаруы қызмет атқарады.
Сөзжасамның синхронды тұрғыдағы әдісін ажырату ... ... ... бір түрі ... Ол – сөз ... ... сандық құрамы және
туынды сөздердің бір немесе одан да көп түбірлерінің бар болуы. Сондықтан
да ... ... ... екі ... ... ... 1) Жай және ... пайда болу әдісі (бір ғана сөз жасаушы негіз). 2) ... ... ... ... ... (екі ... одан да көп сөз ... негіз).
Сөзжасамның синхронды әдісі диахронды әдіспен ара-қатынаста.
Диахронды ... ... ... сөзжасам да барлық аффиксалды
сөзжасамдар, түбірлерді қосу ... ... ... атқарады. Диахронды
сөзжасамның негізгі әдісі болып саналатын ... ... ... қызмет атқармайды.
Синхронды сөзжасам әдісінде өте кең қолданысқа ... ... ... және ... түр”. Сөзжасамдық үлгі деп –
сөзжасамждық қатардың ортақ құрылу схемасын, ... ... ... ... бір ... ... ең ортақ формуласы және құрылымды-
семантикалық ... ... бір ... үлгінің туынды сөздері оны
құрайтын элементтерден бірнеше формалды белгілері ... ... ... ... сөз тудырушы негіз, түбір және көмекші морфема.
Ал сөзжасамдық түрді ... ... ... ол ... туынды сөздің
сыртқы, яғни формалды материалды айтылуы және ішкі ... ... ... ... түр – бұл сөз ... ... ... ортақтығын сипатайтын және бірдей сөзжасамдық мағынаға ие,
сөз тудырушы сөздердің құрылымдық- семантикалық ... ... ... тек ... ... ғана бай емес, сонымен ... ... әр ... ерекшеленеді. Қытай тілінің
сөзжасамдық жүйесінде түбірлерді қосу ... ... ... ... ... айтарлықтай басым дәрежеде. Жалпы тіл білімінде
түбірлерді қосу арқылы сөзжасам ... – ол бір ... ... ... түбірлердің қосылуы негізінде құрылған сөз. Түбірлердің ... ... ... ... ... ... түбірлердің бірігуі
болып саналады. Қытай тілінде ... ... деп - бұл жаңа ... ең ... әдісі. Осы әдістің негізінде күрделі сөздер құралады.
Қытай тілінде ... қосу ... ... сөздер ең көп болып
саналады. Бұл әдіс бұрын да қазіргі кезде де қытай ... жаңа ... ... ... әд іс ... ... Түбір сөздерді қосу арқылы
сөзжасам әдісінің нәтижесінде пайда болған лекцикалық бірлік күрделі ... ... ... сөздердің басым бөлігі екі морфемалы ... ... ... ... ... жеке ... бірлік. Олардың
қазіргі қытай тілінде қолдану аясы өте кең. ... ... ... ... ... мағыналық ара-қатысы болады. Күрделі
сөздердің үлгісі деп – ол сөз ... ... ... ... сөз беп сөз ... салыстыру негізінде түбірлерді қосу ... ... әр ... ... қосу ... ... болған сөздерге тән құбылыс, олардың
компоненттерінің ... ішкі ... ... және ... ... ... ... сөз құраушы морфемаға сүйенеді.
Алайда күрделі сөздердің мағынасы оларды құрайтын морфемалардың мағынасының
бірігуі нәтижеснде айқындалмайды. Және ... ... ... негізінде
компоненттердің алғашқа мағынасын қайта ойластыру құбылысы жиі болады.
Қытай тіліндегі ... бір ... ... ... қарапайым
түрде қабысуының көмегімен негіздесе, кей кездері күрделі сөздердің құрылуы
кезінде фонетикалық өзгеріс (екпін мен тон) ... ... ... ... морфемалардың бірігуі қарапайым болмайды және әрқашан
нейтралды тондармен ілесе жүреді. Мысалы: 多 - көп, 小 - аз → 多少 - ... ... , 喜欢- ... Бұл ... ... бірінші
буынға түседі, ал екінші буын ек ... ... ... ... қосу ... ... жаңа сөздер арасындағы компонентері үлкен
екі ... ... ... күрделі сөз және сабақтас күрделі сөз.
Күрделі бөліктері арасында салалас немесе копулятивті байланыс ... ... ... яғни бір ... екінші бөлігіне тәуелді емес және тең
қалыпты мағылалық байланыста болады. Копулятивті байланыс деп – ... ... ... тең ... морфемалардың қызметтік-синтаксисті және
семантикалық байланысы.
Салалас байланыс қытай тіліндегі ең тиімді үлгілердің бірі. ... ... ... мағыналық бірігуіне басты назар аударылады.
Салаласа байланысу тәсілі қытай тілінің сөзжасам жүйесінде маңызды
орындарға ие, және де ... ... ... қытай тілі лексикасының
маңызды бөлігін құарайды. Ол бес түрге бөлінеді: 1. Синонимдік ... ... ... ... 3. жинақтаушы түр 4. Ерекше түр 5.Жинақтап
қорыту түрі
1. Синонимдік байланыс – синонимдес екі ... ... Олар ... екі белгіні (сапаны немесе іс-әрекетті) ... Осы ... ... ... ... ... немесе ұқсас әрі бірін-бірі
толықтырып отырады. Бұл байланыс негізінде жасалған сөздер қытай тілінің
семантикалық ... мен ... ... әр ... ... 语言 - тіл (тіл, сөз +сөз, тіл), 朋友 - дос (дос, ... ... 接受 – қабылдау (алу + алу ).
Қытай лингивистерінің ... ... ... синонимдес
түбірлердің салаласа байланысу негізінде ... ... ... қытай тілінде тек морфемалық дейгейде болады. Ал қытайдың ... бұл ... бір ... ... ... ... Тілдің даму
процессінде олардың көбі дербестіктерін жоғалтып, қазіргі қытай тілінің
сөзжасамдық ... ... Ол ... мыналар жатады: 询 ... ... – 询问 - ... ... ... ...... қарама-қарсы екі
морфеманың бірігу нәтижесінде құрылған күрделі лекцикалық ... 开关 - ... ( ашу + ... 买卖 - ... ... ... Жинақтаушы түр. Сөзжасамның бұл түрі арқылы пайда ... ... екі ... ... яғни сапа мен ... ... морфеманың бірігу нәтижесінде болады. Жинақтаушы түрдің құрамында екі
морфологиялық-семантикалықтың бір түрін көрсетуге болады.
а) заттың тұрақты белгісі ретінде ... ... екі ... Жаңа ... бірлік сын есімге қатысты: 宽大 ... ... 高大 ұзын + ... > ... ... ... ... ретнде іс-әрекетті білдіретін екі түбір
морфеманың тіркесуі, жаңа ... ... сөз ... ... ... ... бұл түрдің лексикалық бірліктері синтаксистік қызметті
атқарып зат есім болуы мүмкін. Мысалы: 学习үйрену + ... > оқып ... ... + көтеру > жинастыру.
4. Ерекше түр – лексикалық бірліктердің екі буынды морфемаларының
біреуінің ... ... Оның ... ... ... ... ... компоненттерінің мағынасын тартып алады. Сондықтан кейбір
морфемалар этимологиялық тондарын жоғалтқан. Вэньян да ... ... ... ... ... Алайда, кейінірек жиі ... бұл ... ... бір ... ... ... Ли салаласа байланысудың бұл түрін 并合语 терминімен білдірді.
Автордың ... ... ... ... ... ... ... рөлді
атқарады. Бірақ бұдан түбірсіз толық мағыналы сөз шықпайды. Мысалы: 国家 ... (ел + ... 窗户- ... (терезе + есік), ... ... ... + есте сақтау) [20,125бет]
Сөз мағынасы жайында мәселелерді қарастыра отырып, салаласа байлансу
негізінде пайда ... ... ... ... ... бар ... байқаймыз. Сөздердің қосылу негізінде пайда
болған сөздердің екеуі де өздерінің бастапқы мағынасын жоғалтпайды. ... - ... және ... екі ... де ... ... синонимдес түбірлердің салаласа байланысуында ешқандай
семантикалық өзгерістер ... Екі ... де өз ... ... 身体 - дене бітімі сөзінде мағыналары бірдей түбірлерден ... 身- ... 体 - ... Осы екі ... ... күрделі сөздің мағынасы
да 身体 - дене. Ал антонимдік компоненттері мынандай түрде ... а) ... - 父母 - әке + шеше → ... ... қарама-қарсы қасиеттерден жаңа параметр шығару. Мысалы:
大小 - өлшем ( үлкен +кіші) в) Сіңіру 好歹- ... ... + ... түбір етістіктердің салалас байланысып бірігуі нәтижеснде ... ... ... ... 工作 – ... ... (жұмысісте
+істеу), 计划- жобалау (санау + бөлу).Синонимдес түбір етістіктер ... ... зат ... ... тағы сол ... ... етістіктердің салалас байланысуы негізінде зат есім ... ...... ... + ... беру) міне, бұл жоғарғыдағы заңдалықтардың
өзіне тән ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... ... келе, морфеманың орын – тәртібінің ауысып
отыратындығына ... ... ... ... ... ... ... сөз тең құқылы және дербес түбірлерден тұрады. ... орын ... ... де ... ... ұшырамайды. Мысалы: 力气 - күш,
气力 - күш.
5. Жинақтап қорыту түрі. Сөзжасамның осы түрі арқылы туындаған сөздер
зат пен ... ... екі ... ... ... ... морфемалардың тіркесуі нәтижесінде пайда болған жаңа ... ... ... ... ... нәтижесіне ие. Бұл сөздердің
негізгі компонентері өздерінің лекцикалық ... ... ... ... ... ... ... кетеді.
Жинақтап қорыту түрінің лексикалық бірліктері де екі морфология
–семантикалық түрге бөлінеді: ... ... ... екі ... ... ... 衣 裳үстіңгі киім + төменгі киім > киім, 子孙
ұлы + немере > ұрпақ. Екіншісі, ... ... ... морфеманың тіркесуі. Сөзжасаушы морфеманың ... ... ... ... жан-жақты талдану нәтижесінде заттық ... ... ... ... ... сөздер зат есім болады.
Мысалы: 书记жазу+жазып алу> хатшы , 会议 жиналу + ... ... ... ... ... екі түбір морфеманың ... ... ... сөз ...... ... жататын
етістік және зат есім ... ... ... + ... ... ... + үкім шығару> сот, соттау.
ІІ. Күрделі сабақтас сөз сабақтаса байланысу кезінде күрделі сөздердің
бір бөлігі біреуіне бағыныңқы келіп, ... ... ... ... ... - ... ... және қызметтік-синтаксисті
байланыстағы морфемалардың қосылуы. Сабақтаса байланысу тәсілі де қытай
тілінің сөзжасамдық ... ... ... ... Сабақтас күрделі сөз
құрылымды–семнтикалы әр түрлілігімен ... Және ... ... өте ... ... ... Бұл атрибуттық үлгі бес түрге
бөлінеді: анықтауышты, толықтауышты, нәтижелі предикатты, ерекше түр
Анықтауышты түр ... ... ... ... ... кезінде алдыңғы бөлігі екінші бөлігін анықтайды. Қытай тілінде
анықтауышты түр – ... ... үлгі деп ... ... ең ... бірі.
Күрделі сөздің алдыңғы бөлігі – заттың қатыстық белгілерін немесе
сапасын, мөлшерін сипаттаса, екінші ...... ... Түсінікті
болу үшін бірнеше мысалдыр келтіріп өтейік, алдымен заттың сапалы ... ... ... 白糖ақ + қант> қант, 黑人қара + адам> негір,
红肠қызыл + ішек> ... ... ... ... сөздердің алдыңғы
белгілері заттың сапалық белгісін білдіреді: ... + ... + ... жыл мезгілдері. Қытай ... ... ... ... ... заттың қатысты белгісін білдіреді. Мысалы: 工人жұмыс
+ адам> жұмысшы, 飞机ұшу +көлік >ұшақ, 袋鼠сөмке + тышқан > ... түр. ... сөз ... арасында толықтауышты байланыс
кезінде бірінші компонент іс-әрекетті ... ... ... Бұл ... ... ... бірнеше морфология-семантикалық және
қызметтік түрлерге бөлінеді.1) Бұл түрге жататын сөз ... ... ... ... ... ... ... табылады. Мысалы:
服务алып жүру + қызмет > қызмет көрсету, 失望жоғалту+ үміт > ... үзу. ... ... етістікті- объектілі байланыстағы күрделі сөз бөліктері сын
есім болып табылады: ... ... ауыз > ... ... > риза болу. 3) Қазіргі қытай тілінің бірнеше етістікті
– объектілі сөз тіркесінің лексикализациясы нәтижесінде өзінің категориялы
тиістілігі және ... ... ... зат ... туындайды. Мысалы:
司机басқару + көлік > машинист, 护膝қорғау + тізе > ... ... түр. ... сөз ... ... ... ... бірінші морфема әрекетті білдіріп, екінші нәтижесін білдіреді. Және
де өзінің лексика-грамматикалық сипатына қарай сын ... ... ... ... ... ... ... лексикалық бірліктер етістік
болып табылады. Мысалы: 升高көтерілу+ жоғары > жоғарлау, 说明 ... > ... 改正 ... ... > ... Және тағы бір ... ... алдыңғы бөлігі әрекетті білдіріп, етістік ... ... ... осы ... нәтижесін көрсетіп, ол да ... ... ... ... > қаза ... ... жаралау > сындыру.
Осы түрдегі күрделі сөздердің екі бөлігіндегі морфемалар іс-әрекетті
білдіреді, бірақ екінші әректті ... ... ... ... ... ... ... табылады.
4) Предикатты түр. Туынды сөздердің арасындағы ... ... ... ... ... ... ... бөлігі белгісін
білдіреді. Сөздер субъектілі- предикативті ... ... Осы ... ... екі ... бөлінеді. 1) Бірінші бөлігі затты, екінші бөлігі
заттың ауыспалы белгісін білдіретін әрекет болып ... екі ... ... ... ... > жер ... ... + әрең демалу
тұншығу, 2) Морфемалардың жиынтығынан тұрады. Олар – ... ... ... заттық белгінің сапасын көрсетеді: 年轻жыл+ жеңіл ... шақ, 面生 бет + ... > ... ... ... ... предикаттивті түрі екі түрлі ... ... ... және сөз ... Олар ... ... ... қозғалу әректінде
және дамуында маңызды рөл атқарады.
5) Ерекше түрдің өзіне тән сипаты – ол атаушы морфемалар және ... ... ... сөздің пайда болуы. Екі морфемадан
құралып, алғашқысы затты, екіншісі заттың тобын көрсетеді. Және ... ... ... ... ... зат ... ал екіншісі
топтастырушы. Мысалы: 星座жұлдыз+ классификатор > ... ... > хат, ... ... осы сөзжасамдық үлгі қытай тілін де бұрынғы ға қарағанда,
өте кең колданыла бастады. Тілдің ... орай ... ... ... өзгерістерге ұшырады. Мысалы: 房间сөзі бұрын «үй», «ғимарат»
деген ұғымда қолданылса ал ... ... ... қолданылады және тағы
сол сияқты 事件жұмыс деп емес , оқиға деп қолданады.
Күрделі сөздің алғашқы ... ... ... ... ... ... ... байланысын білдіріп жұрнақ болады. Олардың
құрамына 以, ... ... ... ... ... ... шектелген, мысалы: етістік + жұрнақ以:可以 +жұрнақ> мүмкін,
етістік + ... : ... + ... > деп ... деп ... + ... 关于қатысты + жұрнақ> жайында.
Күрделі сөздердің перепозитивті морфемасы әдетте ... ... ... затты, іс-әрекетті немесе сапаны білдіреді.
Морфологиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... шылау,
екіншісі зат есім немесе етістік болады.
Қытай тіліндегі болымсыз демеулік шылаулар байхуа және вэньян де оншақты
болса, ал ... яғни ... тек төрт түрі ғана бар: ... жеке-жеке мысал келтіріп өтейік, 无: 无望жоқ +үміт> ... ... ... +ұят > ұяттан жұрдай. 非 :非法жоқ + заң>заңсыз. 未: 未了:
жоқ + аяқтау>аяқсыз , аяқталмау. 不 ... ... > ... ... ... ... ... ішінде жұрнақ пен немесе болымсыздармен
тіркесу нәтижесіндегі лексикалық брліктер ... ... ... аясы ... ... ерекше мағыналы номинативті туынды ... ... ... ... ... Сөздің жасалуы тілдік дамудың кепілі, ол ... ... ... ... қалың қауымның ой таразысынан өтіп барып
қабылданады. Сөзжасамдық процесстің көне ... бар ... ... де қатарлары мол. Сөзжасамның өзіндік нысаны мен ... ... бар тіл ... ... ... ... ... сөзжасам әдісі
Аффикстер арқылы сөзжасам әдісіне тоқталмас бұрын алдымен аффикс деген
ұғымды ... ...... морфемаға жалғанатын формалды морфема. Аффиксация –
аффикстердің атау морфемаларға ... ... ... сөзжасамдық
тәсіл. Сөзжасамның аффиксалды тәсілі қытай тілінде түбірлерді қосу арқылы
сөзжасам әдісінен ... ... ... ... ... мен түбірлерді
қосу әдісі бір – бірімен тығыз байланыста. Басқа тілдердегі ... ... ... ... зат ... ... қосу ... пайда болады, сондықтан олар өзара тығыз қарым – қатынаста.
Сөзжасамдық әдіс ... ... ... сөз ... мен ... қосылу
нәтижесінде пайда болады. Сондықтан аффиксацияны ... қосу ... түрі ... ... Өзге ... ... ... тілінде де
аффикстер атау сөздердің сөзжасамдық форманттық элементтерге ... ... Олар ... ... ... тіліндегі аффикстер екіге бөлінеді: префиксті және ... ... зат ... ... және үстеулер құрылады, ал
префикстің көмегі мен тек реттік сан ... зат ... ... ... ...... ... алғашқы туындысы. Және онымен қарым-
қатынаста болып, мағыналық байланысты ... ... ... мен ... сөзжасамның морфемаларының этимологиялық ара-қатысы
мен коррелятивті теңдігін ... ... ... тән ...
олар әдетте кең көлемді семантикалық категорияларды білдіретін сөздерді
жасайды және де ... ... ... ... ... ... ... – түбірге жартылай атау морфемалардың ... да ... пен ... ... ... ... екі ... ретінде қарастырылады. Аффиксация сөзжасамның сөзжасамның
морфологиялық тәсіліне ... ал ... ... ... ... тәсіліне жатаы. Аффикстер мен жартылай аффикстердің
айырмашылығы жайындағы ... орыс ... В.А. ... И.В.
Жданкина, О.П. Фроловой және қытай лингвисі Жэнь Сюэлян зерттеді. Бұл
ғалымдардың ... ... ... ... ... ... көп ... атау сөздерден шықты. Алайда атау сөздерден
аффикстерге өтпеген әлі де көп ... бар. Осы ... ... морфема мен аффикстер арасындағы аралық орында болады. Бұл ... ... деп ... ...... пен атау ... қосылуы негізін де
пайда болады. Префикс – ... ... ... ... грамматикалық қасиеті – белгілі бір ... жаңа ... ... ... ... категориялды
тиістілігін белгілейді.
Қытай лингвистері арасында қай морфемаларды префикскн жатқызуға ... ... ... ... Лу ... негізгі префикстерге
老, 第, 小енгізссе, Ли Цзинси мен Лю Шижу тек 老, 阿, 小 ... ... ... ... ... толық морфема болмайтын жалғыз-ақ
префикс. Бұл лексикалық және өте сирек кездесетін жағдай. 阿 ... ... ғана сөз бар, ол ... ... ... қолданылатын
阿哥, яғни «аға» сөзі. Ал басқа жағдайларда оның қолданысы шектеулі.
Ал Жэнь ... ... ... 阿姨 - ... 阿婆 - әже, 阿爹 ... сіз – ... ... қарата айтылатын құрмет сөз. Және ... ... де ... ... 阿префиксі сөзжасам процессін де
тек зат есімдерді, яғни жанды заттарды ( адам, құс, ... ... 老- ... өте ... ... ... сын есім және ... жиі» немесе «фамиляны» білдіріп үстеу
болады. Мысалы: 老先生 - «қарт мырза», ... ... ... ... ... ... тұр, 老子 - «әке» сөзінде, 老 - түбір морфема, ал 子 ... ... 老子 ... - ... laozi – бұл ... ... 老– ... келетін сөздер: 1) Жануарлар атауы: 老虎 - жолбарыс, 老鹰 – лашын.
2) Үлкенді-кішілі ұғымды білдіру: 老大- ең ... ... 老二 - ... 老三- ... Бұл ... көп буынды сандарға
қолданылмайды: 老十一 - он ... деп ... ... бұл ... - он бірінші інісі деп атайды.
3) 老 + ... ... ... зат ... ... - ... Пекиндік.
4)老Адамдар арасындағы байланыстың идеологиясын меңзейтін зат есім:
老正统 ортодокс
5) 老 + үстеу, сын есім: 老粗 - ... ... - ... ... ... - ... толық морфема. Аудармасы «алғашқы, басында». Ал префикс
ретінде ол айдың сандары ретінде қолданылады. 初一 – ... ... ... - ... ... күні
Қытай тілінің сөзжасам жүйесіндегі жартылай префиксті категорияларының
рөлі ... ... ... ... – ең ... және ... ... түбір морфемаға жартылай ... ... ... ... бірліктер жартылай префиксалды сөздер деп
аталады. Жартылай префикстеріне 超, 泛, 微,亚, 反 жатады.
Жартылай префиксі超көбінесе ... ... ... ... әдеттегі стандарттан шаманың, үлгінің артуын көрсететін зат ... ... ... под-, ... супер-, ультра-, префикстері мен ... ... ... - өте ... ... ... ультрадыбыстағы
толқын, 超星系- гипергалактика, 超人 - супермен. Сонымен қатар, бұл ... ... ең ... ... жетістігін көрсететін сапалы сын
есім. Мысалы: 超底 - ең төменгі, 超高 - ең жоғарғы.
Жартылай ... ... және ... ... ... құрастырады. Бұл бір нәрсені бүтіндей қамтитын зат есім.
Ол орыс тіліндегі пан-, префикісіне ... ... 泛 – ... деп ... ... 泛论- панлонум.
Жартылай префикс 微 өте аз молшердегі заттарды және мағынасы жоқ немесе
жоққа тән шамаларды ... зат ... Орыс ... ... ... ... ... - микроб, 微血管 - каппеляр.
亚Жартылай префиксі де көбінесе терминдер де ... Орыс ... суб-, ... префикстері мен сәйкес келеді. Мысалы: 亚种 -
ерлік, 亚们 - ... ... ... ... - ... өшпенділік және антагонизм
мағынасын да қолданылатын сын есім. Орыс тіліндегі ... ... мен ... ... ... - аити демократиялы, 反革命
- контрреволюция;
Суффиксалды сөз суффикстер мен атау ... ... ... болады. Суффикс – түбірден кейін жалғанатын аффиксалды морфема. Қытай
тілінде ... мен ... ... ... мен ... ... ... көп және әрдайым саны артып отырады.
Суффикстер мен ... ... көп ... атау ... ... ... тілінің суффикстері: 员, 家, 表, 图, 区, 质, 件, 然, 地, 种,
... Н.Н ... ... ... кең ... түскен
суффикстер子, 儿, 头деген пікір айтты.[ 8, 52 бет] Ал, Люй Шусян оған ... 巴 және ... ... [25, ... ] Енді қолданылу аясы
көлемді суффикстерге ... ... ... ... ... ... жалғыз-ақ суффикс. Ол кішірейту кейіпін танытатын жұрнақ.
Суффиксінің этимологиясы 儿 - ... ... ... ... ... етістіктің суффиксі де бола алады. Мысалы: 玩儿- ойнау. ... ... ... ... 1) 儿көмегі мен дәрежесі
кішірейтілген немесе еркелету ... зат есім ... ... ... 老头儿 - қартаң.
2)Етістіктен зат есім жасау: 吃 - жеу, 吃儿 - тамақ.
3)Мөлшер сөзден зат ... 个 - тал, 个儿 - ... ... ... ... ... ... 白面 - бидай ұны, ... ... ... сияқты « бала » сөзінің мағынасы мен ... Ол ... ... ... зат есім бола ... 这个鱼没子 - бұл
балықта ... жоқ. Және ... сөз де ... ... 原子 - атом, 质子
- протон. 子мен 儿бірігіп сөз құрайды: 子儿- ... бұл ... ... мен мынадай ерекшеліктері бар: 子суффиксін ... ... ... оның басты қызметі – зат есім тудыру 门儿 -
есік, 门子 - тар жол, 面儿- бет, 面子 - ... 腰子- бел, ... зат есім ... 骗 - ... 骗子 - ... 2)
Көмекші сөзден зат есім тудыру: 个 - дана, 个子 - ... ...... ... ... береді: ;来了一个老头
- бір қарт келді, 瞧, 这个糟老头子多讨厌呢 - ... ... ... әр түрлі семантикалық қатарға жататын зат есім тудырады.
Этимологиялық корреляты қазіргі қытай ... бір ... ... статусы
болатын 头 «бас» атау морфемасы. 1) ... есім мен ... ... 工头 - ... 对头- ... 2) Етістік+头 → зат есім:
想头 – үміт, 来头 - ... ... Сын ... 头 → зат ... → 甜头 - ... зат ... лексика грамматикалық қасиетіне иеленетін лексикалық
бірлік. Және ол айтарлықтай аз сөздерді ... ... ... ... ... ... мысалына тоқталайық: 下巴 - иек, 结巴 –
кекеш, 哑巴 - мылжың
Суффикс 者сөзжасамның маңызды ... ... ... ... ... ... ... білдіретін зат есім жасалады. Мысалы: 作者 -
жазушы, 记者 - ... 家 да ... ... әр ... қызметтегі адамдарды
білдіред: 专家 - маман, 作家 - ... ... ... ... тілінің сөзжасамдық жүйесінде сөзжасамдық
тәсіл сияқты көрнекті орындарға ие. Жартылай суффикс – постпозитивті және
жартылай атау ... Олар ... әр ... ... мен заттардың
белгілерін білдіреді. Олар: 员, 师, 生, 汉, 夫, 客, 手, 丁, 物品, 体, 力,
心意, 性, 当, ... ... ең көп ... ... ... ... ... берейік: жартылай суффикс 员қандай да бір ... ... ... ... ... 教员 - мұғалім, 广播员 ... ... ... өз ... сай әр ... ... ... білдіреді: 助手 - ассистент, 歌手 - әнші, 对手 - ... ... ... ... ... де ... екі ... формалды морфемалар бар: 1) Өзіндік нәтижелі етістік. Оған мынадай
форманттар жатады: 到, 着, 得, 住, 见, 好, 成, 完, ... бұл ... ... ... жету мағынасын білдіреді. Мысалы: 等到 - күту, тосу, 买到
- сатып алу, 收到 - алу, ... ... деп ... ... ... ол да ... бір ... қорытындысын айқындайды. Міне, сондықтан осы суффикс ... ... ... ... қорытынды етістіктердің көп бөлігін
алады.Мысалы: 等着 - күту, тосу, 找着 - іздеу, табу, 累者 ... ... ... ... жету, 成 ... ...... ... ... 做完 - істеп
бітіру, 写成 - ... ... 做好 - ... 坐好 ... Қорытынды бағыттағы етістіктерге төмендегі сөзқжасам форманттары
жатады: 上, 下, 进, 出, 过, 起, 回, 开. Бұл ... ... ... ... ... ... ... және іс-әрекеттің жоғары,
төмен және ішке, сыртқа ... ... ... Мысалы: 上суффикс
іс-әрекеттің жоғарыа бағытталғандығын білдіреді. 走上 – көтерілу, тұру,
跨上 - ... ... ал 下 ... 上ға қарама-қарсы, яғни төменге
бағытталады: ... ... ... де ... ... ... мағынасын береді: 跑进 - жүгіріп кіру, 跑出 - жүгіріп шығу.
过Суффиксі «арқылы» ... ... 起 - ... ... 回- ... ... ... оралу мағынасын береді. Мысалы: 走过 - өтіп ... - ... 走回- ... лффикстердің белгілі бір тәртіп бойынша жалғануы грамматикадағы
жүйелі қатынастарға ... ... ... ... ... аффикстердің жалғануын да белгілі жүйеге келтіреді. Күллі тілдерде,
соның ішінде, қытай тілінде аффикстердің ... ... өз ... белгілі бір заңдылықтарға, жүйелі қатынастарға бағынады. Аффикстің
бір ғана грамматикалық мағынаны білдіріп, тек соған ғана ... ... ... тән ... ... ... тіліндегі басқа да сөзжасам әдістері
Алдыңғы тарауларда біз сөзжасамның негізгі ... ... ... ... ... ... ... да мысалыға қосарлану тәсілі,
контракция, лексико-семантикалық, тонның өзгеру әдістері бар. Бірақ ... ... ... ... ... жиі ... ... 重叠– екі ұқсас морфемалардың қосылуы және ... ... ... ... тәсілі. Қытай тілін де
қосарлану тәсілінің екі жағдайы бар: бірінші жағдайын да, жаңа ... ... ... да ... ... ... ... Ал екінші
жағдай, сөздің екі морфемадан жасалу тәсілі.
Сөзжасам мен сөз қолдану бір-бірне ... ... ... ... ... мен ... ... бірігудің арасында айыриашылық бар.
Қосарлану тәсілінің негізінде пайда ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Біріккен сөздер деп тек
фонетикалық қайталау болады. Олар негізгі түбір ... мен ... ... ... 往往- ... ... 花花 - ... көзге шағылысу (花- гүл) . ... ... ... ... оған ... ... терминдер жатады: 爸爸 - әке, 妈妈 - ана,
叔叔 - аға.
Біріккен сөздерден мынадай ... ... ... ... 偏偏 ... 常常 - ... 刚刚- жаңа ... Бұл біріккен сөздер негізгі
сөздің құрылымды өзгеруі. Бұндағы мрфнмалардың бірігуі тек мәнерліліктің
күшею ... ... ... ... ... қосарлану әдісі айтарлықтай маңызды
орын алмайды.Біріккен сөздер лексикалық бірліктің біраз болігімен ... ... ... ... ... ... маңызды рөл атқаратын тағы бір тәсіл – морфемалы
контракция. Бұл әдіс көп ... ... ... ... Көп ... ... ... сөз тіркесінің терминологиялық
морфемаларының түсу процессі қытай тілінде морфемдік контракция ... ... ... пайда болған бірліктер қысқарған күрделі сөз
деп аталады.
Сөздің қысқарған толық формасындағы ... мен ... ... ... ... айырмашылық жоқ. Екеуінің лексикалық мағынасы ... ... ... ... ... әр ... ... бар. Көп
буынды сөздердегі немесе номинативті сөз тіркесіндегі морфемалардың қысқару
тәсілі ... ... ... ... ... сонымен
қатар, қысқаратын лексикалық бірігулердің компонент ... ... ... үш, төрт және бес ... ... 1) ... ... үш ... ... ... екі морфемадан тұратын қысқарған ... сөз ... ... ... ... – тіл → ... ... Лексикалық
бірліктердің төрт морфемді контракйиясы кезінде екі морфема түсіп, ... ... ... күрделі сөз шығады: 北京大学 ... ...... – оқу → ... университет. 3) Лексикалық бірліктіңи
бес буынды морфемдік ... ... екі ... үш морфемдік қысқарған
күрделі сөз пайда болады: 语言研究所 - сөз – тіл – оқу – орын ... ...... әдіс ... тек ... ... ... ететін сөзжасамның бір түрі. Конверсия тәсілі негізінде пайда болған
түбірлері ұқсас, бірақ форма жүйелері ... Н.Н. ... ... ... ... деп ... [8, ... Кубрякова конверсияны сөзжасамдық қасиеті бар ... деп ... [10, ... ... бес ... ... 1) Зат есім → етістік: 锁 - құлып; 锁
- құлыптау, 2) Сын есім → ... 丰富- бай; 丰富 - баю, 3) ... ... есім: 访问 4) Етістік → мөлшер сөз: 挑 - ... 挑- ... ... 5) Сын есім → зат ... 困难 -қиын, 困难 - қиындық.
Лексико – семантикалық әдіс – ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда болған жаңа сөз. Бұл тәсілді қытай
лингвистерінің ішінде ... ... Сунь ... болды. Ол бұл
тәсілді екіге бөлді 1)Мағынаның тасымалдануы 引申变义造词, яғни бұрынғы
адамдардың ... ... мен ... ... ... ... пайда болған. Мысалы: көне қытай тілінде ... ... ... ... ... ... ... күннің шығуы мен
батуы аралығындағы уақыт бірлігінің ... ие ... яғни ... ... ... ... 转化 ... мысалы: 大夫сөзі феодалды қытай
кезінде – «ірі сановник» мағынасын ... ... ... ... жекешелену әдісі негізінде пайда болған сөз қазіргі ... ... ... бірліктер мен байланыс үзді және омонимде
қатарласа жүрді. Олардың ... ... ... үшін ... ... ... ... мысалы: төмендегі сөздер мағынасы жағынан алыс
сөздер. 本 – ... 本 - ... ... ... ... сөз, 心 ... 心 - орталық.
Қытай тілінде сөзжасамның фонетика – морфологиялық тәсілі бар ... ... тіл ... ... ... ... ... фонетикалық
жекеленуге иеленеді. Бұл әдіс екіге бөлінеді: 1) ... ... 2) ... ... және ... көмескіленуі.
1) Тонның өзгеруін бір буынды сөздер аясында көруге болады. ... ... ... ... ... ... жаңа ... пайда болады. Сунь Чансюи бұл құбылысқа өз пікірін былай деп ... ... ... ... ... мен ... ... алып
келеді. Бұл морфемалар қазіргі қытай тілінде бір буынды сөз ретінде қызмет
атқарады. Тон етимологиялық ... ... ... және ... ... жазылғанда бір ироглифпен жазылады, Кейде оларды омография
деп атайды» [26,62бет] Мысалы 钉子 -шеге, ... - ... ... 宗教 - ... ... ... және тонның көмескелену тәсілі екі буынды ... ... ... ... және ... ... жаңа сөз ... болады. Күрделі сөздерде екпін екінші морфемадан
біріншісіне ауыса береді. Сөздің дыбыстық қабаттары ... ... ... ... ... иеленеді. Этимологиялық тонды сақтайтын
екі морфема құрамында тудырушы лексикалық бірліктер мен қатар туынды сөздер
қызмет атқарады. Сондықтан да бұл ... әр ... ... мен ... ие.
Оларды тек бр ғана графикалық форма біріктіреді. Мысалы: 工作 - жұмыс істеу
工人 -жұмысшы.
Сөзжасам белгілі бір сөздердің ... мәні мен ... ... ... ... бір ... ол бастағы мәнін
әлсіретіп, жаңа ... ие ... ... енді бір ... ... ... түрлі сөз табының туындауына себепкер болады,
Конверсиялық сөзжасам тәсілі арқылы сөз ... ... ... семаларға ыдырап, арнайы сема туғызады. Сөйтіп, тарауда ... ... деп ... ... ... мағынасы ортақ лексемаларды
конверсиялық сөзжасам негізінде пайда болған туынды сөз деп танимыз.
Қорытынды
Қазіргі ... тілі ... кең ... ... ... ие. Сөзжасам
процессі кезінде түзілген атау – ... не ... оның әр ... мен қасиетін атау қажеттілігінен ғана туындайды. Пайда болған
ұғымды жаңа ... атау ... қай сөз ... жату керектігі
ескерілмейді, бұл тіл үшін маңызды нәрсе емес. Тіл – адамға ... ... адам үшін ... ... өзі ... ... немесе құбылыстық белгіге атау
беру. Демек, сөзжасам морфологияның ішінен туындамайды, қайта сөзжасам
негізінде пайда ... ... ... ... ... құрылымды
саралау үшін морфология саласы келіп шығады, сондықтан сөзжасамды ең көне
тілдік сала деп танимыз.
Тілдің ... ... ... қалыптасып, орныққан өзіндік
заңдылықтары бар. Жаңа сөз атаулының барлығы сөзжасам заңдылықтары ... ... ... сөз ... ... әр ... ... орны бар. Қандай сөз, қай тәсілмен ... оған ... жаңа сөз ... ... ... заңдылық бойынша орналасады.
Міне, бұл тілдің сөзжасам жүйесінің ішкі заңдылықтарының барына ... ... сөз ... ...... бір өте ... ... ол тіл білімінің жеке саласының зерттеу объектісі бола алады.
Қытай тілінің сөздік қорын молайтуға бірден бір ... ... ... Осы ... ... жаңа ... пайда болады. Ол
тәсілдер: түбірлерді қосу, аффиксация жартылай аффиксация, қосарлану,
морфемдік контрация, ... және ... мен ... ... қосу ... қытай тіліндегі күрделі лексикаларды құруда ең
көп таралған негізгі тәсіл ... ... Бұл ... ... ... бірігуі негізінде емес жәй компоненттердің қосылу нәтижесінде
жүреді, ал бұл компонентердің ... сөз ... ... ... сөзді бөлу мәселесін күрделендіреді. Күрделі сөздердің
компонентері күрделі сөз шеңберінде ерікті күйде болғанда тілде әр түрлі
статусқа ... Ал бұл ... ... ... да ... және ... ... күрделі сөз және сөз тіркесінің анықталуы
үшін бір қатар сындар айтты: грамматикалық, фонетикалық, семантикалық.
Түбірлерді қосу ... ... ... ... синхронды анализ кезінде
күрделі туынды лексикада бірліктер құрылады. Қытай лингвистері ... ... ... ... яғни – ... немесе сөздердің
бөлшектенуі. Осы бірліктер жөнінде ... тіл ... ... сан ... бар. ... ... оларды сөзтіркесіне жатқызса, ал кейбіреуі
сөз тіркесі мен сөздер арасындағы аралық бірлік деп санайды.
Қытай тілінде жаңа лексиалық ... ... ... ... қосу
әдісі ең негізгі әдіс болып саналғаныменде, ... ... ... рөлі де ... ... Сонымен қатар, аффиксацияның көлемі
ұлғайып, аффиксалды сөздердің қолданылу аясы ... ... ... ... болуда. Ал қытай тіліндегі жартылай аффикстері осы күнге
дейін ... ... орыс және ... ... ... ... қол ... жоқ. Шындығында да әлі
күнге дейін ... ... ... ... ... ... аффикстердің
бөлінуі жайында ешқандай толық қанды мәлімет ... ... ... ... ... ары ... тек ... дамуына ғана емес, сонымен бірге жалпы тіл білімінің дамуына ... ... ... аталған грамматикалық тәсілдер негізгі екі топқа
бөлінеді: оның бірі синтетикалық тәсіл деп аталса, екіншісі ... деп ... Бұл ... бір- ... ... ... ... сөз ішінде болады да, аналитикалық тәсіл сөздің сыртында
болады. синтетикалық тәсілге ... ... ... ... тәсілдерге көмекші сөздер тәсілі жатады. Кейбір ... ... ... ... жиі ... қайсы бір білдерде
көмекші сөздер тәсілі жиі қолданылады. Осыдан келіп, ... ... ... ... ... ... тілдер делініп, ал синтетикалық
тілдер жиі қолданылған тілдер синтетикалық тілдер деп аталады
Сөздің жасалу ... ... ... ... ... Тілдің
дамуының нақтылы көрінісі сөздің мағыналық дамуы мен ... ... ... сөзжасамның теориялық мәселелерін айқындау ... ... ... жүйеде қарастырылуы тиіс. Сөз жасауға семантика,
морфология, фонетика, синтаксис т.б әр ... ... ... ... ... де ... фонетика, тарихи лексикология,
тарихи грамматика, этимологияда қалыптасқан теориялар арқылы айқындаймыз.
Қорыта келгенде, қытай тілінің сөздік қорын ... ... ... ... мен ... ерекше үлес қосатын сөзжасам грамматиканың алтын
қорынан орын алады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Блумфильд Л. «Язык» М. , 1968.
2. Бодуэн де Куртенэ И.А. ... ... ... о ... и
языке» //Хрестоматия по истории языкознания ХІХ и ХХ веков М., 1956г ..
3. Бодуэн де ... И. А. ... ... его жизнь научные труды»
//Избранные труды по общему ... ... ... ... Г.О. ... по ... словообразованию» //Избранные работы
по русскому языку. М., 1959 .
5. Головин Б.Н. «Ведение в языкознание» М., ... ... В.И. ... ... ... М. , 1984 .
7. ... Е. А. ... в современном русском ... ... ... и ... ... ... ... М., 1964..
8. Коротков Н.Н. «К вопросу об от дельности ... и его ... ... китайском литературном языке» //морфологическая структура
слова в языках различных типов. М.-Л., 1963 . .
9. ... Н.Н. ... ... о ... Казань, 1989..
10 Кубрякова Е.С. «Деривация, транспозиция , конверсия» // Вопросы
языкознания. 1974 ... Е.С. ... // ... языкознание: Внутренняя
структура языка» М., 1972.
12.Лопатин В.В. «Словообразование как объект грамматического ... ... ... славянских языков: Концепция и методы». М., 1954.
13. Немченко В.Н. «Современной русский язык. Словообразования» ... ... А.Л. ... ... языка». М., 2000. .
15.Солнцева Н.В. «Проблемы морфологии ... ... ... ... Автореф. дис… докт. филол. Наук». М.,1985.
16. Спешнев Н.А. «Фонетика китайского языка». Л., ... А.А. «К ... о ... ... ... ... // Актуальные проблемы китайского языкознания: материалы VII
Всероссийской конференции по ... ...... ... В.А. ... ... в ... китайском
языке»: Автореф. дис… канд. филол. наук. М.,1980
19. Шанский Н.Н. «Очерки по русскому словообразованию» М., 1968.
20. Ван Ли ... тілі ... ... Т.2. ... Жэнь ... «Қытай тіліндегі сөзжасам». Пекин., 1981
22. Инь Биньюн. «Қытай тілі морфемасының талдану»,. //Қытай тілі ... ... Лю ... ... тілі ... оқу ... 1953 ... Шусян. «Қытай тілі грамматикасының талдау мәселесі». Пекин.,1981
26. Сунь Чаньсюй. «Қытай тілінің лексикасы».. Чанчунь 1956.
27. Цуй ... ... ... тілі сөзжасамының мысалдары мен
түсіндірмесі». Цзинянь , ... Чжан ... ... ... ... ... 1953..

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттарды өңдеудің техникалық құралдары136 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Отаншылдық мұраты – жасампаздық6 бет
Қазақ термин жасамының тарих даму кезеңдері40 бет
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның жасампаздығы жайында.8 бет
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
Uster приборының көмегімен иіру процесін ұйымдастыру7 бет
«Балалар ойынының жіктелуі.Шығармашылық және ережелі ойындар. Мектеп жасына дейінгі балалардың сюжеттік-рөлдік ойындары»7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь