Саяси-әлеуметтендіруде тарихи білімнің орны

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І. САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНУДІҢ МӘНІ МЕН МАЗМҰНЫ
1.1 Саяси әлеуметтенудің түсінігі мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
1.2. Саяси әлеуметтенудің институттары мен типтері ... ... ... ... ... ... 12

ІІ. ТАРИХИ БІЛІМІНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Ұлы ойшылдар шығармалары . тарихи білімнің
дерек көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

ІІІ. ТАРИХИ БІЛІМНІҢ САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУДЕ АЛАТЫН ОРНЫ
2.1. Қоғамдық .саяси өмірдің тарихи білімге тигізетін ықпалы ... ... .. 23
2.2 Қазіргі таңдағы тарихи білімнің тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... 39
2.3 Қазақ жастарды саяси әлеуметтендіру мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... 49

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 74

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 77
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуымен қатар саясаттану ғылымында көптеген өзекті мәселелер зерттелуде. Диссертациялық жұмыс саяси - әлеуметтендіруде тарихи білімнің алатын орнына арналған. Қазақстанда өзіндік тәуелсіз тарих ғылымын қалыптастыру және тарихи білім арқылы жас ұрпақты тәрбиелеу кезек күттірмейтін мәселелердің бірі. Тарихи білім гуманитарлық пәндерден негізі болғандықтан, оның қоғам өмірінде алатын маңызы зор.
Тарих ғылым, пән ретінде аса маңызды білім саласына жатды. Өйткені ол бүкіл адам баласының басынан өткізген жағдайын, тарихи тәжірибесін баяндайды. Тарихи білім әрбір адамға қажет..
Кез келген өркениетті, дамыған елдер өз мемлекетінің барлық азаматтарын тарихи біліммен қаруландыруға ұмтылады және де оны алдымен өз халқының, өз елінің тарихын оқытып үйретуден бастайды. Тарихи білімді меңгерген адам өзі өмір сүрген қоғамдағы орынын, атқаратын қызметін, баса да іс -әрекеттерін дәл анықай алады. Сондықтан да Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік саясат жөніндегі Ұлттық Кеңес бекіткен 1995 жылғы Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптастыру тұжырымдамасын қабылдаған болатын.
Тарихи білім өскелең ұрпақты отан сүйгіштікке, ұлтжандылыққа тәрбиелейтіндігі мәлім. Сондықтан да қазіргі таңда саяси әлеуметтендіру процесінің жүргізілуі барысындағы тарихи білімнің алатын орны күмән туғызбайды. Осы айтылғандардың бәрі біздің диссертациялық жұмысымыздың өзектілігін дәлелдей түседі.
Мәселенің зерттелу деңгейі: Зерттеу тақырыбының өзектілігі оның жеткіліксіз қарастырылуымен арта түседі. Аталған тақырып бойынша ұсынылып отырған диссертация алғашқы ізденіс тәжірибесіне жатады. Әрине, зерттеу тақырыбы соны болғанымен, зерттеу объектісінің (студенттердің саяси құндылық бағдарлары) әр түрлі қырлары ғалымдар мен сарапшылардың назарында болған. Мысалы, кеңестік тарихнамада әлеуметтік –тарихи өзгерістер жағдайында тарихи білімнің жеке тұлғаның әлеуметтік бейімделуіне арналған бірнеше еңбектер жарияланған. Айтар болсақ, олар: Б.Г. Ананьев [1], К.А.Абульханова – Славская [2-3], Е.Ю. Боброва [4], Головаха Е.И., Кроник А.А. [5], А.А. Кроник [6], Н.А.Логинова [7]. Мұндай тарихи – психологиялық зерттеулер адамның көбінесе өз
1. Ананьев Б.Г. Человек как предмет познания. Л.: ЛГУ, 1998. -339 б.
2. Абульханова – Славская К.А. Стратегия жизни. М.:Мысль, 1991. -300 б.
3. Абульханова – Славская К.А., Брушлинский А.В.Философско-психологическая концепция С.Л.Рубинштейна. М.: Наука, 1989. -248 б.
4. Боброва Е.Ю. Основы исторической психологии. СПб.: СПб-Университета, 1997. -236 б.
5. Головаха Е.И., Кроник А.А. Психологическое время личности. Киев., 1984.
6. Кроник А.А. Субъективная картина жизненного пути как предмет психологического исследования. / Психология личности и образ жизни. Под ред. Шорохова Е.В. М.: Наука, 1987. -149-153 бб.
7. Логинова Н.А. Жизненный путь личности как проблема психологии // Вопросы психологии, 1985. №6.
8. Бестужев –Лада И.В. Молодость и зрелость. Размышленмя о некоторых социальных проблемах молодежи. М.: Политиздат, 1984.
9.Козлов А.А., Лисовский А.В. Молодой человек: становление, образ жизни. М.. Политиздат, 1986.
10. Абсаттаров Р.Б., Байлярова Б.К. Идейно-политическое воспитание в студенческом коллективе. –Алма-Ата, 1989.
11. Титма М.Х., Саар Э.А. молодое поколение. М.: Мысль, 1986.
12. Ценностный мир современной молодежи: на пути к мировой интеграции. М., 1994.
13. Формирование социальной активности студентов: комплексно-целевой подход. Саратов, 1989.
14. Роль обществоведов в формировании мировоззрения студенческой молодежи в условиях перестройки. Свердловск, 1990.
15. Гинзбург М.Р. Психологическое содержание жизненного поля личности старшего подростка // Мир психологии и психология в мире. 1995, № 3, 21-28 бб.
16. Розин М.В. как современная молодежь воспринимает историю – имманентные концепции сознания // Мир психологии и психология в мире. № 3, 11-21 бб.
17. Шкуратов В.А. Историческая психология. М.: Смысл, 1997, 505 б.
18. Шаран П. Сравнительная политология. Ч.ІІ. М.,1992, 163 б.
19. Шестопал Е.Б. Личность и политика. М.: Мысль, 1998, 203 б.
20. Шестопал Е.Б. Очерки политической психологии. М., 1990, 71 б.
21. Гуревич А.Я. Представление о времени в средневековой Европе / История и психология. Сб. статей. Под ред. Б.Ф.Поршнева. М.. Наука, 1971. -159-198 бб.
22. Сужиков М.М., Трошкин В.В. Политическая культура студентов. Алма-Ата, 1986.
23. Нурмуратов С.Н., кадыржанов Р.К. и др. Система политических ценностей населения Казахстана. Алматы, 1997.
24. Казахстанское общество сегодня. Алматы, 1998.
25. Майлыбаев Б. Современный политический процесс в Казахстане. М., 1998.
Современнные проблемы общественной трансформации. Алматы, 1999.
26. Кшибеков Д.К., Кшибеков Т.Д. Казахстан: переходный период. Алматы, 1998.
27. Кішібеков Д. Айқындалған мемлекеттік идеология керек // Заман Қазақстан, 1998, 23-қыркүйек.
28. Мұсатаев С.Ш. Қазақстан Республикасының жалпыұлттық идеяны қалыптастырудағы мемлекеттік саясаты. Саяси ғыл. канд. дәр. алу үшін дайынд. дисс-ң автореф. А.: 2001. -28 б. (15)
29.Идеология өмір – салтына сәйкес қалыптасуы тиіс (Елбасы Н.Ә.Назарбаевпен сұхбат) // егемен Қазақстан, 2001, 20 қантар. 1-2 б.
30. Абдиров М. Казахская идея и 2000 год // Мысль, 1992, №8.
31.Аженов М., Максименко И. какой быть идеологии в Казахстане // Мысль, 1994, №1.
32.Ақылбаев Ж. Жаңару идеологиясы // Орталық Қазақстан, 1997, 28-желтоқсан.
33.Мажи У. Идеология как детермината политики в эпоху модернизаций // Полис, 1992, №1-2.
34. Ақселеу Сейдімбек Қатерлі идеялар // Егемен Қазақстан,2000, 6-маусым.
35. Исаев Ә. Қазақстан жастарын саяси әлеуметтендіру // Саясат, 2004, № 6, 58-60 бб.
36. Әуелғазина Т. Жеке тұлғаны саяси әлеуметтендіру // Саясат, 2005, № 9, 62-65 бб.
37. Әуелғазина Т. Саяси әлеуметтендіру мәні // Қазақ тарихы, 2005, № 3, 42-46 бб.
38. Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. А., 1998.
39. Политология. Курс лекций под ред. проф. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993.
40. Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алма-Ата, 1985.
41. Баласағұн Ж. Құтты білік. Алматы: Жазушы, 1991.
42. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. Алматы: Ана тілі, 1993.
43. Қожа ахмет Иассауи. Хикметтер. Алматы: Өнер, 1995.
44. Мухаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. Алматы: Санат, 1999.
45. Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алматы, 1994.
46. Дулатов М. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1991.
47. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Алматы: Қазақстан, 1991.
48. Мұстафа Шоқай. Түркістанның қилы тарихы. Алматы: Жалын, 1992.
49. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1985.
50. Елисеев С.Г. Историческое знание и адаптация личности к современной социально-исторической ситуации // Вестник казНУ, серия история, №8-9, 80-87 бб.
51. Сыдықов Е. Тәуелсіз тірегі – тарихи таным // Қазақ тарихы, 2003 №2, 4 б.
52. Байделдинов Л.А. Қазақстан қоғамы және социология: қазіргі өмір және жаңа идеялар. Қазақстан социологтарының 1- конгресінің материалдары. Алматы: Қазақ университеті, 17-18 мамыр 2002 ж.
53. Қазақстан Республикасының Конституциясы.А.: Қазақстан, 2000. – 96 б.
54. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. А.. атамұра, 1999. -296 б.
55.Назарбаев Н.Ә. Қазақстан -2030. А.: Білім, 2003.
56.Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның болашағы қоғамның идеялық бірлігінде. А.: Қазақстан, 1993.
57. Назарбаев Н.Ә. Қазақтың бүкіл тарихы – бірігу тарихы, тұтастану тарихы // Қазақ тарихы, 1998, № 3. Б. 3-10.
58. Тәуелсіздік толғауы. Астана: Егемен Қазақстан, 2002 – 376 б.(361).
59.Н.Ә.Назарбаев. Тәуелсіздігіміздің бес жылы. А.: Қазақстан, 1996. -640 б. (165-166).
60. Жүз жылға татитын он жыл // Н.Назарбаевтың Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің он жылдығына арналған салтанатты жиналыста сөйлеген сөзі. А.: Атамұра, 2001. – 112 б. (27, 30-31).
61. Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптастыру тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан, 1995, 30 маусым.
62. Қазақстан Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан, 1994, 25 тамыз.
63. Қазақстан Республикасында этникалық-мәдени білім беру тұжырымдамасы // Егемен Қазақстан, 1996, 7 тамыз.
64. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, бәсекеге қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін: ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Астана, 19 наурыз 2004 ж.
65. Қазақстан жастары бағдарламасы туралы ҚР кіметінің қаулысы. 17 ақпан 2001 ж. №249. 5-6 бб.
66. Жастар саясатының 2003-2004 ж. арналған бағдарламасы туралы: ҚР Үкіметінің қаулысы. 13 ақпан 2003 ж. №155. 7-8 бб.
67. ҚР- да гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы. Алматы: Қазақстан, 1994.
68. Сарсенбаев Т. Культура межнационального общения. Алматы: Ана тілі, 1998.
69. Казахстанский патриотизм: проблемы становления. Алматы, 1997.
        
        Саяси -әлеуметтендіруде тарихи білімнің орны
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
........................... . 3
І. САЯСИ ӘЛЕУМЕТТЕНУДІҢ МӘНІ МЕН МАЗМҰНЫ
1.1 Саяси әлеуметтенудің түсінігі мен мәні
........................................... . ... ... ... ... мен типтері
....................... 12
ІІ. ТАРИХИ БІЛІМІНІҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Ұлы ойшылдар шығармалары – тарихи білімнің
дерек ... ... ... ... ... ... ... ОРНЫ
2.1. Қоғамдық –саяси өмірдің тарихи білімге тигізетін ықпалы .......... 23
2.2 Қазіргі таңдағы тарихи білімнің тәрбиелік мәні
................................ 39
2.3 Қазақ ... ... ... ... ... 74
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ..........................................
77
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Қазақстан Республикасының тәуелсіздік
алуымен қатар саясаттану ғылымында көптеген өзекті ... ... ... ... - ... ... ... алатын орнына
арналған. Қазақстанда өзіндік тәуелсіз тарих ... ... ... ... ... жас ... ... кезек күттірмейтін мәселелердің
бірі. Тарихи білім гуманитарлық пәндерден ... ... оның ... ... ... зор.
Тарих ғылым, пән ретінде аса маңызды білім саласына жатды. Өйткені ол
бүкіл адам баласының басынан өткізген ... ... ... ... ... әрбір адамға қажет..
Кез келген өркениетті, дамыған елдер өз ... ... ... біліммен қаруландыруға ұмтылады және де оны алдымен өз
халқының, өз елінің ... ... ... ... ... ... адам өзі өмір ... қоғамдағы орынын, атқаратын қызметін, баса
да іс -әрекеттерін дәл анықай ... ... да ... ... жанындағы Мемлекеттік саясат жөніндегі Ұлттық Кеңес бекіткен
1995 ... ... ... ... сана ... ... болатын.
Тарихи білім өскелең ұрпақты отан сүйгіштікке, ... ... ... да қазіргі таңда саяси әлеуметтендіру
процесінің жүргізілуі барысындағы тарихи ... ... орны ... Осы ... бәрі біздің диссертациялық жұмысымыздың
өзектілігін ... ... ... ... ... ... өзектілігі оның
жеткіліксіз қарастырылуымен арта түседі. Аталған тақырып бойынша ... ... ... ... ... ... Әрине, зерттеу
тақырыбы соны болғанымен, зерттеу объектісінің (студенттердің ... ... әр ... ... ... мен сарапшылардың назарында
болған. Мысалы, кеңестік тарихнамада әлеуметтік –тарихи ... ... ... жеке ... әлеуметтік бейімделуіне арналған
бірнеше еңбектер жарияланған. Айтар болсақ, ... Б.Г. ... ...... [2-3], Е.Ю. ... [4], ... Е.И., ... [5], А.А. Кроник [6], ... [7]. ... ... ... зерттеулер адамның көбінесе өз өмірінің әлеуметтік – тарихи
болмысының ... ... ... ... ... ... ... және саяси ортаға ... ... ... ... И.В. ... [8], ... [9], Р.Б.Абсаттаров, Б.К.Байлярова [10], М.Х.Титма, Э.А.Саар
[11]. Осы сияқты ... ... ... қағидалармен қоса
жастардың өмірлік құндылықтары туралы терең пайымдаулар да келтірілген.
Кеңес ... мен ... ... ... ... мәселесіне арналған зерттеулер де жарияланған [12-14]. Бұл
еңбектердің көпшілігінде студенттерде саяси ... ... ... ... ... ... ... қоғамды әлеуметтендіруде алатын орны психологиялық
тұрғыдан жазылған еңбектерде де өз көрінісін тапты [15-17].
Саяси ... ... ... еңбектерде саяси
әлеуметтендірудің мағынасына, оның ... мен ... ... бұл ... тарихына шолу жасаған еңбектерде баршылық [18- 21].
Зерттеу тақырыбының Қазақстанда қарастырылу деңгейіне ... ... ... соңғы жылдары әр түрлі бағытта жазылған еңбектерде қойыла
бастағанын аңғаруға ... ... ... ... ... ... реформаларға жан-жақты талдау беріп, ... ... ... ... ... ... ... Осы сипатта төмендегідей зерттеулерді атап өтуге болады [ ... ... ... журналың беттеріне ... ... ... арналған ғылыми мақалалар жарық көруде. Бірақ бұл
мақалаларда тарих білімнің жастарды ... ... ... [ 35- 37]. ... ... ... әлеуметтендіру
ұғымы нақты және қысқаша берілген [ 38- 39].
Тарихи ... ... ... оның қоғам дамуындағы орнын ұлы
ойшылардың шығармаларынан аңғаруға болады [ 40- 49]. ... ... ... мақалаларында адамның өзі тұратын ортаға ... ... ... ... ... маңызды мәселелері қарастырылған [
51]. Бұл ... ... Л.Ә. ... ... ... ... және қолдануда методологиялық негіз ретінде қолданылды [ 52].
Зерттеу деңгейі мен ... ... ... ... ... ... ... мәселесі отандық және ресейлік ... бір ... ... теориялық және эмпирикалық ақпарат
жинақталған;
2) тікелей тарих білімінің ... ... орны ... арнайы қарастырылмаған;
3) осы мәселелерге арналған қазақ тілінде ... ... ... ... оң ары ... ... қажет етеді.
Зерттеу жұмысының нысаны ретінде саяси әлеуметтендіруде ... орны ... ... пәні ... ... ... ... білімінің
ерекшелігін анықтау болып табылады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Магистерлік жұмыстың мақсаты саяси-
әлеуметтендіруде тарих білімнің ... ... ашып ... ... ... ... ... мынадай міндеттер қойылып отыр:
- саяси әлеуметтендіру ұғымының мәні мен мазмұның ашу;
- саяси әлеуметтендірудің ... мен ... ... ... ... ... ... болуы және қалыптасу ерекшелігін жан-жақты
қарастыру;
- ұлы ойшылдар шығармалары – ... ... ... ... ... ...... өмірдегі тарихи білімнің ерекшеліктерін көрсету;
- тарихи білімінің тәрбиелік мәнін ашып көрсету;
- жастарды саяси әлеуметтендіруде ... ... ... ... студент жастардың саяси процеске ... ... ... осы ... ... ... саяси мәдениет пен саяси
құндылықтар ұғымдарына теориялық талдау беру. Бұл үшін студенттердің ... ... ... қажет және оның факторлары мен
тетіктерін ... ... ... ...... ... Теориялық -
методологиялық негізін анықтауда отандық және шетелдік саясаттанушылар ... ... ... өкілдерінің саяси процесті, жастардың саяси
құндылықтарын ... ... ... ... ... ... ... тарихи талдау, құрылымдық жүйелік ... ... ... ... және ... мүдделер теориясы),
мәселелік –хронологиялық талдау, және т.б. ... мен ... ... ... негізі: Магистерлік жұмыстың
ерекшелігін ескере отырып, оны ішінара бірнеше топқа бөліп ... ... ... ... көзі ... Респулбликасының Конституциясы болып
табылады [ 53]. Деректердің екінші тобын ҚР ... ... [ 54-60]. ... үшінші тобын үкімет тарапынан шығарған заң
актілері ... ... ... ... жалпы білім
мазмұнының тұжырымдамасы», «Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... ... Қазақстан
жастары бағдарламасы туралы ҚР Үкіметінің қаулысы. 17 ақпан 2001 ж. ... ... ... жж. ... ... ... ... қаулысы. 13 ақпан 2003 ж. №155 /9/ қабылданды.
Біріншіден. Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Мемлекеттік
саясат ... ... ... ... 1995 жылғы ... ... сана ... тұжырымдамасын қабылдаған.
Екіншіден, Президент Н.Ә.Назарбаевтың инициативасымен қабылданған ... ... ... ... ... түбегейлі міндеттерімен
сәйкестендіру осы бағдарламаны орындаудың басты шарттарының бірі делінген.
Үшіншіден, 1991 жылы республикада қабылданған ... ... ... Заңнан бастап, соңғы мемлекеттік бағдарламаларға дейін студент
жастардың саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... жаңалығы: Магистерлік зерттеудіңғ ... ... және ... ... атап өтуге болады.
Біріншіден, қоғамды саяси әлеуметтендіруде тарих білімнің орны мәселесі
отандық саясаттанулық және гуманитарлық ... ... рет ... ... ... және ... маңызы: Зерттеу нәтижелері
Қазақстанда жүріп жатқан ... ... ... тұтастық контексінде
қарастыруға мүмкіндік беретін ... ... ... себебін
тигізеді деген үмітіміз бар. Қазақстан студент жастарында саяси құндылықтар
бағдарларының қалыптасу ерекшеліктерін қарастыру ... ... ... ... ... ... ... алады. Студент жастардың
құндылық бағдарларын білу оқу орындарындағы саяси – тәрбие жұмысын пәрменді
өткізуге әсерін ... ... ... мен ... ... ... ... және арнайы курстар оқытуда пайдалануға болады.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі және ... ... ... мазмұны, тұжырымдары мен қағидаларығылыми ... ... ... ... ... ... факультетінің
Хабаршысында тарих сериясы 2006 ж. № 1 жарияланды.
Магистерлік жұмыстың көлемі және ... ... ... ... ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Қолданылған деректер тізімі -69.
І. САЯСИ ... МӘНІ МЕН ... ... ... түсінігі мен мәні
Бүгінде жеке тұлғалардың саясатқа деген қызығушылығын ...... ... ... ... кеңейту, сондай-ақ, саясатқа ел
жұрттың барлық жаңа топтарын тарту әлемдік ... ... ... ... ... ... жаңа буын ... қіруі олардың бойында
қоғамдық жүйедегі саяси құндылықтар мен ұстанымдарға, саяси ... ... ... ... бір ... ... қажет етеді.
Қоғамға ұрпақтар алмасуы кезінде ... даму мен ... ... қол
жеткізу маңызды жайт. Бұл үрдіс қоғамда ... ... деп ... Б. 176]. ... ... туғанынан саяси сауатты, ... ... ... Олар ... өмір бойы ... ... ... ... ... бір ... ... дәуірге мұра
ретінде қалып, соңғы ұрпақ алдыңғы ұрпақтың үлгі - өнегесінен үйреніп
отырады.
«Әлеуметтену» ... ... рет ... айналымға ХІХ ғасыр аяғында
американ әлеуметтанушысы Ф. ... пен ... ... ... ... ... Олар ... «тұлғаның әлеуметтік
табиғатының даму үдерісі», «әлеуметтік ортаның ықпалымен жеке тұлғаның
қалыптасуы» деп ... [37. Б. 43 ]. Олар ... деп ... ортаға байланысты қалыпатасуын айтты.
ХХ ғасырдың 50-60 жылдарында осы ұғым ... ... және ... ... әлеуметтену» деген ұғымда
ойлап шығарды. Г.Алмонд, С.Верба, ... ... бұл ұғым ... Олар бұл ... жеке ... осы қоғамдағы саяси
құндылықтарды қалыптастырады, ережелерді өз ... ... ... ... ... ... [37, Б. 45].
Ал, әлеуметтену үдерісінің маңыздылығын атап көрсете отырып, үнді
саясаттанушысы П.Шаран оны « ... ... ... ... ... [18, Б. 21]. ... ... қоғамның толық мүшесі
ретінде жеке тұлғаның белгілі бір ілімдерді, ережелер мен ... ... ... ... ... үдерісі қоғамдық өмірдің
барлық салаларын соның ішінде саясатты да қамтиды. Әлеуметтену саяси
салада жеке ... ... мен ... ... әсер етеді. Ол жеке
тұлғаның саяси іс-әрекет пен саяси қатынастардың субъектісіне айналуының
барлық үдерісіне негіз ... ... ... жеке ... ... мен ... ... саяси-әлеуметтік белсенділігі
артады.
Сонымен, ғылымда әлеуметтену нақты қоғамда қалыптасқан ілімдерді,
бағыт-бағдарлр мен ... жаңа ... ... ... оны ... мен ... ... үдеріс деп қарастырылып
жүр.
Саяси әлеуметтену ... ХХ ... ... кеңінен көтерілді.
Оған себеп болған Батыс саяси жүйесінің дәстүрлі ... ... еді. Бұл ... ... жемқорлық көбейді, нәсілдік кемсітушілік
әлі жойыла ... ... ... адамдардың қажеттіліктерін
қанағаттандырмады. Сондықтан ... ... ... ... абсинтеизм (саясатқа селқос қарау), билікке жаппай қарсы шығу ... ... ХХ ... 70-80- ... ... ... негрлер, соғысқа
қарсы экологиялық, феминистік қозғалыстар дүр сілкіндірді. Бұрынғы дәстүрлі
материалдық ... ... ... ... ... ... шыққан
субмәдениет пайда болды. Мысалға ХХ ғасыр 60-жылдары дамыған хиппилер
қозғалысын алайық. Оған ірі ... ... ... ... ... балалары қатысты. Олар жеке адамның өзін-өзі толық
көрсетуіне жағдай ... ... ... ... бар ... сол ... ... тәртіпті кінәлады.
Сондықтан қоғамдағы әлеуметтік тәртіпке қарсы ... ... ... адам ... ... шектеуі керек, бүтін, таза киінуі, сақал-
шашын алуы, мәдениетті сөйлеуі, ... ... ... ... керісінше, шаштарын жалбыратып өсіріп жіберді, жыртық – тесік киім
киді, өз ... ... ... ... және т.б. ... ... адамгершілік қалыптарына қарсы шықты. Мұның бәрі америка
қоғамын қатты толғантты. Ғалымдар бұл құбылыстың себептері мен ... ... ... жүргізді. Сөйтіп саяси әлеуметтену мәселесі бұл кезде күн
тәртібіне қатты қойылды.
Саяси әлеуметтену процесі үш ... ... ... ... ... жаңа мүшелеріне саяси мәдениеттің және саяси сананың
негізгі ... ... ... мүшелеріне қажетті саяси тәжірибе алуға, саяси іс-әрекет етуге
және шығармашылық жасауына қолайлы жағдай жасау;
- саяси мәдениеттің элементтерін өзгерту.
Адамның ... ... ... өмір бойы ... ... ... тәжірибе жинақтауына қарай оның саяси белсенділігінің түрі
әрқашан өзгеріп немесе бекіп отырады.
Ал, ХХ ғ. 50-60 жж. осы ұғым негізінде американ ... ... ... әлеуметтену» деген ұғымды негіздеді. Міне,
осы кезден бастап саяси әлеуметтену тұжырымдамасы АҚШ-та белсенді түрде
қолға ... ... ... ... жоғары технологиялық өрлеуге
байланысты қоғамда жаңа құндылықтар мен мұрат-мақсаттардың ... ... ... түрде дамыту, адам мен табиғат арасындағы үйлесімділікті
сақтауды қолға алу, жеке ... ... ... ... беру және т.б,) ... себеп болды.
Ал, КСРО-да ХХ ғ. 80-жылдарының аяғына ... ... ... ғылым пәні ретінде саналды. Тек ХХ ғ. 90- ... ... ... ... ... әлеуметтену мәселелері ғылыми зерттеудің дербес
бір бөлігі ретінде зерттеле бастады. Нәтижесінде саяси әлеуметтенуді жан-
жақты ... ... ... ... және ... зерттеу орталықтары
пайда болды [18, Б. 43]. Саяси әлеуметтену жеке тұлғаның балалық шағынан
бастап оның ... ... ... ... ... ... жеке
тұлғаның саясат әлеміне енуі, саяси санасы мен көзқарасының, саяси бағыт-
бағдарлары мен ... ... ... ... ... орнығуы, саяси белсенділігінің арттуы жатады. Ресей саясаттанушы
Е.Б.Шестопал саяси әлеуметтену дегеніміз тұлғаның саяси санасы мен ... ... ... ... ... мен атқару, саяси белсенділігін
білдіру үдерістерінің біртұтас жиынтығы болып табылады деп ... Б. 17]. ... ... ... ... ... әлеуметтену
деп тұлғанның саяси санасы мен іс - әрекетінің қалыптасу, ... ... жәе ... ... ... ... ... барлық жиынтығын
айтады.
Саяси әлеуметтену қоғамның саяси құрылымына тән ... оның әрі ... ... ... ... ... өз іс-
әрекетінде осы қатынастарды жаңғыртып, қолдау көрсететін жеке тұлғаларды
қалыптастыратын үдеріс ... ... Жеке ... ... ... ... саяси бағыты мен ұстанатын жолын анықтайтыны белгілі.
Оның саяси мәдениеттің түрін ... да ... ... арқылы жүзеге
асады. Сонымен, саяси әлеуметтену үдерісі деп жеке ... ... ... мен ... саяси ережелер мен мақсат-мұраттарды
қабылдап, соның негізінде саяси санасы мен мәдениетін ... ... ... ... мен ... ... ... өзінің саяси-әлеуметтік
құқықтары мен бостандықтарын қорғау, қоғамдық-саяси өмірге ... ... өз ... ... ұрпаққа жеткізу арқылы саяси-әлеуметтік
тұрғыда қалыптасуын айтады.
Саяси әлеуметтену үдерісінің мәні мен оның кейінгі салдары ... ... ... ... ... әлеуметтену үдерісі
бүкіл әлемде мектепте білім беру жүйесінің ... ... ... қызу жүргізілетін болды. Осыған орай мектептерде халықтың әр
түрлі топтпрының балаларын бір ... ... ... ... Сондай-ақ, саяси лидерлер жастардың көп бөлігіне қоғамдағы саяси
құндылықтар мен мақсат-мұраттарды ... ... ... Ал, ... бүгінде саяси әлеуметтену үдерісі қоғамдық-
саяси жүйедегі ... топ ... ... ... ... ... ... маңызды ықпалын тигізуде.
Қоғам өркениетті дамудың неғұрлым жоғары сатысына көтерілген сайын,
білім ... ... ... ... ... ... көтеруге
солғұрлым зор талаптың қойылатыны белгілі. Осындай маңызды бағдарламаны
жүзеге асыруда саяси әлеуметтену үдерісінің орны ... Бұл ... ... ... ... үдерісі мынадай негізгі мәселелерді
шешумен айналысады [37, Б. 44] :
- ... жаңа ... ... ... пен ... ... ... қоғам мүшелеріне қажетті саяси тәжірибені алмасуға, ... ... мен ... ... ... ... ... элементтеріне өзгерісткр енгізу.
Қоғам өмірінде саяси әлеуметтену процесі маңызды рөл атқарады. Оны
жүзеге ... ... ... ... ... Олар ... (мемлекеттік
құрылымның түрі, саяси институттар, партиялар мен ... ... және ... елге ... ... ... оқу орындары, ұжым,
әріптестер, мәдени, ғылыми, өнер орталары, ұлттық орталықтар, БАҚ, ... ... ... ... ... түрлерге бөлінеді. Шынайы
өмірде бұл факторлар бір-бірімен тығыз байланыста ... жеке ... ... көп ... көп ... ... тигізеді. Саяси
әлеуметтену үдерісі саяси жүйедегі барлық қоғамдық (саяси, әлеуметтік,
экономикалық, ... ... ... ... тығыз
байланысты.
Бүгінгі күні қоғамның бүкіл салаларында жаңару үрдісін байқауымызға
болады. Соған орай қоғамдық ғылым салаларының, олардың ішінде басқалармен
қатар саясаттанудың да мәртебесі ... ... пәні ... ... жүйенің мән-мағынсын терең түсінуіне, ... ... ... ... ... айқындауына, құқықтары мен
бостандықтарын дұрыс пайдалана алуына, саяси ... ... ... Ал, ... ... осы саясаттану ғылымының
құрамдас бір бөлігі болып табылады. Оның ... ... ... ... саяси бағыт-бағдардың құндылықтар жүйесі, дүниетанымдық
көзқарастар жүйесі, саяси дағдылар мен іскерлік жүйелер және т.б. ... ... өз ... ... сауаттылығын арттыруға, олардың
белгілі бір саяси рөлді атқарып, саяси-әлеуметтік тұрғыда қалыптасуына
мүдделі. Осыған байланысты саяси ... ... жеке ... ... мен ... жетілдірумен, саяси бағыт-бағдарлары мен
ұстанымдарын айқындаумен, жалпы ... ... ... ... айналысып, қоғамда маңызды сипатқа ие.
Сонымен саяси әлеуметтену деп адамның саяси ілімдерді, ... ... ... ... ... ... ішкі дүниесіне
айналдырып, сол арқылы өзінің саяси санасы мен мәдениетін ... ... ... ... ... Саяси әлеуметтену барысында
адам қоғамның толыққанды мүшесі боларлық саяси ережелерді, ... ... ... Саяси әлеуметтенудің институттары мен типтері
Саяси әлеуметтену саяси ... ашық және ... ... ... Ашық ... мәліметтерді, сезімді, құндылықтарды тікелей беру
жатады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... түрінде саяси емес ережелерді саяси қатынастарға телу ... ... ... ... қатынасы жас кезінен (демократиялық
тәсілмен, қатаң жазалау арқылы мәселені шешу ... ... ... қараушылық) қалыптасуы мүмкін.
Саяси әлеуметтену институттарына мыналар жатады: жанұя, білім жүйесі,
ақпарат құралдары, мемлекет, партия, діни ұйымдар және жеке ... ... ... ең ... ... ... Америка ғалымдары
Д.Истон мен Дж. Деннис 12 мың америка балаларын сұрақ ... ... ... нәтижесінде олардың саяси әлеуметтенуінің 4 ... [38, ... 1) ... яғни ... ... ... жоғары саяси билік барын ұғынуы; 2) жекелеу. Мұнда бала ... ... ... тұлғас арқылы жекелеп сезінуі; 3) дәріптеу, яғни
саяси қайраткерлерге тек жақсы қасиеттерді ... 4) ... ... жеке тұлғалар арқылы емес, иесіз институттар арқылы (партия,
сот, парламент, әскер және т.б.) қабылдау.
Сонымен, адам жас ... ... ... Бала ... ... ... Үйде ол ... немесе шешесі, бала бақшада тәрбиеші,
мектепте мұғалім арқылы әлеуметтенеді. Ол дау ... ... ... ... немесе бағынбауға үйренеді.
Қазақтар «ұяда не көрсен, ұшқанда соны ілесің» деп тегін ... ... ... ... өмір бойына жадында қалады.
Саяси әлеуметтенудің келесі сатысы – мектеп. Бұл ... ... ... ... ... мен ... оқушылар оқып біледі, алғашқы
әлеуметтік тәжірибелер алады. Жастар ұйымдарына қатыса бастайды. Д.Истон
мен Дж. ... ... 12000 ... 95 %-ы ... - әлемдегі ең
таңдаулы ел», ... ...... ең ... ... ... мақұлдаған. Өйткені мұғалімдердің 99 %-ы оқушыларға күнде
америка жалауын көрсетсе, 91%-ы ол туға ... ... ... 60 %-ы ... ... деген отансүйгіш әнді орындатып отырған
[38, Б. 179].
Саяси әлеуметтенудің келесі кезеңі 16-40 жастар аралығы. 16 ... ... ... ... азамат атанады, іс-әрекетіне ... ... ... жоғары оқу орнына түсіп, терең саяси білім алады. Саяси
партияларға мүше ... да ... ... ... мәртебесі
өзгереді.
Саяси әлеуметтенудің келесі кезеңі 40-60 ... ... Бұл ... есейген шағ. Адамдардың саяси іс-әрекетіне өмір тәжірибесі,
балалары мен нмерелері, тұрақты көзқарастары әсер ... ... ... саяси әлеуметтенуі. ОЛардың кейбіреулері
қолдары босаған соң саяси мәселелермен ... ... ... ... ... өмірге аз да болса қатысқанына риза болады, көңіліне ... ... ... ... атап көрсетілгендей,
отбасы, білім жүйесі, сонымен қатар мемлекет, ... діни ... ... оған жеке ... оқиғалар да қатты әсер етуі мүмкін. Мысалы, 1986 ж.
Желтоқсан ... ... ... саяси санасына сілкініс жасап, көп нәрсеге
көздерін ашып тастады.
Саяси әлеуметтенуге ақпарат ... көп ... ... ... теледидар, кино адамға тікелей ықпал етеді және саяси құндылықтарға
деген қатынасын ... бір ... ... қорғап, екіншісіне
тойтарыс береді, адамзаттың ғасырлар бойы ... ... ... саяси тәжірибесін соңғы ұрпаққа жеткізіп, саяси тұлғаны
тәрбиелейді.
Адамдардың саясатқа ... мен оған етер ... әр ... ... ... ... ... мынадай типтерге бөледі: үйлесімді,
гегемонистік, плюралистік, дау –жанжалдық.
Саяси әлеуметтенудің үйлесімді түрі адам мен ... ... адам ... ... ... қатынастар қалыптасқанда пайда
болады. Мұнда ... ... ... ... ... ... құрметпен қарайды. Жеке адам мен билік органдары арасында
сыйластық, туындаған саяси мәселелерді ... ... ... ... ... Бұл үшін әдетте мәдени біртектес орта, ... ... ... ... ... ... ... мұндайға АҚШ, Ұлыбритания
елдерін жатқызуға болады.
Саяси әлеуметтенудің гегемонистік түрі өзінің ... және ... ... ... жат ... ... ... жақтырмайды. Мұнда саяси
әлеуметтену бір таптық, діннің немесе идеологияның негізінде қалыптасады.
Саяси ... бұл түрі ... ... ... тән. ... оған ... қазіргі Солтүстік Кореяны жатқызуға болады.
Саяси әлеуметтенудің плюралистік түрі не адам басқа азаматтардың,
олардың құқығы мен ... ... ... ... ... ... ... көзқарасын өзгертіп, басқа саяси құндылықтарды
басшылыққа алуы әбден мүмкін. Оған ... ... ... ... бола алады.
Саяси әлеуметтенудің дау –жанжалды түрі топаралық күрес, қарама-қайшы
мүдделер негізінде қаланады. Мысалы, Ауғанстан елін ... онда ... ... және т.б. ... өз салт ... қз ... жоғары қойып, әртүрлі тайпалардың бастары ... ... әлі ... ... ел ішінде кикілжің көбеюде. Саяси
әлеуметтенудің типтерін қарастырғаннан ... ... ... ... ... ... әлеуметтенуін қай типке жатқызуға
болады деген заңды сұрақ тууы мүмкін. Оның ... ашып айту әзір ... бір ... кезеңде тұрмыз. Бұрынғы Кеңес Одағы кезіндегі
гегемонистік саяси ... ... бас ... Ал ... құндылықтарды игергеніміз жоқ, олар бойымызға сіңген жоқ. Оған
көше қою да оңай ... ... ... ... ... ... байланысты күнделікті күн көрістің қамымен жүр. Балаларды саяси
әлеуметтендіру тұрсын, жалпыға бірдей оқу ... беру ... ... ... Бұрынғы жастар ұйымы өз жұмыстарын тоқтатты. Олардың орнын
басарлық ұйымдар әлі туа ... жоқ. ... аты бар да, ... Сайлау кезінде болмаса, саяси әлеуметтендірумен жүйелі шұғылданып
жатқан олар жоқ. ... ... ... ... құралдары қаржының
тапшылығынан жарнамаларды жариялауға көбірек көңіл бөлуде.
Сайып келгенде, қазіргі саяси әлеуметтену процесінде екі түрлі үрдісті
байқаймыз. Біріншіден, ... ... ... ... ... мүмкіндіктің молаюы. Екінші жағынан көпшілік халықтың тұрмысы
төмендеп, жұмысыздық көбейіп, саясатқа селкос қараушылықтың өрістеуі.
ІІ. ... ... ... ... ЖӘНЕ ҚАЛЫПТАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Ұлы ойшылдар шығармалары – тарихи білімнің дерек ... ... әл ... ... бар саласы бойынша еңбектер жазып, өз
дәуірінің рухани, мәдеи мұраларының жетістіктерін ... ... ... жүйе ... ... ... шығуы»,
«ғылымдар энциклопедиясы немесе тізбегі», «Кемеңгерлік меруеті», «Ізгі қала
тұрғындарының көзқарасы», «Музыканың үлкен ... ... ... үшін алдын-ала не білу қажеттігі жайлы», «Ақылдың мәні ... ... ... трактаттар» және басқа да
еңбектеріне адам, өзінің қызметі, адамның қоғамдағы орны, ғылымды, ... ... ... ... ... ... жету керектігі
туралы, басшы адамдарға, қала ... ... ... ... ... ... т.б. туралы осы уақытқа дейін мәнін
жоймаған өте ... ... ... [40. Б. 87 ]. ... ол ... ... өркендеуіне үлкен үлес қосқан, осы арқылы өзінің Отанын
әлемге асқақтата танытқан тұлғалардың бірі. Сондықтан да оның ... ... ... ... ... қасиеттер туралы айтқандары құнды ғлым,
білім ретінде оқытылады.
Өркениетті ірі ұлттарың оғамдық өмірдің белгілі бір ... орын ... ... ... ... ... гректер
–эстетикада, римдіктер – заң саласында, еврейлер мен ...... - ... немістер –философия мен музыкада көрініс ... ... ... ... аударатн болсақ, ол басынан аяғына дейін гуманизм
мен парасаттылық үлгісімен ерекшеленеді [43. Б. 15 ].. Бұл ... ... ... ... әл ... де, келесі ғұлама ойшы Қожа Ахмед Иассауи
еңбектері дәледейді. Қ.А. Иассауи - әлемдік философия ... ... ... оның ... ... ... аса көрнекті өкілі.
Ахмед иассаудің басты еңбегі «Диуани хикмет» ... ... ... ... бағытта жазылған. Онда ұстамдылық, өзін -өзі жетілдіру,
мейірімділік, өткір ойлылық сияқты қасиеттер сипатталады, ... ... ... ... ... бастан аяқ ақыл -өсиет, үлгі-өнеге
айтудан құрылған. Әсірессе ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлінеді. Иассауидің
«жетілген адам» туралы ... ...... ... ... ... мақсаты «Әмбебап немесе біртұтас адамды
қалыптастыру» деген тұжырымға тіреледі.
Шығы мәдениетінде ... ... ішкі жан ... ... ... ... имандылық, өнегелік, адамгершілік қассиетеріне
ерекше назар аударылған, бұлар да ... ... ... орын ... ... ... ... («Құт негізі -білік») атты еңбегі
көне түркі тілінде ... Ол өте ... және ... ... ой
–толғамдарға толы. Адамды бала жастан ақылды, ... етіп ... әдет ... ... ... Шығыс дәстүріндегі баланы
тілалғыштыққа, үлкендерді сыйлау сияқты басқа да адамгершілік қасиетерді
үйретуге ... мән ... [41. Б. 21 ]. ... адам болу үшін ... ... баса көрсетіледі. Осыған лайық өз шығармасында адамның қадір
–қасиеті, тіл ... ... мен ... ... мен ... ... мен
пайдасы, бек, елші қандай болуы керек, басшы қара ... ... ... ... ... ... ... қатынас жасауы
керектігі баяндалады. Сонымен ... бұл ... ... ... ... ... іс, адамдардың өмір сүруі туралы да ... Он үш ... ... осы шығарма өз кезінде өте жоғары бағаланып, халық ... ... ... жасынан халықтардың, әсіресе түркі тілінде сөйлейтін
халықтардың тілінің шығу тегін, тарихын, ауыз ... ... аса ... Олар мекендеген аймақтарды көп аралайды, көріп –білгендерін,
естігендерін түгел жазып ... ... ... ... сөздеріндегі
ұқсастықтар мен айырмашылықтарды табады, оларға ғылыми талдау жасайды.
Осындай табандылықтың ... ол өз ... аса ... тілші
-әдебиетшісі, тарихшысы, этнографы, географы дәрежесіне ... ... ... «Түркі сөздерінің жинағы» («Диуани лұғат-ат-түрк») деп аталатын
аса құнды үш томдық еңбегі жеткен [42. Б. 43 ]. Онда ... ... ... ... ... ... олардың кімдермен көрші
болып, кімдермен қатынас жасағаны таныстырылады. ... ... адам ... ... ... ... пен жек
–жаттыққа, тағам –сусындарға, жануарларға, мал шаруашылығына т.б. қатысты
сөздерге – ... ... ... сөздіктің тағы бір құндылығы – ... ... ... ... ... ... ... енгізілген. Мәселен, «Еңбек етсең емерсің»,
«Тас бас жарар, ... тас ... және ... ... тарихын сөз еткенде белгілі ... ... ... мен ... ... Жалайырға соқпай кету мүмкін
емес.
Мұхаммед Хайдар ХҮІ ... ... ... ... ... ... ақын әрі ... болған.Ол өзінің «Тарих-и Рашиди» атты ... Азия ... ХІІІ ... ғасырлардағы тарихы, этнографиясы мен
жағрафиясы, әдебиеті мен мәдениеті туралы өзі көрген, куәсі болған, ... ... да ... ... ... ... тұрғыда баяндап жазды. Бұл
еңбекте осы күнгі қазақ, өзбек, қырғыз, ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер бар. Еңбек екі бөлімнен
тұрады. Алғашқысында Моғолстан мемлекеті мен хандарының тарихы баяндалса,
келесісінде қазақ елінің өз ... ... ... ... ... суреттеледі [44. Б. 57 ].
Қадырғали Қосымұлының «Шежірелер ... ... ... ... пен оның ұрпақтарының тарихы ... ... ... ... осы аймақтағы тарихи -әлеуметтік жағдайлар, сол ... ... ... ... әдет ... ... Бұл ... аса
құнды бөлімі – Сібір хандығы мен ондағы қазақ руларының – қанлы, қыпшақ,
жалайыр, наймандардың ... ... ... болуы. Әсіресе
Сібірді жаулаудағы Ермак жорығының, оның бейбіт халықтарға ... ... ... тұрғыдан көрсетілуі. Осы оқиғаларды ... ... ... өз еңбегінде маржандай тізіп жазуы көптеген
Ресейцентрлік көзқарастағы ғалымдардың Ермақтың Сібірге ... ... ... ... ... жалғандығын әшкерлеп берді.
ХҮ ғасырдың 50-60 жылдарында дербес Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... етіп жатқан тайпа одақтарының басы
қосылып, бір халық болып ... ... ... ... ірі жетіліп, оның ұлттық бейнесінің айқындала ... әсер ... ... біз тағы да сол ... ... ... көрнекті
өкілдері – ақындардың, жыршылардың, ... ... ... ... ... Ал, ... жырларда тарихи оқиғалар,
шапқыншылықтың зардаптары, л ... оны ... ... ерліктері
дәріптеледі. Мұның бәрін ХҮ ғасырдың орта кезінде өмір ... ... ұлы ... аснқайғы мен одан кейінірек өмір ... ... ... ... ... ... Бұқар, ақан сері сияқты
ақын –жыршылардың ... ... ... ... ... ақын ... шығармаларының қазақ қоғамындағы
дүние танымдық көзқарас пен ақыл –ойдың дамуына зор ықпалы болғанына назар
аудара келіп, философ –ғалым О.А. ...... ... ... ... ... кішкене ғана көлеңке түсірудің өзі кешірілмесе қате
болар еді. Деп орынды көрсетеді. Ьұлармен қатар ... ... ... сол ... ... ... мен ... Құрманғазы,
Біржан, Мұхит, Тәттімбет, ықыластардың, атақты шешен –билердің қызметі мен
шығармашылығы туралы да материалдар болуы тиіс.
Шығармашылық қызметтері ХІХ ... ора және аяқ ... ...... ... ... ш. Уәлихановтың, Ы.алтынсариннің, а.
Құнанбаевтың өмір мен қызметі, тарихтағы орны анықталған.
Шоқан Уәлиханов –тарихшы. Оның ... ... ... Орта Азия ... ... қазақ халқы, ХҮІІІ –ХІХ
ғасырлардағы Қазақстанның ... ... ... ... Орта ... әлеуметтік –экономикалық және мәдени өмір ... көп орын ... [49. Б. 43 ... ... ... үрдісін зерттей келіп, бұл халық ерте дегенде
ХІҮ ғасырда пайда болды, ал оның ... ... бұры ұзақ ... ... өтті деп ... ... жасайды. Халық болып қалыптасуымен
бір мезгілде, Қазақстан аймағында үш жүз ... ... деп ... да ... ... құрамына енген тайпалар мен руларды анықтап береді. Сосын әр
тайпаның, ... ... ... ... жайылымдарын, көшу жолдарын дәлдеп
көрсетеді. Қазақтардың руларға бөлінуңн қырғыздардың ... ... ... ... ... ... маңызына. Оның зерттеу әдістеріне үнемі назар
аударып отырады, «өткенді еске ала отырп, қазіргіні ... ... - ... оқиғаларды зерттегенде олардың шыққан негіздерін, даму бағыттары мен
барысын, ... ... ... ... ашып көрсетуге баса көңіл
бөледі. ХҮІІІ –ХІХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттілігінің – хандығының шығу, даму тарихын
осылайша ... ... ... оның қаталдығын, сыртқы саясаттағы
айлакерлігін, шайқастардағы қолбасшылығын ашып көрсетеді. Сонымен қатар
қазақ қоғамындағы хан, ... би, ... ... ... ... әлеуметтік, саяси мәнін негіздеп береді.
Шоқанның зерттеулерінде Шығыс ... ... ... «Алты шаһар
немесе Қытайдың Нан –Лу провинциясындағы ... алты ... ... ... ерекше. Мұнда осы елдің әлеуметтік –экономикалық және саяси
өмірі жөніндегі бағалы еңбектер шығыстану ... ... ... ... ... ... тікелей көршісі болған Орта Азия халықтарының
тарихын, сол кездегі әлеуметтік –экономикалық жағдайын, ... ... көп ... ... ... ... ... ол хандықтардың даму жөнінен
артта қалған себептерін ашып көрсетті. Сол хандықтардың қоластында отырған
Қазақстанның оңтүстік аймағына орта Азия ... ... ... үлгі бола алмайды деген тұжырымға келді.
Көрші халықтар арасында Шоқан қырғыз ... ... ... ... ... ... ... еңбегінде баяндалған. Мұнда
осы халықтың тарихына, шаруашылығына, әдет-ғұрпына, мәдениетіне тоқталады,
саяси даму жөнінен қазақтардан да кенжелеп қалғанын атап ... ... ... ... ... ... тарихын көрші
Орта Азия халықтарының тарихымен байланыста ... Ал, Орта ... ... ... ... ... дамумен байланыста қарауды
мақсат етті. Ғалымның Қазақстан, Қырғызстан, Орта Азия мен ... ... ... зерттеу еңбектері тарих ғылымының қазынасына қосылған үлес
болды.
Абай қазақ тарихынан ғана емес, ... ... арғы ... ... хабардар болған. Әсіресе, ежелгі дүние тарихын, орта
ғасырлар тарихын ... ... Оның ... грек ... Сократ,
Аристотель туралы жазғандары және де ... ... ... ... Навои,
Фирдоуси т.б. есімдерін атауы тегін емес. Б.з. бұрынғы 356-323 ... өмір ... ... патшасы, ұлы қолбасшыға арнаған «Ескендір»
поэмасында ежелгі дүние, әсіресе Шығыс тарихын жақсы ... ... ... және ... да Орта Азия халықтары тарихынан ... ... сөз ... түбі ... ... туралы», сондай –ақ «қазақ» ұғымы
туралы, қырғыз халқына байланысты жазғандары дәлелдейді.
ХХ ғасырдың бас кезінде Қазақстанда ... ... ... ... басы –қасында қазақтың көрнекті зиялылары болғаны
белгілі. Сол ... ... бәрі ... өз ... ... ... әрі өркендеуіне келелі үлес қосты. Сонымен қатар ... көбі ... ... ... бірі – ... ғылымына соқпай кеткен емес.
Шәкәрім Құдайбердыұлы әдебиет, ... ... ... ... ... өз ... лайық тарихшы да болған. Өзінің
атақты «Шежіресінде» тарихи дамудың түрлі ... ... ... ... ... ... ... тарихын шындық тұрғыда
баяндайды [47. Б. 12 ]. Бұл еңбек қазірде де, келешекте де Қазақстан ... үшін өте ... Ал, оның «Үш ... ... ... ... ойын дамытуға үлес қосып келеді.
А.Байтұрсынов тарихқа ғылым, білім ретінде зор ... ... ... ... ... ерекше назар аударады. «Сөздің ең ұлысы, ең
сипаттысы тарих. Тарихтың қызметі –бүтін адам ... яки ... ... ... ... ... күйінде айнытпай айту .... ... ... ... ... ... ... сымға тартқандай сынға салып,
мінсіз етіп, дұрыстап өткізеді – дейді. »
М. Дулатовтың шығармашылық қызметінде ... ... ... ... ... ... мен ... тарихи тақырыпқа
арнаған. Олардың қатарына «Біздің мақсатымыз», «Жер ... ... ... ... ... ... Байтұрсынов», «Қазақ –қырғыздың
аты, тегі туралы» сияқты ... ... Оның ... ... ... мән ... ... пен орыстың бірқатар тарихшы
ғалымдарының қазақ, ... ... ... ... айғақты
дәлелдермен нақты ашып көрсете отырып, ол мәселелерді тарихи ... ... ... береді. Қазақ халқының ежелден келе жатқан түркі
халықтарының бірі ... айта ... ... ... ... – оның ... ғана тән ... діні, шаруашылығы, әдет-ғұрпы мен салт ... ... ... – деп дұрыс қорытынды жасайды.
Кеңес өкіметі орнап, халыққа білім беру саласында үлкен өзгерістер
жүзеге аса ... ... ... ... ... ... мектебінің оқу –тәрбие жұмысы туралы өз ... ... ... бірқатары тарих пәнін оқытудың дұрыс методологиялық бағытын ұсынды.
Ж.Аймауытов 1920 жылы ақ ... ... ... өз ... ... ... керек деп ұсынды және өз пікірін тарихи ... ... ... ... ... бірі Телжан Шонановтың
білгір тіл маманы, әдебиетші, дарынды педагог, әдіскер ... ... ... ол – ... 1923 жылы жазып бітіріп, 1926 жылы Қызылордада
жарыққа шыққан « ... жері ... ... ... ... ... тарихнамада арнайы қарастырылмаған маңызды да
күрделі мәселеге арналған. Бұл ... ... ... ... ісі ... ... ... кезде жарыққа шықты.Еңбекте ХҮІІІ
ғасырдан 1917 ... ... ... ... ... жүргізген отарлау
саясатының салдары, жер ... ... ... ... да, ... шаруасын біртіндеп қоныстандыру, алдымен қоныстануға
қолайлы жерді дайындау ... ... өз ... соңғы «Болашақта қазақ
жерге қалай орналасуы керек?» деген ХХҮІІ тарауында баяндайды.
ІІІ. ТАРИХИ ... ... ... ... ... ... ... өмірдің тарихи білімге тигізетін ықпалы
Әлеуметтендіру деп қоғамдық процестердің ықпалының нәтижесінде жеке
адамның белгілі бір саяси роль ... ... ... деп ... тарауда айтып кеттік [38, Б. 176 ]. Әр адам ... ... ... қызметі азаматтарды қоғамдық өмірге
белсенді қатысуға дайындайды. Соның ... ... ... шешімдерді
дайындау мен қабылдау ... ... ... ... ... ... алатын орны ерекше.
Тарих арқылы адам өзі өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... да дүние жүзіне ... ... ... ... маңызы туралы айтпағандары жоқ.
Мысалы, Әбу-Насыр әл-Фараби «Тарихты білмей - өткенді, қазіргі жағдайды,
келешекті болжау қиын» - [40, Б.214] ... ХХ ғ. ... ... қазақ
зиялылары өкілдерінің бірі А.Байтұрсынұлы «Сөздің ең ұлысы, ең сипатысы ... - [41, Б. 214 ] деп өте ... ... ... ... әрбір
тәуелсіз, дамыған ел өз мемлекетінің, халқының тарихына ерекше мән
береді.
Қазақстан Республика Президенті ... ... ... ... сана ... ісіне үлкен көңіл бөлуде. Елбасының Қазақстан
тарихын оқып үйренудің қажеттігі туралы: «Бұл – ... ... ... тоғысында өзінің арғы – бергі тарихи жолын ой елегінен
өткізіп, «Кеше кім едік? Бүгін ... ? ... кім ... » ... ойлансын деген сөз.
Бұл - әрбір азамат туған ... ... ... ... ... ... ... түсінсін деген сөз. Бұл - әрбір азамат ... ... ... ... ... ... ... осындай кең байақ
жердің лайықты ... ... ... [ 57, Б. 10] ... ... жас
ұрпаққа ұлағат.
Тарих идеологияны қалыптастыруда да ерекше орын алатын ... ... ... ... – адамдардың өмірге қарым-қатынасын
білдіретін саяси, құқықтық, діни, адамгершілік, эстетикалық, пәлсапалық
көзқарастары мен идеяларының ... ... ... ... пе, керек болса, қандай
идеология керек, онда қазақ халқы ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда көп айтыстар тудырып жүргені белгілі.
Белгілі ғалым Ақселеу Сейдімбектің ... « ... ... ұлттық
диаспоралардың тарих толғағы маңдайларына жазған Отаны Қазақстан болса,
қазақ халқы – сол ұлттық диаспоралардың жарасты өмірлеріне ұйытқы болатын
тірек ұлт. ... ... ... ... ... ... ... болуы және қазақ тілі мен мәдениетінің Қазақстандағы барлық
ұлттық ... үшін ... ... Бұл – ... ... ... ... жарастықты өмірдің шын мәніндегі бірден-бір кепілі.
Мұны бүкіл қазақстандықтар ... ... ... ... сезінулері
қажет»/5/. Алайда қазір Қазақстанда қалыптасқан бірыңғай ... ... айту ... ... бұл ... ... тарапынан бірқатар шаралар
жүзеге асты. Бұлардың қатарына Қазақстан Республикасының Президенті
жанындағы Мемлекеттік саясат жөніндегі ... ... ... «Қазақстан
Республикасында гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы» [61 ] ... ... сана ... тұжырымдамасы» [62 ], «Қазақстан
Республикасындағы этникалық-мәдени білім тұжырымдамасы» [63 ] сияқты
маңызды құжаттардың бәрінде де ... ... ... белгілі дәрежеде
көңіл бөлінген.
Келешекте Қазақстан ... ... ... ... идеология қалыптасуы тиіс. Жеке бастың да, ұлттық сананың да
қалыптасуының мызғымас тірегі барлық уақытта да ... ... ... ... ... ... ана ... өз халқының, елінің
әдет-ғұрпына, салт-дәстүріне деген сүйіспеншілік қалыптастыруына үлкен
әсер тигізеді. Қазақ жастарын отаншылдыққа, ... ... ... Ұлттық намыс толық қалыптасу үшін ұлттық сана, ұлттық
болмыс болуы тиіс. Осылар қосылып тарихи ... ... ... да
мемлекет тарапынан «Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының
тұжырымдамасы» деген құжат қабылдануы маңызы іс [61 ]. Оның ... ... жаңа ... ... түсіп, өтпелі кезең арқылы жаңа қоғам
орнатуға аяқ баса бастағанда – оның барлық ... осы ... ... ... ... оқып ... ... өзінің мемлекеттік егемендігін жариялауы және осыған орай
орныққан жаңа әлеуметтік-саяси ахуал ... да, оның ... ... айтарлықтай сілкініс туғызды. Дүниеге, халық пен оның тарихына
деген көзқарас та түбегейлі өзгеріске ұшырады. Егер ... ... ... КСРО ... ... бір ... ... ғана ұғындырылып келсе,
көшпелілер өркениетінің, түркі халықтары тарихының, Орталық Азия елдері
тарихының ... ... жөн ... ұғым ... ... келе жатыр.
Өткен тарихымыздың шынайы бейнесін жасау – ... ... ... ... бітімі қалыптасуының,
оның егемендігін нығайтудың, азаматтық пен отаншылдықты ... ... ... бірі ... отыр. Тарих – халықтың зердесі, ол содан
қуат алады, ол ... ... ... ... ... ... алады.
Тарих, әсіресе, қоғам дамуының өтпелі кезендерінде ерекше маңызға
ие болады. Тарихқа ден қоюдың күшейе түсетін себебі – ... ... ... ... іздейді, одан бүгінгі күн проблемаларының
шешімін тапқысы келеді. ... ... ... деген ықыластың арта түсуін
қоғам жаңарып-жаңғырып, халық өз мемлекеттігінің ... ... ... ... ... ... ... екенін бірте-бірте сезіне
бастауымен де түсіндіруге болады.
Бүгінгі таңда ... ... ... шын мәніндегі жаңа
тарихы жасалып жатқан кезде – оны әлі пайымдау қажет ... - ... ... ... да тиянақтала түсуі керек екені ескерілуге
тиіс. Қоғамға идеологиялық таптаурыннан, ... ... ...... ада шынайы тарих қажет.
Тарихи білім мен тәрбие беру жастардың туған халқының рухани
әлемінен нәр ... оның ... мен ... ... ... сананы қалыптастырудың негізгі жолдары: мектепке дейінгі,
мектептегі және жоғары оқу орнындағы білім беру жүйесі, бұқаралық ... ... ... қызметі болып табылады. Бұлардың басты
міндеті: қоғамда тарихқа ден қою, ... ... ... пен ... түйсіну ахуалын туғызу. Өткен дәуірлердің мәдениеті – тарих – осы
заманғы қоғамның тынысына айналуға тиіс [ 61, Б. ... ... ... ... ... беру ... тарихи сананы
қалыптастыруға ықпалы жоқтың қасы. ... ... ... ... ... ... ... әдістемеліктер, зерттеулер болмай отыр. Тарихи
тәрбие беруге отбасының ... де ... ... ... аңыз-
әңгімелерінің аса зор ақпарат байлығы да пайдаланылмай келеді. Тегінде,
шығыс халқының, соның ішінде қазақ ... ... ... баланың
мектепке дейінгі тәрбиесі, былайша айтқанда «ата-ана тәрбиесі» әрқашан
үлкенді, шыққан тегіңді, оның шежіресін құрметтеуғе ... ... Сол ... жеткіншектің бойына ата-баба, елінің тарихы үшін
мақтаныш сезімі де сіңіріліп келді. Ендігі ... ... ... ... ... ... дейінгі балалардың тарихи тәрбиесіне қажетті
әдістемелік нұсқаулар шығарумен бірге, ... ... ... компьютерлік ойындар, әсем безендірілген кітаптар,
альбомдар шығару ... Бұл ... ... ... сананы
қалыптастыруына әсерін тигізеді.
ХХІ ғасырдың Қазақстан азаматы, өзін қазақ мемлекетінің ... ... адам ... ... тарихын білуге тиіс. Бүгінгі таңда ұлттың
тарихын білу керек дегенде, ең ... ... ... қалай
қалыптасқандығын тануымыз керек. Кімде-кім өзін сол ұлттың өкілімін деп
таныса, санаса, сондай сезімді қалыптастырғысы ... онда сол ... ... адам ... тану ... ... ішінде жүрген бір бөлшегі екенін сезіну қажет. Сонда
ғана ол өзінің ұясын тапқан құс сияқты, өзінің жерінде, ... ... ... ... қоғамдық ортада жүргенін сезінеді. Егер ұлттық сезім
болмаса онда ұлттың халі ... ... ... тілі де, діні де, ... ... құр ... ... нәрсеге айналып кетуі ... ... нық, өз ... тұратындай, өзін-өзі танып, өзін-өзі сыйлатындай
дәрежеге келуі ұлттық сезімнің пайда болуына байланысты.
Тарихсыз қоғам, халық, мемлекет болмайтыны белгілі. Қоғамдық санада
қалыптасқан ... өзі ... өзі әділ ... ... ... ... бар. ... мемлекеттің, қоғамның өркениеттілігін көрсетеді.
Өркениетті елдер төл тарихына құрметпен, жауапкершілікпен қарап, ... ... ... ... өткен тарихын сыйлай білген ұрпақ келер
ұрпаққа өз дәуірін сыйлата білері анық [62, Б. 12-13 ... ... ... төл ... ... ... өсуі – ... Бұрмаланған тарих сананы тұмшалап, халқымыздың ұлттық рухына көп
дағдарыс әкелді. Дегенмен, соңғы он ... ... ... ... – тәуелсіз мемлекеттің нығая бастағанының айғағы.
Осы маңызды мәселелердің іске асуында тарихи сананың орны ... ... сана – ... ... ... түрі, тарихи үдерістердің
рухани жағы және нақты іс-әрекеттерден туындайтын категория ... ... ... басты мақсат – дүниежүзілік дамудағы
адамзаттың орны ерекше ... ол ... ... ... ... оларды Қазақстанның дамуы үшін пайдалануға ынталы, жан жақты
жетілген, өзінің тарихи тамырларын, қоғамдағы орнын ... ... ... Сондықтан қазіргі кезенде ... ... ... жаңа бағытта оқытуға, тәрбие және
білім беру жүйелерін осыған сай жаңа ... ... көп ... ... ... сана ... ... идеологиясының түпқазығы,
Қазақстандық патриотизм ұғымының негізінде жататын басты фактор болуы тиіс.
Бүгінгі таңда азаматтарда тарихи сананы қалыптастыру ... ... отыр деп ... таңда Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... өркениетті демократиялық құқықтық қоғам құру
жолына түскен ел. Демократиялану процесінің әр елдің өзіндік ерекшелігіне
сәйкес түрлі кезеңдерде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... түрлі салаларында демократиялық
құндылықтарды орнықтырудың бастапқы кезеңінде даму үстінде. Бұл ... ... ... Н.Ә.Назарбаев: «Қоғамымызды кезең-
кезеңімен, бірақ үздіксіз демократияландыру біздің ұдайы ұстанатын
қағидамыз... Ең ... ел ... ... ... жолмен
жүзеге асырылуы шарт. өте-мөте нәзік бұл істі ... ... ... ... ... әсте болмайды. Қоғамдық дамудың өзіндік ішкі
заңдылықтары бар. Экономикада ерьеңгі істі бүгін атқарып ... ... ... ... істің ертең атқарылғаны жөн. «Саясат ... ... ... білу ... деп ... ... [61, Б. ... көрсеткендей, елдің демократиялық дәстүрлерге ... оң ... Осы ... ... қоғам өмірінде
демократиялық, азаматтық және саяси институттардың өз-өзінен орныға
алмайтыны ... Олар ... ... ... ... шеше ... әлеуметтік, құқықтық және т.б. бағыт-бағдарлары жетілген ... ... ... ... ... қоғамға саяси іс-шараларға
белсене қатысатын, мемлекеттің мүшесі ретінде өзінің ... ... ... ... ... қолдайтын саяси әлеуметтенген
жеке тұлғалар қажет. Дегенмен, өмірде білімді, шешен, ... ... ... ... мол ... ... ... және т.б. сан
алуан адамдар кездеседі.
Сондықтан бүгінгі таңдағы ... ... ... ... ... нысана ететін, саяси-әлеуметтік тұрғыда
белсенділігі зор, саяси әлеуметтенген жеке ... ... ... ... ...... жүйенің барлық салаларында
демократиялық құрылымды орныктыру міндеті әрбір қоғам мүшесінен жоғары
саналықты, ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық құрылымды демократия бағытында дамыту барысында ... ... ... институттық тетіктерін қамтамасыз
етудің басты мәселелерін шешу қазіргі ... ... ... жайт. Ол
үшін отбасында, білім беру ... ... ... қоғамдық –
саяси ұйымдарда саяси әлеуметтену агенттері арқылы қоғамдық өмірің саяси,
экономикалық, әлеуметтік және т.б. ... ... ... ... мәні мен ... ... құрылымдық
негіздері мен қоғамдағы қажеттілігі жайында айтылып, түсіндірілгені жөн.
Сондай-ақ аталмыш мәселе бұқаралық ... ... ... мен ... ... ... Міне, осындай іс-шаралар ... ... жеке ... бойында қоғамның ішкі және сыртқы саясатын
жүргізуге, демократиялық ... ... ... мен ... арта ... ... ... таңда Қазақстан Республикасы сияқты тоталитарлық жүйеден
демократиялық қоғамға өтіп жатқан мемлекетте ... ... ... ... ... ... маңызды мәселе болып табылады. Бұл
ретте қазақстандық ... ... ... ескі ... бас ... және
жаңа даму түрін іздеу, саяси реформалардың міндеттерін талқылау ... таяу және алыс ... ... бағыт-бағдар жасау тәрізді
маңызды процестер жүріп жатыр. Сөйтіп, Қазақстан қоғамының түбегейлі
өзгеріске ... ... ... ... ... ... дамуы мен
қарым-қатынастардың өзгеруіне әкелді. Бұл жайт қоғамдағы жеке тұлғалардың
ондаған ... бойы ... ... көзқарасы мен ұстанымының
жаңаруын талап ететіндігі сөзсіз. Осы тұрғыдан алғанда, 1990 ж. басындағы
кеңестік ... ... ... ... ... әлеуметтенудің
бұрынғы қалыптасқан жүйесін таратып, ... ... ... ... ... бейімделуге басты негіз болды. Алайда бүгінде
Қазақстан Республикасында жеке тұлғалардың саяси белсенділігі, ... ... ... ... білу ... ...... негізде қорғай алу мүмкіндігі әлі де ... ... ... ... қоғамдық құрылымдағы көптеген экономикалық
мәселелердің шешімін таппағандығына байланысты тұрғындардың көп бөлігі
жеке басы мен отбасын ... ... ... жүр. ... да
қоғам мүшелерінің көпшілігінің әзірше саясатпен айналусуға мүмкіндігі
шектеулі. Осымен байланысты ... ... ... ... ... мақсаттар мен ұстанымдардың маңызы төмендеп, ал демократиялық
саяси үрдістер халықтың көпшілік бөлігіне кең түрде таралмаған кезең ... Бұл ... ... ... ... ... ... бірқатар жіктері бұрынғы мұраттарын жоғалтып және
жаңаларына ие бола алмай, біршама ... ... ... нағыз азаматтықты қалыптастыру жеке адамның өзін саяси
тұрғыдан айқын сезінуін, өз Отаның саналы түрде таңдауын көздейді» [63,
Б. 9], - деп атап ... ... ... ... ... жатқан
демокраиялық үрдістер әрбір жеке тұлғаның еңсесін жоғары ұстап, ойын
еркін айта ... ел ... ... ... парызы мен
жауапкершілігін ұғына білуін қажет етеді. ... ... ... ... мен оның ... құқықтық жүйесін дамыту ісі
саяси әлеуметтенген жеке тұлғалардың біріккен іс-қимылының нәтижесінде
ғана жүзеге асатыны анық. ... жас ... ... ... ... өз ... ... қоятын білімді, саяси
санасы мен көзқарасы, ... ... ... ... ... ... айқын жеке тұлғаларды әзірлеу қоғамдық маңызды жайттардың
бірі. Осы мәні зор ... ... жеке ... саясаттың субъектісі етіп
қалыптастыратын саяси ғылымдағы саяси әлеуметтену процесінің орны ерекше.
Жеке тұлғаның қоғамның саяси, экономикалық, әлеуметтік және т.б.
салаларында ... ... ... мен оның ... ... саяси сапа-
қасиеттер туралы мәселе посткеңестік мемлекеттерде демократиялық даму
үрдісінің қалыптасу процесінің жүзеге асырылуымен өзгеше ... ие ... ... ... ... үрдіске қатысу жеке тұлғалардың
саяси белсенділігін көтеріп, билік құрылымдарының ... ... ... ... ... ...... жүйені алға
қарай дамыту үшін демократиялық құндылықтарды ... біз ... ... сондықтан да оның елімізде түбегейлі орнығуына мүдделіміз. Соның
нақтылы көрінісі осы мәселенің конституциялық қағидалармен ... ... ... ... 1995 ж. ... ... ... «Қазақстан Республикасы өзін ... ... және ... ... ретінде орнықтыратың» [40, Б.
12] деп атап көрсетілген. Біздің пікірімізше, ... ... та ... ... ... – ұлт ... тәртіпті қоғамдық құрылымда
орнықтыру, қоғам мүшелерінің бойына демократиялық саяси мәдениеттің
құндылықтары мен ... ... ... ... ... ... ... нарықтық экономиканы дамыту, меншік
қатынастарын реформалау деген сөз. Десе де, «біз демократия мен ... ... ... ... бұл ... ... бермеуге, балаң демократияның келбетіне көлеңке түсірмеуге
тиіспіз... Нақты демократияның да ... ... ... ... ... орта таптың, заңнамалық базаның, нақты азаматтық қоғамның
болуы, халықтың саяси ... ... ... және ... геосаяси
орта. Мұны ескермейінше, кез келген демократиялық ықылымдар ... ... яғни ... ... айтсақ, бейбастақтық пен
жүгенсіздікке, ақыр соңында қақтығыстар мен ыдырауға әкеліп тірейді.
Өткен ... ... ... ... билігі осындай күйге түсті, 1991
ж. Кеңес Одағы да сол кепті киді. Тарихтың мұндай тағылымдарын ұмытпайық»
[64, Б. 24]. ... ... ... ... ... ... ... өзге елдердің демократиялық құндылықтарды мен
саяси үрдістерін еш өзгеріссіз қабылдай ... ... ... ... мен ... ... қазақстандық демократияның өзіне тән
ұлттық – мемлекеттік ерекшелігі болатыны ... ... ... ... ... бейімделгенін де құнттаған
дұрыс екенін, көршімізден көргеніміздің бәрін сол күйінде ... ... түбі ... ... ... ... [62. Б. 11], -
деп Елбасы Н.Ә.назарбаев ескерткендей, қазақстандық қоғамға демократиялық
саяси жүйені қалыптастырып, ... ... ... ең ... ... жұмып еліктей бермей, оған шығармашылықпен қарап, тек қолайлы
тәжірибелерді колданудың оң ... ... ... ... орай еліміз өткен
тарихи кезеңдердің сабақтарын, қазіргі жағдайдың басты мәселелерін және
болашағымыздың болжамдарын ескере ... ... ... ... ... жөн. Ал тұтастай Батыс өркениеті
болсын, әлде басқалар болсын, ... ... ... ортақ
құндылықтарын күштеп ненгізе алмайды. Олар өзге халықтардың саяси-мәдени
өзгешеліктерімен санаса отырып ғана өз үрдістерін дамытуды ... ... ... өз ... қазақстандық қоғамның даму үлгісі
Шығыстың бай ... ... ... мен Батыс мәдениеті биігіне
көтерілу арқылы ... ... ... тәжірибесіне негізделуі
қажет, яғни өркениеттер арасында ортақ келісім орнауы тиіс.
Кез ... ... ... ... іс-әрекеті арқылы жүзеге
асырылатыны белгілі. Қоғам демократияны дамыту үшін өз мүшелерінің елдің
саяси-әлеуметтік өміріне қатысу мүмкіндігін кеңейту ... ... ... ... жеке тұлғалардың тұрмыстық қажеттіліктері ... ... ... ... ... ... ... мен саяси-
мәдени деңгейі жоғары сипата болады. Сонымен бірге қоғам ... ... ... ... ... ... ... асырылатын іс-
әрекеттер олардың саяси әлеуметтеніне, қоғамдық-саяси жүйеде еркін бағдар
ұстануына, ... ... ... ... ... өз ... тигізеді. Нәтижесінде жеке тұлғаның ... ... мен ... ... ... ... қызығушылығы артады.
Бүгінде Қазақстан Республикасы азаматтық қоғам мен ... құру ... ... ... ...... ... мәдени және құқықтық жағынан жоғары деңгейде жетілген
азаматтардың ... тыс, ... ... ... ... ... қатынастарды қамтамасыз ететін қоғамның түрі [37. Б. 43 ]. Бұл
қоғамда азаматтардың ... ... ... ... ... мен ... сақталып, заң үстемдік етеді. Азаматтық қоғам
материалдық, қоғамдық, саяси және мәдени ... ... ... ... ... ... айналды. Құқықтық мемлекет – конституциялық
басқару тәртібі қамтамасыз етілген, шын мәнісіндегі билік бөлінісі ... ... ... мен ... бақылауы жүзеге асырылған, саясат
пен билік құрылымында әлеуметтік бақылау оратылған, дамыған құқықтық жүйе
мен тиімді сот ... ... ... ... [39 Б. 43 ... мемлекеттің негізінде демократиялық жолмен қабылданған заң
алдында барлық қоғам ... тең ... ... халықтың еркін
білдіруі және жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының қамтамасыз
етілуі танылады. Бұл ... ... ... кең өріс ... ... ... ең ... заңдық күші бар –
Конституция зор маңызға ие. ... ... ... Республикасының 1995
ж. конституциясы демократиялық қоғам құру мен ... жеке ... заң ... ... ... ... қажетті
құқықтық жағдайлардың негізін қалады. ... ... ... мен ... конституциялық негізде бекітілуі, билік
тармақтарының бөлінуі, тәуелсіз конституциялық бақылаудың, заңның ... ... және ... әр алуандылықтың өрістетілуі және т.б.
конституцияда ... ... ... мен ... ... ... ... қоғамында азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекетті
орнықтырудың басты алғышарттары мен ұстанымдарын негіздеп, оны ... ...... ... демократиялық нысанды ненгізу бірден бір
дұрыс бағыт болып табылады. Айта ... ... ... ... пен ... ... ... – күрделі, ұзақ та
қайшылықты процесс. Олар қоғамдық – саяси ... заң ... ... ... ... Бұл ... белгілі бір тарихи кезең
аралығында саяси ... ... ... ... ... ... негізделеді.
Осы кезеңде егемен тәуелсіз Қазақстан қоғамы ... ... ... ... ... анықтаумен
елді демократияландыру мақсатымен, сондай-ақ республиканы ... ... ... ұлт өкілдерін топтастыру үшін бірыңғай ... бас ... ... жүзеге асыруда. Бұл жайт конституциялық
тұрғыда ... ... ... ... Яғни ... 1995 ж. ... ... 1-тармағында:
«Қазақстан Республикасында идеологиялық және саяси әр алуандылық
танылады» [40, Б. 8], ... ... ... Республикасының
Конституциясы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғай отырып,
идеологиялық және саяси әр ... ... ... нақты бір бекітілген ресми идеологиясының
болмауы оның даму бағыты, халқын топтастыратын жалпыұлттық ... ... сөз ... Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап мемлекеттік
идеологиясы қандай ... ... ... ... ... ... ... айналып, бұқаралық ақпарат құралдары мен ғылыми әдебиеттерде қызу
пікірталас ... [11, Б. 21]. ... ... ... қоғамдық
– саяси құрылымның даму ерекшелігіне, ондағы ұлт өкілдерінің өмір-салты
мен ... ... ... ... орай достық, ұлттық идея мен
мәдениет, діни ... ... ... ... ... даму ... біздің идеологиямыздың негізгі діңгегі болып
табылады [12, Б. 27]. Осы бағыт-бағдарлар қоғамдық –саяси ... ... іске ... ... ... ... ... идеологиялық әр алуандылық ұстанымы ел
халқын көп ұлтты республиканың даму өзгешелігі мен оның ... сай ... ... бір идеялар төңірегіне топтасуға мүмкіндік
береді. Бұл ... ... ... ... бағыттары мен басыңқы
міндеттер жүйесі Қазақстан Республикасының Президенті ... -2030» ... ... ... ... ... ... атты Қазақстан халқына Жолдауында айқын
көрсетілген. Онда ... ... ... өркендетудің әрбір
кезеңінің өзіндік ерекшеліктері мұқият ескерілген. ... ... даму ... ... ... ... ... ішінде
демократиялық тұрғыдан жетілдірудің тиімді де жаңаша жолдары белгіленген
жүйелі әрі ғылыми ... ... ... ... ... жеке ... негізгі ұстанатын идеялық тұғыры біршама белгілі.
Ол жайында Елбасы ... «Бұл – ... ... ... ... Бұл – ... тіл ... қазақ тілін дамыту және нақтылы
әрекетке ұластыру. Бұл – ... ... ... [62, Б. 32], -
деп тұжырым жасады. Осымен байланысты қоғамдағы Қазақстанның бірлігі мен
тұтастығы, мемлекеттік тәуелсіздік, ... ... ... ... ... қоғам және т.б. құндылықтар ... ... ... ғана ... ... ... ... осы
ұстанымдарды қоғамдағы әрбір жеке тұлғаның санасындағы басты да басым
тетікке ... ... ... ... – қоғамдық-саяси және әлеуметтік ортаның бөлшегі. Оның
танымдық, саяси, ... ... және т.б. ... ... ол өмір кешкен кезеңдегі қоғамның даму деңгейі тән ... орай ... ... ... ... ... жеке ... көзқарасы, қабілет деңгейі қалыптасып, ... ... ... ... ... ... оның сана-сезімінде идеялық тұрақтылық орнап, қазақстандық
қоғамды демократиялық ... ... ... жеке ... мен іскерлігі артады. Әйткенмен, жалпықазақстандық идеяның
жеке тұлғаның бойында өздігінен қалыптаспайтыны анық. Турасын ... ... ... жеке ... сана – ... идея ... ... көп күш-жігер жұмсауды қажет
етеді. Бұл ретте ... ... ... жүйесіне арқа сүйеу мейлінше
маңызды. Яғни әр отбасында, білім беру мекемелерінде, еңбек ұжымдарында,
қоғамдық-саяси ұйымдарда саяси әлеуметтену агенттері ... әрі ... ... ... ... ... түрлі іс-шараларды жүзеге
асырғаны жөн. Ең алдымен, әрбір жас ұрпақ өкілін Отанды, ... ... ... ... ... ... ... шынайы отансүйгіш әрі нағыз азамат етіп қалыптастыру ... ... мен әр ... ... «мен ... «мен ... ... мақтаныш сезімді негіздеуде жеке тұлғаны саяси
әлеуметтендіру процесі зор маңызға ие. ... ... ... ... мен ... ... хабарламалары арқылы жалпықазақстандық
идеяның ұстанымдарының мән-мағынасы мен маңызы түсіндірілгені ләзім. ... іске ... ... көшбастаушыларымыз да өздерінің рөлдерін жете
сезінулері тиіс. Осы орайда ХХ ғ. ... ... ... ... қызмет
етудің тарихи ұлы үлгілерін көрсетіп берген қазақ қайраткерлерінің ерен
еңбегі жолнұсқа болып табылады. Сондай-ақ мемлекет тарапынан ... ... ... ... жеке ... ... демократиялық
құндылықтар мен жалпықазақстандық идеяны орнықтырудың баяндылығына кепіл
болмақ, яғни қоғамды әлеуметтендіруде белгілі бір идеология қажет.
Француз ... Де ... ... ... ғылыми қолданысқа
енгізген уақытынан бері саясат теориясында бұл рухани құбылысқа ... ... ... Егер ... ... ... форасын талдау
тәсілінің нәтижелері мен оған берілген ... ... ... саяси
идеология қайсыбыр қоғамдық топтар мен билікті пайдаланудың мақсат
–міндеттеріне сай ... ... ... ... ... береді деп айтуға болады. Қысқаша айтқанда, саяси идеология
қандай да бір ... ... ... оны ... ... ... орай ... бір саяси әрекеттерді алдын ала
қарастыруды негіздеуші доктрина.
Идеологияның қызеті – ... ... ... сана –сезімін
меңгеру, оған ... ... ... мен ... ... қолдану, саясат кеңістігінде адамдардың ... ...... ... ... атап өткеніндей, бүгінгі ... ... және ... ... ... ... дайындалған жүйе қалыптастыру керек [62, Б. 17].
Біздің өткен тарихымызда ... ... ... ... ... мен мифотворчествоның
үстемдігі болғаны белгілі. Әмәршіл -әкәмшіл жүйе мен оның ... ... ... бағасын төмендетіп, қоғамда
көпшілік жұрттың идеологияның қай түрінен болсын бас тартуына әкеп ... бұл ... ... де болады. ... ... ... тоталитарлық, авторитарлық, жартылай демократиялық
және демократиялық идеологиясыз өмір сүре ... ... ... ... алып қарасақ, идеологияға үлкен орын берілген. Идеология
саясаттың негізгі ... ... оны ... ... мен өкімет
беделі сияқты мәселелерден бөліп қарау мүмкін емес.
Халықтың қалауымен президенттікке қайта ... ... ... теорияларды көпшіліктің өз ... дәл ... ... ... әрі ... ... жатық тілмен жеткізе білді. Сондай –ақ ол өзінің тұжырымдамасында
«кәсіби аппарат» құрып, қоғамға ... ішкі және ... ... ... таныстырып, түсіндіретін
«насихатшылар мен ... ... ... ...... ... –интеллектуалдық өміріне аса қажет
әлеуметтік феномен, қандай да бір саясатттың, ... ... ... ... ... ... ... – адамдардың
қоғамдастығын саяси және экономикалық міндеттерді шешуге топтастыру мен
жұмылдырудың уақыт тезінен өткен ... бұл ... ... ... ... бірақ бұл күштеп –зорлау тәсілі емес, ... және оның ... ... партиялардың, қоғамдық
қозғалыстардың адамдардың ақыл-ойына өркениетті түрде ықпал ету тәсілі» [
63, Б. 4].
Барлық дамыған елдерде сол ... ... ... жылдар
бойы пайдаланылған механизмінің болуы шартты нәрсе. Қазақстанда әзірге
жалпы ... ... ... жоқ. ... оны жаңа
мемлекеттік құндылықтарды нығайту негізінде жасау қажеттігі туындап ... ... ... ... оңай ... ... Дегенмен, қазақ
халқы тарихта бірінші рет ұлттық кәсіпкерлік, ұлттық қауіпсіздік комитеті
сияқты маңызды этникалық рөлдермен, құрылымдармен ... ... ... жаңа ... ... мен ... қалыптасуда. Әрине, бұл
үрдістің мәнін түсініп, оған тиісті баға беру үшін ... ... ... ... ... саяси және әлеуметтік –этникалық
дамуының ... және ... ... жүзеге асыру ... ... ... ... отыр. Бұл жерде әңгіме
қоғамды жаңғыртудың әлеуметтік – экономикалық ... ... ... ... ... нақты құрал ретінде идеология жөнінде
өрбімек.
М.Тәжиннің ... ... ... ... қалыптасу
кезіндегі қиындықтарды жеңіп шығуға қабілетті нақты ... ... күш» ... ... ... болмас.
Жаңғырту кезеңінде әлемдегі қазақ халқының беделі ұлтттық рухы, мәдени
және әлеуметтік ... ... ... ... болып отыр.
Республикадағы ұлттық жаңару мен әлеуметтік жаңару үрдістері түрлі
бағытта болмауы тиіс. Ұлттық жаңару ұлттың бастау алар ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар қазақ мәдениетінің ілгері
басып, заманына қарай көш түзегені десек, артық айтқандық емес.
Тәуелсіз ... ... ... ... өзекті идеялары
еркіндік, егемендік, дербестік болып табылады. Сондықтан да Қазақстандағы
жаңғыру әр ... бас ... және ... ... ... ... Сол себептен де «көпұлттық мемлекетімізде
жалпыұлттық мүдделерді жүзеге асырудың бір ғана жолы бар ... ... Ол ... ... ... рөлі жағдайында барлық халықтардың
теңдігін қамтамасыз ету. Осыған байланысты біз үшін өзекті идеологиялық
міндет ... ... ... ету ... ... [ 63, Б. ... ... көпұлттылығымен ерекшеленеді.Сонымен, біздің
ортақ идеология – қандай да бір ... ... ... ... ... қазақстандық идея белгілі бір әлеуметтік, ұлттық ... тар ... ... ... ... идея үшін ... қоғамдық
идеяларды біріктіру қажет. Қазақстандағ мемлекеттік идеология ... ... ... ... ... мен идеяларын ескеретін
синтетикалық идеология түрінде ғана әрекет ете алады. Егер жоғарғы билік
келешекте ... ... ... ... ... және ... ... тұрақтылығын сақтап қалғысы келсе, осы тәсіл шешуші ... ... ол ... идеологиялардың тар шеңберінен аттап
өтетіндей ауқымды ... ... ... ... ... синтезін
жасап, соның негізінде дербес Қазақстан мемлекетінің жаңа сападағы
идеологиясын өмірге әкелу қажет.
Жаңғырту ... ... ... бар, ... әрі ... ... болып табылады. Бұл экономикалық реформалардың идеялық
тұғырнамасы, саяси институттардың өзгеруі, әлеуметтік ... ... ... алуы деген сөз.
Елбасы Н.Назарбаевтың « Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық
біолігінде» ... атап ... ... ... ... ... ... Ал бұл, ең алдымен, адамдардың ерікті
түрдегі бірліктерінің жиынтығын: ... ... ... ... ... ... ... одақтарын және т.б. өз бойына
жинақтайды. Олардың ортақ сипаттамасы – бұл шын ... ... емес және ... емес ... болып табылады. Бұл адамдардың
бүкіл жеке өмірі, белгілі бір әдет –ғұрыптары, дағдылары мен ... ... сырт ... ... ... ... саласы».
Осындай азаматтық қоғамның қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік, идеялық
мәселелерін түбегейлі қамтып, жаңа бір арнаға бағыттайды деп ... ... ... ... ... ... ... танылып,
қазақстандықтардың төл мәдениетінің сақталуын, жеке құқықтар ... ... оның ... ... жетім –жесір, панасыз
қалған жандарды нарықтың құбылмалы өткелдерінде әлеуметтік ... ... ... пен ... ... біріктіру,
экологиялық проблемаларды шешу және өмір сүру ... мен ... ... ... ... ... қоғамдық сананың және қазақ мәдениеті
дәстүрінің жетістіктерінің негізінде ... ... ... ... үшін ... халқына өзінің күші мен мүмкіндігіне ... яғни ... ... ... мен ... әлемдік нарығына
еркін бәсекеге түсуге қабілеттілігіне көзін жеткізетін ... ... ... ең күрделі мәселесі, біріншіден, қазақ
мәдениетіне неғұрлым дамыған елдер мәдениетінің ... ... ... ... ол қоғамдық сананың нағыз жаңарған идеяларды қабылдауға
септігін тигізбек. Алайда, қазақ мәдениетінің мыңдаған жылдар ... ... зор ... ... ... ... ... Қазақ мәдениетінің арасынан жаңғыру үрдісіне қызмет ететін
элементтерді табу қажет.
Жаңғырту идеологиясы ... және ... ... ... ... ... ... керек. Оған дәлелге Сингапурдың
жаңғыруын атауға болады. Ондағы жаңғыру үрдісі азаматтардың «мәдени мінез
-құлқы» және ... ... ... заң ... ... шара
қолдануды енгізуді насихаттаумен сабақтас ... ... ... ... ... ... жағдай, нашақорлық, біріккен
сыбайластықты, жемқорлықты ауыздықтау үшін осы әдіс қолайлы ... ... ... бұл ... қандай да болсын жаңару қадамдарына
тұсау болады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... арасындағы нашақорлықтың өршуіне алаңдаушылық
танытатын ата – аналар, ... ... ... ... ... ...... дерлік жұмыла күш салу керек. Тек
солардың ұстанған бағытының арқасында қоғамдық сананы трансформациялау
алға басады деп ... ... ... өсіп ... ... ... ... күшейтіп, әлемдік аренаға жетуге әрбір қазақстандықтың
идеялы ой -өрісін қалыптастыру қажет және осыған ... өз ... ... ... таңдағы тарихи білімнің тәрбиелік мәні
ХХІ ғасырда ғылыми – техникалық пргресс қарыштап дамыған тұста іздің
еліміз үшін ... ... ... ... ... ... яғни басқа
салалардан хабардар бола білудің ... зор. ҚР ... беру ... ... [64. Б. 3 ... Білім беру жүйесінің басты міндеті – ұлттық және ... ... ... мен практика жетістіктері негізінде жеке ... ... және ... ... ... ... алу ... жағдайлар жасау;
2. Жеке адамның шығармашылық рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту,
адамгершілік пен салауатты өмір салтының ... ... ... басының дамуы үшін жағдай жасау арқылы интеллектін байыту;
3. Азаматтық пен елжандылыққа, өз Отанына сүйіспеншілікке, мемлекеттік
рәміздерді құрметтеуге, халық дәстүрлерін қастерлеуге, ... ... ... ... кез ... ... төзбеуге тәрбиелеу деп атап
көрсетеді.
«ҚР 2015 ж. дейінгі білімберуді дамыту тұжырымдмасында» адамның ... ... ... ой – ... ... басты
міндеттерінің бірі ретінде азаматтыққа, адамқұқықтары мен ... ... ... өз ... ... тәрбиелеуге басты назар
аударған.
Демек, бүгінді ғасыр – білімділер ... ... сай ... ... жоғары азаматтарды қалыптастыру – мелекеттің аса маңызды стратегиясы
болып отыр. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан -2030» ... ... ... [64. Б. 12 ... азаматтарын мемлекеттіміздің құқығын қорғайтын , мүдделерін
биік ұстайтын азамат етіп тәрбиелеу қажет. Біздің балаларымыздың дені ... ... ... биік ... ... тиіс» -деп тегін айтпаса керек.
Қазақ халқы әрқашанда парасатты пір ... ... ... келген
халық. Ұлтымызға тән тағы бір қасиет, ол білімді біліктіліктен ... ... ... құбылғанымен мемлекеттің өркендеуі, халықтың
әл-ауқатының көтерілуін білім –ілімсіз елестету мүмкін емес. Педагог ... ... ... жаңа ... ... тәрбиенің
теориялық -әдіснамалық негізі » - деген еңбегінде ... ... ... Адам ... ... құндылық;
2. Жер –жалпыадамзаттың ортақ үйі, өмірі мен ... іс ... Ұлт -өз ... ... ... қадірлеу, еркіндікті сүю, өз халқының
тіліне, тарихына мәдениеттіне құрметпен қарау;
4. Отан - өз ... ... ... ... әнұран,
елтаңба, ту, халықтың дәстүлерін қастерлеу. ҚР Ата заңына ... ... ... кез келген көрініске төзбеу;
5. Бейбітшілік –дүниежүзілік қауымдастықта лайықты орын алуды көздеп,
қазіргі және ... ... ... ... жауапкершілікті
сезіну;
6. Мәдениет – рухани жетілудің тірегі;
7. Еңбек – нарық жағдайында жаңалық тапқыштық, жаңа ... ... ... ... ... ... және ... еңбегінің мақсатын ұйымдастыру нәтижелгін көрету;
8. Білім –үшінші мыңжылдықта ... ... ... ... ... ... ... адамгершілік қарым –қатынасты, отбасының татулық
беріктігін, болашаққа сенімділігін нығайтатын, ... ... ... – бұл ... ... ... жеке ... ретінде танытуға септігін тигізері сөзсіз.
Ежелден-ақ қазақ халқы өз ... ... ... ... басты мақсат еткен. Ата – бабамыз жазу –сызудың
кем соғып жатқан шағында, көшіп ... ... –ақ ... ... ... жеткілікті ойластырған.
Сонау әз – Тәукенің «Жеті жарғысы» деп аталатын әдет ... ... ... ... ... тәрбиелейтін жақтары мол екендігіне
тарихтың өзі куә. Халқымызда «Адам деген ардақты ат. Адамнан үлкен ат жоқ»
-деген қанатты сөз ... ... ... біз оны құрметтеп, қастерлеуіміз қажет.
Тарих адамға алдымен өз халқының өткенін, оның озық салт ... ... ... ... ... Осы арқылы адамға ұлттық сана, ұлттық намыс
қалыптасады. Тарихи ... ... ... адам ғана ... қоғамдағы
өз орнын дұрыс анықтай алады. Тарих арқылы өткен кезеңдердің ұлы ... ... ... ... ұрпаққа үлгі боларлық ... ... ... ... ...... ... жан
дүниесінің көрінісі.
Адамзат жасаған материалдық және рухани игіліктерді мирас етіп,
олардағы еселеп бере ... етіп ...... ... ... жатқан тілегі. Қазақ халқының тарихында бірегей рухани ... ... ... және ... яки, күш ... ұшан ... ... маржандары мен шығармашылық ой – қабілетінің күш-қуаты бар.
Халық мінезінің ең жақсы ерекшеліктері – бұл ата ... ... ... Тарихи зерде - өз ... ... ... ... ... ... ... ғылыми көзқарасын қалыптастыруға, адамгершілікке,
отаншылдыққа, қаһармандыққа, ұлтжандылыққа барлық ... ... ... ... орнатуға, елдің қауіпсіздігін сақтауға, еңбек
сүйгіштікке, діннің тархтағы ... ... ... тәрбиелеуге, оларға
эстетикалық, экологиялық, экономикалық тәрбие беруге толық ... ... ... ... таным құндылықтар, бабалардан қалған ... ... ... ... даму ... өзін -өзі ... игі ... құбылыс.
Өткен ғасыр жырауларының қоғам қайраткерлерінің еңбектеріне
келтірілген нақылдар, жұмбақтай ... ... ... қанатты сөздердің
астарында ел тағдыры, ата –бабаның үміт еткен арман –мұраты мен мүддесі,
халқының ... ... ... ... дақ түсірмей, рухани сенімге толы
мейірім нышаны, кейінгі ұрпаққа өнеге болар өсиет ... ... аян. ... отты ... ... ... мән –мазмұнын жоғалтпаған. Өткен
тарихымыздың арғы –бергі даму жолдарын терең де ... ... ...... ... ... апаратын басты мақсаты екенін түсіну үшін
де қажет құбылыс. Еліміз ақыл –ой үстемдік ... ... ғана ... ... ... ... ... Тәуелсіз
азаматтықта құлдық емес, рушылдықпен шатаспай, ... ... ... әлеуметтік күйзеліске соқтырмайтын басқару ... ... ... Ал ... ...... ... бойға терең
сіңіріп, ойға дарытып, оны тиянақты көзқарас деңгейінде қалыптастыра ... Ол үшін арғы ... ... желі болып тартылып өнегелі өрнектермен
өрілген халқымыздың арман мұраты болған даналық ойларын білу қажет. Ондағы
тапқырлықпен айтылған ... ... ... ... ... үшін мирас
болатын тарихи зейін, зерде болуымен қатар рухани азық екендігін де ... ... ... өз елінің өткен өмір жолындағы өрісті ... ... оған ... ... мен ... арта ... Қазақстан халқына Жолдауында «Біз Қазақстанның барлық
азаматтарының отаншылдық сезімі мен өз еліне деген сүйіспеншілігін ... ... пен ... ... бұрынғы тығыз байланыс едәуір
босаңсып кетті, ал жеке мен ... ... ... жаңа ... әлі
қалыптаса қойған жоқ...» [65. Б. 15 ]. - деп, ... ... мен ... ... ... дамыту, оны қалыптастыру –басты
міндеттеріміздің бірі ... ... ...... тарихи
аласапырандарды басынан өткізіп барып тәуелсіздікке қолын ... ... ... ... оның ... ... патриоттық тәрбиені дұрыс
жолға қоя білуіне байланысты болмақ.
«Қазақстандық ... ... ... тәуелсіздігімізбен қоса туған
жаңа сөз ... ... ... -әлеуметтік ахуалдың ерекшелігін
көрсетеді. Қзақстандық патриотизм Отанға сүйіспеншілік пен азаматтық ерлік,
өнеге көрсетушілік, ... ... мен ... ақыл ... ел ... ата ... мүддесіне арнау болмақ. Өз елінің өткенін, тілін, ... салт ... ... білу де осы ... ... ... ... дегеніміз – біріншіден, өз ... ... ... ... керек, екіншіден, өз тілімізді – туған
халқымыздың ... ... ... Үшіншіден, атадан – балаға, баладан
немереге, немереден ұрпаққа жалғасып келе жатқан салт ... ... ... жөн. Ол да – ... ... ... ол да ... ... Төртіншіден, өткен тарихымыздың жақсылықтары мен игі
тағылымдарын сақтау, дамыту, оны көбейту, әрі жаңа сапа ... ... ... ... ұлттық қадір – қасиетімізді арттыру. Бұл пікір қазақ
халқына арналған ... ... ... ... ұғымды Қазақстанда
өмір сүріп жатқан ұлттардың сана ... ... үшін ... ... осы ... да қатысты болуы тиіс. Себебі олар
Қазақстанның тарихын, табиғатын, онда өмір ... ... ... ... –дәстүрін, әдет – ғұрпын құрметтеп, ... ... ... ... ұғынушылық олмаса, онда бұл ұлттар арасында
патриоттық сезім оянуы мүмкін ... Өсіп келе ... жас ... бойында
қазақстандық патриотизм сезімін қалыптастыру үшін әр ұлттар, ұлыстар тек ... ғана ... ... ... сонымен қатар олар бірінікін бірі
біліп, танып ... ... ... де елін, Отанын зарлатып, күштеп, үгіттеп жел сөздің
күшімен алдап –арбап сүйгізе ... Елін сүю ... жеке ісі, ... ісі. ... ... ... сүтімен бірге өзі келмейді, ол адам өсе,
есейе келе, өз ақылы ... ... өз ... ... ете ... бойында біртіндеп қалыптасатын құдіретті сезім. Бұл сезім әркімде
әр кезеңде (яғни әр түрлі жаста) оянып, кейін ... ... бір ... ... тәжірибемен, жаспен, уақытпен, біліммен, қоршаған ортаның
ықпалымен, мемлекеттік және қоғамдық моциологиялық ... ... оқу ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар, әр
түрлі саяси ұйымдар мен қозғалыстардың әсерімен қалыптасады.
Тарих маңызды қоғамдық –гуманитарлық пәндер қатарына жататындықтан,.
Қоғамдық ... ... ... ... шешу елде ... идеологияға байланысты. Өйткені идеология дегеніміз – адамдардың
өмірге қарым –қатынасын ... ... ... діни, адамгершілік,
эстетикалық, көзқарастары мен идеяларының жиынтығы. ... ... ... пе, ... ... ... ... керек,
онда қазақ халқы менталитетінің үлесі қандай болуы керек ... ... ... ... ... тудыруда.
Қазір Қазақстанның рухани, экономикалық, қоғамдық мірінің барлық
салаларын америкаландыру, батыстандыру ... ... ... ... ... ... елімізге шоғырландыруға, қазақ тіліне басымдық беруге
іш тартпайтынын тәжірибе көрсетіп ... ... ... мүмкіндігі өте мол. Өйткені ол үкіл
адам баласының ғасырлар бойы жинаан тәжірбиесін баяндайды. Қазақстанға жан
–жақты ... осы ... ... халықтың тілін, тарихын, әдет
–ғұрпын ... осы ел ... оның ... ... ... үшін
бар білімі мен күш жігерін аянбай жұмсайтын нағыз отаншыл азаматтар керек.
Осы міндеті орындауға тарих білімі өте зор үлес ... ... ... ... қалыптастыру дегеніміз –
тбиғаттың да, қоғамның да соларда болып жататын өзгерістердің де ... ... ... ... ... ... Отан, туған жер) – отанға ... бар ... мен ... Отан ... мен ... үшін
жұмсау. Туып -өскен жеріне, ана тіліне, өз халқының, елінің әдет –ғұрпына,
салт –дәстүріне деген ... ... ерте ... ... ... ... Кеңес елінде, әсіресе жастарды тәрбиелеуде патриоттық,
интернационалдық тәрбиеге баса назар аударылып, тәрбиенің бұл ... өріс ... ... ұлтжандылыққа, елдегі барлық ... ... аса ... ... ... ... ... үлкен міндеттер жүктеледі. Өйткені – Қазақстанның байырғы
тұрақты халқы қазақтар, жерің де, елдің де ... ... есі ... ... Респуликадағы барлық халықтың тең жартысынан көбі -60 пайызы, ... көбі ... -30 ... ал, ... ең көбі 8,6 ... Басқалар басқа жаққа кетуі мүмкін, ал қазақтар бірен – сараны ... ... да ... ... ... ... ... ерекше маңызды. Қазақ халқы ұлттар арасындағы ынтымақтастықтың
ұйтқысы бола білсе, ... та, ... де, ... дамуы да болады.
Қазақстан Республикасы болғандықтан ... ... ... ... салт –дәстүрі, әдет –ғұрпы үстемдік етуі тиіс. Ол үшін әрбір
қазақта нағыз ұлттық намыс қалыптасуы керек.
Ұлттық ... ... ... үшін ... ... ... ... болуы
тиіс. Осылар қосылып тарихи сананы құрайды. Сондықтан да мемллекет ... ... ... сана қалыптасуының тұжырымдамасы» деген
құжат қабылданды. Оның мазмұны: Ел дамудың жаңа тәуелсіз ... ... ... ... жаңа ... ... аяқ баса бастағанда – оның барлық
азаматтары осы ... ... ... жатқан тарихын оқып меңгеруі тиіс.
Кез келген мемлекеттің азаматы өз елінің, мемлекетінің, сол мемлекетті
мекендеп отырған халықтардың, оның өзінд де ... сол елге аты ... ... ... ... Өз ... елінің тархын, мәдениетін
сүйе білмеген адам, басқа халықты, оның ... ... да, ... ... ... білуге ұмтылмайды.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңындағы: « ... ... ... ... ... ... мен ... ... негізінде
жеке адамды қалыптастыруға, дамытуға, адамгершілік пен салауатты өмір
салтының берік негіздерін ... ... пен ... ...... ... ... мемлекеттік рәміздерді
құрметттеуге, халық дәстүрлерін кастерлеуге, ... ... ... және ... ... ... ... әлемдік және отандық
мәдениеттің жетістіктеріне баулуға, қазақ халқы мен республиканың басқа да
халықтарының ... әде ... мен ... зерделеуге, мемлекеттік,
орыс, шетел тілдерін меңгеруге көмектесуі ... - ... ... күш ... [65. Б. 20 ... ... қалыптастыру жалаң ұранмен, ... ... ... Бұл ... қоғамыдық –экономикалық дамудың нақты
үрдісі мұқият ескеріліп отырылуы тиіс. Қазір ... бір ... ... экономика тұсындағы тіршілік ерекшеліктеріне орай ... ауыл ... ... ... үрдісі жүріп жатыр. Осы
үрдістің артықшылықтарымен қоса әлдеқалай болар екен ... ... да жоқ ... ... ... бойы ауыл ... ... етіп,
бүкіл тұрмыс –тіршілігі ауыл болмысына бейімделген кісінің қала тіршілігіне
бірден бейімделіп кетуі екіталай. ... өзі күні ... ауыл ... ... ... едәуір салмақ түсіріп отыр. Осы мәселелер
төңірегінде ой толғаған профессор Т. ... ... ... патриотизм қоғамда әлеуметтік әділетік болған жерде,
сыбайлас жемқорлық пен коррупцияға қарсы күрес ... ... ... ... алу мен ... ... ... тұрғысынан
жүргізілген жағдайда шынайы көрініс табады. «Ал ... ... ... шет ... ... ... басымдық берілуі, ақшаның
құнсыздануы секілді құбылыстар әлеуметтік –экономикалық салада ... өзі ... ... ... ... ... ... саналады
– деп жазады ол. –ал бірақ мұндай ... ... бере ... ... оның ... ... тән ... екеніне оны жою шараларына ... ... етіп ... үгіт ... ... ... пайдасы зор болмақ » [68. Б. 42- 43 ].
Қазақстандық патриотизм республиканы мекендейтін ұлттар мен ... ... ой – ... ... ... ретінде қарастырыла
беруі тиіс. Әрбір қазақстандықтың бір –біріне деген сенімі ұлғайған ... сана да ... ... өтеді. Адамдардың ... ... ... ... ... мұның бәрі, түптеп
келгенде, еліміздің тәуелсіздігі мен елекеттігігің кепілі болып ... ... ... ... он жыл ... оқиғаларды саралай
келгенде, қазақстандық патриотизм жылнамасын ... ... ... ... ... қиын емес. Ғалым А. Бижанов қазіргі қазақстандық
патриотизм ... екі ... ... ... Оның ... кезеңіне
1991-1993 жылдар аралығын жатқызады да, екінші кезеңіне 1994-1997 жылдар
аралығын қамтиды. Бижановтың ... ... ... ... сол ... ... ... даму жолын, оқиғалар факторын
анықтауға, оның даму үрдісін саралап алуға мүмкіндік жасайды.
Ал белгілі ... ... Л. ... ... сондай –ақ Т.Кішібеков те бұл тақырыпты қарастырыа, халықтың
патриоттық сана ... ... ... оның ерекшеліктерін талдап
көрсетеді. Сөйтіп, Қазақстан тәуелсіздігі жылдарындағы ... ... ... ... оны ... кезеңдегі патриотизм тарихы деп
түйіндей жөн көреді [69. Б. 93 ]. Осы ой ... ... пен ... ... де ... ... қиын емес //. Алайда
қоғамдық ой-сана үрдісіндегі алуан қырлы, алмағайып оқиғаларды, ... ... ... ... ... тұрғыдан сараптай
келгенде, қазақстандық патриотизмнің соңғы он жылдық тарихын, елдің даму
ерекшеліктерін ескере отырып жүйеленген жөн деп ... ... ... ... елі ... тарихынан алар орны жөніндегі мәселелерді түіндей
келе, оның соңғы он жылдық тарихын мынадай кезеңдерге ... ... ... ел ... жылдарындағы тарихының
алғашқы кезеңі: 1991-1994 жылдар аралығы. Бұл жылдар көлемінде ... ... ... деп ... Ол ұлттық рухтыңояну, өрлеу үрдісімен
сыпатталақ.
Екінші кезең: 1995-1998 жылдар аралығы. Бұл кезең мемлекеттің нарықты
экономика заңдылықтарына өту ... кей ... ... ... ... ... ... алып келген сәттерімен
сипатталады.
Үшінші кезең: 1999-2001 жылдар аралығы. Бұл кезең ... ... шын ... ел ... ... қоғамдық келісімнің,
тұрақты саяси ахуалдың кепіліне айналғандығымен сипатталады.
Сонымен, патриотизм ұғымы және оның ... ... ... ... ... жөніндегі мәселелерді түйіндей келгенде, оның республика халқының жаңа
қоғам мен демократиялық мемлекет құрсақ деген ... ... көзі ... көз ... қиые ... Тарих тағылымының көрсетіп отырғанындай,
патриоттық сана ... ... пен ... ... ретінде
қарастырылуы тиіс. Осы ... ... ... ...
республикадағы қоғамдық келісімді жүзеге асыратын саяси фактор. Өйткені
оның бүкіл мән –мағынасы имандылық пен ... ... ... ... шыншылдық принциптеріне негізделген. Себебі, Қазақстанның саяси
тарихында өрлеу, құлдырау кезеңдерінде халықтар тағдырын тәлкекке ... ... ... аз ... жоқ.
Қазақстандық патриотизм – республиканы мекендейтін ... ... ... ... ... ... айналдырудың құралы болып
келеді. Қазақстандық патриотизм жалаңұран, сөзуарлықтың жиынтығынан ... ... ... ... ... ... орын алған жерде
халықтың патриоттық сезімін оятатын факторлар ... Ал ... ... рухы ... елдің болашағы да бұлңғыр болатынын тарих дәлелдеп
отыр. Сондықтан, біздің ойымызша, қазақстандық патриотизмнің дәстүршілдік
және жаңашылдық ... ... ... ... отырған абзал.
Паториотизм кеше – бүгін пайда бола қалған ұғым емес. Оның да әр
халықтың ...... орай өту ... ... ... ... мәлім.
Дәстүршілдік сыпатын тілге тиек еткенде осы жағына назар аудару керек.
Айталық, біздің ... ... ... ... ... ... ... алған жылдар тарихымен сабақтастыра жүйелеуіміздің мәні
сондықтан.
Патриотизмге тәрбиелеу – ... ... ... бағытарының
бірі, ата –бабаларының алднда борышын өтеу үшін, қоғам мен мемлекеттің
тұрақтандыруын қолдау ... ... ... ... беделін күшейту
үшін қажет. Бұл біздің тәуелсіздік ... ... үшін ... ... тәрбиелеуде тарих білімнің алатын орны ерекше. Тарих
-қоғамдық саяси салада, әр қоғамының ... ... ... ... ... Адам өз ... ... болашаққа деген жоспарын өз
мемлекетінің тағдырымен, оның ... ... ... ... және ... атқаруымен байланысты құрайды. Әр адам
өзінің өмірлік жолын жалпы қоғамның тарихи даму барысымен ... сол ... оның ... ... ... жеке ... ... тарихи контесімен байланысы әлеуметтік- тарихи білімнің
зерттеуін ... ... ... кеше – ... ... бола ... ұғым емес. Оның
да түп негізі, қайнар көзі, бастауы бары ақиқат. Мәселеге осы тұрғыдан
келгенде, жалпы ... даму ... ... ... ... ... пайда болу тарихына, тегіне үңілу, оның кез келген ұлттық
сана дамуына тигізер әсеріне ... ... ... Демек, қазақстандық
патриотизмнің ізашары қазақ патриотизмінің, ... ояну мен ... ... ... ... ... жасалар мемлекеттік
кешенді бағдарламалар мен іс-шаралардың ... ... ... ... жұмысты жүргізу барысында оң нәтижелі тіжірибелер ... ...... ... ... бағыттарының
бірі, ол ата-бабалар алдындағы борышы, қоғам және мемлекеттін тұрақтануын
қолдау, халықаралық аренада мемлекеттің ... ... ... ... ... үшін бұл ... маңызы зор.
Патриотизмге тәрбиелеуде тарих білімінің алатын орны ерекше.
Әлеуметтік-тарихи ... ... ... ... ... жатқан
өзгерістердің сипаты мен дәрежесін, сол қоғам дамуының перспективаларын,
адамның жаңа ... ... ... үшін ... күш ... қажет
етеді.
Әлеуметтік-тарихи өзгерістер жағдайында тарихи білімнің мәні арта
түседі. ...... ... заңдылықтары мен перспективалары
туралы адамға білім беретін ғылым. ... ... ... ... ... шалғай білім беретін жәйттер жиі кездеседі. Ондай білімді
бүгінгі күнгі әлеуметтік – тарихи жағдайда ... үшін ... ... адам ... ... ... ... бүкіл қоғам өміріндегі
ықтимал өзгерістерді ескере болашаққа жоспарар құруына мүмкіндік беретін
белгілі бір тарихи ... ... ... ... – психологиялық зерттеулер
адамның көбінесе өз өмірінің әлеуметтік – тарихи болмысының тұжырымын ғана
білетін, ... сол ... аз ... ... ... екенін
көрсетеді. Бұдан да маңызды нәрсе – қазіргі кезеңнің тарихы туралы ... ... және ... ... ... ... ... болып жатқан өзгерістердің қате, сынаржақты, ... ... ... ... ... Қазақ жастарды саяси әлеуметтендіру мәселесі
Жастар Қазақстан халқының жартысынан артығын ... және ... ... ... ... ел ... шешуші рөл атқарады. 1996 жылы
жастар форумында сөйлеген сөзінде Н.Ә.Назарбаев осы мәселеге ... ... «Әр ... ... ... бар. Сіздерде де ол ... ... ... өмір мүру ... тиді. Және сіздер елді ... ... күш ... ... ... кері бағытта
жүргісі келмейтіндігін нық жариялай отырып, жастар ... ... ... қолдай алады» [62, Б.5]. Тиімді әрі пәрменді әрекет ету
үшін студент жастарда әрі ... әрі ... ... ... ... ... ... қалыптастыру міндеті айқындалып отыр. Бұл ... ... ... қою дұрыс емес. Өйткені бос ... ... ... ... ... ... болған саяси вакуумға тез арада
шығыстан да, батыстан да өзгенің нәрі ... ... ... ... ... темір рпердемен жауып қоюға шақыра қоймас. Алайда,
Қазақстан ... ... ... басқаларға билетіп қою еліміздің
өркениеттілік деңгейін көтереді деп айту ... ... ... өміріне
қажетті әрі озық игіліктерге жол аша келе, ... ... ... ... тарихтан алынған өмір үлгілерімен қосылу тетіктерін зерттеу күн
тәртібінен түспейтін өзекті мәселеге ... Көп ... ... ... ... этникалық қауымдастықтардың арасында бірлік пен ... ... ... және ... ... жөнднеуге, дағдарыстан шығуға
мүмкіндігі болады. Бұл бағыттағы ұтымды саяси ... ... ... ... ... ... құндылықтар жүйесін
үйлесімді ету үлкен маңызға ие болады.
Әрине, студент жастарды саяси процеске тартудың оң және ... ... ... ... ... ... ... болады. Әсіресе
саясаттындырылған қоғамның келте көріністерікөпілікке аян. Өмірлік
тәжірибесі ... ... ... ... өз ... ... кетуге ұмтылуы да мүмкін. «Біздің әрқайсымыздың өміріміз –
дейді И.Шапиро, - міндетті ... ... және біз оны ... оның тікелей көріністерін бетпе-бет қабылдап отырсақ, бұл ... және ... ... ... [18, Б. 13]. Бұл саяси құндылықтарды
талдау қажеттігіне алып келеді.
Саяси процестің ауқымды ... оған ... ... ... ... ... және оларды өз әрекеттерінде тиімді өолдана
алуымен байланысты. Ақпаратпен қамтамасыз ... ... ... ... пен ... алғы шарттарының біріне жатады. Студент
жастарды ақпаратпен ... ... ... ... ... ... жатады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі соңғы жылдары Қазақстанда жүріп жатқан
жүйелілік реформалармен де байланысты. Бұрынғы мемлекеттік қаржыландырудың
аумағы кеміп, ... ... ... ... ... асты. Жаңа саяси-әлеуметтік жағдайда республика үшін ... ... ... саясатының қажеттілігі күн тәртібіне қойылып
отыр. Әр түрлі саяси ағымдардың жастарға тигізетін әсерлерінің ... ... ... ... ... талап етеді.
Адам баласын қоғамдық-өндірістік ... ... ... жасай аларлықтай етіп өмірге ... ... ... деп ... ... ... ... қалыптасқан адамгершілік, салт-дәстүр,
әдет-ғұрып, мінез-құлық қағидаларын адамзат жасаған өмірлік құндылықтар
мен талғамдарды, рухани байлықтарды ... ... ... ... Соның нәтижесінде адам бойында өзінің мінез-құлқын, жасаған іс-
әрекетін басқа адамдардың сондай жасаған ... ... ... баға беру, сөйте келе өзінің кім, қандай екенін түсіну, яғни
адамның өзін өзі танып – білу ... ... Адам ... өз ... оған ... ... тырысады.
Сонымен, өскелең ұрпақты адамдар қатарына қосып, қоғамда өзін
еркін ұстарлық дәрежеге жеткізетін ... ... ... - іс-
әрекет болса, жастарды әлеуметтендіруге үлкен әсер ететін екінші сала –
тілдік қатынас. Ол – адамдардың бір – ... ... ... Тіл арқылы
адамдар пікір алмасып, ... ... ... ... принциптерін игереді, адамзат жасаған құндылықтар мен
тағылымдарды бойларына сіңіреді, өзін өзі ... ... ... ... ... ... ... оқып, білім алады, дүниеде
не болып, неқойып жатқанын естіп біледі, ой - ... ... ... айналада толып жатқан қоғамдық – ... ... ... Тіл – тек ... құралы емес, сонымен бірге ол әр халықтың
тарихы, оның өмірін, тіршілігін, шаруашылығы мен мәдениетін ... ... ... ... ... ... үшінші сала – адамдардың сана – сезімінің жетілуі, олардың өзін
өзі тануы, өзіндік сананың қалыптасуы. Сананың ... ... ... – жеке ... ...... көзқарасын дамытып,
дүниетанымның аясын кеңейтетін ... ... ... Ол жеке
тұлғаның әлеуметтік мәртебесін айқындауда, сондай-ақ қоғамда саяси
келісім мен ішкі ... ... ... құрылымды дамытуда үлкен
рөл атқарады.
Білім – біздің қоғамымыздың ХХІ ғасырдағы басым ... ... ... ... өмірін демократиялық және зиялы құруында басты
стратегиялық даму бағытын анықтайды. Елбасы 2003 жылғы халыққа ... ... ... ... кезекте оның білімділік деңгейімен
айқындалады» - дей, ... ... ... ... ... ұлттың әлемдік әлеуметтік қатынас кеңістігіндегі бәсеке
үрдісіне сай ... ... ... белгісі ретінде бірінші кезекке
қойылатын міндет етіп көрсеткені белгілі.
Ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... басты шарты – білім немесе ... ... ... ... бола тұрып, ғалымдарсыз елді басқара алмайды»,
- дейді.
Ендеше, мемлекетіміз өз бағытын айқындаудың стратегиялық мақсат –
міндеттері қатарына жас ұрпақтың ... мен ... алға ...
заңды құбылыс. Ел Президенті 2003 жылғы халыққа ... ... ... ... ... оның білімділік деңгейімен
айқындалады» - деп атап ... [66, Б. ... ... ... ... ... ... жастар
саясаты қолға алынып жатыр. Жастардың қоғамға бейімделуі, яғни ... ... ... ... орны ... Ал осы ... Қазақстанда көптеген тұжырымдамалар жарық көрді. ... ... ... білім мазмұнының тұжырымдамасы»,
«Қазақстан Республикасында ... ... беру ... ... ... Қазақстан жастары бағдарламасы
туралы ҚР Үкіметінің қаулысы. 17 ақпан 2001 ж. №249, Жастар ... жж. ... ... ... ҚР ... қаулысы. 13
ақпан 2003 ж. №155 .
Ендігі бір мәселе жастардың әлеуметтік ... ... ... қалыптасқан адамгершілік, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, мінез-
құлық қағидаларын адамзат жасаған өмірлік құндылықтар мен ... ... ... ... меңгеруін талап етеді. Соның
нәтижесінде адам бойында өзінің мінез-құлқын, ... ... ... ... ... ... арқылы баға беру, сөйте келе
өзінің кім, қандай екенін түсіну және өзін өзі ... білу ... ... ... оның ішінде саяси білім беруді қоғамның
әлеуметтік – экономикалық құрылымнан, мәдени құндылықтарынан, ... ... ... бөле жара ... ... ... азаматқа өмір сүріп отырған қоғамдық және ... ... өз орны мен ... ... мен ... ... жете түсінуіне көмектеседі. Бүгінгі таңда кімнің ... ... ... ... және ... ... әр ... Өйткені ол қоғамда тұрып, тіршілік еткендіктен, басқа адамдармен,
ұйым, мекемелермен және ... ... ... Ал ...... жоқ ... қандай да бір саяси істерде амал – айла, қулықтың
жетегінде кетеді. Адамдардың саяси ... ... да ... ... қоғамды деспоттық басқарудан, адамгершілік құнлықтарға қарсы
негізделген жүйеден сақтандырады.
Қазіргі қоғамдық сұраныс өз ісіне мығым, ... ... ... барлық шынайы жағымды қасиеттерін байқата алатын жеке
тұлғаны тәрбиелеуді талап етеді.
Адамның қоғамдық мәні - өмір ... ... ... ... ... ... немесе төмен болуы оның жеке адамға ... ... ... Ал ... тәрбие берумен тікелей
байланысты. Тәрбиенің түрлері де алуан түрлі. Жас бала өмірге келгеннен
бастап, өмірінің соңына дейін тәрбиеден ... ... екі ... ... ... ... ... адамдарға тәрбие беру - әрқайсысының
өзіндік ерекшеліктері бар.
Адамның саяси жұмысқа саналы түрде және өз ... ... ... ... ... ғалымдар әдетте алғашқы (немесе бірінші)
және екінші деп екі түрге бөледі. ... ... бала ... ... ... саяси білім алып, саяси көзқарасының қалыптасқан кезеңін
жатқызады. Мұнда жас ұрпақ саяси ұғымдарды алғаш рет естіп, ... Олар ... ... өмір ... ... жеке ... Екінші әлеуметтенуге бұрынғы алған құндылық бағдарлар мен
ұстанымдар негізінде жеке адамның саяси жүйемен белсене әрекеттесу кезеңі
кіреді.
Тұлғаның саяси қалыптасуына, бір ... оның ... ... ортасы, яғни отбасы, құрбы-құрдастары,и ауылдасы, бейресми топтпр
және т.с.с. стихиялы түрде қатынасса, екінші жағынан, мемлекет тарапынан
арнайы ... ... ... саяси партиялар, қоғамдық – саяси
ұйымдар қатысады. ... ... ... өз ... макродеңгейлік
және микродеңгейлік етіп екіге бөлуге болады.
Макродеңгейде мемлекеттік басқару органдары өз ... ... ...... ... ... арқылы жүргізіп, өзінің
стратегиялық бағдарламаларын, мақсат – мүделлерін, саясиқұндылықтарын
насихаттап, ... ... ... ... Микро деңгейде
мақсатты оқу-тәрбие жұмыстарын тікелей жүргізетін жалпы білім беретін
орта мектеп, ... орта ... ... оқу орындары жатады.
Отбасындағы саяси әлеуметтену қазіргі таңда Қазақстанда ... ... ... ... ... байланысты. Олай
дейтініміз, үздіксіз білім беру жүйесі бойынша мектепке ... ... ... ... танытып, әнұранды жаттатып
қана қоймай, отансүйгіштік дәстүрге баулу, құрбылармен қатынасуды үйрену,
қоршаған ... ... ... орта ... ... беки бастайды,
нығая түседі. Жастарды саяси әлеуметтендіру мәселесінде білімнің алатын
орны ... [37, Б. ... ... ... ... уақытта Қазақстанда 150-ден
астам жастр бірлестігі жұмыс істейді. ... ... ... ... ... ... ... өмір салтын насихаттау,
мәдени –ағарту деп бөлуге болады. Одан ... ... ... ... жастардың бос уақытын өткізуді ұйымдастыруға маманданған,
мәдени құндылықтардың ортақтығы жөніндегі бірлестіктерді де ... ... ... ... ... құруға талпынысын
айтатын болсақ, онда өзекті проблемалардың спекторы жақын арада құрылғалы
тұрған ... ... ... ... ... сипаттағы ұйымдард, қолдау қорларының ... ... және ... бағыттарын болжауға мүмкіндік
береді.
Алайда қазіргі кезде жеке ... ... ... ... іске ... ... бағдарламалардың тиімділігінің төмендеуіне
әкеліп соқтыратын шашыраңқы және үйлестірілмеген сипатта. Сондықтан,
сектораралық ынтымақтастықты кеңейту ... ... ... ... мақсатты іс-қимылды әзірлеуге ықпал ететін демократиялық орган
ретінде «Қазақстан жастарының конгресі» қауымдастығы ... ... ... жастар ұйымдарының күштерін біріктіру заңды
болып табылады.
Осылайша, ұйымдасқан жастар қозғалысын дамыту қоғамды реформалаудың
жалпы саяси ... ... ... ... қажетті құрамдас
бөлігін құрайды.
Әлемдік тәжірибе ... ... мен ... ... ... пен ... ... мен жастардың өзекті
проблемаларын шешуге тарту – ең шығыны аз әрі неғұрлым ... ... ... жағдайында
Бүгінгі таңда еліміздегі білім беру саласындағы реформалар ... ... ... ... ... ... мен таралуы
жүзеге асады. Республиканың білім жүйесіндегі жүріп жатқан ...... ... ... Президенттің тікелей
нұсқауымен 1994 жылы 25 ... ... ... ... ... ... ... кеңес бекіткен гуманитарлық білім беру
тұжырымдамасы қабылданды. ... ... ... мектептегі
гуманитарландыру қоғам дамуының алғышарттарын қалыптастыруға, жастарды
нарықтық қатынастар жағдайында жұмыс істеуге әзірлеуге тиіс болғандықтан,
қоғамда ... ... ... ... ала ... ... бейнелеп
отыруға тиіс. Кез келген жастың жоғары оқу ... ... ... негізгі жеке қасиеттер, адамгершілік өлшемдер мен ... ... ... ... ... [38, Б. ... ... даярлық (өйткені дүниетану мен түйсінудің
негізін құрайтын да, өмірдің мәнін іздегенде ... ... де ... ... ... ... бағытталуы туралы қазіргі
түсініктердің негізінде қалыптасатын ... ... ... ... неғұрлым мәнді идеялар мен
тұлғаларды білу; мәдениеттің негізгі кезеңдеріне ... ... ... даму ... ... ... ... талдау жасай білу; қазіргі өркениет жолдарын
пайымдау қабілеті, қоғамдағы институттардың құрылымы ... ... ... ... ... тарих
субъектілері, оның ішінде осы заманғы әлеуметтік ... ... ... ... ... кең ауқымды
түсінік; әлеуметтік – технолгиялық даму ... ...... ... жеке ... үздіксіз даму, калыптасу, кәсіби ... ... ... ең алдымен, адам факторының тек өндірісте ғана
емес, өмірдің барлық ... ... ... ... ... ... саласын гуманитарландыру дегеніміз - әрбір ғылымда адамның
ішкі жан ... ... ... жеке ... ... ... ... сай) бағыттау, соған негіздеу, адам мен
қоғам туралы білім жүйесін ... ... ... ... ... байланысты жоғарғы оқу орындарының егізгі міндеті – маманды
тек қана біліммен қаруландырып қоймай, сонымен қатар олардың жеке басының
жан-жақты ... ... ... қабілетінің жетілуіне,
кәсіби және саяси мәдениеттің қалыптасуына өз дәрежесінде көңіл бөлу.
Білім саласын гуманитарландыру дегенміз – ... ішкі ... ... ... жеке ... дұрыс қалыптасуына
бағыттау, соған негіздеу. Сондықтан да жастарының ішкі ... ... де ... аударып, қоғамдағы саяси мәселелерге көбірек
араластырып, ... ... ... ... ... азамат ертерек саяси өмірдің қыр-сырын түсіне бастаса және оның
адамгершілік принциптеріне сүйенген негізі болса, онда қоғамда ... ... ... саяси мәдениет жылдамырық қалыптасары
сөзсіз.
“Студентердің ... ... және оқу ... ... ... ... ... білім беру жүйесіндегі реформалардың
саяси астары, оқу процесіндегі ... ... ... ... және ... ... жсатарды заман талаптптарына сай саяси
мәдениеттіліке тәрбиелеудің кейбір мәселелері қарасатырылады.
Қазақстанда білі жүйесі реформасының басталуы КСРО ... ... ... ... ... және ... кейінгі қоғамдық дамудың
жаңа моделін таңдауына ұласты. Жоғары ... ... мәні ... ... алғанда егеменді мемлекеттің одан әрі ... оның ... , ... ... өтуімен,
дүниежүзілік білім кеңістігіне инеграциялану үшін қажеті жағдайлардың пайда
болуымен анықталатын өзгерістерді басынан өткерді. ... ... ... ... ... ... білім жүйесін құруға
бағытталды.
БҰҰ- ның мәліметтеріне сүйенсек, Қазақстан Республикасы адам дамуының
индексі жөнінен 1991 жылы БҰҰ- ның 148 ... ... 61- ... ал ... 93- ... ... ... кезеңінде білім беру саласындағы біржақтылыққа және
басқа да кейбір кемшіліктерге қарамастан, Қазақстан халқының ... және ... ... ... ... сан ... көрсеткіштер
бойынша дүниежүзілік рейтинг шкаласында өзіне лайық орын алатын. Солай ... да , ... ... ... азат ... ... өзінің бет-
бейнесі мен мемлекеттік болмысын қалыптастыру жолында жан- ... ... ... ... ... ... ... енысана
еткен тұста білім берудің ескі жүйесінде қала беру ... өзі ... мен ... өз ... ... өлшемдерімен байланысты
дәлелдеуге, насихаттауға және қорғауға ұмтылады. [56. Б. 36]:
• Сезімдік- тылсымдық бөлік. Саяси құндылықтар адам мүдделерімн тікелей
байланысты болғандықтан, олар ... үшін ... ... ... ... ... сезімдік қуат тудырса, басқалары халықтың
ашу- ... ... ... Баға беру ... Кез ... ... ... не қарсы шығуды талап
етеді. Мақұлданған саяси құндылықтар ... ... ... ... Әр түрлі саяси субьектілер бағаланып, олардың қоғамдағы орны
мен беделі айқындалады.
Іс- әрекеттік компонент. ... ... ... ... ... ... потенциалын ғана көрсетеді, саяси қайраткерлер алуан түрлі саяси
жағдайларда өз әрекеттерімен ... ... ... ... мен ел ерекшелігін ескеру ... ... ... ... бағдарларының нақтылы тетіктері мен
әрекет етуі саясаттану ғылымында әлі жеткіліксіз зерттелген. Мәселе
макродеңгейде ... ... ... макродеңгейдегі құндылықтарда
бір- бірінен алшақтанып кетуінде. Қазақстанда жүргізіліп жатқан ... ... ... жүргізіліп жатқаны белгілі. Экономикалық
қиындықтармн қоса қоғамда әлеуметтік қайшылықтар да белең алып келеді.
Нарықтық ... ... ... ... ... бізде де
рестратификация процесі жүріп жатыр.
Әрине, қазіргі әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... жазуға болады. Кейбір зерттеушілер біздің қоғамдағы
құндылықтар дағдарысы мен аномия ... ... да ... ... жүр. Бірақ, “қара күйе” жаға берумен дағдарыстан шығу қиын болар.
Мәселе осы ... ... ... ашу және одан ... ұсынумен бірталай шешілетіні түсінікті.
Біздің зерттеуіміздің мақсаты студенттердің ... ... ... ... ... ... өту. Ең басты
ерекшелігі – судент жастар саяси процестің әрі ... әрі ... ... Бұл ... ... ұғым - ... ... процесінде адамды жай ғана объект, тетік, қоғамдық ықпалды
қарапайым қабылдаушы деп ... ... емес ... ... Саяси әлеуметтену процестеріне саяси психология мектебі үлкен көңіл
бөледі. Бұл ... ... ... бойынша саяси қалыптасу не
стихиялық жолмен (саяси мода, ... ... ... ... және
атақты тұлғаларға ұқсау, т.т.), не саси ... мен ... ... ... ... ... мен
насихаттау, не адамның ішкі дүниесінен туындайтын бейсаналық ұмтылыстар
жолдарымен жүруі ... ... ... ... ... процесінің төмендегідей
ерекшеліктерін атап өтуге болады [57, Б. ... Бұл ... ... ... ... ұзақ ... әрі біртұтас
сипатта болмайды. Өйткені ол қысқа мерзімді (4-5 жыл), ... ... ... ... ... ... біз
студенттердің шқықан тектерінің әртүрлілігін және есею процесіне
қатысты қолданып отырмыз. Саяси қалыптасу ... ... ... бітпейді, қайта басқа қоршаған ортада енді басталады.
2. Студент өзінің әлеуметтік ... ... ... өтуі ... ... және ... бақылауынан
салыстырмалы дербестік жағдайындағы өзін-өзі бақылау жүйесіне және
болашақ мамандығына сәйкс өмір салтына алдын ала ... ... ... ... ... абыройлы болғанымен,
студенттік уақытында ол аз қорғалған, материалдық ... ... оқу ... ... көп ... ... ... кезінде оқу орындарында 90 пайыздан асатын біреуге керек
нәтижелер алынып жүр.
4. Студент ... ... ... ... ... бағыттарға
түсіп кетуі мүмкін. Жастарға тән максимализм және ... ... ... жас ... ... ... туғызуы
мүмкін. Қойылған мқсаттарға тез жете алмау, ересек ... ... ... ... ... ... ... өмірден түңілу, тынымсыздық, сенімсіздік, ызалану,
қорлану сияқты көңіл-күйді тудырып, оларды жеңу үшін ... ... ... ... ... ... әрекеттермен тежелуі мүмкін.
Жоғарыда келтірілген теориялық қағидаларды еліміздің саяси өмірінен
алынған ... ... ... ... Шымкент қаласының
студенттеріне қойылған сауалнамада респонденттер өздерінің демократиялық
бағдарды ... ... ... саяси құқықтарыңызды
білесіз бе?” деген сұраққа студенттердің тек 6,7 пайызы “білеміз” ... ... ал 73 ... ... болып шықты. Саяси идентификацияның
төмен деңгейі “Сіз өзіңізді қандай партиямен қозғалысқа ... ... ... студенттердің 67 пайызы жауап беруден бас тартуынан, 21,8
пайызы “ешқандай саяси ... ...... ... тек 3,8 ... бір партиялардың мүшесі екен. Әрине, бұл азаматтық және саяси
аұтамайтын еді. ... ... ... ... ... мен ... отырған бағыттарын саралап, Қазақстанның даму
жағдайына сай келетін оқу моделін ... алу ... ... мәселе күн
тәртібіне батыл қойылды. Бұл мәселеге ел президенті Н.Назарбаев та ... ... ... ... мен ... ... ... қадап айтып жүрді.
Елімізде білім берудің жоғарыда көрсетілген талатары ... ... ... ... ... ... нәтижесінде
мынадай оң өзгерістер байқалады:
- жоғары білімді демократияландыру және басқаруды ортлықсыздандыру;
- жаңа құқықтық нормативтік базаны қалыптастыру;
-жаңа мемлекеттік ... ... ... ... ... мемлекеттің бюджет қаржысынан тыс оқитын студенттер санының көбеюі;
- құқықтық, ... және тағы да ... ... ... ... ... санының артуы;
- барлық оқу орындарында қазақ тілі ... ... ... және жалпыадамзаттық құндылықтар ескеріле отырып,
білім берудің ұлттық моделін жасауға талпыныстар және т.б.
Қазақстнның жоғарғы ... беру ... ... ... ... процесін және оның экономикасының нарықтық қатынастарғ көшуін
анықтьайтын түбегшейлі өзгерістерді басынан кешіруде.
Десек те, ... ... ... жеке ... да бірқатар
шешімін табуды күткен ... ... ... ... ... матеиалдық-техникалық базасының әлсіздігін, штатты профессор-
оқытушылар құрамы ... ... ... және ... ... қамтамасыз етілмегендігін, жеке ... ... ... ... ... ... – жеке тұлғаның әлеуметтік-саяси көзқарасын дамытып, дүние-таным
аясын кеңейтетін маңызды факторлардың бірі. Ол жеке ... ... ... ... ... ... келісім мен ішкі тұрақтылықты
онықтырып, саяси құрылымды дамытуда үлкен рөл атқарады. ... ... ... ... ... ... ... үстемдік етіп отырған
мәдени құндылықтарды ел арасында тарату деп ... ... ... ... ... процесс, яғни қоғамда
қалыптасқан белгілі бір ... жеке ... топ, ... ... ... асыратын құрал ретінде анықтайды [39, Б. 12]:. Бұл
ыңғйда қос ... ... бір ... ... ... де, басқа да әлеуметтік топтар секілді – ... ... ... өмірінде және мәдениетінде
болып ... ... ... ... Міне, сондықтан да
студенттердің дүниеге ғылыми көзқарасы жеке бастың өзін қоршаған ... ... ... ... ... ... ... саналылықты байпты ой-талғам мен сындарлы пайымдауларды студент
ең алдымен сабақ ... оқу ... ... ... жоғары оқу
орындарында өтілетін, әсіресе, гуманитарлық ... ... ... ... кеңейтіп, қалыптастырудың құралы болуы ... ... ... ... ... тарих, саясаттану, экономикалық
география, философия, дінтану, мәдениеттану т.б. сабақтарын оқытудың ерекше
маңызы бар.
Саяси көзқарастар, ішкі ... мен ... ... ... мүдделер
саяси теориялар мен платформалар нақты іс-әрекеттің ... ... ... саяси -әлеуметтік бағдар беріп, оларды өмірлік мәні
бар сұрақтарға жауап ... ... ... еліміздің Бас Заң –
Қазақстан Республикасының Конституциясының негізгі баптары, ... жеке бас пен ар ... ... ... ... мен ... пен кәсіпкерлік мәселелері, қоғамдық құрылым ... ... пен ... ... ... ... ... мен қоғамдық
бірлестіктер қызметі т.с.с. жатады.
Бұл ... ... ... ... мен ... ... ала ... жалпы оқу жүктемесіндегі гуманитарлық,
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... математика пәндерінің мазмұнын ұлттық және жалпы әлемдік
мәдениетпен, ... және ... ... құндылықтармен байыту
проблемаларына да болса назар аударылуы керек.
Студенттердің ... ... ... ... ... ... – бұл ... қоғамдық жұмыстарға көптеп тарту, орналастыру. Өйткені,
студенттердің саяси бағдарлары оқыту мен тәрбиелеу процесінде ғана ... ... ... ... жұмыстарға, оның ішінде ... мен ... ... жұмыстарына белсене қатысуы барысында
да қалыптасады.
Біз саяси процестің студенттерді әлеуметтендірудегі ... ... ең ... ... ... категориясы нақты нені
білдіреді, соны анықтап алмақпыз. Бұл үшін маңызды екі ... ... ... ... саясаттану ұғымының негізгі категорияларының
бірі болып табылады, әрі біз ... ... ... ... ... ... ол ... және публицистикалық әдебиеттерде әр қилы
мағынада өте жиі қолданылады //, ... ... кісі ... ... ... ... Бұл ... біз ұғымның мәнін айқындауға талпыныс
жасағанымызбен, оған нақты ... ... ... ... ... мақсатымыз – бұл ұғымды өзіміз қолға алған зерттеуде қандай ... ... ... ... үш түрі бар: бірінші, ... ... ... ... мүшелеріне; үшінші, өзінің жеке саяси
белсенділігіне қатынасымен тығыз байланысты.
Билік құрылымдарында ... ... ... екі ... ... ... ... және билікті «қабылдау» мен «шығаруларға» қатысты
бағдарлар болып бөлінеді. Режимдік ... ... ... билік
институттарына, оның рәміздеріне, басты тұлғалар мен нормаларына жеке
адамның бағасы мен ... ... ... саяси жүйедегі басқаларға қатысты бағдары мыенандай үш
жікке: саяси бірегейлік, саяси сенім және «ойын ... ... ... – жеке ... өз ... ... ... мен
міндеттемелерін түйсінуі арқылы саяси ... (ұлт, ... ... немесе әлеуметтік топқа қатыстылығы сезімін білдіреді. Саяси сенім –
жеке тұлғаның азаматтық ... ... ... ашық, бірлескен және
толкранттық іс ... ... ... оның ... адамдардың немесе
топтпрдың саяси өмірде өзімен ынтымақтастыққа әзірлігіне деген сенімділігін
білдіреді. «Ойын тәртібі» жеке тұлғаның азаматтық өмірде өзі ... ... ... білуі.
Жеке саяси белсенділікке қатысты бағдарлар екі тармақтан: саяси
біліктілік пен ... ... ... ... ...... қоғам
өміріне қатысу жиілігі мен ... ... ... ... саяси
мүмкіндіктерді пайдалануға әзірлігін білдіреді. Саяси ... ... өз ... ... ... процеске әсері барын ықпал ете
алатынын сезіне білу болып табылады.
Біздің ойымызша оқу ... ... бұл ... жұмыстарды
мақсатты түрде жандандыра жүргізу қажет секілді. Бұл ... ... ... ... ... шарттарды ұсынамыз [39, Б. 45]:
1. Қазақ бөлімінде оқитын студенттердің әлеуметтік жағдайына назар
аударып, мынандай ... шешу ... ... беру ... ... ол үшін маман оқытушылардың еңбек ақысын
көбейтіп, материалдық жағынан ынталандыру;
- әрбір жоғары оқу ... ... ... оқу ... ... қамтамасыз ету;
- маман білімді оқытушыларға қазақ тілінде оқулықтар, сөздіктер ... ... ... конкурс жариялау;
- студенттердің саяси әлеуметтенуіне жағдай жасау;
- жатакхананың қазіргі мүшкіл халіне ... ... ... ... ... оқу ... ... яғни басқарудың әміршілдік
-әкімшілік және авторитарлық ... бас ... ... ... тең ... ... –қатынасын орнықтыру қажет.
3. Студентке тек теориялық білім берумен шектелмей, оларды өндіріске
араластырып, жұмыс барысында өз қабілетін ... ... ... ... ... ... Студенттің оқу роцесінде және өмірде өзін -өзі ... ... ... ... Бұл үшін ... ... мен ... студенттердің өзіне тән қажеттерін ескеру және ... ... ... ... Білім беруді гуманитарландыру. ... мұны тар ... ... ... ... шығуға қоғамдық және ... ... ... ... әр ... ... дөңгелек
стол, тағы басқа да студенттердің мәдени ой өрісін кеңейтетін шараларды
көптеп өткізуге ... мән ... жөн. ... ... ... оқытушы мен студенттің бір ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілігін сезінуі артып, басқа
адамдар мен ... ... ... ... ... ... көздеп
отырғаны осы. Мұның бәрін тұжыра айтатын болсақ, гуманитарландыру егеніміз,
біріншіден, жоғарғы оқу ... ... ... ... оқу
процесіне көптеп енгізілуі, тарих, философия, әдебиет тағы ... ... ... ... ... өткенге құрметпен қарау, үшіншіден,
отанға деген сүйіспеншілік, отаншылдық ... ... ... өзгенің
пікірін, мәдениетін құрметтеу деген сөз.
Тұлғаның өмірлік жолында тарихи уақыт, ... ... ... тарихи
жағдай туралы ұғымдар қалыптасты. Бұл жайлы М.Р.Гинзбург былай дейді:
«тұлғаның өмірлік алаңы» - екі ... ... ... ішкі
дүниесінің хронотопы – өткен тәжірибенің құндылықтары, ... ... ... – белсенді іс-әрекет жасау алаңы. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... бар екендігі, яғни
әр түрлі хроноптардың ішінде ... ... ... ... Осы ... ... ... шешімі болып табылады,
тұлғаның қаншалықты ақпарат ... ... ... ... ... [15, Б. 25].
Өмірінің әлеуметтік –тарихи шынайлығы туралы ақпарат алу үшін тұлға ... ... әр ... ... ... ... етіледі.
Тарихи ақиқат туралы ақпарат тұлға біреудің ... сай, ... ... ... ... ... жеке шешім жасай отырып келеді. Соңғы
пікірді ... ... ...... ... ойлану»
деген түсінік береді. Адамның ... ... ... ... тарихи ғылым береді [2, Б. 13]. Тарих қоғамның ... ... ... ... ... дамуы, олардың келешекте дамуы
қандай болмақ деген сауалға жауап береді. М.В. Розинің ... ... әр ... тарихи қоғам және мемлекеттегі фактілердің кезектілігімен
беріледі. М.В. Розин ... ... ... ... екі ... ... ... эпикалық тұжырымдары. Онда алғашқы «алтын ғасыр»
құйреумен ауыстырылады. ... ... ... ... ... келеді, бірақ
басқа күнднр де келеді, халық басынан өткен ... ... ... ... келеді. Екіншіден, «қезеңдік тұжырымдар»өркендеу кезеңі
қүйреу кезеңімен алмасып отырады. Бұл процесс көпке созылады [16, Б. ... ... ... тұлғаның интегралдық зерттеуін психолог
Б.Г.Ананьев жүргізді. Тарихи уақыт ... ішкі және ... ... ... ... [1, Б. 29]. Ол ... «
тарихи сезім» мәселесін арнайы қарастырды, ол адам өміріне үлкен әсерін
тигізіп, бірақ өміріндегі әлеуметтік ... ... ... қажет.
Сонымен қатар, Б.Г. Ананьев « тұлғаның өмірлік жолының субъективтік
суреті» деген ұғымы өмір ... ... ... талап етеді. А.А.Кроник
былай дейді: «тұлғаның өмірлік жолының ... ... ... рет ... ... Б.Г. ... енгізді. ОЛ анық анықтама
бермесе де, бірақ негізгі ерекшеліктерін көрсетті: Біріншіден, «сурет» ... ... ... екіншіден, онда дамудың әлеуметтік және дара
ерекшеліктері сипатталған; үшіншіден – ... ... ай ... ... негізгі оқиғалары биографиялық –тарихи даталармен берілген,
«есеп беру жүйесінде» ... ... және ... ... [1, Б. 26]. ... ... А.А. Кронику мен Е.И. Головахаға
каузометрикалық әдісті ... яғни ... ... ... және ... ... ... мүмкіндік берді [3, Б.
149-153].
Уақыт, кеңістік категорияларын пайдалану ... ... ... келе ... мәселе. Осыған байланысты А.Я.Гуревич былай
дейді: «Истоик долее не может проходить мимо того факта, что ... ... и ... ... переживаются и осознаются
людьми, причем в разных обществах, на ... ... ... в ... слоях одного и того же ... и даже ... эти ... ... и ... не ... [21, Б.
26]. А.Я.Гуревич әр түрлі ... ... : ... ... ... кезеңі, жаңа заман өкілдерінің тарихи оқиғаны ... ... ... ... ... ... ХХ ... соңғы ширегі, атап
айтқанда 90- жылдардың үсті қым ... ... ірі де ... ... ... ... құбылыс, аумалы –төкпелі өмір ағынымен
ерекшеленеді. Осы орайда, ... ... ... ... ... әсіресе,
қоғамның ең белсенді, қызу жас бөлігі студенттердің елдегі ахуалғасай
қызметін ... ... ... ... мен саяси
бағдарларын зерттеп –зерделеу нақты заман ... Оның ... ... ... ... қақпаларын жаппай ашып тастау ... ... ... ... ... ... ағыны мен түрлі идеялардың енуіне
мүмкіндік беріп адамдарды, оның ішінде қазақстандық студент жастарды өзіне
еліктіре ... Әр ... ... ... ... ... саяси, діни
ұйымдар осындай өліара сәтті тиімді пайдаланып, студент жастардың санасына
өз уағыздарын ... ... Бұл ... дер ... ... етек ... ... құбылыс екендігі мәлім.
Қазақстан студент жастарының саяси мәдениеті күрделі әлеуметтік
–экономикалық және рухани жағдайларда ... келе ... Осы ... ... ... ... айқындадық:
1. Студенттердің саяси құндылық бағдарлары мен саяси субмәдениетінің
қалыптасуы Қазақстандық қоғамның жаңа әлеуметтік құрылымына байланысты
жүзеге ... ... ... нарық пен азаматтық ... ... ... ... ... құрамында түбегейлі
өзгерістерге негіз болады.
2. Студенттердің оқу –тәрбие процесіндегі саяси құндылықтар
бағдарларының қалыптасуына төмендегідей факторлар әсер ... ... ... ... саяси мүдделерін айқындау қиындықтары, білім
беру жүйесіндегі жаңа саяси -әлеуметтік пәндердің ... ... ... ... ... қойған бұрынғы идеологияның
ықпалы, экономикалық қиындықтардан елес алған бұқаралық ... ... ... ... ... пәндерді оқытудағы батыстық үлгілерді
жергілікті саяси жағдай ... ... ... ... ... ... ... қалып қоюы.
3. Студент жастар арасында кездесетін ... ... ... ... ... жастардағы тәжірибесіздік және максималистік
ұстаныммен, адам дағдарысымен тікелей байланыста талдануы ... ... ... ... ... ретінде оқу процесін заман талаптарына
сай гумандандыру және жоғары өркениеттік қоғамды қалыптастыруды атап өткен
жөн.
4. Білім берудің ... ... ... ... ... ... ғана
бағытталған, сонда ақтық ақиқат түрінде тоқтап қалған, бұл саяси білімнің
қабылданбай жатып ескіруіне ... ... ... ... ... ... жаңа үлгісіндегі адамгершілік қағидаларын, әлемдік және ұлттық
рухани мұраларды кеңінен пайдалану қажет.
Саяси процесс ... ... және т.б. ... ... бірі ... ... Бұл белгілі бір көлемдегі түпкілікті
нақты нәтижеге жеткен процесті білдіреді. ... ... ... ... ... қатынастарды демократияландыру және т.с.с.
Адамдарға өз мұрат –мүдделерін білдіру мен оған жету ... ... ... қасиеті тән. Саяси қатысу жеке тұлғалардың, ... ... ... саяси билік қарым –қатынастарына, саяси шешімдер
қабылдауға, оны жүзеге асыруға тартылуы болып табылады [1]. ... ... ...... мүшелерінің мемлекет басшысын сайлауға, мемлекеттік
саясатты қалыптастыруға ашық немесе жария түрде білдіретін іс ... ... ... саяси қатысудың субъектілеріне жеке ... ... мен ... ... ... ... ... ұйымдар
мен қозғалыстар, ұлттық –діни, мәдени-шығармашылық және өзге ... ... ... ... қоғамдастықтың барлық ересек
азаматтары жатады. Саяси зерттеулер көрсеткендей, ... ... ... ... ... қатысуының әртүрлі деңгейі болады. Соған орай
жеке тұлғаның саяси процестерге қатысуы ... және ... ... екі түрлі
деңгейге бөлінеді. Өкілдік органдар арқылы (парламент, жергілікті әкәмшілік
құрылымдары және т.б.) ... ... ... азаматтар өз араларынан
заң негіздерін ... ... ... ... жүзеге асыратын
адамдарды сайлайды. Ал жеке тұлғалардың қоғамдық –саяси жүйедегі ... ... ... ... «тікелей демократия» деп аталады. Саяси
процестерге ... ... ... ... ... ... ереуілдерге, бұқаралық жиналыстарға және т.б. атсалысуы жатады.
Елімізде жеке тұлғаның тікелей және өз ... ... ... ісін
басқаруға қатысуы ... ... ... ... ... 1995 жылы ... Конституциясының 33-
бабының 1-тармағында: «Қазақстан Республикасы азаматтарының тікелей және өз
өкілдері арқылы мемлекет ісін ... ... .. ... бар» деп
көрсетілді [40].
Бүгінде қоғамдық –саяси жүйедегі адамдардың азаматық белсенділігі ... ... түрі ... қатысу.
Сайлау –демократияның ең маңызды институты, халықтың еркін білдірудің
және оның ... ... ... ... нысандарының бірі. Сайлауға
қатысу 18 ... ... ... ... әр азаматының
Конституциямыз кепілдік ететін ... ... ... ... әр ... ... ... және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне,
ұлтына, тілге, дінге, көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе кез
келген өзге ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдар мен жергілікті өзін өзі ... ... ... Сайлау жүйелі түрде, заң белгілеген мерзімде
өткізіледі.
Сайлау науқанының алғашқы сатысында ... ... ... ... Олар үміткерлерді таңдап, олардың ... ... ... ... жинайды, үгіт –насихат жұмысын ... ... ... БАҚ ... ... арқылы өз
бағдарламаларын таныстыруға мүкіндік жасайды). Сайлау алдындағы ... ... ... ... ... бір күн ... ... саяси қатысуының келесі түрі – референдум. Референдум
(латын тілінен ... ... ... деп ...... және ... ... бойынша бүкілхалықтық пікір білдіру. Ол
сайлау немесе сауалнама түрінде болуы мүмкін [40, Б. 3]. ... ... ... 1995 ж. Конституциясының 3-бабының 2-тармағында
көрсетілгендей: «Халық билікті тікелей республикалық референдум және ... ... ... асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды
мемлекеттік органдарға береді» [40, Б.5]. ... ... ... оған ... енгізу, мемлекеттік құрылым мен ондағы билік түрін
өзгерту, бұрынғы ескі ... ... ... ... ... мемлекетаралық
келісімге бірігу және т.б. мәселелер қаралып, талқыланады.
Плебисцит (латын тілінің ... ... және ... ... ... шыққан) – бүкілхалықтық сайлау, яғни референдумның бір ... ... . Оны ... ... ... ... немесе өзге
жетекші тоа даярлайды. Плебисцит арқылы қандай да бір ... ... ... ... ... тағы да ... ... қатысу (митингіге),
шеруге, ереуілге қатысу сияқты түрлері бар. Жеке тұлғалар осыларға қатыса
отырып, елдегі саяси ... з ... ... Бұл мәселе Қазақстан
Республикасының 1995 ж. ... ... ... азаматтары бейбіт әрі қарусыз жиналуға, жиналыстар,
митинглер мен демонстрациялар, шерулер өткізуге және ... ... Бұл ... ... ... ... қоғамдық тәртіп,
денсаулық сақтау, басқа ... ... мен ... ... үшін ... ... мүмкін» деп атап көрсетілген [40, б. 33].
Демек, жеке тұлға саяси процестерге қатысып, оның ... ... ... қоғамдық –саяси өмірдің субъектісіне айналды. Олардың
қатарына қоғамдағы ... ... ... асыруға атсалысу, өз
елінің Конституциясын, ... ... мен ... нышандарын, заңды
–құқықтық құжаттарын жете білу, билік органдарын сайлауға, ... ... және т.б. ... ... ... ... осы ... жеке
тұлғаның қоғамдық –саяси өмірге белсенді түрде ықпал ... ... өз ... жете пайдалауына жағдай тудырады. Яғни
жеке тұлғалар саяси өмірге белсене қатысудың нәтижесінде, ... ... ... ... ... ... жетілдіруге мүмкіндік
алады. Екіншіден, жеке тұлғаның саясат субъектісі ретінде қалыптасуы саяси
институттардың азаматтық қоғаммен тығыз ... ... ... ... ... ... демократиялық үрдістерді дамытудың нәтижесінде
өз мүшелерінің, яғни жеке ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Қоғамдық –саяси жүйедегі азаматтардың саяси процестерге қатысуы немесе
қатыспауы ондағы саяси ... ... ... дәстүр мен
мәдениеттің ерекшелігіне ... ... ... ... ... орай ... мен ... толығымен билік жүйесіне бағынышты болатын тоталитарлық
қоғамда халықтық билеуші партияның қатаң бақылауымен ... іс ... ... ... Бұл ... ... партияға саяси жүйенің
барлық құрылымдарының әрекетін бақылау дағдысы тән. Мұнда қоғамдық –саяси
және әлеуметтік іс ... ... ... жеке ... ... Осымен
байланысты тоталитарлық қоғамдағы халықтың көпшілік бөлігін билік
орындарына берілгендік және ... ... ... ... қатысу әдеті
қамтиды. СОКП-ның миллиондаған қатардағы мүшелері мен оның ... ... ... ... осындай сипатта болып келген. Бұған қоса
тоталитарлық қоғамдағы бірпартиялық жүйе жағдайында партия өзіне ... ... ... ... Өйткені КСРО мен басқа көптеген елдердің
тәжірибесі көрсеткендей, партиялық аппарат қоғамдағы қарапайым азаматтардың
ерік ... ... ... басып-жаныштаумен айналысады. Ол
тоталитарлық сипаттағы мақсат ... ... ... ... ... иелену, олардың мүддесін білдіру, қоғам мен мемлекет, сайлаушылар
мен мемлекеттік институттар ... ... ... атқару
сияқты негізгі қабілетін жоғалтады.
Ал авторитарлық қоғамда ьилік ... жеке адам ... ... ... ... ие ... ... билік басқарудағы өз әрекеттерінде
көбінесе күшке ... ... ... ... жүйеде парламент,
оппозициялық партиялар тәрізді құрылымдар болғанымен, олардың ... ... өте ... Бұл ... мемлекеттің сайлау органдарының,
сондай –ақ ... ... мен ... ... Авторитарлық
қоғамға тұрғындардың бір бөлігінің толықтай немесе жартылай саясатқа
қатысудан шеттетілу қасиеті ... ... ... ... ... және ... әр
алуандылық өрістеген, сайлау құқығы конституциялық ... ... ... ... ... саяси процестерге қатысуына толық
мүмкіншілік берілген. ... ... жеке ... ... ... қатысуына қажетті алуан түрлі институционалдық қалыптар мен
алғышарттар қалыптасқан. Яғни қоғам неғұрлым демократиялық ... ... ... ... ... іс ... арласу неше түрлі болып
келетіні белгілі жайт. Жеке ... ... ... өзінің құқықтары
мен бостандықтарын пайдалана отырып, кез келген деңгейде ... ... ... ... қатыса алады. Мәселен, бұл қоғамда билік орындарын
сайлауға, шеруге, ... ... ... ... және т.б
мүмкіндік бар. Демократиялық қоғамдағы саяси қатысу жеке ... ... ... ... ... ... ... ортақ, еркін
сипатта дамиды. Олар үшін саяси процестерге қатысу мақсатқа жету, азаматтық
сезімдерін білдіру, ... ... өз ... ... ... ... ... Жеке тұлға саяси қатысу кезінде жүйенің заңдық
негізін қалыптастыру мен ... ... ... пен ... сот пен ... ... ... сондай-ақ өзге саяси
билік құрылымдарының құрамын іріктеу, ішкі және сыртқы саясаттың ... мен ... ... нақтылы саяси –басқару шешімдерін ... ... ... саяси мәдениеті дамыту тәрізді қызметтермен
айналысады. Сонымен қатар олар саяси қатысу ... ... ... ... беру қызметін де орындайды. Демократиялық елдердегі қатысу
құқықтық мемлекеттің, демократиялық саяси тәртіптің ... ... ... ... институттармен, олардың ережелерімен ... Өз ... ... саяси қатысуға қажетті құралдар ретнде
тиісті қаржы мен білімнің, бос уақыттың, ақпарат ... ... ... ... ... мен оны ... ... білу және
т.б. жатады.
Сонымен, демократиялық саяси процеске катысу жеке тұлғаның өзін ... ... ... ... ... ... әлеуметтенуіне,
басқару мен билік ету дағдысының негізделуіне ... ... Жан ... жеке ... ... ... әрі ... жетекші болып табылады.
Дегенмен, демократиялық негізде ұстанып дамушы ... ... ... ... ... ... қатысуы жоғары дәрежеде болады
деп тұжырым жасау қисынсыз. Себебі бүкіл қоғамдық –саяси жүйедегі ... ... ... ... ... ... ... емес. Ол ең
алдымен мемлекеттің әлеуметік –экономикалық ақуалына байланысты, ... ... ... ... ... ... жағдайда
ғана олардың саяси іс-шараларға қатысуға қызығушылығы мен ... ... ... Ал егер ... ұзақ ... ... ... жүзеге асырылмаса немесе жеке тұлғаларға саяси институттар
тарапынан ықпал жасалмаса, онда ... ... ... ... ... ... процестерге қатыспауына, сондай-ақ саяси селсоқтыққа
әкеледі. Ұлы ... ... ... өзгерту үшін алдымен өзіміз өзгеруіміз
қажет», - деген екен. Сондықтан қоғам демократиялық ... өмір ... ... ... ... ... байланысты бүгінде қазақстандық қоғам
өркениетті елдердің үлгісімен әрі өзінің тарихи даму ... ... ... отырып, демократиялық құндылықтар мен қағидаларды
басшылыққа алып ... ... Жеке ... ... ... ... ... қоғмдық –саяси ұйымдар мен қозғалыстар бұл іс шараға өз
үлестерін қосуда. Ал қоғам демократияны дамыту үшін өз ... ... ... ... ... ... жолында қызмет етуі қажет.
Алайда жеке ... ... ... ... ... ... бір
алғышарттарды талап етеді. Оларды материалдық, әлеуметтік –мәдени ... ... ... жіктеуге болады. Сайып келгенде, кез келген
қоғамдық – саяси жүйенің құрылымдарын дамыту жеке ... іс ... ... ... ... Ф. ... атап ... органикалық әлемнің даму заңдылығын ашқанындай, К.Маркс адамзат
тарихының даму заңдылығын ашты: яғни ... ... ... ... және т.б. ... ... ең ... дұрыс тамақтануы керек, тұрғын
үймен, қажетті киімен қамтамасыз етілуі ... [39, Б. 45]. ... ... өз ... ... ... ... және әл-
әуқатын көтерумен айналысуы қажет. Материалдық жағдайы төмен адамның саяси
процестерге қатысу ... тар ... ... ... олар саяси іс
–шаралармен шұғылданудың орнына, күнделікті қажеттіліктерін өтеудің қамымен
жүреді.
Адамның тұрмыс халінің деңгейі оның ... ... ... мен
бағытына шешушші ықпалын тигізеді. Белгілі американдық саясаттанушысы
С.М.Липсеттің ... ... ... жоғары адамдар әл-ауқаты
төмендерге қарағанда ... ... ... Ол ... ... ... ... елдегі қоғамдық пікірді зерттеу барысы тұрмыстық
жағдайы нашар топтар орта және ... ... ... ... ... ... ... [39, Б. 22], - деп тұжырым
жасайды. Бұл жайт ... ... ... ... ... экономикалық
қиыншылықтарын нақтылы қоғамдық –саяси жүйедегі саяси ... ... ... ... шеи ел ... атап ... ... неғұрлым бай
болса, ол соғұрлым демократиялық үрдістерді дамытуға бейім келеді. Мұндай
жағдайда қоғамдағы адамдардың тұрмыстық ... ... ... ... білім дәрежесі, сана-сезімі мен мәдени ... ... ... Сондай-ақ қоғам тарапынан өз мүшелерінің тұрмыстық жағдайын
көтеру жолындағы ... іс ... ... ... ... ... –пікірінің жетілуіне, саяси ... ... мен ... ... ... де өз ықпалын тигізеді. Нәтижесінде жеке
тұлғаның ... ... ... ... ... ... тұлғаның қоғамдық ой –пікірін ... ... ... мен ... жетілдіруде және оны саяси әлеуметтендіруде маңызды
алғышарттардың бірі – ... ... ... ие. ... ... ... ... қызығушылығы жоғары болып келетіні анық. Саяси
құрылымдардағы азаматтардың саяси рөліне оның ... ... зор ... Олар ... ... ... әрі белсенді түрде қатысады. Бұған
қоса білімді адамдар саяси ... ... ... ... саяси іс -әрекетке және саяси билікті жүргізуге ... ... ... болып келеді. Неғұрлым адам білімді болған сайые,
солғұрлым ол саясатқа қызығушылық танытып, оған ... ... ... ... Г.Алмонд пен С.Верба Англия, АҚШ, ГФР, Мексика,
Италия елдерінде жүргізген салыстырмалы зертеулері тұжырымдалған «Азаматтық
мәдениет» (1963 ж.) атт ... ... жеке ... ... бағыт
–бағдарын қалыптастырудағы маңызды фактор болып ... ... ... ... көптеген маңызды бөліктері дамытылады. Ол индивидтің
бойында саяси қатысудың дағдыларын орнықтыруға мүмкіндік береді. Білімнің
негізінде ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге оларды формальды саяси құрылымдар туралы
үкіметтік және саяси ... мәні ... ... қамтамасыз
етуге болады.Білімнің көмегімен демократиялық қатысудың қалыптасқан
ережелерін жеткізу ... ... ... [37, б. 177], - деп ... Демек, тұлғаның аяси процестерге белсене қатысуы мен қоғамдық
–саяси ... ... ... етіп ... оның ... тән ... және ... білім деңгейі мен саяси-мәдени дәрежесіне
байланысты деп түйін жасауға ... ... ... ... ... қатысуыеа ықпал ететін келесі
бір негізгі алғышарт саяси-құқықтық фактор болып табылады. Оған ... ... ... тәртіпті, демократиялық саяси мәдениет
басымдығын, билік қрылымдарын қалыптастыруға, демократиялық ... ... ... ... ... ... ... өмірге
енгізуге жеке тұлғалардың белсене атсалысуы және т.б. жатады.
Сонымен, қоғамдық – ... ... ... ... ... ... және ... алғышартар қалыптаса, жеке
тұлғалардың қоғамдық –саяси өиірге белсене қатысып, оның нағыз субъектісіне
айналуы қиынға соғады. ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру жолдарын іздеуге, оның саяси-әлеуметтік және рухани
дүниетанымын дамытуға, саяси әлеуметтендіруге, саясатқа белсене қатыстыруға
ұмтылыс ... ... ... жеке тұлғалардың саяси процестерге ... ... ... сайын, оның қоғамда алатын орнының да биіктерй
беретіндігі белгілі.
Зерттеушілердің пікірі бойынша, жеке ... ... ... ... психологиялық талдау жалпы мәселенің бөлігін, яғни оның ... ... ... ... ... ... мен ... толық
әлеуметтенуін құрайды. Бұл жағдайда бейімделудің өзекті факторы – орта ... ...... өз ... ... кейіптегі әлеуметтік нормалар
болып саналады. Онда жеке адамның ортаға табысты бейімделуінің шарты деп
сол ... ... ... ... ... қндылықтардың
меңгеруілуін және ұғынылуын айтамыз. Бұл процестің ... ... ... ... ... ... қабылдағанда, жеке сананың
нормативтік нұсқауларының меңгерілуі жоғары болған сайын арта ... ... ... ... ... зерделеу жеке адамның
нормативтік бейімделуінің психологиялық заңдылықтарын білуді еш күмәнсіз
ұйғарады. ... ... ... ... жеке ... ішкі ... ... ойдағыдай ауысуын қамтамасыз ... ... ... қажеттілігі айқын көрінеді.
Жеке тұлға құрылымы өзіне әлеуметтік –типтік қасиеттермен қатар жеке
тұлғаның дара –арнайы сапасын да ... ... Жеке ... ... мінездемесінің мазмұны белгілі бір қоғамның объективтік
жүйе құндылығының ықпалымен ... ... ... тіршілігі
үшін ғана емес, сондай-ақ өзін өзі сақтау мақсаты үшін өз ... ... ... кейбір эталондарын қалыптастыруға мәжбүр
болады. Қоғам мүшелеріне көрсетілген мұндай түрдегі талаптар жиынтығы қоғам
санасында ... ... ... ... Кез ... ... қандай
даму сатысында да әлеуметтік реттеуді қажет ететіні белгілі.
Студенттердің ... ... ... деңгейін білдіретін әлеуметтік
көрсеткіштерді анықтау, студенттерде саяси құндылықтарды ... ... ... ... ... және ... қатысты әр түрлі концепциялар мен ұстанымдарды талдауды ұсынуға
болады. Аталған мақсатты жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... процесін олардың субъектіоік
ерекшеліктері арқылы пайымдау. Студенттердің саяси субмәдениетінің, ... ... ... ... ... сұраулардың
нәтижелерін салыстыру және талдау арқылы анықтау, олардың ... ... ... ... жатқан саяси реформалардың студенттердің
құндылық бағдарларына тигізетін әсерлерін анықтау;
- оқу процесіндегі ... ... ... ... оң ... ... ... өтпелі кезеңдегі экономикалық, әлеуметтік және
саяси ахуалдың студент жастардың саяси құндылық ... ... ... студенттердің саяси құндылықтарын қалыптастыру ... ... ... мен ... ... мен алатын үлесін
анықтау, осы процестің тиімді әрі соны әдістерін талқылау;
- ... ... ... ... ... ... арасалмағын пайымдау, тәрбиелік маңызы жоғары қазақ халқының
дәстүрлі мәдениетінің саяси құндылықтарын заман ... ... ... ... ... ғылымының өзекті мәселелерінің бірі
қоғамды ... ... ... ... ... ... ... Тарих
ғылымы қоғамдық пәндер арасында жеке тұлғаның саяси әлеуметтендіруде үлкен
рол ... ... жеке ... саясатқа деген қызығушылығын
арттыру, қоғамдық – саяси өмірге қатысуының ауқымын ... ... ел ... барлық жаңа топтарын тарту ... ... ... ... ... жаңа буын ... қіруі олардың бойында
қоғамдық жүйедегі саяси құндылықтар мен ұстанымдарға, саяси бағыт-бағдарлар
мен дағдыларға ... ... бір ... орнықтыруды қажет етеді.
Қоғамға ұрпақтар алмасуы кезінде саяси даму мен тұтастықты ... ... ... жайт. Бұл үрдіс қоғамда «саяси әлеуметтену» деп аталады.
Саяси әлеуметтену қоғамның саяси құрылымына тән қоғамдық-саяси
қатынастарды, оның әрі ... ... ... ... ... өз ... осы қатынастарды жаңғыртып, қолдау көрсететін жеке тұлғаларды
қалыптастыратын үдеріс болып табылады.
Сонымен, саяси әлеуметтену үдерісі деп жеке ... ... ... мен құндылықтарды, саяси ережелер мен ... ... ... ... санасы мен мәдениетін дамыту, белгілі бір
саяси ұстанымдар мен міндеттерді жүзеге асыру, өзінің ... мен ... ... ... ... ... ... өз тәжірибесін кейінгі ұрпаққа жеткізу ... ... ... ... әлеуметтену үдерісінің мәні мен оның кейінгі салдары мынадай
құбылыстарымен тығыз байланысты. Біріншіден, саяси ... ... ... ... ... беру ... ... қанат жаюының арқасында
қызу жүргізілетін болды. Осыған орай ... ... әр ... ... бір ... ... ... мүмкіндік жасалды.
Сондай-ақ, саяси лидерлер жастардың көп бөлігіне ... ... мен ... таратып, насихаттаумен ... Ал, ... ... ... әлеуметтену үдерісі қоғамдық-
саяси жүйедегі барлық топ өкілдерінің арасында саяси ... ... ... ... ықпалын тигізуде.
Тарих идеологияны қалыптастыруда да ерекше орын алатын қоғамдық
пәндердің бірі. Тарихсыз ... ... ... ... ... ... ... тарихтың өзі екшейді, өзі әділ бағасын береді
дейтін ұғымдық категория бар. Тарих мемлекеттің, қоғамның өркениеттілігін
көрсетеді. Өркениетті елдер төл ... ... ... ... назар аударады. өзінен бұрынғы, өткен тарихын сыйлай білген
ұрпақ келер ... өз ... ... ... анық ... кезенде халықтың төл тарихына деген ынтасының өсуі – заңды
құбылыс. Бұрмаланған тарих сананы тұмшалап, ... ... ... ... ... Дегенмен, соңғы он жылдағы ... ... ... – тәуелсіз мемлекеттің нығая бастағанының айғағы.
Осы маңызды мәселелердің іске асуында тарихи сананың орны ерекше.
Жалпы тарихи сана – ... ... ... ... ... ... жағы және нақты іс-әрекеттерден ... ... ... ... ... ... мақсат – дүниежүзілік ... орны ... ... ол ... ... ... құндылықтарды
білетін, оларды Қазақстанның дамуы үшін пайдалануға ынталы, жан ... ... ... ... ... орнын түсінетін белсенді
азаматтарды қалыптастыру. Сондықтан қазіргі ... ... ... пәндерді жаңа бағытта оқытуға, тәрбие және
білім беру жүйелерін осыған сай жаңа ... ... көп ... ... ... сана ... ... идеологиясының түпқазығы,
Қазақстандық патриотизм ұғымының негізінде жататын басты фактор болуы тиіс.
Бүгінгі таңда азаматтарда тарихи сананы ... ... ... отыр деп ... ... тәрбиелеушілік мүмкіндігі өте мол. Өйткені ол үкіл
адам баласының ғасырлар бойы жинаан тәжірбиесін баяндайды. Қазақстанға ... ... осы ... ... ... ... ... әдет
–ғұрпын сыйлайтын, осы ел үшін, оның халықтарының бақытты келешегі үшін
бар білімі мен күш ... ... ... нағыз отаншыл азаматтар керек.
Осы міндеті орындауға тарих ... өте зор үлес ... ... ... ... ... дегеніміз –
тбиғаттың да, қоғамның да соларда болып жататын ... де ... ... ... дәлелдеу.
Қазақстандық отаншылдыққа, ұлтжандылыққа, елдегі барлық достық
қатынасқа тәрбиелеу аса маңызды міндет. Қазақ жастарын отаншылдыққа
тәрбиелеуге үлкен міндеттер жүктеледі.
Тарих дүниеге ... ... ... ... ... ұлтжандылыққа барлық халықтарды құрметтеуге
олармен достық қатынас орнатуға, елдің қауіпсіздігін ... ... ... тархтағы рөлін дұрыс түсінуге тәрбиелеуге, оларға
эстетикалық, экологиялық, экономикалық тәрбие беруге толық мүмкіндік бар.
Тамыры ... ... ... ... ... қалған тәлімдік
өнегелер бүгінгі ұрпақ тарихи даму барысында өзін -өзі тануына игі ықпал
ететін ... да ... ... ... ... ... ерекше маңызды. Қазақ халқы ұлттар арасындағы ынтымақтастықтың
ұйтқысы бола білсе, ... та, ... де, ... ... да ... Республикасы болғандықтан келешекте қазақ халқының өркениетті
идеологиясы, салт ... әдет ... ... етуі ... Ол үшін әрбір
қазақта нағыз ұлттық намыс қалыптасуы керек.
Ұлттық намыс толық қалыптасу үшін ұлттық сана, ұлттық ... ... ... қосылып тарихи сананы құрайды. Сондықтан да мемллекет ... ... ... сана ... ... ... қабылданды. Оның мазмұны: Ел дамудың жаңа тәуелсіз жолына түсіп,
өтпелі кезең арқылы жаңа ... ... аяқ баса ... – оның барлық
азаматтары осы елдің қайта жасалып жатқан тарихын оқып меңгеруі тиіс.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Б.Г. ... как ... ... Л.: ЛГУ, 1998. -339 ... Абульханова – Славская К.А. Стратегия жизни. М.:Мысль, 1991. -300 б.
3. Абульханова – Славская К.А., Брушлинский А.В.Философско-психологическая
концепция ... М.: ... 1989. -248 ... ... Е.Ю. ... ... психологии. СПб.: СПб-Университета,
1997. -236 б.
5. Головаха Е.И., Кроник А.А. Психологическое время личности. Киев., 1984.
6. ... А.А. ... ... ... пути как предмет
психологического исследования. / Психология личности и ... ... ... ... Е.В. М.: ... 1987. -149-153 бб.
7. Логинова Н.А. Жизненный путь личности как проблема психологии // Вопросы
психологии, 1985. №6.
8. Бестужев ... И.В. ... и ... Размышленмя о некоторых
социальных проблемах молодежи. М.: Политиздат, 1984.
9.Козлов А.А., Лисовский А.В. Молодой человек: ... ... ... ... ... ... Р.Б., Байлярова Б.К. Идейно-политическое воспитание в
студенческом коллективе. –Алма-Ата, ... ... М.Х., Саар Э.А. ... ... М.: ... ... Ценностный мир современной молодежи: на пути к мировой интеграции. М.,
1994.
13. Формирование социальной ... ... ... ... ... Роль ... в ... мировоззрения студенческой молодежи в
условиях перестройки. Свердловск, 1990.
15. Гинзбург М.Р. ... ... ... поля ... ... // Мир психологии и психология в мире. 1995, № 3, 21-28
бб.
16. Розин М.В. как ... ... ... ... – имманентные
концепции сознания // Мир психологии и психология в мире. № 3, 11-21 бб.
17. Шкуратов В.А. ... ... М.: ... 1997, 505 ... ... П. Сравнительная политология. Ч.ІІ. М.,1992, 163 б.
19. Шестопал Е.Б. Личность и политика. М.: Мысль, 1998, 203 ... ... Е.Б. ... ... ... М., 1990, 71 б.
21. Гуревич А.Я. Представление о ... в ... ... ... и ... Сб. ... Под ред. ... М.. Наука, 1971.
-159-198 бб.
22. Сужиков М.М., Трошкин В.В. Политическая ... ... ... Нурмуратов С.Н., кадыржанов Р.К. и др. Система политических ценностей
населения Казахстана. Алматы, 1997.
24. Казахстанское общество сегодня. Алматы, ... ... Б. ... ... процесс в Казахстане. М., 1998.
Современнные проблемы общественной трансформации. Алматы, 1999.
26. Кшибеков Д.К., ... Т.Д. ... ... ... Алматы,
1998.
27. Кішібеков Д. Айқындалған мемлекеттік ... ... // ... 1998, ... ... С.Ш. ... ... жалпыұлттық идеяны
қалыптастырудағы мемлекеттік саясаты. Саяси ғыл. канд. дәр. алу ... ... ... А.: 2001. -28 б. ... өмір – ... сәйкес қалыптасуы тиіс (Елбасы
Н.Ә.Назарбаевпен сұхбат) // егемен Қазақстан, 2001, 20 ... 1-2 ... ... М. ... идея и 2000 год // ... 1992, ... М., ... И. какой быть идеологии в Казахстане // ... ... Ж. ... ... // Орталық Қазақстан, 1997, 28-желтоқсан.
33.Мажи У. Идеология как ... ... в ... модернизаций //
Полис, 1992, №1-2.
34. Ақселеу Сейдімбек Қатерлі идеялар // Егемен Қазақстан,2000, 6-маусым.
35. Исаев Ә. Қазақстан жастарын ... ... // ... 2004, № ... ... ... Т. Жеке ... саяси әлеуметтендіру // Саясат, 2005, № 9,
62-65 бб.
37. Әуелғазина Т. Саяси ... мәні // ... ... 2005, № ... ... ... Д.А. Саясаттану негіздері. А., 1998.
39. Политология. Курс лекций под ред. ... ... Т.Т. ... 1993.
40. Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алма-Ата, 1985.
41. Баласағұн Ж. Құтты білік. Алматы: Жазушы, 1991.
42. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. Алматы: Ана ... ... Қожа ... Иассауи. Хикметтер. Алматы: Өнер, 1995.
44. Мухаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. Алматы: Санат, 1999.
45. Бөкейханов Ә. Шығармалар. Алматы, 1994.
46. Дулатов М. ... ... ... ... ... Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Алматы:
Қазақстан, 1991.
48. Мұстафа Шоқай. Түркістанның қилы ... ... ... ... Уәлиханов Ш. Таңдамалы. Алматы: Жазушы, 1985.
50. Елисеев С.Г. Историческое знание и адаптация личности к ... ... // ... ... серия история, №8-9, 80-
87 бб.
51. Сыдықов Е. Тәуелсіз тірегі – тарихи таным // Қазақ ... 2003 №2, ... ... Л.А. ... ... және ... қазіргі өмір және
жаңа идеялар. Қазақстан социологтарының 1- ... ... ... университеті, 17-18 мамыр 2002 ж.
53. Қазақстан Республикасының Конституциясы.А.: Қазақстан, 2000. – 96 б.
54. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. А.. атамұра, 1999. -296 ... Н.Ә. ... -2030. А.: ... 2003.
56.Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның болашағы қоғамның идеялық бірлігінде. ... ... ... Н.Ә. ... ... ... – бірігу тарихы, тұтастану тарихы
// Қазақ тарихы, 1998, № 3. Б. 3-10.
58. Тәуелсіздік ... ... ... ... 2002 – 376 ... ... бес ... А.: Қазақстан, 1996. -640
б. (165-166).
60. Жүз жылға татитын он жыл // Н.Назарбаевтың Қазақстан Республикасының
тәуелсіздігінің он ... ... ... ... ... ... Атамұра, 2001. – 112 б. (27, 30-31).
61. Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптастыру тұжырымдамасы //
Егемен Қазақстан, 1995, 30 маусым.
62. ... ... ... ... беру ... //
Егемен Қазақстан, 1994, 25 тамыз.
63. Қазақстан Республикасында этникалық-мәдени білім беру тұжырымдамасы
// Егемен Қазақстан, 1996, 7 ... ... ... ... ... ... ... экономика үшін,
бәсекеге қабілетті халық үшін: ҚР Президентінің ... ... ... 19 ... 2004 ... Қазақстан жастары бағдарламасы туралы ҚР кіметінің қаулысы. 17 ... ж. №249. 5-6 ... ... саясатының 2003-2004 ж. арналған бағдарламасы туралы: ҚР
Үкіметінің қаулысы. 13 ақпан 2003 ж. №155. 7-8 ... ҚР- да ... ... беру ... Алматы: Қазақстан,
1994.
68. Сарсенбаев Т. Культура межнационального общения. ... Ана ... ... патриотизм: проблемы становления. Алматы, 1997.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 86 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хан билігінің саяси жүйедегі алатын орны20 бет
"Африка."10 бет
А.С.Пушкин көшесі5 бет
Абай тұлғасы8 бет
Автоматты басқару және ақпараттар теориясынан мәліметтер19 бет
Азаматтық істерді сырттай іс жүргізу тәртібімен қараудың сот тәжірибесіне шолу9 бет
Аймақтық экономика дамуының приоритет22 бет
Алтын Орда 6 бет
Антик философия. Софистер4 бет
Арыз8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь