Экофилді және экофобты діндердегі экологиялық мәселелер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

1. ЭКОФИЛДІ ДІНДЕРДЕГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР ... ... ...

Буддизм іліміндегі адам және табиғат біртұтастығы
Индуизм дінінде қарастырылған адам және қоршаған орта мәселесі
Джайнизм іліміндегі экологиялық аспектілер
Пұтқа табынушылық діндеріндегі адам және табиғат қарым.қатынасы
Конфуций ілімі табиғат туралы
Даосизм ілімі бойынша адам және табиғат қарым.қатынасы
Синтоизм дініндегі қоршаған ортаны қорғау мәселесі

2. ЭКОФОБТЫ ДІНДЕРДЕГІ АДАМ ЖӘНЕ ТАБИҒАТ МӘСЕЛЕСІ ... .

Ислам діні және қоршаған орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Христиандықтағы адамның табиғатқа қарым.қатынасы ... ... ... ...
Иудаизм дініндегі адам және табиғат мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... .

3. ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУ ДІНІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Табиғатты қорғау діні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Қасиетті орын және қасиетті күш ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Жабайы табиғатты қорғаудың діни қауымдастығы ... ... ... ... ..

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ...

Терминдер сөздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Бір ғылым немесе экономика табиғатты толығымен қорғай алмайды. Басқа да мәдени құндылықтарға жүгіну керек. Діни аңыздар, таңбалар және образдар көптеген адамдар үшін жақсылық пен жамандықты айырудағы басты құрал болып келеді. Егер біз табиғатты қорғағымыз келсе, біз діннен қашып кете алмаймыз. Дін – экология және философиямен қатар экологиялық этика көздерінің бірі. Дін тілі бәрінен бұрын өнегелік тіліне жақын. Өйткені әртүрлі діндер арасында едәуір метафизикалық, этикалық, антропологиялық және әлеуметтік айырмашылықтар бар, демек барлық діндерден алынған табиғатты қорғаумен байланысты концепциялар және қағидаларды талдау жаңа, мықты экологиялық идеалогияның негізі бола алады. Барлық діндерде экологиялық даналықтың белгілері бар. Әлемдік және жергілікті діндердің әрқайсысы моральдік құндылықтыр және экологиялық ережелердің таңғажайып жиынақтығын ұсынады. Дін, сонымен, бірге құдай құдыретінен жаралған табиғатты сыйламауға қатысты қатаң жазалауларын да пайымдайды.
Көптеген діндер тұрғысынан табиғатты аяламау – әділетсіздік, этикасыздық, өнегеліктен айырлу. Қарапайым адамдар көптеген істерін өздерінің діни сенімдері тұрғысынан құпталғаны бойынша жүзеге асырады. Сондықтанда табиғатты ғаламдық қорғау үшін көптеген діндерден экологиялық этиканы бөліп, оны әртүрлі қасиетті мәтіндер тұрғысынан қалыптастырудың маңызы зор. Бұл жерде тек Құран, Інжіл, Талмуд және т.б. негізгі мәтіндері ғана емес, сонымен бірге басқа да діни көздер де маңызды
. апоктифтер, қазіргі теолгтардың ойлары, халықтың діни сенімдері. Сонымен қатар осы көздердің экофилософиялық талқылануы да маңызды.
Дін адамдарда материялдықтан керемет сана тудыра алады. Дін адамның тірі және өлі әлемді бақылау шексіз екендігін түсінуге көмектеседі.

Курстық жұмыстың мақсаты экофилді және экофобты діндерде қарастырылған экологиялық мәселелерің маңыздылығын көрсету болып табылады.
Курстық жұмыстың міндеті - аталған діндердегі адам және табиғат арасындағы қарым-қатынасын талдау.

Діни уағыздар табиғатты қорғауға бағытталған бағдарламаларға белсенді қатысуға күшті мотивация болып табылады. Әлемді діни тұрғыда түсіндіруге тырысудың күшті генетикалық құрам бөлігі бар.
Дін тікелей немесе жанама түрде табиғатты қорғаудың күшті көзі бола алады. Сондықтан бізге діннің күшті әсерін тигізетін экологиялық концепция емес, керісінше, одан барлық құндылықты шығаратын концепция қажет.
Барлық діндерді шартты түрде екі түрге бөлуге болады: экофилді және экофобты діндер. Экофилді діндерде: буддизм, джайнизм, пантеизм, пұтқа табынушы діндерде адам табиғатқа сыйынады, ал құдайлар адамдарға табиғатпен үйлесімді қалай тұру керек екендігін үйретеді. Экофобты діндер: ислам, хрисияндық, иудаизм – адамды табиғаттан жоғары қою жолын көрсетеді. Дегенмен, экофобты діндерде экологиялық кризистен шығуға
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті
Философия және ... ... ... ... ... және ... діндердегі экологиялық мәселелер»
Орындаған ... ... ... ... ... ... философ.ғ.д., профессор
Байтенова Н.Ж.
Қорғауға жіберілді __________________ философия және ғылыми
метод. кафед. меңгерушісі
философ.ғ.д., профессор
Байтенова Н.Ж.
Алматы, 2007
Мазмұны
КІРІСПЕ……………………………………………………………………
1. ЭКОФИЛДІ ... ... ... ... ... адам және ... біртұтастығы
2. Индуизм дінінде қарастырылған адам және қоршаған орта мәселесі
3. Джайнизм іліміндегі экологиялық ... ... ... ... адам және ... ... Конфуций ілімі табиғат туралы
6. Даосизм ілімі бойынша адам және табиғат қарым-қатынасы
7. Синтоизм дініндегі қоршаған ортаны қорғау мәселесі
2. ЭКОФОБТЫ ДІНДЕРДЕГІ АДАМ ЖӘНЕ ... ... ... діні және ... орта…………………………………….
2. Христиандықтағы адамның табиғатқа қарым-қатынасы……………
3. Иудаизм дініндегі адам және табиғат мәселесі……………………………
3. ТАБИҒАТТЫ ҚОРҒАУ ДІНІ………………………………………………..
1. Табиғатты ... ... ... орын және ... ... ... табиғатты қорғаудың діни қауымдастығы………………
ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………………….
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ………………………
Терминдер сөздігі……………………………………………………..
Кіріспе
Бір ғылым немесе экономика ... ... ... ... ... мәдени құндылықтарға жүгіну керек. Діни аңыздар, таңбалар және образдар
көптеген ... үшін ... пен ... ... ... ... ... Егер біз табиғатты қорғағымыз келсе, біз ... ... ... Дін – экология және философиямен қатар экологиялық этика
көздерінің бірі. Дін тілі ... ... ... ... ... ... ... арасында едәуір метафизикалық, этикалық, антропологиялық
және әлеуметтік айырмашылықтар бар, демек ... ... ... ... ... ... және қағидаларды талдау жаңа,
мықты экологиялық ... ... бола ... ... ... ... белгілері бар. Әлемдік және ... ... ... ... және ... ережелердің таңғажайып
жиынақтығын ұсынады. Дін, сонымен, бірге құдай құдыретінен ... ... ... ... жазалауларын да пайымдайды.
Көптеген діндер тұрғысынан табиғатты аяламау – әділетсіздік,
этикасыздық, ... ... ... ... көптеген істерін
өздерінің діни ... ... ... ... жүзеге асырады.
Сондықтанда табиғатты ғаламдық қорғау үшін ... ... ... ... оны ... ... мәтіндер тұрғысынан қалыптастырудың
маңызы зор. Бұл жерде тек Құран, Інжіл, Талмуд және т.б. негізгі мәтіндері
ғана емес, ... ... ... да діни ... де ... ... ... теолгтардың ойлары, халықтың діни сенімдері. Сонымен
қатар осы көздердің экофилософиялық талқылануы да маңызды.
Дін ... ... ... сана ... ... Дін адамның тірі
және өлі әлемді бақылау шексіз екендігін түсінуге көмектеседі.
Курстық жұмыстың ... ... және ... ... экологиялық мәселелерің маңыздылығын көрсету болып табылады.
Курстық жұмыстың міндеті - ... ... адам және ... қарым-қатынасын талдау.
Діни уағыздар табиғатты қорғауға бағытталған бағдарламаларға белсенді
қатысуға күшті мотивация болып табылады. Әлемді діни ... ... ... ... ... бөлігі бар.
Дін тікелей немесе жанама түрде табиғатты қорғаудың күшті көзі бола ... ... ... күшті әсерін тигізетін экологиялық концепция емес,
керісінше, одан барлық ... ... ... ... ... ... түрде екі түрге бөлуге болады: экофилді және
экофобты діндер. Экофилді діндерде: буддизм, ... ... ... ... адам ... ... ал құдайлар адамдарға табиғатпен
үйлесімді қалай тұру керек екендігін үйретеді. Экофобты ... ... ...... ... ... қою ... көрсетеді.
Дегенмен, экофобты діндерде экологиялық кризистен шығуға қажетті бірқатар
экологиялық ақиқат пен этикалық ... бар. ... ... сәйкес
келмейтін таңбалық және эстетикалық бейнелеу еркіндігі бар.
Дін табиғатпен үндесе ... ал ... ... тек ... ... ... Дін табиғатты қорғауға бірнеше әдістермен әсер етеді.
Әуелден ол табиғатты құрметтеп өмір сүру үшін ... және ... ... ... ... ... үшін дін жақсылық пен
жамандықты айырудың бірінші құралы болып табылады.
Екіншіден, дін көбінесе жабайы табиғатты тікелей қорғауды ... ... ... мәдениеттердің адамдар тек діни мақсатта жақындай
алатын қасаиетті орындары бар. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... діни тыйым салулар, табулар арқылы ... ... ... ... қорғалуда.
Үшішіден, әртүрлі діндер тірі нәрселерді құдіретті мағынамен
байланыстырады. Бұл ... ... ... ... ете ... ... береді.
Әртүрлі діндердің өзіндік экологиялық құндылықтары бар. ... бұл ... ... практикада жүзеге аспай жатады.
Сондықтан бұл құндылықтарды қайта бағалауға және ... діни ... ... ... ой ... әсер ... барлық әлемде бекітуге
әрекет ету керек. Кейбірден көшбасшылары бұны ... ... ... ... ... қадамдарын жасады.
1980 жылдардың басында сауд ғалымдар тобы құранға ... ... ... қорғаудың исламдық принциптерін» құрды. Джайдистер де бұл
салада «Табиғат туралы джайнисттік декларация» шығарды. Патриарх ... 1 ... ... 1 ... ... күні деп ... ... қыркүйек айында жабайы табиғатты қорғаудың бүкіләлемдік
қорының ұсынысы бойынша, әлемдік діндердің өкілдері Ассизиде ... ... ... ... Францикс Ассизкийдің туған жерінде –
алғашқы рет табиғатты қорғау мәселелерін талқылау мақсатында бас ... жылы ... Нэнс атты ... ... ... ... жобасын
бастады. Жобаның мақаты болып буддизмді экологиялық түсінуді жақсарту,
буддистердің табиғатты қорғауда белсенді атсалысуы ... ... ... ... ... ... ... жағымды әсер ететін) және экофобты (табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... діндерге шығыс діндері –
индуизм, буддизм, жайнизм, даосизм, кофуцияндық жатады. Бұл діндерде ... ... және ол ... ... ... тұру ... деп
қарастырады. Экофобты діндерге иудаизм, ислам және ... ... ... негізделген діндер жатады. Бұл жерде адам ... ... оның ... Бұл ... ... ... және ... өнерінде де
көрініс береді. Батыста бірінші кезекте адам, оның артында ... ... ... ... ... ... зор.
Дін – адамды бағыттайтын идея. ... ... ... ... ... ... ... қарағанда ластанған атмосферадан
зардап шегіп отырғандығын қалай түсндіруге болады? Бұл сұрақты дінмен ... ... ... бе? ... ... ... ... діндерге» жататын жердің солтүстік ... ... ... Бұл ... біз қолданамыз. Адамдардың
техникалық жетістіктеріне діни сезімдермен ойлар ... етті ... Дін ... ... қалыптастыруда үлкен роль атқарады, ол
халық тәрбиесіне ерекше әсер етеді.
Көптеген пұтқа табынушылық ... ... бері ... ... араласуда, олар жаңа дін шығарып жатқан жоқ, олар ... ... ... ... өз ... ежелгі мәдениетін ұстанады.
Өйткені пұтқа табынушылық ежелгі адамның жоюшы әрекетімен, дүниеқорлығымен
туындаған. ... ... ... ... ... ... аялау
нормалары бар. Пұтқа ... үшін ... өзі ... ... ол оның ... ... –құндылық.
Наным –сенімдер, ырымшылдық кез келген ғылым саласында да, ... ... да ... ... Діндер өздігінен әсер етпейді, олар
сәйкес конфессиялардың басқаруымен ... ... ... ... әртүрлі конфессиялар өкілдерімен араласпай ақ қойып, ... ... ... ... діни жолдарды қолдана аламыз.
Мысалы, кел келген ... ... ... ... ... ... ... кеңістік ретінде қабылдау. Өйткені ... ... ... ... бағыттарында ағаш, жануар, жәндіктерді және жердің өзін
қасиетті немесе құдыретті көрініс деп ... ... яғни ... ... ... ... табынушылық, пантеизм және табиғатқа табынудың басқа
формалары әлі күнге дейін келеке обьектілері болып табылады. Алайда табиғат
әлемін ... ... деп ... ... ... ... табиғаттың
десакрилизациясы қазіргі экологиялық дағдарыстың ... ... ... ... ... 1980 жылы ... 32 дарынды
ғалымдары « табиғатты қорғау шараларын ... ... ... ... қол ... тегіннен – тегін емес. (Вл. Бройко,
Украйна).
Материалистер ... ... ... бұл ... жалғыз деп
есептеп, о дүниеге сенбейді, сондықтан ол әлемді өздері және ұрпақтарына
сақтауға міндетті деп ... жылы 21 ... күні Уфа ... «Ляла – Тюльпан» атты кешенді
мешіттің конференц – залында «экологиялық және руханилықтың жандануы» атты
конференция ... ... ... ... ... православиялық, иудейлік) өкілдерінің қоғамдық экологиялық
ұйымдарының мемлекеттік ... ... және ... орта ... ... басқарудың күш салуларын біріктіру ... бас ... Шейх ... ... ... мұсылмандарының
Орталық Рухани Басқармасының өкілі Талғат Таджутдин («Экология ... ... бас ... Дан ... ... табиғатқа
тән» баяндамасымен), православты шіркеудің дін қызметшісі Иерей ... ... ... ... ... –ананы жақсы
көру, құрметтеуге шақыратын рухани тұлғалардың пікірлеріне ерекше ықылас
танытты.
Табиғат қорғау саласы төңірегінде әртүрлі ... ... ... сол ... ... ... өздерінің экофилді қатынасымен
атақты пайғамбарлар және қасиеттілер фигураларын қатыстыруға болатын
сияқты. Бұл ... ... және ... ... рольдері ерекше,
өйткені олар тек табиғатқа ... ... ... көптеген
әрекеттердің авторы ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... алғашқы табиғат қорғаушылары және
экофилософтар деп ... ... ... ... роль ... ... қамқоршысы деп атаған Франциск Ассизскиге тиесілі.
Православияда Сераарим Саровский атақты. Пұтқа ... ... ... ол өте ... және ерекше экологиялық жергілікті діндердің ... ... ... ... мол үлес қоса ... ... емес, діни, мистикалық сезімге негізделеді. Оны ойша
құрға болмайды, ойша ... ... ... ... және ... яғни ұйымды құруға болады. Діннің кездерінде тұрған халық
әлемнің белгілі бір қырларын ерекше ... ... ... бере ... ... Алайда мұның өзі лоикалық қорытындылар ... ... ес – ... ... ... ... ... Қазіргі « жасыл
қозғалыста» сондай беделділер бар ма?
Табиғатты қорғау дінін құру ... тек ... ... ... ... Мүмкін Христос және Алланың орнына жасыл Құдайдың келетін
күнге көп қалмаған ... ... ... болу және ... үрдісі –текқана
рухани және діни эволюцияның нәтижесі. Холмс Ролстон III ... 100 мың дін ... ... Олардың көбі жойылып, ... ... ... ... діні тек ... ... ғана емес, жабайы табиғат
аясында кейбір адамдарды қалыптастыратын мистикалық, қасиетті сезімге ... ... ... істің қазіргі заманғы атақты классигі
Ф.Р.Штильмак былай деп ... « ... ... шын ... ... бұрын пұтқа табынушы болады. Таңертең мен ұйқыдан ... ... ... ... ... тұрғаннан гөрі жақын жердегі орманға
барғым келер еді. Ескі ағаш ... ... ... ... ... таңдандырады». Шынымен де жабаиы табиғат аясында біз ... ... ... – дін ... алайда оның атрибуты. Экологиялық білім
және ағартудан басқан ... ... де бар. ... көбінесе
логикалық ойға емес, эмоционалдық қабылдауға жүгінеді.
«МИОП – 2-86» ... ... ... ... ... ... және ғылыми қабылдау тек биологиялық жоғарғы оқу ... ғана ... ... ... – қоғамның әлеуметтік және
интелектуалдық дамуна байланысты әлемнің орналасуын ойша ... ... ... ... міндетті жоғарғы күш болатын
әлемді қабылдаудың қарапайым сызбаларын қолданған тиімді.
Прагматикалық көзқарас бойынша экологиялық тәрбиелеу ... ... ... тән ... ... сәйкес келеді. ... ... ... ... ... ... ... қоғамында осы
мәселелер төңірегінде Антон Лусберг ... Оның ... ... Жер» атты ... тобы ... Бұл бағыттың нәтижесінде рольдік ойындар
қозғалысын кристаллизациялау орталықтарының бірі пайда болды. Ал ... ... ... ... үрдісін қалыптастыруда пұтқа
табынушылық элементерін қолдану бойынша ұсыныстарын «қиын» жеткіншектеріне
қысқа мерзімді экспедицияларды өткізуде ... ... ... табиғат қорғау мәселелерін талқылау
маңызды, Мысалы:
– тек адамдар ғана емес, табиғат та құтқарылуға тиісті;
– табиғатты ... ... іс ... табылады;
– жабайы табиғат Құдаймен жаралған;
– кез келген тіршілік – ... ... ... ... ... ... деген махаббатымыздың
көрінісі,
– адам жердегі құдайдың көмекшісі болып табылады және ... ... ... ... ... міндетті.
Діни жүйелер өте күрделі жүйелер, әрбір адам одан қажеттілігін алады.
Сондықтан, мысалы, өз міндеті ... ... ... деп ... мұсылман және т.б кездеседі. Сонымен бірге табиғат ... ... ... ... ... сенушілер де кездеседі, бұл
жағдайда табиғатты қорғау - сенімсіз әрекет.
Бұл жерде діни ұйымдармен ... ... ... ... анық. Діни
көшбасшылар және арнайы баспасөз қатнатарынан, сенушілерге ... ... ... олардың сана деңгейі тәуелді. Қоғамдық және
діни ұйымдар бірлесіп ... ету ... Діни ... ... ... апарып, оларды табиғатпен дұрыс моральдік қарым – қатнас
орнатқан ... ... ... ... айта алады. Практикалық
қайраткерлер діннің ішкі ... және ... салт және ... ... ... керек. Дегенмен құдайы жоқ ... ... ... және ... ... жергілікті халықты қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне
қатыстыру мақсатында дін қызметкерлерінің ... ... ... ... дін ... ... ... қорғауға
қатысты саналылық сезімін оятуға тырысады.
Моральдік және рухани критериялар және адамзат құндылықтарының көздері
болып табылатын діни көзқарастар адамның табиғатқа қатынасын ... роль ... Осы ... ... ... діни ілімдерде
экологиялық аспектілерді зерттеу ... және ... ... ... ... Осы мақсатпен Жабайы табиғаттың Бүкіләлемдік қоры
бес негізгі діндердің (Ислам, ... ... ... индуизм)
экологиялық ілімдеріне негізделген даналық өсиеттер жинағын басып шығарды.
1.ЭКОФИЛДІ ДІНДЕРДЕГІ АДАМ ЖӘНЕ ТАБИҒАТ МӘСЕЛЕСІ
1.1.Буддизм іліміндегі адам және табиғат біртұтастығы
Буддизм – ... ... ... ... ... дін. Бұл ... ... табиғаттың көптеген бөліктері қасиетті
болып табылады.
Буддизмнің жасы 2500 жылдан астам, оны ... саны 250 ... олар 86 ... өмір ... ... 18 ... бар. Буддизм
идеологияларына сәйкес адам табиғат жүйесінің интегралды бөлігі болып
табылады. Буддистер өздерін ... түр ... ... ... ... қарастырады. Буддизм қажеттілік пен ... ... ... ... Буддизм негіздері табиғаттың нағыз
құндылығын түсінуге негізделген сенімде ғана емес, даналықта да ... ... ... ... «жадырау» деген ... Оның ... ... ... ҮІ ғ. ... ... ... князьдің баласы Сидхарта Гаутама болған. Гаутама бала өзінің
ықпалымен, қабілет-қасиетімен ерте көзге ... ... көш ... ... ... ... тамаша думанда жастығын өткізеді,
үйленеді, ұл көреді. Бір ... ... ... ... ұзаңқырап серуен
құрады. Ол серуенде денесі ... ... ... өлім алдындағы
қартты, өлікті жерлеген көпті, өзімен-өзі ... ... ... ...... ер жеткен Гаутамаға үлкен әсер қалдырады, қамсыз
принциптің дүниетанымында төңкеріс жасайды. ... ... тоқ ... ... аурудың, өлімнің, қайғы-қасірет азаптың бар
екендігін біледі. ... ауыр ойда ... ... ... ... жылы мекенін тастап, шашын алдырып, көне киініп, жер ... ... ... Жеті жыл ... ... ... ... не деген сауалға
жауап іздейді, өзіне-өзі тыным ... ... ... ... ... қалғи есеңкіреп отырған Гаутама
кенеттен «сергиді», «жадырайды». Ол өмір айналысының түп ... ... төрт ... ұғады:
- азап қасіреті дүниеге жетекші екендігін;
- өмірдегі құмарлық, оған деген пиғыл қасіреттің бастауы;
- нирванаға шоғырланушы ғана ... ... ... ... ... сөйтіп нирванаға жетудің амал-әрекеті бар
(Қасабек).
Буддалық ілім ... өмір – ... ... ... ... ... мен өлім, сүйгенінен айырылу мен сүймейтінмен бірге тұру, орындалмаған
арман және қанағаттанбаған тілек – ... бәрі де ... ... ... ... ...... аңсаудан, қызықты, билікті, мәңгі өмірді
көксеуден ... ... ... ... үшін ... тілектен
тартылу керек, жер бетіндегі әуре-сараңнан арылу дұрыс. Азаптан арылуда
осындай жолын тапқан нирванаға жетпек. ... ... ... ... ... және нирванаға жақындайдың
сегіз сатылы жолын атап ... ... ... ... қайғы-қасіретке толы, оны тоқтату үшін ой ... ... басу ... ... ... ... сену;
2. Тура, әділ шешімге ұмтылу. Өз құмарлығың мен ... ... ... ... ... Шыншыл сөз. Айтпақ сөзіңді мұқият қадағала, ол зұлымдыққа итермейтін,
қайта дұрыс, ... ... ... ... ... ниетті, қса қимыл-әрекеттен сақтану, игі ... ... ... ... ... зиян ... ... тұрарлық өмір сүру;
6. Дұрыс ой. Ойының бағытын саралай отырып, одан күдікті, күмәнді нәрсені
қудалап, ... ... Ақ ... ... ... алма;
8. Тура, дұрыс пайымдау. Ойыңды ... және ... ... ... талпынысты өзіңе шоғырландыру, оны ... ... ... ... қолайлығын аялау буддизмнің маңызды элементі болды.
Буддизм әлем және ... ... ... ... ... және ... ... ете отырып, ерекше даналық, махаббат күйін де болады
деп пайымдайды. Көптеген этиктер ... ... адам және ... ... ... ... терең және күшті үлгісін көреді.
Буддизмге сәйкес табиғат пен адамзат ... әлем ... ... ... ... ... Егер ... өнегелікке қарсы әрекеттер
жасалса, халық және табиғат деградацияға ұшырайды; егер ... ... адам ... ... жақсарады. Сөйтіп, сараңдық, жек көрушілік
және өтірік ластануды сырттан ғана емес, іштен де тудырады. ... ... және ... ... ... да, ... де ... өз қасиеттерін барынша қарапайым қанағаттандыруға үйрентіп, өз
сараңдығын тию керек. Әлемдік ресурстар ... ... ал ... шегі жоқ.
Адам табиғат байлықтарын араның гүлден жинауы тәрізді алу керек.
Өйткені ара гүлдің әдемілігі мен хош ... зиян ... ол ... ... ... ... тек ... өмірін ғана емес, сонымен қатар жануарлар,
өсімдіктер, минералды және ... ... ... ... ... тұрғанда,
Мен қуанамын,
Алдымда 24 жаңа сағат
Әрбір сәтті толық өмірмен сүруге және
Барлық тіршілік ... ... ... ... ... монахтары өлең оқиды. Бір уақытта монах ағаш бұтағын сындырған
болатын. Сол кезде ағаштың рухы ... әлгі ... ... қолын шауып
тастады деп шағымданыпты.
Будда және оның ізбасарлары табиғат ... ірі ... ... ... көзі деп ... ... қанағаттан тазарған
қасиеттілер табиғат сұлулығын ерекше бағалаған. Қарапайым ақын үшін табиғат
оның образдық тілін ... ... ... ... Ал, буддалық қасиетті үшін
табиғат ешқандай қосымша сезімдерсіз-ақ өзінен –өзі бағаланады. ... ... ... ... ... ... деп қарастырады. Буддизм
және оның түрлері тауларға, қасиетті тоғайларға және ... ... ... ... ... ... және табиғи обьектілерді табыну орындары
ретінде құрметтейді. Біреулері ... ... аяқ ... сүю үшін ... ... буддистерінің төрт қасиетті таулары бар: Путошань –шығысында,
Вутаншань – солтүстігінде, Оме и шань – ... және Шу ... ... Вутаншань тауы Қытайдағы буддизмнің басты ... және ... ... алу орны ... ... кейбір табиғи
обьектілерді қасиетті деп санау қорықтық іс ... ... ... қасиетті тауларының бірі – Меру тауы. Ол –буддизмнің басты орталығы және
аңызға сәйкес ондаған мың әлем құрылымының орталығы, ... ... ... және бата ... ... ірі алтын тау болып табылады. Буддистер,
ғарышта 5 заң әрекет етеді деп сенеді, ол заңдарға ... адам және ... ... Біреуіндегі өзгеріс міндетті түрде екіншісіенде өзгері
туғызады. Монахтарға жасыл шөп және суды ... ... ... ... ... ... бар.
Буддалық экологизм мысалы болып Тайланд монахтарының ... ... ... ... ... ... арқасында
өздерінің храмдарында өсіретін гинко ағашы тірі қалды.
Буддистер басқа ... ... ... жету жолына серік деп
қарастырады. Буддизм, тіпті омыртқасыз жануарлар, ... қоса ... ... ... жан ашу және ... ... Буддистер
тіршілік көзі максимум кездесетін ормандарда медитацияға түскенді қөалайды.
Дәл ормандарда буддистер храмдарды салады және ... ... ... ... қасиетті кеңістік болады.
Буддистер айтады: «Будда баласы барлық тіршілік атаулысына жаны ашуы керек
, өйткені олардың ... ... ... әке ... ... болды,
сондықтан, біз оларды өз әке –шешеміздей құрметтеуіміз керек. ... ... ... өмір ... ... Сондықтан алты саладағы (буддалық
космологияға сәйкес: құдайлар, ... ... ... ... ... ... ... тіршілік көзі біздің әке және шешеміз болып есептелуі
қажет. Кез –келген тірі нәрсені жеу өз ата – ... ... ... ... теңестіріледі.
«Чула – вачка» өлеңінде айтылған:
Мен аяғы жоқ тіршілік иесін жақсы көремін,
Сонымен қатар екі аяғы барларды жақсы көремін.
Төрт аяғы бар тіршілікті көп аяғы бар ... ... ...... ... жарытылысы
Ешқандай, зұлымдыққа ұшырамасын!
«Буддалық табиғат декларациясында» айтылған: «Егер жануарлар қиналғандығын
білдіре алмауы олардың ауру және ... ... ... Олар
планетамыздағы біздің көршілеріміз бола ... ... ... толық
құықықтары бар. Буддизм қоршаған ортаны және жабайы жануарларды ... роль ... ... ұйымдар жабайы табиғатты қорғауда үлесі зор. 1979 жылы
«Сангха» компаниясы «Сангха» атты діни ... ... үшін ... ... ... аумақты сатып алды. 1991 жылы Шотландиядағы Сэмье –
Линг тибет орталығы да діни құқық құру үшін Арран ... ... ... ... ... ... бірі болып басқа тіршілік түрлеріне ... ... ... Буддалық монахтар үнемі сенушілерге уағыздайды:
«Егер сен ... ... ... тіршілікке зиян келтірмейді». Будданың өзі
айтқан: «Зұлымдық жасама, алайда ... ... ... ... ... және ... ... басқа тіршілікке зорлықсыз
«ахимса» принципін ұстанады. Бұл басқа тіршікке ... ... ... ... ... да ... бас тартуды білдіреді. «Өзінің жалғыз
баласын құтқару үшін ана ... ... ... ... те әрдайым басқа
барлық тіршілікке шексіз махаббат және жан ашулық көрсету тиісті», – ... ... ... ... басқа тіршікке абсолютті түрде; көрінетін және
көрінбейтін, ... және ... ... ... және ... болмаған тіршілікке
қатысты махаббат және қайрымдылық көрсету ... ... ... ... ... егер бір адам қарны аш жануарды тамақтандырса,
ол әрекет оның ізгі істері қатарына қосылады.
Күнделікті ... ... ... ... айтылған: «Көрінетін және
көрінбейтін тіршілік жақын және алыс ... ... бәрі де ... Бір –біріңе зияндық келтірмеңдер, бүкіл тіршілікке ... ... ... ... ... ... ... «Су теңізде бар,
бірақ суда әлем де бар. Тіршілік әлемі тек суда ғана ... ... ... ... ауа, от, ... бүкіл феноменалды әлемде кездеседі.
Будда 11 уағыз (монахтар үшін бірнеше жүз) ... ... ... бірі кез – ... ... түрін өлтіруден қашуды ұйғарады.
християндықта мұндай уағыз тек ... ... ... ... аяғыңменг таптап кеткен жәндік, үзіп алған ... ... ... ... ... ... ... жақсы көріп, жан
ашулықпен қарау керек.
Будданың қарны аш ... ... ... ... денесінің
бөлігін кесіп бергендігі туралы оқиға көпшілікке мәлім.
Буддистке ет сатудан бас тартуға міндетті. Буддалық ... ... ... ... ... тиым салынады, өйткені бұл маусымда құрт және
жәндіктер жер бетіне ... ... оңай ... ... ... Сонымен қатар
ионах суды сүзбей іше алмайды.
1.2. Индуизм дінінде қарастырылған адам және қоршаған орта мәселесі
Индуизм – ... ... дін, оның ... саны 700 ... ... діни дәстүрдің өзіндік ерекшелігі бар. Діни дәстүрдің құрылымы
біржақты ... ... ... ...... ... буддалық
түрлері бір-бірімен қатар, төзімділікте өмір сүріп ... ... ... таңдауға мүмкіндігі болды. Брахманизм мен буддизм айтыс-
тартысының басырында индуизм қалыптасты. (қасабек)
Индуизм жеңіске ... ... ... а) кастаға бөлінетін
Үндістанның нақты дәстүрі мен жағдайына бағытталды, үнді өмір ... ... ... ... ... ә) ... ... сипатта
болып, көптеген ру-тайпалардың рәсім-салтын, түсініктерін жаңа ... ... ... тұрғыдан икемдей алды; б) үнді өркениетінің
негізін құраған ... ... ... ... ... және т.б. ... де, ... да
төзімділік, сауаттылық танытып, оларды бір жүйеге ықшамдады. Индуизм
біртіндеп ... ... ... ... ол карма туралы көне
түсінікті, веданың киелі рәсімдерін, будданың этикасын, ... ... ... өз қажетіне орай өңдеп, ықшамдап жалғастырды. (Қасабек)
Индуизм құдайға ... ... ... дәстүрді жаңартып,
құрбандықсыз табыну тәртібін енгізді. Екіншіден, будданың ... мен ... храм салу ... ... ... ... құдайлар қалың жұртқа бейтарап болса, индуистер ... ... ... ... ... ... осы олқылықтың орнын толтыра түсті.
Индуизм үш құдайды – Брахма, Шива, Вишнуды ... ... ... ... бұрынғы Брахман-Абсолюттің жаңарған түрі. Брахманың төрт
келбеті бар. Ол Жоғарғы Ақиқаттық мен ... ... ... ... ... ... ... – басты жасампаз күш. Бірақ ... ... ... ... ... ... Шива мен ... табынған. Шива мен Вишну веданың Рудресінен там жайғанымен,
кейіннен көптеген өзгерістерге ... ... ... қызметі – жойқындық, өзгерту. Сонықтан оны кейде өлім
құдайы, аскеттердің қолдаушысы дейді. Өмір Шива ... күш пен ... ... ... ... ... лингаманы – еркектік тірі
бастаманы құрметтеуге арналды. Шиваның атрибуты – Нанда атты ... ... ұл ... ... түрлі әлсіздер ағып жатты. Содан лингаман
танымның жоғарғы ... ... ... ... Шива – ... әзәзіл мен перілердің үрей күш – теріс күштерді талқандаушы
құдірет. Шива – би мен қимылдың құдайы. Оның төрт қолы ... ... ... ... ... ... кеңдігі Шиваның шексіз құдіреті
мен мүмкіндігін көрсеткендей еді.(васильев)
Вишну Шиваға қарағанда жұмсақ, мейірімділеу ... ... ... қызмет атқарады. Ол – ... ... ... ... ... ұнатады. Төрт қолды Вишну жәндіктің әр түріне ... ... ... ... төрт жағдайда жануарға ұқсайды, бес
жағдайда - ерлік пен жеңімпаздықтың ... ... ... атқарады.
Құдайларлың ерлігі мен құдіреті ертедегі үнді ... ... ... ... ... Рама ... жеткізіледі. Вишнаны құптаған байырғы құдайларлдың
бірі – Кришна. ... ... ... ... ... ... ... деп есептелінген. Кейін оны мойындаушылар тобы үнді жерінде тез
көбейеді. Махабхарат эпосында Кришна жоғарғы құрметті ... ... ... ... ...... ... мінезді малшы, ойнас ретінде
жүріп, аспан мен адамгершілік заңдарының мән-жайын ... ... ... ... ... ... келеді. Кришнаның құрметіне үлкен көне
мерекелер өткізіледі. Оның құрметіне ... ... ... (Васильев)
Индуизм өмірдің ерекше құндылығына сеніп, табиғатты аялауды үйретеді.
Өмірдің қасиеттілігі – бұл діннің негізгі принциптерінің бірі. Твек ... ... ... ... абсольюттық билікке ие, сондықтан адам өз
өмірінде, басқа ... де ... ... ... ... біздің жеткілікті ақтаусыз басқа түрлерге зиян ... ... ... барлығының құқығы бірдей. Жер тек
адамдардыкі ғана ... ... ... де тиесілі.
Жануарларға қатысты индуистік теологияның маңызды ... ... ... ... ... айналатындығына сену табылады. Одан бсқа
индуизмге сәйкес адамның өзі қайта туылудың әртүрлі ... ... ... ... жазулары дерлік құдіретті жаратылысты өлтірмей
және оның жаратқандарына зиян келтірмей отырып құдайдың батасына ие ... ... ... ... ... атаулысына зиян
келтірмеушілерге риза». Индуистардың вегетариандығы қарапайым міндет ... ... ... ... ... ... ... зұлым адам
тозақ отында сол жануар денесінде шаштары ... ... ... ... ... бірге құдайменг байланысқан
жануарларды қорғайды. Кришна құдайы ... ... ... Сондықтан
Үнділіктер оларды құрметтейді.
Реинкарнация, яғни адам немесе жануарлардың жаны ... ... ... жануарларға қатал әрекет етуіне жол бермейді. Реинкарнация
идеасы адамды ... ... ... ... индуизмнің ұлы
өкілдері жануарларды қорғауда көп қызмет атқарды. ... ... ... ... ... ... ... адамның аға – інісі, әпке
–сіңлісі ретінде қарастырады. Жердегі барлық тірі ағзалар бір ... ... ... ... ... этиканың жоғары формасы болып
есептеледі, санскриттік жазуларда бұл ... ...... ... ол өз кезегінде ізгілік, қайырымдылық тек адамға ... ... ...... ... моральіне қарсы «барлық
тіршілікке ізгілікпен қарауды» білдіреді.
Индуизмге ... ... ...... ... ... болып
табылады. Әрбір ағаштың өзінің рухы болады, оған табынып, су және тәтті
тағамдармен садақа ... ... ағаш ... діни міндет деп
ұйғарады. Ағаштарды ... ... ... ... ... ағаштар
қасиетті болған.
Индуизм өмірдің бір формасының қайғы шегуі – барлығының да қайғыруы
деп үйретеді. Сондықтан да ... ... зиян ... өзіңе –өзің зиян
келтіруді білдіреді. Ойлаудың бұл образы Үндістанда ... ... ... атты діни қозғалыс ол гималай ормандарының бір бөлігін
шабылудан қорғап ... ... ... ... ... діни ... былай
сыйпатталады: «әуелі тогпырақты тазалап, ылғалдап алу. Ағаштарды әшекейлеп,
әрбір ағаштың қасына су қуылған ... ... қой. Дұға ... ... ... ағашқа қасиетті су шаш. Ригведа, Яджура және Сама ұрандарын оқып от
жақ. Тек осындай салтанаттан кейін ғана ... ... ... ... бір ... ... бұл ... атқарып, мокшаны алу керек».
Индуистік дәстүрге сәйкес орманның үш ... ... ... ...... ... ... тапован – ақиқат іздеу жолында данышпандар болатын қасиетті орман;
3) махаван – барлық тіршілік белгілі бір баспанамен көмкерілген үлкен
табиғи ... ... діни ... тәжірбие жүзінде атқарылатын орындар
ретінде қорғалады. Мұнда қасиетті ... ... Дәл ... ... жаңа ведалық оқулары туындаған. Данышпандардың орын
алуы орманның қорғалатындығына кепілдік береді. Бірде –бір ... ... ... ... мүмкін емес болды. Осы діни тыиымдарды бұзу патшаның
жазалауына түсті. Индуизм өкілдерінің ... әлі де ... ... ... бар.
Индуистер буддистер, джайнисттер, пұтқа табынушылар секілді әртүрлі
табиғи қасиетті объектілерді құрметтейді. ... ... ... ... ... олар Шива құдайымен байланысты. Индуизм өкілдерінің ең
қасиетті тауларының бірі Кайлас болып табылады. Индуистер оны Шива ... оның ... ... мекен ететін қраммен теңестіреді. Бұл сенімге
әлемде көптеген сенушілер табынады. Қасиетті мәтінде ... ... ... ... Су ... ... бірден –бір құралды және тіршілік
көзі болып есептелді. ... ... ... діни салтанаттардан
қасиетті сумен тазалану арқылы жүзеге асатындығына сенді. Қазір көптеген
өзендер, ... Ганг ... ... ... ... ... жазуларда
айтылған: « Ганг өзенінің қасиетті суларының қасында 14 әрекет ... ... ... ... және ... шаю, денеден күкіртті алу, шаш
тастау, ... ... ... ... ... ... қасиетті
орындарға табыну, киімді шаю, лас киім тастау, жүзу».
Сонымен Үндістанда жалпыға ортақ және әр ... ... ... мерекелер мен рәсім-салттар өріс алды. Индуизм үндінің
ұлттық мәдениеті мен психологиясын қалыптастыруға ерекше ... ... ... ... көрегендікке ұйытқы болды.
1.3 Жайнизм іліміндегі экологиялық аспектілер
Жайнизмді, көбінесе атеистік сенім деп атайды, өйткені ол жаратылыс
әлемінің алғашқы ... ... ... яғни ... ... ... ... әлемдер шексіз, мәңгілік тіршілік етеді.
Адам жердің барлық кеңістігінде ... және ... ... арасында
тәндік қабықшада өмір сүреді. Төменгі әлемдерде шайтандар ... ... ... ... тауларындағы Меру тауында, «жер пупасының»
орталығында ... Тау ... өмір жіне өлім ... ... ... ... тақуа жандары мәңгі масайраған ашық және нұрлы әлем
жарқырайды. Төменірек тау беткейінде ... ... тек ... ... жандары және үнділік пантеон құдайлары мекен етеді.
Сөйтіп, ... ... ... ... олар жоғарғы тіршілік емес,
тақуалыққа ... ... ... ... діни ... ... сол, ол – ... көпшілікке
түсінікті ілім, адамның этикалық, ... ... ... мен ... брахманизмнің айырмашылығы да осында.
Жайнизмге деген сенім, мәліметтерге қарағанда, 24 ұстаз ... ... ... ... қалаушысы болып қазіргі Бихара территориясындағы
шағын князьдік билеушісінің кіші ұлы – ... ... Ол ... 599-
527 жылдар алалығында өмір сүрген. 28 жасында байлық және ... ... 12 жыл ... аскетикалық сынауларға барады. Екінші жылы жабайы
тайпалар мекен ететін ортада киімнен бас тартып, ... ... ... ... ... саны ... Ол ... («мұхит болмысы арқылы
тасымалдаушы») ретінде қолдау тауып, ... және ... ... ... ие ... ... руханилық және мокшаға жету аралығында өзінің
діни-этикалық ... ... ... Лао Цзы, ... Платон,
Перикл дәуірінде өмір сүреді. Бұл дәуір адамзат тарихындағы ерекше орын
алған дәуір болып есептеледі.
Алғашқы жайн ... ... мен ... ... ... ... қысқасы тыныштықты қолдаушылар құрады және бәрі де ... ... ... ... ... ... ... тәртіпті
орындады. Жайнизм доктрина ретінде шамасы б.з.д. ... ғғ. ... ... оның ... жазба түрінде қабылданды. Жайнизмнің иедеялық
жүйесі «Сиддханта» деген ... ... ІІІ ғ.) ... деп ... ... ізбасарларын – «жеңімпаздарды» атайды.
Сәйкесінше джайндар – жеңімпаздар. «Жеңімпаз» ретінде қарсыласын жеңген,
күресті жеңген ... ... ... ... - ... ... ... санақ бойынша 3354 джайндар тіркелген. Бұл мемлекет халқының дінге
сенушілерінің 0,4 %-ын ... Олар ... ... ... ... ... ... бірге Үндістанның оңтүстігінде
орналасқан.
Алтын ғасырда әлем «армандарды орындайтын ағаштармен» ... ... әлем ... түсіп, адамдарда қорқыныш сезімі пайда
болып, олар алғаш рет аспанда күн, ай, жұлдыздарды көрген. Барлық құбылысты
тек тиртханкара ғана ... ... ... ... ... каоно Махавираға дейін әлемге 23 ... ... ... сүру ... ... бір мың ... дейін созылған. Қазіргі
джайнисттер алғашқы тиртханкарды Ришабханы және оның ұлын Бахубалиді немесе
Гоматешвараны ерекше ... ... ... ... ... ... (250-ден астам) орнатқан. Олардың ең құрметтелетіні
Карнатака штатында орналасқан. Бұл ... ... 18 м, ... ... тұрған оны ежелгі дәуір мүсіншілері тас монолитінен қалаған
және ол әлем ғажайыптарының бірі ... ... ... ... ... ... тұр, ол тек адам ... күштілігін ғана
бейнелемейғ адамның табиғатпен оңашалануын көрсетеді: ... ... және ... ... ... салтанаттары және ел ішінде монахтардың үнемі ереуілдерге
шығулары келесі «үш ... ... ... ... ілімдерін
қолдану мақсатында жүзеге асады: нақты сенім, ... ... ... ... тәртіп. Индуизмге сәйкес, джайнизм сенімінде адам ... ... ... ... ... үндінің күнделікті өміріндегі әрбір ... ... мән ... ... ... орынға дұрыс тәртіп
принциптерін қояды. Олардың ішінде ахимса және апариграха ерекше ... сөзі ... ... білдіреді. Алайда джайндар кең түсінік
– барлық тіршілік түріне зиян ... ... ... ... олар тек ... пен ... ғана бас тартып қоймай, жұмыртқа, мал
шаруашылығының бір қатар өнімдерін ... ... тек жер ... өсетін
көкөністерді тамаққа пайдалануға рұқсат етіледі. Джайнистік монахтарұшып
жүрген жәндікті жұтып қоймау мақсатында ауыздарына марліден ... ... ... ... ... ... жәндіктерді басып кетпеу мақсатында
алдарын сыпырғышпен сыпырып жүреді. Оларға көптеген тіршілік түрлері орын
алатын ... ... ... ... ... тыйым салынады.
Аталған ережелер джайндардың қызмет түрін анықтайды. Негізінен бұлар
– кәсіпкерлер, оның ішінде ірі концерн басшылары, ... ... ... ... ... Үндістанның оңтүстігінде көптеген джайн
отбасылары егін шаруашылығымен айналысады, алайда өздері жерді ... ол ... және ... тірі ... ... байланысты.
Толығымен бұл кедейлер орын алмаған байлардың ... ... ... алайда касталық жүйені мойындамаудың алдында тоқтайды.
Апариграхи принципі отбасының минималды ... тыс ... ... ... өз ... бас ... білдіреді. Бай
джайндар бұл принципке қарсы келмейді, ... ... ... олар ... ... ... басқарушылары болып есепетеледі.
Джайндардың өмір сүру тәртібі бес принципке сүйенеді:
1. Тірі ... зиян ... ... ... ... ... ... тартпау.
3. Ұрлық жасамау, меншік – киелі нәрсе.
4. Әлсіздікті құптап, терісті мақулдамау.
5. Сезім объектісіне ... ... ... ... ... негізінде «үш маржан» жатыр: дұрыс сенім, дұрыс
таным және дұрыс тәртіп, ... ... ... – тірі жанға зиян келтірмеу.
«Таттваға немесе шынайы тіршілікке сенім – дұрыс сенім; шынайы табиғатты
күдіктенбей тану – ... ... ... әлем объектілеріне жиіркенбей,
бейтарап қарау – дұрыс тәртіп». Дұрыс сенім – ... ... сену ... құрметпен қарау. Сенім – негіздердің негізі, онсыз дұрыс таным,
тәртіп болмайды. Сенім – ... ... ... апаратын есік. Басқа
жағынан, нақты сенім ... ... ... болу ... ... ... тірі жанға зиян келтірудің кез келген түрі, рахатқа
бөлену, осы ... ... ... ... ... күнә ... ... душар болған жандар кармамен толтырылған, сондықтан олар
соқыр және ... ... ... ... Тек ... ... данышпан
ғана бұл әлемнен бос. Ол өзін жеңу арқылы әлемді жаулап алған. Тек ... ... қана ... ... ... ... ... бірге
байланыс бұрыс карманың нәтижесі болады, оның әсерін тоқтату – дұрыс
тәртіптің ... ... осы ... «маржанына» Ачаранги-сутраның
едәуір бөлігі арналған. Бұл үшін, біріншіден, бес ұлы ... ... өзің және әлем ... ... ... ... ... ойлау;
үшіншіден сараңдықтан жұрдай, рухани тазалыққа жету, яғни ... ... Одан ... ... ... үшін рух күшімен қарын ашу, ... ... және т.б. ... азаптарды жеңу қажет.
Джайнизм өзінің даму барысында бірнеше секталарға ... ... ...... ... ... әлім ... киінген)
және шветамбарлар («ақ болып ... ... ... ... ... – джайнистік канон (Джайна-сутралар). Дживалар, яғни
тірі жандар туралы ілім – ... ... ... және ... ... ... деп нәзік, көрінбейтін материалдық
субстанцияны есептейді. Ол дживаға енеді және оның қайта ... ... ... ... ... деп ... және ол ... ақырғы
мақсатын құрайды. Джайнистердің ілімі бойынша, әлем екі түрлі материядан
тұрады: тірі және өлі. ... да ... ... ... жаны және ... ... кез келген тіршілік түріне зиян келтірмеу джайнизмде
маңызды.
Джайнистер біздің ... ... ... саны ... ... деп ... ... объект оның жағымды және жағымсыз ... ... ... адам секілді объектінің жағымды ... оның ... ... ... ... ... нәсілі, ұлты, тәрбиесі,
туылған жері, ... жасы және т.б. және ... ... оның ... көптеген объектілерімен байланысы ... ... ...... жоқ ... ... ... толығымен тану үшін оның
басқа әлемнен немен ерекшеленетіндігін білу ... ... оның ... негр және т.б. ... ... ... және ... жынды, ұры, эгоист және т.б. ... ... ... ... ... әлемнің басқа объектілерінен оның барлық ерекшеліктерін
қамтиды, бұл ... саны ... ... ... ... ... ... тірі ағза адам жанынан кем емес ... ... деп ... ... өмірдегі жағымсыз әрекеттер бұл жандарды
материямен – кармамен жапқан дейді. Сондықтан «ахимса» (барлық ... ...... ... ... ... бірі. Одан шығатыны,
джайдистер тіршіліктің басқа формаларына зиян келтіруден бас тартады. Олар
қатаң вегетариандықтар болып табылады, ... ... ... ... ... ... бас тартады, әлдебір су организмдерін жұтпау
мақсатында суды сүзеді, тамақ немесе отқа жәндіктер ... ... ... ғана жейді.
Жайнизм ырымы мен дінін қабылдаушылар екі ... ... ... – тірі ... ... ... бәріне жанашарлықпен қарауға, ,
ал өздері күдік пен ... ... ... ... ... дін мен ... түрле қарсы шығуға шаұырмайды, десек те өз жақтаушыларын дұрыс мінез
бен ұстамды қимыл-әрекетке дайын болуын талап ... ... ... ... мен ... адам өмір бойы жинайды, оның ... ... ... ... ... оның ... ... – тіршілік пен тіршілігі
жоқтарды біріктірмек құштарлықты ... ... ... ... ... ... алмайтын талпыныстан) арылғандар ғана жайн
білімін ... ... ... ... гуру ... адам өзін, өз
мақсатын және оған жетудің оңды тәсілдерін ... тани ... ... ... ... ... ... жайсыздықтан, мазасыздықтан сақтандырады.
(Қасабек)
Жайнизм этикасы әлеуметтік мәселелерге – ... ... ... арасындағы қарым-қатынасты жетілдіруге араласа бермейді. Мұның
қытай, конфуциялық этикадан айырмашылығ да ... Ол ... ... ... жеке адамның тыныс алу, тіршілік жасау ... ... пен ...... ... ... Оның ережелерін
күнділікті сақтау – жайнизмнің қатаң талабы. Жайнизмге ... ... көп те ... Олар - ... ... ... ... оған
садақа әкелу. Ал өзімнен арнайы және үнемі жұмыс істеу – ең ... ... ... ... ... істеуге киелі тексті оқып үйрену, йог ... ... ... өзін үнемі бақылау және күнәсін кешіру ... ... ... ... ... ... жемейді, жануарды
өлтірмейді, құрт-құмырсқа, өсімдікке зияндылық жасамауға тырысады, жарлыға
көмек көрсетеді.
Джайнизм ... ... ... ... ... ... ... жануарларға айналған емханаларды ұйымдастыруымен
атақты. Джайнистердің пікірінше, адам адам жануар балықтармен бірге ... ... ... ... табиғи орындарды құрметтейді,
сақтайды. Джайнистік мифологияға сәйкес, құтқарушылардың бірі Ришабханата
джайнистер қорғайтын және ... деп ... ... ... ... ... табынушылық діндеріндегі адам және табиғат қарым-қатынасы
Пұтқа табынушылық діндері дегеніміз - жергілікті тайпалық сипаты
бар әртүрлі ... ... Олар ... ... ... ... фетишизм, тотемизм, шаманизм, пұтқа табынушылық, анимизм, соляризм.
«Адамзат діндері» атты классикалық ... ... ... ... ... ... ... анимизм деп атайды. Оның пікірінше, ... ... саны әлем ... 100 млн ... ... оның 80 ... мемлекеттерінде тұрады.
Пұтқа табынушыларының көбі табиғатты аялауды табиғи қажеттілік деп
санайды. Пұтқа табынушылық табиғаттың ... ... ... таудың,
судың, күннің, өсімдік және жануарлардың. Пұтқа табынушылар табиғаттың
әрбір ... тірі ... өлі ... жаны мен ... бар ... Кейбіреулері, мысалы, құдіреттілікті табиғат объектілері жнәе
оның үрдістерімен салыстырады. ... ... ... ... ... табиғатты жеке қатынастар ... ... ... ... ... ... табынушылық көзқарастарына сәйкес, «теллургия және
өсімдік, жануар, адам арасындағы ... ... ... ... ... Бұл ... біртұтастығы табиғаты бойынша биологиялық» ... ... ... ... ... Элиаде. Басқа сөзбен айтқанда, жер және
одан туындаған ... ... ... байланыс бар. Барлық бұл формалар
жиынтығында тұтас ... ... ... қан жерді улап, қаралайды. Пұтқа
табынушылық табиғатты ... деп ... ... оның ... ... ... ... табынушылық табиғатты құрметтеп, оған
зиян келтірмеуге шақырады. Пұтқа табынушылық жабайы ... ... ... ... ... адамның қатысынсыз-ақ сұлу.
Көптеген пұтқа табынушы діндерге жердің ... ... ... жер ... ... ғана ... оларды
сақтау тән. Пұтқа табынушылар табиғаттан қажеттісін ғана алады. Олар
табиғаттан алған ... ... ... яғни ... ... ... ... – құдай болатын және тыныс ... ... ... ... ... онда ... ... етеді. Ол – тіршілік күші.
Пұтқа табынушылық қорықтық істе маңызды діни ... ... ... мәні бар әртүрлі қасиетті тоғай, тау, көлдерге қорқыныш, салтанат
және мистика объектілері ретінде қорғаудың белгілі бір ... ... ... ... ... қасиетті деп санаған. 1854 жылы бір
үндіс тайпа басшысы айтқан: «Жердің ... ... ... ... ... ... жарқырап тұрған қарағайдың әрбір инесі, ормандардағы
тұманның әрбір тамшысы, әрбір ... ... ... ... және ... ... ... бұл сұлу жерді ешқашан ұмытпаған, өйткені
ол – қызыл тәндінің анасы. Біз ...... ... ол – біздің
бөлігіміз. Біз көріп тұрған тау шыңдары, ...... ... ... табынушы үндістер қасиетті жерін қаралауға, зиян келтіруге,
сатуға, жекешелендіруге, ... ... деп ... Тынық мұхиты аралдарының жергілікті халқы есептеген: «жерді
біз ... ол ... ... ... ... ... ... жартасты таулар және Блэк ... ... ... Сиу
үндістері оларды рухани азық көздері деп қарастырады. Онда «7 күш», Ұлы ... ... бұл жер өз ... және ... ... арттыруға
әрекет етеді. Стонни тайпасының көсемі ДЖон Шоу өзінің 1977 жылы «Бұл
таулар – ... ... ... атты ... былай деген: «Бұл
таулар – біздің храмдарымыз, біздің демалыс ... Ұлы Рух ... ... ... ... ... ... қасиетті. Сондықтан бұл таулар
– біздің қасиетті жерлеріміз».
Новайо ... ... ... таулары туралы былай айтады: ... ...... ... біз ... ... оларға тәуелдіміз
және біз олапдың қасында өмір сүруісіз керек. Кішкентай таулар – ... ... және ... ... тау – ... Біз ... туысқандарымыз». Хопи үндістері Сан-Франциско қасиетті шыңына
жаман ойлармен емес, тек жақсы ойлармен ғана ... ... деп ... олар жаман ойлардан арылып, қасиетті тауларға бір тамшы ашусыз
жету мақсатында ән салады. Олар тайпаларының жақсы өмірі ... ... ... ... ғана ... ... деп есептейді.
Пұтқа табынушы қасиетті тоғайлар құдіреттілерге теңдестіріліп,
рухтарды баспанамен қамтамасыз ... ... ... ... ... Этнограф В.П. Налимов қасиетті тоғайәларға қатысты удмурт және
мари тайпаларының діни ... ... ... ... ... ... культымен, адамның табиғатпен өзара
органикалық, ... ... ... өз ... ... Олардың көзқарастарын қысқаша былай қалыптастыруға болады:
құдай ...... ... ... күш: тірі ағып ... ... жануар, өсімдік, адамға үздіксіздікті беріп тұрған. ... күш ... ... ол ... және ... ... (өзен
салалары басты өзенмен байланысқан секілді) органикалық байланысқан әрбір
жеке күштің жеке индивидуалдығы бар. Бұл жерден аумақтың құдайы ... ... ... ... ... және ... байланысқан. Бір бөлігіне әсер ете
отырып, тұтасына әсер етуге болады. Мысалы, суды ... ... ... ... құадйға, яғни жаратушы күшке зиян келтіресің. Жеке
адамның ... ... тек оның ... ... ғана ... ... ... жаратушы күшіне де зиян келтіреді. Бұл ... ... ... су, ... яғни ... ... ... жалпы
қызығушылық туады. Жаратушы күш ластанудан зардап ... яғни ... ... күш ... ... ... ... табиғатты таза күйде сақтау оңай ... ... ... ластанудан сақталады. Бұл жерде жаратушы күш
ластангудан қорғалады. Жылдың ... бір ... ... максимумға
жеткен кезде, мысалы, көктемде табиғаттың табиғаттың ерекше күшін ... ... ... тоғалар қасында бірнеше тайпалар, халық бірігеді.
Әрбір үш жыл сайын жалпы тамақпен дұға оқылады: бірлесіп тамақ ішу, ... ... ... ... ... ... ... табынушылар қасиетті тоғайды
шіркеумен салыстырады. Пұтқа табынушылар қасиетті ... ... ... бірігуді зерттеген.
Пұтқа табынушы қасиетті тоғайларда орманды шабу, аңшылыққа шығу, жер
жырту, саңырауқұлақ, ... ... шу, ... аулау тыйым салынған.
Кейбір кезде, тіпті, қасиетті ағаш көлеңкесінде ... да ... ... ... ... ... объектілеріне әнұрандар шығарып,
ережелерді бұзған жағдайда табиғаттан кешірім сұраған. Қасиетті тоғайларды
қорғау әрбір адамның қорқыныш және ар-ұят ... ... ... ... ... ... ... және
өсімдіктерді қорғаған. Мұндай ... атап шығу үшін бір ... ... ...... табынушылар жыл сайын аққуларды ұстап,
оларға құрмет көрсеткен, дұға оқып, аяғында құстарды жіберіп, ... ... ... ... ... ... ... оларға сыйлық, ақша
беру арқылы ескерткен.
Экологиялық мәні бар өсімдік және жануарларды діни ... ... ... тотемдер; рух-иегерлер; рух-қамқоршылар; өсімдік
және жануар ... ... ... қасиетті жауанрлар және
өсімдіктер.
Адам және тотем ... ... ... ... зиын ... ... өсімдікті жоюға, оны тамаққа пайдалануға тйым ... Бір ... ... де ... өте ... - ол ... ... бейесін қорғайды.
Иигер рухтары түріндегі жануар және өсімдіктер ... ойша ... ... ... өсімдіктердің көсемдері ретінде құрметтеледі. Иегер
рухтар жануар бейнесіндегі адамға қамқор етеді, ал өз ... ... ... ... коюкон тайпалары табиғттың рухани күші бар, құрметтеуше
құқы бар және ... ... мен ... діни ... ... деп
есептейді. Коюкондар табиғаттан пайдалана алатын нәрсесін ғана алады, ... ... ... ... Олар табуды ... ... ... деп қорқады. Жануарлар бейнесінндегі ата-бабалар
культы өліп қалған аң, құс, ... және т.б. ... ... ... бір ... әртүрлі қоныстарында ата-баба культы
ретінде әртүрлі жануарлар ... ... және ... ... ... ... – флора және
фаунаны құрметтеудің ең жоғарғы формасы. Қасиетті өсімдік және ... ... ... ... ... ... дұғалар, мехраптарды
орнату, салттық рәсімдер, қасиетті ... ... оны ... ... белгілерін көрсету, аумақтарды қорыққа айналдыру,
қасиетті ағаштарды отырғызу, ... ... ... ағаштарды шабуға
тыым салу.
Мұнымен бірге жануарарды діни құрметтеу әрдайым автоматты түрде
оларды қорғауды білдірмейді. ... ... ... ... пұтқа
табынушы дәни рәсімдерге қолдану мақсатында өлтіреді.
Пантеизм құдайдың барлығында және барлығы ... орын ... Яғни әлем және ... бір ... ретінде қарастырылады. Батыс
экофилософтар қатары ... ... ... ... пантеизмді
базис деп есептейді.
Пантеизмнің бірнеше үлгілері бар, мысалы, Спиноза пантеизмі, ... ... ... ... ... ... ерекше
айрықшаланатын және табиғат қорғау дініне келетін пантеизмнің ерекше түрін
уағыздайды.
Ұлы Гете табиғатты діни тұрғыда құрметтеуге пантеистік жол ... ... ... ... айтқанда, ол кішкентай алып емендермен
оңаша қалуын еске алатын. Гете ... ... ... талап етпейтін,
алайда табиғатпен ... ... ... ... ... пайда
болатын құдыреттің алдында табынудан артық ешнәрсе жоқ. Бұл көзқарас
тұрғыда барлығы бір ... ... және ... ... ... ... табынушысы «экология» терминін құрушы Эркстр Геккель
болады. Қазіргі кезде пантеистерді ... ... ... ... ... тек қана ... ... сонымен оны
құдыретті көрініс ретінде қарастыру керек.
Пантеизмнің мақсаты аспан немесе мәңгілік ... тез ... кіру ... ... ... болуға шақыру. «Құдайды зерттеу» - ... ... ... ... Конфуций ілімі табиғат туралы
Колнфуций ілімі Корея, Жапония, Вьетнам және Қытай мемлекеттерінде
маңызды. 25 ғасыр бұрын ... ... ... ... ... бізді мейірімділікке шақырады, табиғаттан бізге тиесіліден артық
алу үшін күшті қолдануға болмайды.
Жаңаға жақандау- қытайдың көне ... ... ...... ... ... айналды. Кунд Фу-цзф ілімінің түп ... ... ... мәселесіне тіреледі. Қытайдың алғашқы философиясында аспан, ... адам ... ... ... қаралады. Бұрын аспан мәселесіне
біржақты, басым көңіл ... де, адам ... ... ... жер ... ... ... Фу-цзы:
а)аспан, жер, адам туралы бұл жалпылама сипатты негізге алды;
ә) дао, дэ, тағдыр (мин), аспан астындағы мәселесін арнайы қарастырады.
Кунд ... ... ... болмысы бар дүние ретінде, ең жоғарғы, ... күш ... ... ... ол үшін ... ... ... өз
еркін әр адамға білдіреді, өз үкімін күллі аспан астындағы ... мен ... ... ... ... жеке ... ... те
кезігеді. Содан аспан ұғымы конфуций философиясында ... ... ... ... ... ... Кунд Фу-цзы аспанмен ұштастырады да, оны кейде аспан
еркі, аспан бұйрығы, аспан жазмышы (тянь мин) ... ... ... ... ... ала ... біржақтылық, абсолютті еркінсіздік деп
қабылданса, конфуций философиясы тағдырды адамның күні бұрын белгіленген
жоғарғы ... ... кез ... тәуелсіздкітен босататын мұарты ретінде
көрсетіледі. Кунд Фу-цзы ... ... ... (минмен) салыстырғанда,
адамның өзі таңдайтын еркіндік арнасын қалдырады. Адам еркіндік жолымен
жүруі де, жүрмейі де ... ... ... ... дао және дэ сипаттамасын қабылдап, оларды
ұғымға айналдырады. Дэ ... ... ... дао ... деген жол деген мағынамен толықтырылады. Кунд Фу-цзыда ... ... ... ... ... Дао – адам ... апаратын
жол.
Адам табиғаты - (син) конфуций философиясында басты ... ... ... нені ... ол адамның табиғатын құрайды» («Ли цзи»).
Табиғат - адамның алғышқы қасиеті. Адам өмірге немес ... сол ... ... ... ... мәні ... ... шеңберінде анықталынбайды.
Адам мәні – табиғалықтан тыс, ... ... ... бәрі де
байлық пен беделге ұмтылады. Адамның бәрі де ... пен ... ... - ... ұлы Ұстаз. Екі қасиет те адамның табиғатына тән ерекшелік.
Адамға үнемі тыныштық бермейтін төрт ... Кунд ... ... ...... ... даңққа ұмтылған, қоғамда орнын таппақ, байлыққа
деген ... Осы ... ... жеткендер, рухын тартынады, күштен
сеекенеді, адамнан қорқұады, жазадан қауіптенеді. Бәрінен де жоғары тұрған
қасиет – ... сүйе ... ... Ұлысты ұлы ұстаз болу үшін, дейді
Кунд Фу-цзы мына ... ... ... ... ... ... ұстаздыққа лайық биязы болу;
3) ұстаздыққа іштей бейімділігі;
4) адамдармен тіл табыса білу;
5) өз өсиетіне берік болуы;
6) өз уәжінде ... ... ... ұстаздың еркін тәуелсіздігі;
9) жұмыстағы мінез-құлықтың ұстамдылығы;
10) ұстаз ниетінің адалдығы
11) ұстаз жанының мейірімділігі;
12) ұстаздың ... ... ... ... ... ... ... сенімділігі;
14) ұстаздық талапты орындау;
15) ұстаздың қарым-қатынастағы тартымдылығы;
16) ұстаздың құрметтеуі және төзімділігі.
Сонымен адам - әлеуметтік жан, әлеуметтік ортада оның ... ... ... ... орта ... – қоғам мен мемлекет
бірлестігі, оны басқаратын ... Адам бұл ... өз ... Олай ... ... ... ... бастау айқын, адам
әлеуметтің этикалық субъектісіне іспеттес. Адам аспанға, тағдырға, дүниеге
өз түсінігін білдәре ... ... туа ... адам ... ... ... ... қарым-қатынаста қалыптасады, тіпті, ашылады. Адамның мәнін «бес
тұрақтылық» (у чан) құрайды. Бес ... – жэнь ... ... и ... парыз), ли (сыпайылық, рәсім, әдеп), чжи ... ... синь ... ашықтық) жатады.
Кунд Фу-цзы ілімі мемлекеттің қауымға деген ықпалы ... ... Оның ... ... ... жаңа ... – абыройлықты, кең
түсінікті, сенімділікті, апйымдаушылықты, мейірімділікті ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік тіртіп
туралы ойын жазып қалдырды. Аспан астындағы дүниеде тәртіпсіздік пен астан-
кестен болмау үшін, ... ... өз ... табу ... - ... ... ... отбасы – кіші мемлекет, деген сөзді
Кунд ... ... ... Осы салыстырудан ортақ ереже туындайды: балалар -
әке-шешесіне, кішілер – үлкенге бағынуы тиіс. Ата-бабалардың өлі де, ... ... ... әрқашан және бұлжытпау табыну - әрбір қытайлықтардың бас
міндетіне, олардың ... ... ... Кунд ... осы ... қадірлеу (сяо) ілімін ұсынады.
Аруаққа табыну мен сяо ...... ... ... ... ... қытайлық рәсім-салттар:
- отбасының қажеті мен қамқорлығы ата-ана анықтады. Жастар ата-агагың
ұйғарымы бойынша үйленді, тұрмыс құрды;
- отбасында ұл-қыздар балалық борышын ... ... ... Өмірге
келетін жас нәрестенің саны да ата-ананың тілегіне жақын болды,
қайшы келмеді.
Отбасында үлкендердің шешімін орындау – отбасы ... ... ... ... ... ... идеясы, ілімі, діни идеологиясы екі мың жылдан астам
уақыт ... ... ... ... қалыптастырды, олардың
мінез-құлқына, психологиясына, сеніміне шешуші ... ... өмір ... Осы бас бағыт пен ... ... ... ұлттық тұтас
менталимтет қалыптасты.
Конфуциялық доктрина қытай жерінде мемлекеттің құрылуына, әлеуметті
тәртіп ... ... ... ... септігін тигізді. Бұл
доктрина қытай өмірін қилы-қилы заманда мемлекет деңгейінде ... ерте ... келе ... ... діннің, саясаттың көне
де, құдіретті түрі деуге ... ... ... ... ілімі бойынша адам және табиғат қарым-қатынасы
Қытай қоғамының ақсүйектері конфуциандық тәртібімен, рәсім-салтымен
өмір ... ... ... мен Жердің рухына табынды. Ли-цзы жарлығынан
ауытқымады. Осы талап пен салтты білмегендер немесе орындамағндар өмірде
сый-құрметке, ... ... мен ... қолы жетпейтін болды.
Конфуциялық дәстүр ресми түрде қаншылақты беделді болса да, ... оның ... ... ... ... ... кейде сақтауға
тырыспады. Тарихи мәліметтерге қарағанда, Конфуций және лао ... ... ... ... ... ... ... Даосизмнің негізін
қалаушы – Лао-цзы. Аңыз әңгімелер бойынша, анасы Лаоны ондаған жылдар бойы
толғатып жүріп қартайғанда ... ... ... - ... ... ал «лао
цзы» - «кәрі философ» ... ... ... Қытай орталығында
аласапыран басталғанда, Лао-цзы батысқа ауысады. Жер кезіп бара ... ... ... ... ... цзинді» қалдырып кетіпті-
мыс.
«Дао-дэ цзин» (Дао және дэ ... ... ... – Лао-цзы
көзқарасының жиынтығы. Осы трактат көп ... ... ... ІІІ ... ... ... Дао ілім ... («Чжуан ұстаздың
трактатында»), Ле-цзы, Ян Чжу еңбектерінде толықтырылады.
Лао-цзы, Чжуан-цзы, Ян-Чжу ... ... ... ... ... ... философиясының негізгі
мәселесі – ұлы Дао (ұлы жол) туралы жалпылама Заң мен Абсолют туралы ... ... ... жоқ, бірақ бәрі де содан тараған. Дао ... ... әр ... ... өз ... ... Оны ... арқылы
көруге, есітуге болмайды. Дао табиғаттың, қоғамның, адам мінезі мен ойының
табиғи, бірақ көрінбейтін заңы. Оның бастамасы да, аяғы да жоқ, ... Ол ... пен ... ... ... бола ... жарық
дүниедегі барлық нәрсенің негізі мен бастамасы, аты және түрі. Дао сансыз
заттарды жасаса да, ... ... ... бос қуыс ... ... мәңгі,
таусылмайды, оларды әр уақытта реттейді.
Ұлы Аспан да Даоның ... ... мәні де, ... да, бақыты да –
Даоны танып білу, соның тәртібіне еру, сонымен жарасу. Даоны тану дегеніміз
– табиғаттың заңын ... және сол ... ... ... Дао ... құдіретті мистикалық күш-қуаты – дэ арқылы білінеді. Дао ... ... ... ... ... бас кезінде (2-3
ғасырлары) даосизм философиялық (дао цзя) және діни (дао ... ... Діни ... ... ... патриарх Чжан Даолин өздерінің
«шіркеулері мен храмдарын» салдырды.
Даосизм қарапайым адамдарға жақын, ашық ... ... ... жол ... ... биік ... жету немесе жақындай үшін, ... ... ... ... ... шарт:
- өзіңе ішкі тыныштық күйге жету;
- жетік ... бет ... ... сенімді болу;
- өзімшілдік пен пайдақорлықтан бас тарту.
Осылайша шектен тыс әрекет етпей, заттардың ... білу – ... ... ... ... ... Дао заңын ұстанған, өзінің қуат
күшінтәртіпке келтіре ... ... ... ... мен ... сана ... кеңейтумен болмыс тұтастығына жетеді.
Даосизм адам денесін ... ... ... ... ... ... Әлем аспан мен жердің, инь мен ... ... ... ... Адам ... ... мен ... күштері
шоғырланады, еркек пен әйелдік бастама өазар алмасады. Соның нәтижесінде
ғарыштың екі ... ... пен ... ал адам ... ... Мәңгілікке жету үшін бойындағы 36 мың рух-монадағы
қолайлы жағдай жасауға және олардың ... ... ... ... салдарынан олар денеден бөлініп кетпейді, қайта денеде рухани ... ... ... ішу ... ... яғни тамақты аз қабылдау өнерін игеру
керек;
ә) денені ... ... ... ... алу мүшелерін жаттықтыру абзал, ол
үшін йог жүйесін пайдаланған жөн;
б) жаттығу жұмыстары үнемі және ұзақ уақыт бойы, кем ... ... ... ... немесе адам рухы мен ұлы Дао бір-бірімен жұғысқанша
істелінуі тиіс.
Даосизм сансыз ... мен ... ... шағын храмдарға
қызмет етті, күнделікті тұрмыс-салт рәсіміне араласты. Даостық дуагерлер
мен бақсы-балгерлер өз кәсібін ... қай ... ... ... ... ... жатты.
Сонымен, даосизм дінінің өкілдері Дао жолы, яғни табиғат жолының бар
екендігіне сенеді. Даоға, яғни табиғат жолына ... ... ... қайғы-қасіретке әкеледі деп пайымдайды, Демек, электро станциялар,
индустриалды егін ... рухы және ... ... ... ... ... Бұл дін өкілдерінің саны әлем бойынша 50 млн адамды құрайды.
1.7 Синтоизм дініндегі адам және ... ... ... ... барудудан бұрын, бұл қиыр шығыс діні
туралы айтқан мануіскриптар болды. Бұл Ганид танымаған ... ... ... ... ... ... ... құдіретті күшімді қабылдап, менің
мейірімді көмегімді пайдаланып жатырсыңдар. Мен бұл ... ... ... ... рахатқа бөленемін. Табиғат сұлулығы және ... ... ... Князі өзін ашып, өзінің тақуалық мәнін көрсетуге
тырысады. Ежелгі адамдар менің атымды білмегендіктен, олар ... ... ... мне ... шегіп, болмыс ретінде әлемде туылып, өзімді
көрсеттім. Мен – ... және ... ... күн, ай және ... ... ... Мен төрт теңіздегі және ... ... ... Мен ... ... ... ... болсын дұғасын
назарсыз қалдырмаймын, қандай да бір жаратылыс маған ... мен ... ... ... ... адам ... өз жүрегі рухының билеуінен бір қадам артқа
шегінеді. Егер сіз аспанның көмегіне ... ... Егер ... ... ... ... жаныңыздың ар жағындағы
нәрселер туралы дұға ... ... жоқ. Егер мен ... естісем, демек жүректеріңіз өтіріктен таза, жаныңыз айна
секілді ақиқатты бейнелейді. Егер сендер ... өмір ... ... ... ... ... ... талдау үрдісі діни-культтік
аспектісі синтоизм деп аталатын жапондық мәдениеттің ... ... ... жолы») ежелден жапондықтар табынған құдайлар және рухтарды (ками),
тылсым ... ... ... ... ... ... барлық
түрлері – тотемизм, анимизм, магия, өлілер культы, ... ... ... ... ... ... басқа халықтар секілді қоршап жатқан
табиғат құбылыстарын, ... және ... ... болған ата-
бабаларды жандандырған. Кейінірек, ... ... ... ... ... ... ... храмдарда әртүрлі құдіреттер және
рухтар құрметіне рәсімдеді ... ... ... ... ... жататын ежелгі жапондық қайнар көздері - Кодзики,
Фудоки, Нихонги буддизмге дейінгі ... ... ... ... ... ... Оның ... өлілер культы маңызды орын алды.
Құрметтеу ... – жел, ... ... тау және т.б. ... Басқа да ежелгі халықтар секілді Жапонияның егін шаруашылығымен
айналысқан халқы өзедірінң құрбандыққа шалу ... ... ... - өнім егістікте өнім жинаудың күзгі және көктемгі салтанаттарын
өткізген. Өз ... ... ... ... ... салуда адамдар
және бұйымдармен о дүниеге аттандырған. (васильев)
Ежелгі синтоистік аңыздар әлемнің ... ... өз ... ... Оған сәйкес алғышанды екі құдай, ... ... ... мен әйел ... ... және ... өмір ... Алайда бүкіл
тіршілікті олардың одағы жасаған жоқ. Идзанами ... от – ... ... ... ... ... өзі қалып, оның сол көзінен күн
құдайы ... ... оның ... ... ... орындары
тиесілі болды.(васильев)
Синтоизм пантеоны шексіз болды, оның өсуі индуизм және даосизм секілді
бақыланбай, ... ... өте келе ... және рәсімдерді орындаған
алғашқы шамандардың орнын ... ... ... ... каннуси («рух жетекшілері», «ками қожайындары») келді. Дұға ету,
құрбандыққа шалу рәсімдері 20 жыл ... ... ... ... ... ... асқан.
Синтоистік храм екігі бөлінеді: ками (синтай) таңбасы сақталып тұрған
ішкі және жабық бөлігі (хондэн), дұға ... ... зал ... ... ... ... ... алдында тоқтайды, жәшікке тиын лақтырып,
қолымен шапалақтайды, кейде онымен бірге дұға оқиды, сосын ... ... бер ... екі рет ... құрбандық шалуларымен салтанатты мейрамдар
болады, бұл кезде синтайдан құдірет ... ... Бұл ... ... абыздары салтанатты киімдерін киеді. Қалған күндері олар өз храмдары
мен рухтарына аз ғана уақыт бөледі, жай ... ... ... ... ... рөлі ... саны 100 млн адам) діни мән, түсінігін ... ... ... ... ... ... Бұл ... (әсіресе, жапонияда кең тараған) қасиетті ... ... ... «ками» ормандарына табынады. Бұл «ками» - барлығында
орын алатын ... күш, ... ... ... ... ... ... сарқырамаларда кездесетін ерекше күш. «Ками» өздігінен қасиетті.
Аномалиялар, керемет ландшафтардың барлығы – ... ... Ең ... - ... ... Қазір жапонияда шамамен 80000 синтоистік қасиетті
орындар бар. Ежелгі ... бері ... ... ... шабуға табу сақталған. «Ками» ормандары тұтас мән, ... ... әлем ... қарастырылған. Бір ағаштар құлаған кезде орманды бірден
қоректендіру мақсатында жаңа ағаштар отырғызылған. Ең көрнекті мысалы ... ... ... орны «Ұлы қасиеттілер Исе» орианы табылады.
Синтоизм – табиғатпен қарым–қатынасқа түсу ... онда ... ... ... өзендер, көлдер. Ағаш өзектерін синтоистер
қыыста арнайы «бинттармен» ... ал ... ... фантандарда
құжынайды. Синтоизм жапондықтардың өмір сүруі тәртібімен тығыз байланысты.
Синтоизм үшін басқа діндермен, мысалы, буддизммен діни симбиоз тән.
ІІ ... ... АДАМ ЖӘНЕ ... ... ... діні және қоршаған орта
Бұл әлемдік дін (сенушілер саны 900 млн). ... ... ... ... ... ... ереже, уағыздар бар.
Құран табиғатты қорғау тек адамдарджың табиғат ресурстарын ... үшін ғана ... ... тұрғыда жүзеге асу керек екенін
үйретеді. Тіпті ақырет күні адамдар өздерін ... ... ... ... ... ... «егер Ақырет күні келіп ... ... ... ... онда оны ... ... ... барлық
үміт жойылса да, өсімдікті отырғызу ... ... ... бұл өз
–өзінен жақсы іс». Пальма ... ... даму ... жалғастырады және
ешқандай пада әкелмесе де ... ... ... етеді. Мұхаммед
пайғамбарымыз кейбір ағаштардың ішінде, әсіресе пальма ағашы мұсылмандар
үшін қасиетті екендігін ... Ол ... және ... ... ... бұл қалалардағы ағаштар және айналасында ... ... ... жариялайды: «Мен Мединаны және оның екі тау ... деп ... және бұл ... ағаш ... тек ... ... ... рұхсат етемін». Бұл заңдар бойынша аға
адамның ағашты шапқан құралы тәркіленіп, ұстаған ... ... ... ... кейінгі приемнигі өз жауынгерлеріне ... азық ... ... ... жат ... аумақта жануарларды
жануарларды өлтірмеуге бұйрық етті.
Мұсылмандардың ... ... ... ... ... орналасқан
Мутаг ататауы табылды. Мұхаммед пайғамбары тек ... және ... ... ... да ... жаратылыс ретінде қорғап, аяулауға
шақырады. Ухуд жер сілкінісі болғанда, ол ... ... ... Ухуд!» –
деген.
Аллаһтың жаратқаны оның тілектерін ... ... әлем ... ... ... ... ... қасиетті Мұхаммед пайғамбар
! «Бүкіл жер –мешіт» және «жер және ... ... күн, ай, ... ... ... ... ... барлығын Аллаһ ... ... ба?» ... 22:18) деп бекер айтпаған.
Ислам сонымен бірге табиғатты жамандау (апатты жағдайлар себебінен)
үлкен күнә болып есептелетіндігін ... ... ... ... ... ... ... ол Аллаһқа бағындады».
Ислам қорықтық істің дамуына ... ... ... ... ... ... ... Ешкімнің бұл аумақта құрылыс салып, кен
орындарды өңдеуге құқы жоқ. Исламға ... ... осы ... ... ... ... емес, кең қоғамға қажетті ғана обьектілер
қорғалады. Бұл біріншіден, екіншіден, қорғалатын облстар ... ... ... ... ... ... жерді өңдеуге тыйым салынады.
«Хима» концепциясын әлі күнге дейін Сауд Арабиясы ... ... ... онда ол жабайы өмірді қорғау үкіметімен ...... ... ... ... ... ... Бұл зерттеуге тыйым салынатын бұзылмаған зона «Харим» жиі ... ... ... өзендермен, жер асты сулармен, құдықтармен,
қайнар бұлақтармен байланыстырылады. «Харим» зонасының масштабы ... қала ... ... бір ... жол қашықтығынан қашпау
керек.
«Харим» концепциясы және « ... ... ірі ... ... бар. Бұл ... ... себептермен құнды:
- деградацияға ұшыраған жерлерді қалпына келтіруге рұхсат етеді;
- биоалуантүрлілікті сақтайды;
- су айрықтар және өзен алаптарын қорғайды;
- туристер үшін ... ... араб ... ... ... ... ... жылы бір Сауд Арабиясы мемлекетінде 3000 «хима» болған. Ислам ... ... мән ... О, ... Сен ... жаратушысың! Сен су
тіршілік көзі екендігін айттың! Бізге қажет болғанды ... ... ... ... Тамақ болмағанда, қамқорлайсың , – деп бір
мұсылман дұғасында айтылады.
Мұсылмандар суды құрметтеп, ... ... ... ... ... береді. Құранның мына нақылын экологиялық деп санауға ... Егер сен ... ... ... сен оның ... сүйе алмай
өтпейсің».
Исламның негізгі принциптерінің бірі «мизан» ( орта жол ... ... ... ... ... бір ... ... бағыну керек. Сондықтан біз қоршап жатқан тәртіпті мойындауымыз
керек. Исламның «Халифа» атты ... ... ... ... ... ... қызметін атқаратындығын білдіреді. Олардың қасиетті міндеті
жерге жауапкершілікпен қарау болып табылады. Мұхаммед айтқан: « Әлем жасыл
түсті, ол ... және ... ... ... басқарушылар ретінде
жаратқан».
Қоршаған ортаны ... ... ... ең күрделі мәселелердің бірі
болып отыр. Неге ... ... ... ... ... ... ... мәселен, мұхиттардағы буланудың артуы, айсбергтердің еруі, теңіз
деңгейінің көтерілуі, ормандардағы өрттердің көбеюі, ... ... ... ... ... ... ... белең алуы, атмосфераның
мөлшерден тыс жылуы себебінен қыста ұйықтау ... ... ... ... ояу ... жылы ... ұшу ... болған құстардың да, осы себептерге
байланысты ұшпай қалуы, климаты жылы болып ... ... ... биік ... ... ... еріп ... кейбір аң –құстардың
тұқымының азайып немесе мүлдем доқ болып кетуі тағы да ... ... ... ... ... ... ... ойландратыны сөзсіз. Тек
қана экогог ғалымдар ғана ... кез – ... көзі ... ... ... бұл ... ой ... сөзсіз.
Қоршаған ортаның ластануы, атмосферадағы ауаның шамадан тыс ысынуы т.б
мәселелердің барлдығы өкінішке орай ... ... ... ... Яғни бұл ... ... ... айтуына сүйенсек, бұның
барлығы табиғат байлығын ... ... ... ... ... ... ... сақталмауынан, космосқа ұшу кезінде азон
қабатының тесәіліп, ол жерден зиянды сәулелердің жер бетіне енуі, ... ... ... ... соғыс мақсатында, полигондарда ... ... ... газ, ... шамадан тыс қолдануынан тағы да
басқа толып жатқан себептерден болып отыр ... Тоқ ... ... ... ашкөздігінен, табиғатқа немқұрайлы қарап, қоршаған ортаны ластап,
тек ... ... ... ... ... тек қаржы табуды ойлап, Ұлы
Аллаһтың ... ... үшін ... нығыметтерін ысырап етуден шығып
отыр десек жаңсақ айтқан ... ... ... адам ... жер ... өзінің халифасы етіп жаратқанда,
жер бетіндегі барлық нәрсені адамзат өз игілігі үшін қолдансын деп ... Егер біз сол ... ... ... болсақ ертеңгі күні ақыретте
Аллаһтың құзырында оған ... ... де бір ... ... әлемді
ешқандай кемшіліксіз, белгілі бір жүйеге сай жаратқан. Құран кәрімде бұл
жөнінде ... ... «Шын ... ... ... (жүйелі түрде) бір
өлшеумен жараттық» (Қамар –49). Барлық нәрсе сол Ұлы Аллаһтың бұйрығымен,
яғни ... ... ... ... ... сол ... пен ... бұзатын болсақ оның зиянын көретін де, кінәлі де ... да ... ... ... ... – ақ өз ... кездегі Семейдегі полигонның зардабы, Арал теңізінің тартылып,
әлемдік ... ... ... айқын дәлелі. Бұл жайында Аллаһ ... ... ... ... өз ... істегендерінің кесірінен
құрлықта және теңізде бұзықтық шығады. Аллаһ да, бағыттарынан ... ... бір ... өздеріне тарттырады.» (Рум сүресі – 41).
Тарихқа көз жүгіртіп қарайтын болсақ, ... ... ... мен тепе ... ... ... ... ақымақтық
тірлігін істеп күлкіге қалғандарын көреміз. Мысалы алып ... ... ... ... ... Мао да : ... бидайдың бәрін жеп, тауысып жатқан қара торғайлар,
егеініміз ... болу үшін ... ... ... деп халыққа үндеу
тастап. Торғай өлтіргендерге сыйлық тағайындаған болатын. Бүкіл ... ... ... ... ... ... сәл ... болатын. Сол
жылы егіннің бәрін құрт басып, өнім болмай халық аштыққа ұшырады. ... ... ... ... зиянкестілерін жеп тазартады екен.
Дәл осындай күлкілі жағдай Совет Одағының ... ... ... ... ... ... ... даоһлада да орын алған ... ... ... ақ ... ... ... деп, ... қасқырларды арнайы құрылған аңшылар тобы тікұшақтармен жүріп атқан
болатын. Сөйтіп олар, артық қыламыз деп тыртық ... ... ... ... сол ... ... үйір –үйірімен аурудан қырылып
қалды. Сөйтіп кейіннен мәлім болғандай қасқырлар ... ... ... ... жеп, ... ... алдын алуға орасан зор ықпал етеді
екен. Міне осы сияқты ... ... бар, ... ... алып ... деп те ойлаймын.
Сонымен қатар тағы бір айта кететін жайт, ... ... ... ... ғана қараймыз. Сол материадан тұратын табиғаттың ... ... және ... ... ... ... Бұл ... бізге
сол табиғаттың жаратушысы әрі иесі болған Ұлы ... ... ... көк және жер, ... –ақ онда ... ... пәктейді. Оны пәктеп
мақтамайтын ешнәрсе жоқ. Бірақ сендер олардың таспихтарын (пәктеулерін)
түсіне алмайсыңдар» (Исра сүресі ... және ... ... ... ... күн, ай, ... ... ағаш,
хайуандар және адамдардың көбісінің Аллаһқа сәжде етукендерін ... (Хаж ...... ... ... Аллаһқа сәжде етеді». (Рахман сүресі
–6). «Көктер мен жердегі әрбір нәрсенің, әрі ... ... ... ... ... ... бе? Барлығы өзіне тән намазын, тәсбиғын
орындайды. ... ... ... ... ... (Нұр –41). Бұл ... біздерге табиғатың да, өзіне тән рухани, метафизикалық тұстарының бар
екендігін айтуда. Олардың да тірі тіршілік иесі ... ... ... құлшылықтарымен Жаратушымыз Аллаһқа құлшылық ететіндерін ескертуде.
Сондықтан бұл Құран аяттарына иман ... адам ... ... ... ... Табиғатты да Аллаһтың жаратқандығын біліп, оған да жанды
тіршілік иесі ... ... ... ... ... ... бұзса, кейін ақыретте оған жауап беретіндігін біледі.
Негізінде қоршаған ортаға, табиғатқа ... ... сол ... оның ... жақсаруы үшін өз үлесімізді қосудан тұрады. Біз
табиғатқа өз үлесімізді қосқан кезде, ол жанданып өз ... ... ... ... одан ... сол үшін ... құзырында тиісті
сауабымызды аламыз. Бұл жайлы ... ... ... ... ... ... ... болып, сол уақытта ақыр заман басталып жатса да, ол
көшетті отырғызыңыз».
«Бір ... ағаш ... оның ... адам ... жан –жануар жесе,
ол желінген жеміс, ағашты еккен адамның берген садақасы болып есептеледі».
Аллаһ елшісі (с.а.у): ... ең ... ... ... ... Еш ... ... пайдалы болудың бір жолы ... ... ... берген табиғатымен қоршаған ортаны ... Тым ... ... су, орман, жасыл желек жан
–жанауарларға, құстарға, ... ... ... ... ... Неге ... қоршаған ортаның ластануы мен бұзылуы, рухани
әрі ахлақи түрде кірленген ... ісі ... де ... емес.
Қарапайым түрде мысал беретін боласақ адамдардың көктем және ... ... ... ... ... ... таза ауамен
демалуға барған кездерінде ол жерлерді ластап, ... ... ... ... Ал рухани таза, ахлақи жақсы жетілген адамдар жаратылғандардың
бәріне мейіріммен, жанашырлықпен қарайды. Әрі ... ... ... ... ... сенеді, тіпті оны өзінің мұсылмандық міндеті ... ... ... ... бұл ... ешқандай қатысы жоқ деуі
мүмкін. Дегенменде дін мен ахлақты бұл жерде де ... ... ... ... ... ... ... ортаны қорғауда да жетістікке
жете алмаймыз. Өйткені мұндай ... ... тек қана ... ... ... ... керегі адамдардың наным –сенімдеріне де көңіл бөлу. Неге
десеңіз тек ғылым мен техникаға сену ... ... ... ... ... атом ... қалай жасау керектігін үйреткенмен ... ... ... ... үйретпеген. Бұл жерде бізге адамдардың наным
–сенімдері мен сезімдері көмектеседі. Айталық ғылым мен ... ... ... кесірінен қоршаған ортамыз кірленіп, ластанып, Аллаһ
(т) ның жер ... ... ... ... Ал оның ... халық көруде. Енді біздің міндетіміз осындай ... ... Бұл ... біз бір шешім қабылдауымыз керек. Ал ... ... ... мен ... бере алмайды. Өздеріңізге белгілі болғандай
Ислам діні тазалықты иманның бір бөлігі ретінде есептеп, Аллаһ ризасына қол
жеткізудің бір жолы ... ... ... кәрімде: «Аллаһ таза болғандарды
жақсы көреді» (Тәубе: 108) – делінген. Пайғамбарымыз (с.а.у) да бұл жайында
былай ... ... ... ...... ... ... таза
–тазалықты жақсы көреді. Үйіңіздің ішін және айналасын таза ұстаңдар»
(Мүслім, иман ... ... ... ... ортаны қорғауда Ислам дінінің алатын орны
орасан зор. Неге десеңіз қоршаған ортаны ... таза ... ... ... ... ... сенімдеріне ұйялатуымыз керек. Табиғатты Аллаһтың
аманаты деп біліп, Қоршаған ортаны таза ... ... ... ... тіршілік ретінде қарайтын, оларға ... ... ... ... әрі оны ... ... ... санайтын адамдар қоғамымызда көбейетін болса, қоршаған
ортаға орасан зор үлес ... ... ... ... ... ... адамнан жасырған бір ... бар. Бұл ... ... ол ... ... ... –өзі жауап береді. Исламның
негізгі принциптерінің бірі ... ізгі ... ... ... ... Бұл тек ... ғана емес, басқа тіршілікке де қатысты ... ... атты ... ... ... ... зұлымдыққа қарсы әрекет
жасау) мейірімді адам сияқты , шенеунік те ... ... ... ... «Шын ... өз ... ... және істерімен де басқаларға
зиян келтірмеуші».
Исламның табиғатты қорғаудағы этикалық ... ... ... ... ... орта- бұл құдыретті жаратылыс және оны қорғау
өзігің құдыретті ... ... ... ... ... ... табылады. Екіншіден, табиғаттың барлық бөліктері өзінің жаратушысын
мадақтау үшін тіршілік етеді. Үшіншіден, табиғаттың барлық заңдары құдаймен
жаралған және ... ... ... ... ... ... бұзу ... жол берілмеу керек. Төртіншіден, адамзат
жердегі жалғыз тіршілік атаулысы емес және ... ... ... ... ... ... Бесіншден, ислам адамды басқалармен өзінің
қарама –қарсылықтарын әділдік және теңдік негізінде ... ... ... ... ... ... тепе ... сақталу керек,
өйткені «Барлығын ол өлшеген». ... ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... барлық заманға берген сыйы. Мұхаммедтің
мынадай сөзі бар: « Кім құдай жаратқан тірі жанға мейірімді болса, ол ... ... ... ... ... үшін ... да бір ... исламда қабылданбайды. Мұсылман қастандықпен өлтірумен көне алмайды,
мысалы, жануардың бағалы терісі, мүйізі, ... үшін ... ... сою ... ... әдістерімен жүргізілуі керек, ол үшін
өткір пышақ және жануарға қолайлы әсер ететін ... ... болу ... ... « ... айтқан өлгенге дейін мысықты қамап ұстаған
бар әйелді жазалаған» Исламдіні бойынша ешкімде жануарды шексіз ... ... ... ... ... қатты ауыртпалық түсіруге тыйым
салынады. Әрбір жануарды Аллаһ қорғауды және бұл заңдылықты ... адам ... ... ... келесі сөзінде үлкен экологиялық этикалақ бар: «Барлық
тірі жан ... ... және ... ... құдай жаратқан тірі жанға
жақсылық істегендерді барлығынан да жақсы көреді».
Бұл кезде ... ... ... «Бір адам ... келе ... қатты
шөлдеген. Сол кезде ол ... ... ... түсіп шөлін қандырады.
Жоғарыға көтерілген кезде ол ауыр тыныс алып ... итті ... ол ... ... ... ... және ол өзіне: - Бұл итте мен сияқты су
ішкісі, ... ... олд ... ... ... аяқ ... су толтырып
және оны аузымен тістеп, көтеріп иттің ... ... ... оны ... үшін құрметеген».
Құран християндықпен салыстырғанда, жануарлардың адамдармен
салыстырғанда төменгі деңгейде ... да жаны бар ... ... ... ... кейбір рухтар иттерге, аттарға,
мысықтарға, көгершіндерге, жыландарға ауысады. Бұл ... ... ...... ... ... ... қорғалады, өйткені
жүріс –тұрысы исламдық салтты – таңғы намазды орындауын еске ... ... ... ... ... тек ... ... ғана сақталады.
Ислам заңдары азық алу мақсатында болмаса жануарларға қиянат жасау,
оларды өлтіруге тыйым салынады. ... ... ... діни заң
жануарларды тез және қинамай өлтіруге ... ... ... ... ... өлтіруге тыйым салынған.
Исламережесіне сәйкес, аң және ... ... ... ... аю, ... ... егеуқұйрық, жылан және кесіркенің етін пайдалануға
тыйым салынған.
XIII ғасырдың араб ... Изз ад Дин ибн Абу ... ... ... зерттей отыра жануарлардың құқықтары туралы трактат
жазды. Бұл еңбекке сәйкес тек адамға емес, басқаларға да ... ... ... формасын сақтау және қоршаған ортаны қорғау барлық
діндерде ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл
бөледі. Қасиетті Құранда Жердің тұтастылығы және осы ... ... ... Ислам бойынша, адам барлық ... ... және ... ... ... міндетті. Ислам адамдарды үнемі табиғат заңдарын
зерттеуге, оларды әділетті түрде ... ... мен ... ... ... түрін құрметтеп, аялауға шақырады.
Планетадағы барлық тірі ... ... ... және ... ... жерде табиғи тепе –теңдікті сақтау маңыздылығы
әл – Омар (54:49) және әл – ... (15:19) ... ... ... ... ... белгілі бір өлшемдерде құрылып, өзара байланысты
екендігі айтылады. Қасиетті Құран өсімдіктердің ... ұзақ ... (әл ... ... және ... ... ... туралы ( әл
– Ваги, 68:69) ақпарат береді.
Ислам адамға Жердің қамқорлау құқығын (әл ... 2:30) ... оның бұл ... ... ... де ... Адам
табиғат тұтастылығының сақталуна жауапты. әл –Эраф (7:56) сүресі халықты
экологиялық апаттарға әкелетін әрекеттерді жасаиауға ... ... ... ... ата – бабаларымыз өздерінің
жаратылысын әртүрлі ... ... ... отырып, қоршаған
орта аясында баспана іздеген. Олар ... ... ... қатынасты
құруға тырысты. Исламдық дәуірде бұл дәстүр саналық сипатқа ие болады. Егер
біз өз ... ... ... діни ... және ... біз дәл сөйтіп айналамыздағы тірі және өлі ... ... ... керек. Өйткені бұл біздің қасиетті міндетіміз.
2.2 Христиандықтағы адамның табиғатқа қарым-қатынасы
Христиандық - ... ... ... ... оның өкілдерінің саны
әлемде 1,4 млрд құрайды.
Христиандық өмірдің мақсаты оны максималды ... ... ... ... зиян ... ... бүкіл әлемді жаулап келуінің
пайдасы қандай?». «Адамның малдың алдында еш ... ... ... бай ... ... жер ... табылады. Інжілдік жазулара:
«О,Құдай, аяз, дауылдардың ... ... ... ... және ... және жер ... Жануарлар, жәндіктер және құстар!» ... ... 148 : ... ... Павел айтқан: «Құдайдың жаратқан барлық нәрсесі
жақсы» және сондықтан табиғатты құрметтеп, ... ... ... ол ... ... ... бағалаған. Табиғат- құдыретті жаратылыс.
Християндық құдайға тиесілі нәрселердің барлығын ... ... ... ... ... Адамды «аялау және сақтау» мақсатында эдем
бағына (бүкіл табиғат көрігісін береді) орналастырылған. ... ... ... ішкі ... тек ... ғана ... ... тіршілік түріне
берген.
Християндық адамды биоалуантүрлілікті сақатауға жауапты деп айтады,
өйткені ол ... ... ... ... ... ... ... екіншіден, жақсы, үшіншіден, барлық жаратылыс игі ... атап ... ... ... ... тіршілік деп тек періште мен адамды ғана
емес, жануарларды да атау керек ... ... Сана ... қол ... ... да Құдай әрбір тынысты мадақтайды» ... ... ... ... ... ... осы туралы Ф. Достоевский өзінің « Карамазовтар ағаларына»
атты еңбегінде ой білдірген: «Жануарлар, өсімдіктерді жақсы ... ... ғана ... ... ... ... сүю және ... – Христосқа
деген махаббаттың табиғи бөлігі.
787 жылы орын алған Нортумберлэндский жиылысы жануарларды қинауға
тыйым ... Мұса ... ... жылы егістік алаңында піскен ... ... ... деп талап еткен
Исайя пайғамбары айтқан:
- Қасқыр қозымен бірге тіршілік етеді,
- Леопард ешкімен бірге қасында ұйықтайтын ... ... және ... ... ... ... ... жүретін болады,
- Менің қасиетті тауымда ешкім ештеңені бұзушы болмайды,
Өйткені су ... ... жер ... ... ... ... ... 11:69)
Американдық християндық теолгтар әрбір жаратылыста құдай болады деп
есептейді. Екінші заңы (22: 6-7) ... егер ... ... ... ... бара жатқан адам балапанының өмірін ұзарту үшін, ұясына ... ... ... ... мойындамаса да, қасиетті табиғат
обьектілерінің культы ... ... ... ... тауы ... ... тайпаларында
қасиетті болып саналады.
Християндық және пұтқа табынушылық дәстүрін үйлестіретін «Қор ... діни ... ... олар ... Христостың өзіне сияқты тау
рухтарына да ... ... ... ... уағыздаған орыс шаруаларында
өздерінің қасиетті тоғайлары болған. Эфиопияда ... ... ... ... ... табылады: бұл жерде ағаштарды шабуға, жерді
жыртуға ағаш жапыраған жұлуға тыйым салынады. Жаңа шіркеуді ... ... екі ... ... және ... ... ... маңызды.
Батыс және византиялық християндықпен салыстырғанда, жабайы аумақтары
проваславиялық отияльниктерде не считались проклятими, еще не ... у ... ... ... жаббайы табиғат немесе жабайы аңдар
жалпы заң бойынша қоршап жатқан әлемге сәйкес өмір ... ... бола ... ... де ... орындар» болып есептеледі ол
жерде табиғат адам күнәсімен ... және ... ... ... ... ... ... Италияның кішігірім Ассизм
қаласында дүниеге келген. Ол ремдік – католиктік шіркеу ... ... ... ... ... Ол християндықта табиғатпен
қатар рухани тепе-теңдікті ерекше атағандардың алғашқыларының бірі.
Американдық тарихшы Линн ... ... ... Ассизскийді
християндықта Христос секілді революциялық реформатор деп ... ... ... ... ... ... ... ескерген. Францисктің
ерекшелігі оның жануар және өсімдіктерге тікелей уағыздау болды. Ол ... ... және ... ... ... тіршілік түрлері адамға
емес, адамның өзі тіршілік көздеріне қызмет ету ... деп ... ... ... бір ... ... ... Франциск барлық тіршілік түрлеріне ... және ... ... ... ... ... ... байланыс үшін
құрметтеп, аялау керек. Оның жануарларды аялауы ... ... да, ... ... ... ... ... өлі табиғатты да құрметтеген: суды баспауға тырысып,
жартастарды құрметтеген. Ол адамдарға қасқырдың өзінен қойларды ... ала ... ... ... Ол ... алдында
императордан үй ешектерін және бұқаларын салтанатты түрде қоректендіру
туралы бұйрық шығаруын ... ... әр ... ... қасиеттілік
элементін көрген. Гүлге қарап отырып, мистикалық экстазды сезінген.
Ол табиғат өздігінен маңызға ие, ... ... ... ... ... ... деп ... Адам және табиғат қатнасы өзара
байланыс ... ие болу ... ... ... жаратылыстардың теңдігін, космостық
туыстығын сезініп, келесі ұранды шығарған:
О, Құдай!
Бағылы, керемет және жарқыратып жаратқан ай және ... ... ... жел және ауа, бұлт және кез келген ауа райы – ... ... ... пайдалы, құнды және таза
Су апамыз үшін мадақтаймыз
Бізді қолдайтын, ... және ... ... ... ... үшін
мадақтаймыз.
Өкінішке орай, Франциск қаза тапқаннан кейін, ... ... ... Тек 1960 жылдардың ортасында ғана Ватикан Францискандықтар
орденіне ... ... ... қайтып, келуін бұрық еткеннен кейін ғана
орден мүшелері табиғат қорғау шараларымен белменді айналыса бастады. 1979
жылы Папа ... ... II ... ... ... экологияның
покровителі деп жариялады.
Кейбір християндық қозғалыстардың, мысалы, квакерлердің ... ... бір ... ... ... Оның негізін салушылардың бірі
Джордж Фокс (1624-1691) құдай адамдардың ерігіп басқа тіршілік түрлерін
жоюын ... деп ... ... XVII ... ... жою ... шайқастар секілді қанды әрекеттерге тыйым ... ... ... Өз ... ... ... ... тапсырған ағылшын
священнигі ХIХ ғасырда ... ... ... ... ... ... монашество (б.д.д. 5-6 ғ.ғ.) қоршап жатқан айналада барлығы
жақсы, оны бағалап, құрметтеу керек деп пайымдайды. Әлемдегі барлық ... ... ... барлығы өздігінен құнды. Әр нәрсенің өз мақсаты бар.
Негізгі ... ... және жан ашу ... орта ... ... жиі жабайы аңдарды мәпелеп, аңшылардан қорғап,
жараларын емдеген.
Християндық ескі салттылықтың ... ... ... бар. Ескі ... үшін ... – жарық қасиетті бастау, үйлесім. Табиғатқа зиян
келтіру ақирет күніне қарсы шығу ... ... ... ... даналары бар. Эфиопияда християндар
құстарды ерекше қадірлеген, ... ... ... адам күнә ... оған ... азық ... ілімдердің қазіргі заманғы экологиялық интрерпретациялары.
Жас, тәуелсіз Африка және Азия ... ... ... ... немесе қытайлық) християндықты талқылайды. Олар
Інжілдік талқылауда көзқарастарын табиғат біртұтастығы және ... ... ... және ... сенімдерімен байытады.
Американдық гидролог У. Лодермлк 1939 жылы 11 християндық уағыз ...... өз ... ... ... аяла».
Қазіргі заманғы християндық теолог Э. Линзи келесідегідей ... « Егер ... ... үшін ... ... ол ... ... тиісті. Егер барлық тіршіліктің өз құндылығы болса, онда адам
басқа тіршілік түрлері арасында абсольюттік құндылыққа иемдене ... ... Р. Бээр үш ... уағыз өңдеді:
1) Әлем адамзат емес, құдайға ... ... ... ... ... құқы ... Құдайға өзінің жаратқан әлемі ұнайды,
3) Тек әрбір табиғат обьектісі емес, олардың өзара қатнастарды да
– құдайдан.
Шет ... орыс ... ... ... ... Виктор
Потапов влаженный Августиннің сөздерін қайталайды: «Адам құдай бойынша
емес, құдай ... өмір ... ... ұқсас болады».
1971 жылы желтоқсан айыеда өткен экологиялық конференцияда Ватиканның
мемлекеттік хатшысы қызметін ... ... ... кез ... ... ... ... қиянат жасау деп айтты.
«Табиғат жаратылысын үнемі аялау тек әрбір ... ... ... ғана ... ... деп ... ... және барлық Русь
Патриархы Алексей II. Қорытындылай келе, экетолог Ричард Бердің талқылауын
атап кетейік. Оның ... адам ... ... ... тіршіліктің
тағдырын басқаруға олардың өзара қатнастарын бұзуға құқы жоқ. ... ... ... тең ... ... Иудаизм дініндегі адам және табиғат мәселесі
Бұл дін өкідері әлемде 15 млн – ға жуық. Иудаизмның басты ...... Оның ... экологиялық мәні бар. «Бұзба» концепциясына
сәйкес белгілі бір ... ... бұзу ... ... ... Өз
бақшасында болса да жас ағаштарды шауып ... адам ... ... ... шын ... оған ... ... приципінің мәні адам
істеген әрекеттері үшін құдайға жауаптылығынан тұрады деп ... ... ... даналықтар бар: Қала айналасанда жасыл
бедеулерді сақтау туралы, қалдықтарды көму ... ... ... ... ағаштарын сарбаздарға шайқас кезінде шабуға ... ... ... ... жер әр ... жыл ... ... керек, яғни дем алу
керек. Иудейлік мерекелердің бірі ағаш отырғызуға арналған.
Християндық секілді иудаизмде де ... ... ... ... ... алғашқы биоалуантүрлілікті қорғаған не туралы
экологиялық әңгіме ... ... нан ... ... ... азық ... шақырады. Адам және Ева
вегетериандықтар болған және еврейлер Мессия келген ... ... ... ... ... келеді деп сенеді.
Адамның табиғат ресурстарына деген экологиялық ... ... діни ... ... жаңа әлем ... ... құрайтынын және
өмірдің адамдар секілді жануарларды да сақталуға ... ... ... ... «Өйткені адамзат баласымен болып жатқан әрекеттер
жануарлар да орын алады; олардың барлығының ... бір; ... ... ... еш ... ... ... иудаизмнің он уағызы малдың аптасына бір күні – сенбі
күні демалу ...... ... алғашқы құқығын кепілдік
етеді. «Левитте» ... ... ... ... ... ... ... импортқа шығарылатын экзотикалық ... ... ... бас тартуға міндетті. Раввиндік өсиет бойынша, Ной
және оның жанұясы тек өздері ... ... ... ... ... ғана ... пайғамбарлар үйреткен: «адамның үй жануарлары – оның өмірінің
өзі. Олардың пікірінше, «бір де бір адам өз ... ... ... аң ... ... ... ... « Адам үшін жануарлары
тамақтанып, қанағаттанса, жақсы ... тірі ... өмір ... құқы бар: ... ... ... ... нәрселерінің барлығының мақсаты бар, адам пайдасы жоқ есептейтін
жәндіктерде жаратылыс бөлігі ... ... Әлем тірі ... ... ... үшін ... ... жарқырауы және жаңбырдың жаууы сен үшін емес, жануарлар үшін».
Дәстүр бойынша жаратушының өзі ... ... ... ... ... үлгісі ретінде қызмет етеді: «Құдай адамға қаншалықты жаны ашыса,
соншалықты жануарларға да ... ... ... адам ... ... ғана түсінеді».
Ежелгі еврейлік әдебиет –«қасиетті ... ... ... ... тірі жан ... ... секілді адамға қан жеуге тыйым салады. Бұл нені
білдіреді? Бұл маңызды ой: ... ... ... ... ... ... Бұл тыйым салу адамдар арасындағы ... ... ... ... жазулар ұядан балапан анасын алып кетуге тыйым салады. Б.з.д.
730 жылы уағыздаған Исайм кітабында жануарды құрбандыққа шалуға қарсылықтар
көрсетілген. ... адам ... ... ... ... айтылады (Исход,
23:5): «егер біреу жүк астында ... ... ... ... ... ... қайнар көздер барлық тіршілікке жан ашулықпен қарау,
аяу керек деп үйретеді, адамдар оларды ... үшін ... ... ... ... ... тыйым салады, өйткені олар тек
өзін –өзі ... ... азық ... ... ... жануарларды өлтіре
алмайды.
Израйль мемлекетінің генералды прокурорының орынбасары професор Наум
Раковер әуесқойлық аңшылыққа ... ... ... 8 ... Ол ... ... Ол жанарларға қиянат жасайды;
3) Ол белсенді түрде некошерные тушьтар өндіреді,
4) Ол некошерные ... ... ... Аңшы ... өз ... ... ... етеді;
6) Бұл уақытты бос өткізу (өйткені уақытты оқуға немесе басқа пайдалы
іске жұмсаған жөн).
7) Аңшы – «күкінің ... Сен ... ... ... ... ... біз еврейлік діни дәстүр спорт үшін ... ... да, ... ... және ... ... ... жүзеге асатындығын
көреміз.
Иудаизм тек жануарларды ғана емес, өсімдіктерді де аялауға шақырады.
Орманды ... өте ... іс. ... ... ... Мессия келгенін
естіген кезде орманды отырғызумен ... ... етіп ... да,
жұмысыңды тоқтатпа; әуелі отырғызу ... ... ... ... Қасиетті еврейлік жазуларда: « өнім беретін ағаш шабылғанда, оның
дауысы ... бір ... ... ... ... жетеді, алайда ол естілмейді
(адам құлығына)».
Еврейлік пайғамбарлар адамдарды ағаш ... ... ... ... ... ... ... хука айтты
– «өсімдік жоқ қалада ғалымға өмір сүруге тыйым салынған», өйткені «өмір
сүру орны ... ... ... болу ... Кез ... қала ... ... ұмтылғандықтан, бұл ұсыныс ағаштардың көп көлемінің
отырғызылуына әрекет ... 40 жыл ... 180 млн ағаш ... ... ... ... тұңғыш президенті Томас Масарик құрметіне
отырғызылған орман бар. ... ... бірі ... ... ... ... ... керемет әлемді адам қорғау, аялау үшін жаратқан
дейді. Ауа және жердің тазалығын қорғау ... ... діни ... маңына (немесе жол бағытына қарай) тері –тамырлық ... ... ... ... ... көмуді, тұрақты дәндік топты қашық
орналастыруды талап ... ... ... ... ... ... ... негізінде бақша өсіруге рұқсат етеді. Раввиндер судың ... ... ... ... ... үшін ... ... жатқан өз
қолын, аяған және бетін жуу керек; егер оның аяқтары ... ... ... ... ҚОРҒАУ ДІНІ
3.1 Табиғатты қорғау діні
Жабайы табиғат бір уақытта жақсы және қасиетті табиғат болып табылады
деген ежелгі ой ... ... ... Жабайы табиғатты қорғайтыне
пионерлер қорықтық іске қатысуға басты себеп қасиетті деп ... ... ... ... деп ... Бұл ... ... сенушілер болды.
Олар өздерінің храмдарын шіркеуде емес, ... ... ... ... ... ... қараған. Американдық қорықтық істің пионері Джон
Мюиир атқарған істерінің барлығы ... ... ... ... ... Ол ... ... және шалғындарды емделу, жаңару
және дұға ету орындары ретінде айтқан. «Жартастар және ұлы ... ... жел, ... ... құрылымдар – жануарлар, көлдер, шалғындар,
тоғайлар және күміс түсті жұлдыздар – Құдай ... және олар ... оның ... ... жатыр», - деп өз кітаптарында жазған.
Джон Мюир үшін жабайы табиғатты қорғау табынудың акті болды ... ... ... ... діни ... деп түсінген. Йосемиттік
ұлттық паркте Хетч-Хетчи аңғарын сумен толтырғалы ... бұл ... ... мәлімдеген. Қорықтық аңғарды қорғаушыларды жақтау
үшін Джон Мюир бұл істе ... өзі ... және ... ... ... бар деп ... Ол ... табиғат дегеніміз «аспанға
шығатын ашық терезе, жаратушыны бейнелейтін айна» деген. 1818 жылы жабайы
табиғатты ... ... ... бірі ... ... ... ... «Табиғаттың мәңгілік белсенді энергиясының үнсіздігі
қандай керекмет! Жабайы табиғат атауының өзінде адам ... ... ... жағымды бір нәрсе бар, онда дін жатыр», - деген.
Жарты ғасырдан кейін, Сьерра-Клуб басшысы ... ... ... ... ... ... ... дін, этика бар, бұл дін биддизм дініне
ең ... дін ... ... ... және ... Тик ... ... бізге Құдай
туралы сезім туғызады: бұл - ... биік және ... ... ... ... – дін». Жабайы табиғат қасиеттілігінің көрінісі Джон ... ... ... ... бір ... ... да, мен ... өлі
және тірі табиғатта бір қасиеттілікті сездім: бұл тәнсіз ... ... ... ... ... ... араласқан инстинктивті
қастерлеуі, сөзбен жеткізе алмайтын ерекше толқу сезімі: мен мұның барлығын
табиғатпен ... ... ... оның ... ... та, ... де ... аласың. Тек өзеннің жағасына алғаш келгенде немесе
көкжиекті көрген кезде ... ... ... ... ... ол
сезім, менің ойымша, Ұлы және Қасиетті ... ... ... ... ... ... секілді.
Ф.Р. Штильмарк әділді ұйғарады: «… табиғат қорғау ... ... ... ... ең ... ... оның ... жатыр». Ары қарай: «Жабайы табиғатты шын сүйетін адам
христианнан, мұсылманнан бұрын ... ... ... Таңертең мен шаммен
храмда тұрғанша, жақын жердегі орманға баруды ұнатамын. Ескі ағаш, ... ... ... ... ... ... ... де, біз жабайы табиғат аясында құдіретті деп аталатын ... ... ... бір ... күшті сезінеміз. Қасиетті жабайы табиғат
белгілерінің бірі болып оның ... ... ... табылады.
Жабайы табиғатта құдіреттімен кездесу көп ... ... ... ... ... ... ... саласы төңірегінде әртүрлі конфессиялармен жұмыс жасай
отырып, сол конфессиялардағы табиғатқа деген өздерінің экофилді қатынасымен
атақты ... және ... ... ... болатын
сияқты. Бұл жерде Будда және Мұхаммед ... ... ... олар тек ... ... ... ... көптеген
әрекеттердің авторы ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... ... табиғат қорғаушылары және
экофилософтар деп атауға болады. Католицизмде осындай роль ... ... ... деп атаған Франциск Ассизскиге ... ... ... ... ... ... ... сыналса
да, ол өте қызықты және ерекше экологиялық жергілікті ... ... ... ... жандануына мол үлес қоса алады.
Дін теорияға емес, діни, мистикалық сезімге негізделеді. Оны ... ... ойша ... ... ритуалдар жүйесін және діни
идеологияны, яғни ұйымды құруға ... ... ... ... ... ... бір ... ерекше қабылдауын басқа халыққа бере алуға
қабілетт болған. Алайда ... өзі ... ... ... емес,
адамдар ес – түссіз сенетін пайғамбарлармен жүзеге асқан. Қазіргі « ... ... ... бар ... қорғау дінін құру идеясы тек ... ... ... болады. Мүмкін Христос және Алланың орнына жасыл Құдайдың келетін
күнге көп қалмаған шығар. Діндердің пайда болу және ... ... ... және діни ... нәтижесі. Холмс Ролстон III пікірінше,
адамадар 100 мың дін ... ... ... көбі жойылып, жаңа
түрлері пайда болған.
Табиғатты ... діні тек ... ... ғана ... жабайы табиғат
аясында кейбір адамдарды қалыптастыратын мистикалық, қасиетті сезімге де
жүгінеді. Мысалы, қорықтық ... ... ... ... ... ... деп ... « Жабайы табиғатты шын ... ... ... ... табынушы болады. Таңертең мен ұйқыдан тұрғанда
ауасы тығыз қолымда шаммен ... ... гөрі ... жердегі орманға
барғым келер еді. Ескі ағаш түрі, таңғажайып ... ... ... ... Шынымен де жабаиы ... ... біз ... ... ... – дін ... алайда оның атрибуты. Экологиялық білім
және ағартудан басқан ... ... де бар. ... ... ойға ... ... ... жүгінеді.
3.2 Қасиетті орын және қасиетті күш
Жабайы табиғат, көбінесе құдіретті күш ... ... ... жер
ретінде қарастырылады. Жабайы табиғат дегеніміз – Абсолттіліктің көрінісі.
Жабайы табиғат тепе-теңдігін бұзу қасиетті орынның діни ... және ... ... бұзады. Неге табиғатты қорғаушылар
жабайы табиғатты көбінесе храммен салыстырады? Олар қасиетті ... қала ... ... ... бейіттерін емес, жабайы
табиғат бөліктерін қарастырады? Жабайы табиғатты қорғау ... діни ... неге ... ... ... алады, ал ғылым болса тек табиғат туралы
пайымдай алады. Дін табиғатты қорғауға ... ... әсер ... ол ... ... өмір сүру үшін ... және ... ... ... ... ... үшін дін жақсылық пен
жамандықты айырудың бірінші құралы болып табылады.
Екіншіден, дін көбінесе жабайы ... ... ... ... өйткені көптеген мәдениеттердің адамдар тек діни мақсатта жақындай
алатын қасаиетті орындары бар. Сондықтан бұл табиғи ... ... ... ... діни ... ... табулар арқылы флора және
фаунаның жекелеген түрлері қорғалуда.
Үшішіден, ... ... тірі ... құдіретті мағынамен
байланыстырады. Бұл табиғатқа ешбір ғылым қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... құндылықтары бар. Алайда
көбінесе бұл ... ... ... ... ... ... бұл құндылықтарды қайта бағалауға және оларды діни ... ... ... ой –пікіріне әсер ететін барлық әлемде бекітуге
әрекет ету ... ... ... бұны ... ... ... ... алғашқы қадамдарын жасады.
Өйткені дәл жабайы табиғатта жоғарғы ... – діни ... ... күш ... ... ... ... «Табиғатта мұндай күйге жету
екі психологиялық ... ... ... ... ... адам
толығымен қасиетті көрінісі болып табылатын табиғатқа ену керек.Екіншіден,
табиғатты шынайы бағалушы өзін сол табиғаттың бөлігі ретінде сезіну ... ... ... ену үшін ... ... ... ... керемет әлемге бола адам өмірі басым болып ... ... ... ... ... Кеңістік көптеген бөліктердің сомасы немесе біртекті
масса ... ... ... адам кең ... әлемнен «позициясын»
таңдап, онда негізделген кезде орынға айналады. Кеңістіктің бір бөліктері
басқаларынан ... ... ... ... ... діні тек этикалық уағызға ғана емес, жабайы табиғат
аясында кейбір адамдарды қалыптастыратын мистикалық, ... ... ... ... ... істің қазіргі заманғы ... ... ... деп жазады: « Жабайы табиғатты шын сүйетін адам
християннан ... ... ... болады. Таңертең мен ... ... ... ... шаммен қырамда тұрғаннан гөрі жақын жердегі орманға
барғым келер еді. Ескі ағаш ... ... ... ... ... таңдандырады». Шынымен де жабаиы табиғат аясында біз бір
құдіреттілікті ... ... – дін ... ... оның ... ... білім
және ағартудан басқан экологиялық тәрбиелеу де бар. ... ... ойға ... ... қабылдауға жүгінеді.
М. Элиаде айтқандай, адам қасиетті ... ... ... ... ... ... адамға өздігінен «ашылады» (Элиаде)
««Қасиетті» термині ... ... ... оның ... сезім органдары арқылы қабылданады, қажет ... ... ... ... ... ... ... байланысты», - деп жазады ағылшын экофилософы Кай
Милтон. (Милтон, 1999)
Адамдар қасиетті ... ... ... ... ... ... пұтқа табынушы орындарында салынған. Барлық
өркениеттердің дерлік жекелеген, ... ... ... бар. ... ... масаттандырады, алайда қасиетті күш алдында ... ... ... ... Ритуал бұл келіспеушілікті бұл
объектілерге кімдерге, қашан, ... ... ... байланысты
ережелерді орнату жолымен шешуге тырысады.
Сөйтіп, қасиетті орындарда адам санасы нақты ... ... ... ... ... қасиетті күш орын алады. Қасиетті күш
радиоактивтілік секілді моральдік тұрғыда бейтарап әсер ... өте ... ғана ... Адам қасиетті күшпен байланыс орнатқанда, ол
«құдіреттімен» байланысты сезінеді. ... ... ... ... күшті бос кеңістік арқылы көрсетуге тырысқан.
Отто Рудольф жабайы табиғатта қасиеттілік (құдіреттілік) адамға әсер
ететін иррационалдық ... ... ... Бұл ... ... ... ... сезімі» және «mysterium tremendum» («қауіпті
құпия»). «Елеусіздікті сезіну» дегеніміз қасиетті күш орын ... ... ... ... ... ... ... нәзік, уақытша және абсолютті
қасиеттілікпен ... ... ... ... ... ... ... Өз кезегінде ол үш айнымалыдан тұрады: 1)
«құдайдан қорқу»; 2) «ұлы биліктің» ... 3) ... ... ... және ... тауларды зерттеуші Эдвин Бернбаум
жазады: «Қасиетті терең ... ... ... ар жағындағы
құпиялар аурасы тартады. Бізді қасиеттілік ол ... ... ... Ол ішкі ... ... ... қасиетті
болмайды». (Бернбаум,1998)
Мирча Элиаде «иерофания» терминін енгізді, ол «бір ... » ... ... ... ... ... тастар, ағаштар,
бұлақтар және т.б. байқалады.
Діни ойлау барлық табиғатты космостық ... ... орын ... ... қабілетті. Ол табиғаттың өзіне емес,
табиғатта байқалатын қасиетті күшке табынады. (гребер99)
«Табиғат еш ... жай ... ... табылмайды, бұл «діни
құндылыққа толы» ... ... - деп ... Линда Грэбер. Оның
пікірінше, жабайы табиғат қазіргі таңда «геоқұдіреттілік символы және діни
сезімдердің ... ... ... қасиетті кеңістіктің қазіргі түріне»
айналды.
Жабайы табиғат бөліктерін қасиетті орындар ретінде ... ... ... ... деп атауға болады. Ол адамның қасиетті
күшпен жабайы табиғат иерофаниясы арқылы баланыс жасауына әрекет етеді.
Жабайы табиғаттың қасиетті күші ... ... жаңа ... ағынын ашады. Онымен бірге жабайы табиғаттың қасиетті күші шіркеу,
мешіттер және дәстүрлі ... еш ... жоқ. ... ... ... бағаларға негізделген табиғатты қорғау шаралары ... ... ... ... ... күшті саяси күштерге әсер
ете алмайды.
Қасиеттілікті сезіну қоршаған ортаны ... ... ... Фудзи тауын діни символ ретінде табынса да, оны қалдықтармен
толтырып ... ... Ганг ... құрметтесе де, оның суын ... ... ... ... ... ... ... халықтар қасиетті
құс және жануарларды өздерінің қасиетті ритуалдары үшін ... ... ... сезу ... ... оған ... ... Жабайы
табиғаттың қасиеттілігіне сену оны аялап, құрметтеуді білдіреді.
Долорес Ла ... ... тар ... ... ... ... ритуал қолдану мүмкін. Онымен жасалған ритуал былай басталады:
«Жерде Күш бар – күш және ... ... біз ... соқырмыз, Жермен және
өзара жеткіліксіз байланысты орнатамыз. ... біз ... ... да тірі
жандарын біздің жиналысқа шақыру үшін ... ... ... ... ... ... ... ретінде жариялау құдайға, адамға
емес, табиғатқа, оның сақталуына қызмет етуді білдіреді. Жабайы ... ... ... ... оның барлық қалған бөліктерін де
қорғауды қарастырады. Жабайы ... ... ... ... кеңістік
ретінде жариялау адамға оған ... ... ... Тек ... ... ... және жабацылығ бар», ... ... үшін ... ... болады.
Иудаизмге сәйкес, қорықтарға «супер» қасиетті территория ретінде
бауға ... салу ... ... деп ... иудейлік храмның
ерекше бөлігіне баруға тыйым салумен салыстыруға болады.
Сонымен, жабайы табиғат ... ... ... қасиетті болады:
1. иерофания сезімін қабылдау арқылы жеке сезімдеріге байланысты;
2. өйткені өзініен-өзі қасиетті;
3. өйткені Құдаймен жаралған;
4. өйткені табиғат денігіміз – бұл ... ... ... араласқан);
5. табиғаттың қасиеттілігі басқа көзқарастар бойынша догматикалық тұрғыда
орнатылу мүмкін.
Екіншіден, біз ... ... ... ... ... Ол ... ... байланысты және бізді мейірімділік пен
зұлымдыққа итеретін қабілетке ие. Ол бізді табиғатты қорғау, ... ... ... ... ... де туғыза алады. Табиғатты қасиетті деп
қарастыру таза діни сақсат үшін оны құрбандыққа шалу ... ... Діни ... ... сезу ... этикамен үйлесімде болу
керек. Бұл жағдайда қасиетті жаңа мазмұнмен толтырылып, «жақсыға» айналады.
Қасиеттілік идеясы этикалық табиғат қорғау идеясына ... және ... ... және ... құндылықтарының көздері
болып табылатын діни көзқарастар адамның табиғатқа қатынасын қалыптастыруда
маңызды роль атқарады. Осы ... ... ... діни ... аспектілерді зерттеу экологтар және ... ... ... ... Осы ... Жабайы табиғаттың Бүкіләлемдік қоры
бес негізгі діндердің ... ... ... ... индуизм)
экологиялық ілімдеріне негізделген даналық өсиеттер жинағын ... ... ... ... ... діни ... табиғат терең діни эмоциялармен зайырлы өмірден «шығарылған»
орын болып табылады. Табиғатта дәни ... біз ... таза ... ... ... жапырақты орманда сезінетін ерекше тітіркену. Ол
жоғарғы ... және ... ... болуы туралы оймен туындайды,
сонымен бірге жабайы табиғат ... ... күнә орын ... ... нәтижесінде пайда болады. Мифопоэтикалық тырысу, қасиетті сезімі
және басқа діни көріністердің күшті генетикалық компоненті ... ... ... діни ... ... ғана ... ... бірге
қажеттілік біздің ДНК-ға терең енген. Мұынемн бірге бұл қабілеттілік ... емес адам үшін ... ... ... адам ... ... ... кездесетін
феномен. Көптеген дінсіз адамдар өздерін діни әрекеттерін ... ... бұл – ... замман адамының сенімдері және табу, аңыздар
және құнды ритуалдар.
«Діни сенімге жақын болу адам ... ... және ... ... ол адам ... ... ... құрайды», - американдық
әлеуметтік биологы, Нобельдік ... ... ... ... ... ... ... туа біткен діни қабілеттігін ескі сенім және
қорқыныш ... ... гөрі неге оны ... ... ... ... масаттану сезімімен толтырмасқа?
Мұндай дінді табиғат қорғау діні деп атауға ... Ол ... ... рационалды негіздермен қамтамасыз етеді. Дін жоғарғы
күштерге ұымдастырылған табыну деп ... ... ... ... 1982) сәйкес дін (лат. religio – ізгілік, қасиеттілік)
– жердегі күштер тылсым күштер формасын ... ... ... ... ... «дін дегеніміз - өнегіліліктің формасы
ғана».
Тылсым күшке сену кез келген діннің ... ... ... Тылсым
әлеммен тікелей қатынасқа түсуге тырысу мистиканың психологиялық негізін
құрайды.
Әртүрлі ... ... ... ... бар. ... бұл ... түсінілмей, практикада жүзеге аспай жатады.
Сондықтан бұл құндылықтарды қайта бағалауға және ... діни ... ... ... ой ... әсер ... барлық әлемде бекітуге
әрекет ету керек. Кейбірден көшбасшылары бұны ... ... ... ... ... ... ... қорғау дінінен оралайық, бұл дін ешқандай ... ... ... ол ... ... ... ... білдіреді. Табиғатты қорғау
діні жабайы табиғатты зерттеуге қарсы. Жабайы табиғат ... ... ... үшін ... ... ... қорғау дінінде пантеизм
элементтері өте көп. ... ... ... ... ... барлық табиғатқа емес, тек жабайы табиғатқа ғана көңіл бөледі, сонымен
бірге ... ... ... ... ... тек оны қасиетті
деп табынады. Одан басқа ол ... ... ... ... ... ... ... қорғау дәнә - қоғамдық дін, өйтикені ол белгілі бір дінді
уағыздайтын адамды да, атеисттерді де, ... және ... ... ... алады.(Борейко).
Конни Барлоу табиғатты экологиялық аялауда қасиеттілікпен толтыруды
келесі әдістермен жүзеге асыруға болады деп есептейді:
1. реформалар ... ... ... трансценденттілік арқылы;
4. мистикаға жүгіну арқылы;
5. ғылым арқылы (Барлоу, 1996).
Табиғатты ... ... және ... болу үшін ... ... ... табиғат аясында орын алатын құдіретті сезім арқылы ғана жүзеге
асу мүмкін. Өйткені бұл діни ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім алмастыра алмайды. Ъ
Линда Грэбер жазады: «Табиғатты шынайы қорғаушы ... жеке ... ... ... ол ... ... ... Мұндай
кездесу оны қатты толқытатындығы соншалық – оның пейзажды ... ... ол үшін ол ... ... Идеалды пейзаждың
сұқтандыратыны соншалық - өз отбасын тастап, бұл қасиетті орынға көшіп кету
мүмкін. Ол идеалды пейзажын ... ... оны ... ... ... ... ... шараларын орындайды, бұл жердің құпиялылығын өнер
арқылы беруге тырысады.» ... ... ... ... ... ... конфессиялармен жұмыс жасай
отырып, сол конфессиялардағы табиғатқа деген өздерінің экофилді қатынасымен
атақты пайғамбарлар және қасиеттілер ... ... ... Бұл ... ... және ... ... рольдері ерекше,
өйткені олар тек ... ... ... атқарылған көптеген
әрекеттердің авторы ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... алғашқы табиғат қорғаушылары және
экофилософтар деп атауға ... ... ... роль ... қасиетті қамқоршысы деп атаған Франциск Ассизскиге тиесілі.
Православияда Сераарим Саровский атақты. ... ... ... ... ол өте ... және ... ... жергілікті діндердің жинағы,
табиғат қорғаушылары олардың жандануына мол үлес қоса алады.
Жабайы табиғатты шынайы қорғаушылар ... ... ... Грэбердің пікірінше, қасиетті қауымдастық кез келген діннің базалық
идеясы болып табылады. Мұндай қауымдастыққа алғаш рет кіруден ... ... және ... ... ... ... Жабайы табиғат ты қорғау
мақсатымен айналысатын таңғажайып және рухани адамдардың ұйымын ерекше діни
қауымдастық деп атауға ... ... ... өздерінің алғаш рет барған ... ... ... ошақтары, орындары болады. Ресейлік
жабайы табиғатты қорғаушылар қорғаушылар үшін мұндай мәдени ошақтардың бірі
болып Г.А.Кожевникова уақытынан бері ... ... ... ... ММУ зоомузейі және Мәскеулік ... ... сай, ... ... ... діни қауымдастығының
мүшелері жоғары білімді, ірі қалаларда ... ... ... ... ... ... және өздерінің табиғат қорғау ұйымдарына адал еңбек
етеді.
Жабайы табиғатты қорғаудың діни ... ... ... ... ... ... ... – шағын адамдар тобын біріктіретін
қауымдастық, оған жабайы ... ... ... сезіп, жабайы
табиғатты қасиетті деп санайтын табиғатты ... ... ... ... Ерте ... ... қасиетті шөлдерге сәйкес
олар жабайы ... өмір сүре ... ... олар ... ... ... жасап, жабайы табиғатты жеке қызығушылығымен ... ... де ... ... табиғатты қорғау олар үшін өмірінің
маңыздысы болып табылады.
Екіншісі кеңірек ... ... оған ... тұратын
(көбінесе ірі қалаларда және ғылыми орталықтарда) және табиғатты қорғау
ұйымдарында жұмыс ... ... ... ... ... жақтаушылары
кіреді. Жабайы табиғатты олар құпиялы кеңістік ретінде табынып, онда
иерофания сезімін әр кез ... ... ... ... ... ... ... болады.
Үшіншісі кең таралған категорияны құрайды, оған ... ... жай ... ... кіреді. Олар профессионалдар емес, табиғатты
қорғау ұйымдарына қатыспай, салық төлемей, жекелеген ... ... ... Олар ... ... ... ... бір уақытта ғана басынан
өткізуі де мүмкін, ешқашан да өткізбеуі ... ... олар ... ... кеңістік деп сенеді. Христиандыққа сәйкес ... ... ... және барлық шіркеулік ережелерді сақтайтын тұлғалар
категориясымен салыстыруға болады.
Төртіншісі ең көп ... ... ... ... сақтайтын адамдар
категориясын құрайды, оған діни ... ... ... ... ... ... жұмыс жасамайды, қоғамдық экологиялық ұйымдар
мүшелері болып табылмайды. Олар жабайы табиғат аясында иерофанияны ... ... ... олар ... табиғат қасиетті кеңістік деген
көзқарасты ұстанады. Олар табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... оны құрметтейді. Христиандыққа сәйкес
оларды әлсіз діндар, шіркеулерге ірі христиандық ... ... ... ... салыстыруға болады.
1930 жылдың өзінде американдық табиғатты ... ... ... ... ... ... ... яғни өркениеттің ... ... ... ... ... ... қорғайтын рухани
адамдар ұйымдары бола алады». Біз табиғатты оған табыну арқылы нәтижелі
түрде қорғайтын ... ... ... ... ... ... дінінің
мақсаты болып табылмайды.
Табиғатты қорғау діні ары ... ... ... Ол ... ... ... әлемдік діндердегі секілді оның ... ... ... ... ... ма? ... ... дінін арнайы діни
институт арқылы ғана ендіру қажет пе, әлде ол аяқ астынан жүзеге асады ... ... ... ... ... деп сенемін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытындылай келе, бұл курстық жұмыста экофилді және экофобты діндер
түсінігі келтіріліп, ол ... адам және ... ... бұл мәселелерді қарастырудың маңыздылығы көрсетілді. Бір
ғылым немесе экономика табиғатты толығымен қорғай алмайды. Басқа да ... ... ... Егер біз ... ... келсе, біз діннен
қашып кете алмаймыз. Дін –экология және философиямен ... ... ... ... ... ... ... арасында едәуір
метафизикалық, этикалық, антропологиялық және әлеуметтік ... ... ... ... ... табиғатты қорғаумен байланысты
концепциялар және қағидаларды талдау жаңа, мықты экологиялық ... бола ... ... ... ... ... белгілері бар.
Әлемдік және жергілікті діндердің әрқайсысы моральдік құндылықтыр және
экологиялық ережелердің таңғажайып жиынақтығын ... ... ... ... екі ... ... ... экофилді және
экофобты діндер. Экофилді діндерде: буддизм, джайнизм, пантеизм, ... ... адам ... ... ал ... ... ... қалай тұру керек екендігін үйретеді. Экофобты ... ... ...... ... ... қою жолын көрсетеді. Курстық
жұмыстың кіріспе ... дін және ... ... экофилді және
экофобты діндер түсінігіне мән беріліп, табиғатты аялауда ... ... ... ... ... бөлімі экофилді діндерге арналған. ... ... ... ... - ... даосизм, пантеизм, индуизм,
синтоизм және т.б. ... ... Ол ... адам және ... қарым-
қатынасы ерекше, өйткені бұл діндер бойынша адам ... ... ... ... ... жаратылыс болып табылады, сондықтан адам тіршіліктің
кез келген түріне зиян келтірмеу уағыздалады. ... ... ... ... ... яғни кез келген тіршілік көзіне зиян
келтірмеу ... мәні зор. Ол ... ... ... әсер ... ... буддизм – антропологиялық немесе
теоцентрикалық емес, ол экоцентрикалық дін және бұл ... ... ... ... ... болып табылады делінген. Жайндардың өмір сүру
тәртібі бес принципке сүйенеді, солардың ең ... - тірі ... ... Олар, тіпті тірі жәндікті басып кетпеу мақсатында алдын сыпырып,
тірі жәндікті жұтпау мақсатында суды ... ... ... ... мән жатыр. Ал пұтқа табынушы діндеріне келетін болсақ, олар
табиғаттың ... ... ... орын ... дін, ... ... сыйынады, ондағы құдіреттілікке сенеді, мысалы, Новайо үндістері
өздерінің қасиетті таулары туралы былай айтады: - «Бұл таулар – біздің ... біз ... ... ... ... және біз ... ... сүруіміз керек».
Курстық жұмыстың екінші бөлімінде ... ... адам ... ... ... Бұл діндердің экофилді діндерден
айырмашылығы сол – оларда адамды табиғаттан жоғары қою ... ... ... ислам, христиандық, иудаизм діндері жатады.
Терминдер сөдігі
Анимизм – жануар, өсімдік, адам ... ... ... ... және
жандарға сену.
Апокрифтер – халық арасында тараған, алайда ... ... ... ... ... – тірі ... зиян келтірмеуді білдіретін ... ... ... ... – құрамында мәдени, діни, ... ... және ... ... бар этика, ... ... ... ... ... ... ... секілді гуманитарлық пәндер арқылы табиғатты және адамның табиғатпен
қарым-қатынасын зерттейтін экология бағыты.
Дін – 1) жердегі күштер тылсым ... ... ие ... ... ... ... ... немесе құдіретті болып табылатын ... ... ... және сезімдер жиынтығы.
Діни салт – белгілі бір дінмен ... ... ... ... ... ... жағдайы.
Діндар адамдар – шіркеу нормаларын кедй ұстанатын белгілі бір дін
табынушылары.
Жабайы табиғатты шынайы қорғаушылар – ... ... ... ... қасиетті қауымдастығы.
Жабайы табиғат культы – жабайы табиғат бөліктерін құпиялы аумақ
ретінде діни-экологиялық және ... ... ... ... құрметтеу, қорғау, табыну.
Жабайы табиғаттың діни құндылығы – жабайы ... ... храм ... ...... бір ... ... табылатын сезім. Иерофания,
ережеге сай, қорқу және табыну пәніне айналатын керемет сұлу, ... бар ... ... және ... болады.
Қасиетті орын – біздің реакция қасиетті болатын ерекше аумақ.
Қасиетті ...... ... ... ... ... орын
алатын табиғи орманның шағын аумағы (0,5-жабайы га).
Қасиетті ...... ... ... бар, ... ... жануардың белгілі бір түрі (көбінесе, жыландар, жануарлар,
балықтар және ... Діни ... ... ... ... ... және агрессивтіліктен тәуелді.
Қасиетті күш – адамда діни қабылдау немесе мистикалық күй тудыратын
ерекше күш.
Қасиетті тау – қасиетті ... ие, ... орын ... ... шың. Қасиетті таулар көптеген шығыс діндерімен құрметтеледі.
Қасиетті ағаш – нақты бір ... ағаш ... ... ... бар, тотем болып табылатын ағаш. Қасиетті ағаштарға пұтқа
табынушы, шығыс діндері ...... және бір ... ... халықтардың пікірінше,
белгілі бір адамдар сенетін құпиялы күш, сонымен бірге өліп ... және ...... ... бар құпиялы күш.
Махаван – индуистік діни дәстүрге сәйкес ... ... ... бар ... табиғи жабайы орман.
Метта – абсолютті түрде барлық ... ... ... және ... ... – адамды барлық тірі жандарға мейірімді болуға шақыратын
исламдық принцип.
Мистика – ... ... ... ... – құдай және табиғат тең, бір-біріне толық сәйкес келеді ... ... ... ...... құпиялығы, тірі табиғатты құрметтеу, жерді
тиімді пайдалану тән жергілікті, локальды діндердің жинақталған термині.
Рухани ландшафт – адам мен ... ... ... ... ... діни ... ... (Фен Шуй, Лонг Шан ...... ... ... діні – ... табиғат қасиетті кеңістіктік және
өмірдің қасиеттілігі деп ... ... ...... ... ... нормаларын қатаң сақтайтын
нақты бір дін табынушылары.
Табиғаттың қасиетті қамқоршысы – ... ... ... ретінде
қолданылатын белгілі бір діннің қасиетті ... ... ...... ... сәйкес данышпан адамдар ақиқат іздейтін
орман, шаруашылыққа қолдануға жабық қасиетті орман.
Теоцентризм – діни көзқарас, оған ... ... ... ... құқықтары бар және адам биосфераның тағдыры үшін
моральдік ... ... ...... ... ... белгілі бір түрі мен тайпаның
арасында болатын туыстық байланысқа сену.
Фетишизм – табиғи заттар және ... ... ... ... ... (1182-1226, Италия) – табиғатқа қатысты
экологиялық көзқарас принциптерін ... ... ... ... 1979 жылы оны Рим ... ... ... қамқоршысы деп атаған.
Харин, хима – исламға сәйкес қолдануға болмайтын табиғи зоналар.
Храмдық ...... ... ... және оның ... храмдардың немесе діни институттардың құрамды ... ... ...... діни дәстүрге сәйкес ... ... ... ... ... теология – 1) әртүрлі діндерде жатқан экологиялық
ақиқаттар ... ... 2) ... идеясын табиғатты қорғау идеясымен
байланыстыруға тырысатын көзқарастар жүйесі.
Экологиялық аңыз – жалпылай түрде идеализация, ... ... ... ... ... табиғатты, оның құндылықтарын
және маңыздылығын бейнелейтін жалпы халықтық фантазияны құру.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі заманауи жағдайдағы жастардың экологиялық мәдениет деңгейін зерттеу53 бет
Тәңірлік діндердегі дін және Пайғамбар міндеттері52 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
«бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру»29 бет
«Экологиялық сараптама түрлері »19 бет
«Экологиялық қолайсыз аймақтардың құқықтық режимі»25 бет
Алтын жүлге7 бет
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
Атырау облысының экологиялық жағдайын картографиялаудағы қазіргі технологияны пайдалану42 бет
Ауыл мектебі оқушыларының экологиялық тәрбиесін қалыптастырудың теориялық негіздері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь