Тұзды жыныстар

КІРІСПЕ.
І ТҰЗДЫ КҮМБЕЗДІ ҚҰРЫЛЫМДАРҒА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА.
1.1. Тұзды жыныстар туралы жалпы мәліметтер.
1.1.1.Тұзды жыныстардың минералдық құрамы.
1.1.2. Тұзды жыныстардың пайда болу жағдайы.
1.2. Тұзды тектоника пішіндерінің қалыптасуы.
1.2.1. Тұз асты құрлымдық қабатының қалыптасуы.
1.2.2.Тұзды құрылымдық қабаттың қалыптасуы.
1.2.3. Тұз үсті құрылымдық қабатының қалыптасуы.
ІІ КАСПИЙ МАҢЫ ОЙПАТЫНЫҢ ТҰЗДЫ КҮМБЕЗДІ ҚҰРЫЛЫМДАРЫ 2.1. Ауданның қысқаша стратирграфиялық очеркі.
2.1.1. Пермотриас түзілімдері.
2.1.2. Юра түзілімдері.
2.1.3. Бор түзілімдері.
2.2. Солтүстік Каспий маңы ойпатының тұзды.күмбезді құрылымдарының пайда болу механизмі. 2.2.1. Оңтүстік Жайық.Ембі ауданының гравитациялы түсірілімі.
2.2.2. Тұзды.күмбезді құрылымдар.
2.2.3. Тұзды ядролар.
2.2.4. Күмбезаралық кеңістіктер.
2.2.5. Тұзды.күмбезді құрылымдардың қалыптасу механизмі.
ІІІ ТҰЗДЫ ҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ЖІКТЕЛУ ПРИНЦИПТЕРІ.
3.1.Оң тұзды құрылымдар (тұзды көтерлімдер).
3.2. Теріс тұзды құрылымдар (тұзды ойыстар).
3.3. Оңтүстік Ембі тұзды күмбездерінің жіктелу сұлбасы.
3.4. Ембінің тұзды күмбездеріндегі мұнай кендерінің жіктелу сұлбасы.
IV ТҰЗДЫ ҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ТУРАЛЫ НЕГІЗГІ ГИПОТЕЗАЛАРҒА ҚЫСҚАША ШОЛУ.
4.1. Гравитациялық гипотезалар.
4.2. Тұзды құрылымдар қалыптасуын терең тектоникалық процестермен байланыстыратын гипотезалар.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Қолданылған әдебиеттер.
Мәселенің өзектілігі. Шетелдік және отандық басылымдарда жарияланғандай тұзды құрылымдардың қалыптасу мәселесімен көптеген зерттеушілер айналысты. Дегенмен бұл проблема осы күнге дейін ол толық шешілген жоқ, көп нәрсе анық емес және аяғына дейін шешілмеген. Бұл ең алдымен күштердің шығу тегі мәселесімен, тұзды құрлымдардың пайда болуымен және жасалу механизімімен байланысты. Бұл мәселе бойынша әртүрлі көзқарастар туды, көптеген зерттеушілер тұзды құрлымдардың жеке геологиялық жағдайдағы дамуын осы және басқа аудандағы берілген мәліметтердің геологиялық ғылыммен байланысын тарту, яғни осы көзқарастарды барлық жақтардан қарастырып, меселені толығымен шешуге тырысты. Сонымен теріс рөлді қатар нашар зерттелген тұзды күмбез облысының тереңдік тектоникалық құрылымы әсер етті.
Тұзды күмбездер тұзды шөгінділер генезисімен тығыз байланысты. Бұл арада XIX ғасырмен XX ғасырдың басында геологтар арасындағы әртүрлі көзқарастар болды. Біреулер тұзды жанартаулық жарылыстан пайда болды десе, ал басқалар галогендік шөгінділер теңіздік тұзды су қоймаларында пайда болды деп болжауда, ал үшіншілері тіпті тұздардың пайда болуын континенталді көп жағдайлармен байланыстырды. Осыған байланысты тұзды құрлымдардың пайда болуы жайлы көптеген әртүрлі концепциялар туды, олар табиғи минералды тұздардың шығу тегінің логикалық гипотезасы болып табылады.
Солтүстік Каспий маңы ойпаты Орыс платформасының ең төмен орналасқан бөлігі. Шығысында ол Орал және Мұғалжар тауларымен, оңтүстігімен оңтүстік шығысында көмкерілген герцинидтермен, солтүстігінде жалпы Сыртпен және батысында - Доно-Медведиц және Саратов дислокацияларымен шектеседі. Бұл жерде астыңғы тұзды шөгінділер зерттелмеді десе болады. Мұнда ұңғыма максимальдық тереңдікте артин ярустық жыныстарды шығарды, ол жоғарғы және орта корбондық платформалы фациялық көрініс берді. (В.С.Журавлев, 1960). Тұзды шөгінділер кунгур ярусына жатады. Одан жоғары пермьдік, триастық, юралық, борлық және үштік құрылымдар орналасқан. Бұлардың жалпы қалыңдығы ойпаттың ортаңғы бөлігінде 10 километрге жетеді. Бұл облыстардың терең құрылымдарын зерттеу өте қиын. Сондықтан тұз қабатын зерттеу геофизикалық зерттеулерге тікелей қатысты. Зерттеушілер осы күнге дейін бір көзқарасқа келген жоқ.
Жұмыстың мақсаты – Солтүстік Каспий маңы ойпатында тұзды күмбездерінің пайда болуын зерртеу. Осы мақсатқа байланысты келесі міндеттерді шешу керек:
- тұзды күмбезді құрылымдарға жалпы сипаттама беру
- тұзды-күмбездерінің стратирграфиясын қарастыру
- тұзды-күмбезді құрылымдарының түзілу механизмін қарастыру
- тұзды құрылымдардың негізгі түрлері мен жіктелу принциптерін
1. Авров П.Я., Буялов Н.И., Шумилин С.В. Геологияческое строение Эмбенской области и ее нефтяные месторождения. Под ред. И.М. Губкина и С. В. Шумилина. М., 1935.
2. Авров П.Я., О генезисе солянокукольных структур Урало-Эмбенской области, ДАН СССР, т. 73, № 3, 1950.
3. Авров П.Я., О динамике процесса формирования Прикаспийской солянокупольной провинции, геол. сб. ВНИГРИ, ІІІ (ІV) 1, Гостоптехиздат, 1956.
4. Авров П.Я., Баренбойм М.И., Некоторые фактические данные о глубинном строении Южной Эмбы, ДАН СССР, т. 77, № 6, 1951.
5. Авров П.Я., Космачева Л.Г., Механизм образования солянокупольных структур Северо-Прикаспийской впадины, Изв. АН КазССР, серия геол., вып. 1 (38), 1960.
6. Ажгирей Г.Д., Структурная геология, Изд-во Моск. Ун-та, 1956.
7. Айзенштадт Г.Е.-А., Схема классификации соляных куполов Южной Эмбы, Геол. сб. № 2, Труды ВНИГРИ, нов. серия, вып. 95, 1956.
8. Айзенштадт Г.Е.-А., Схема классификации зележей нефти на соляных куполах Эмбы, Геол. сб. № 2, Труды ВНИГРИ, нов. серия, вып. 95, 1956.
9. Айзенштадт Г.Е.-А., Тектоническая история развития Прикаспийсклй впадины, Труды ВНИГРИ, вып. 128, Гостоптехиздат, 1958.
10. Айзенштадт Г.Е.-А., Геологическое строение и нефтеностность Южноэмбенского района, Труды ВНИГРИ, вып. 132, Гостоптехиздат, 1959.
11. Айзенштадт Г.Е.-А., Днепров В.С., Колтыпин С.Н., Соколова Е.И, Перспективы нефтегазоносности Южноэмбенского района и прилегающих с юга территорий, “Геология нефти и газа”, № 9, 1958.
12. Айзенштадт Г.Е.-А., Неволин Н.В., Эвентов Я.С., Геологическое строение и нефтегазоносность Прикаспийской солянокупольной области, Труды Межунар. Геол. конгр., 21-я сессия, 1960.
13. Айзенштадт Г.Е.-А., Нефтеносные толщи Приксапийской впадины, Л. 1967.
14. Айзенштадт Г.Е.-А., Степанова Г.И., Структура подсолевых, палеозойских отложений юго-востока Прикаспийской впадины. Л, Недра, Ленингр. отд-ния, 1978 с ВНИГРИ.
15. Айзенштадт Г.Е.-А., Горфункель М.В., Тектоника и нефтеноснсоть Прикаспийской и Северо-Германской впадин. (Сравнит. анализ) Л; “Недра” Ленингр. отд-ние, 1965.
16. Айзенштадт Г.Е.-А., Антонов К.В., Формирования соляных куполов и зележей нефти Южной Эмбы. Л, Гостоптехиздат. Ленингр. отд-ние, 1963.
17. Алещенко Г.Р., Гипсовий карст на примере соляного купола Северного Прикаспия, Труды Казах. Науч.-исслед. Ин-та минерал. Сырья, вып. 6, 1961.
18. Апресов С.М., Соляная тектоника и диапиризм, “Нефтяное хозяйство”, № 4, 1954.
19. Баренбойм М.Й., Схема строения поверхности подсолевого ложа юго-восточной части Прикаспийской впадины, ДАН СССР, т. 101, № 1, 1955.
20. Белоусов В.В., Типы и происходждение складчатости, “Советская геология”, № 1, 1958.
21. Геология и нефтегазаносность восточной части Прикаспийской впадины и ее обрамлений. под. ред. А.С.Богатырева и Л.С.Эвентова., М. Гостоптехиздат, 1962.
22. Геология и разведка месторождений нефти и газа Западного Казахстана. ред. кол.: С.Е.Чакбаев (отв. ред.) и другие. М., “Недра”, 1972.
23. Геология СССР. Гл. ред. акад. А.В.Сидеренко, М., “Недра”, 1975.
24. Герасимов И.П. Географические наблюдения в Прикаспии. "Известия АН Каз ССР", Серия географ,1951, 4.
25. Ковда В.А. Почвы Прикаспийской низменности (северо-западная часть). М., Наука. 1950.
26. Косыгин Ю.А. Механизм образования соляных куполов. “БОИМП, отд. Геолог.”, 1945, ¹ 5-6.
27. Косыгин Ю.А. Соляная тектоника платформенных областей. Гостоптехиздат, 1950.
28. Косыгин Ю.А., Швембергер Н.А., Никитина Ю.П. О некоторых закономерностях расположения соляных куполов Южной Эмбы., БМОИП, отдел геол., т. 23 (2), 1948.
29. Косыгин Ю.А. Особенности изучения соляной тектоники., сб. “Методы изучения тектонических структур”, вып. 2, Изд-во АН СССР, 1961.
30. Кытик В.И., Условия образовония соляных структур. Киев, Изд-во Акад. Наук УССР, 1963.
31. Казахстан. Природные условия и естественные ресурсы СССР. Под ред. Герасимова И.П. М., Наука, 1969.
32. Утешов А.С. Климат Казахстана. Л., Гидрометоеиздат, 1959.
33. Каминский Г.Н., Гормапов И.В. и др. Грунтовые воды Прикаспиской неизменности и их режим (в пределах Волго-Уралского междуречья). М., 1960.
34. Фотиади Э.Э. Некоторыие данные о строении Волго-Эмбенской нефтегазоносной области. “Восточная нефть”, 1950, №9.
        
        КІРІСПЕ.
Мәселенің өзектілігі. Шетелдік және ... ... ... ... ... ... көптеген
зерттеушілер айналысты. Дегенмен бұл проблема осы күнге дейін ол ... жоқ, көп ... анық емес және ... ... ... Бұл ... күштердің шығу тегі мәселесімен, тұзды құрлымдардың пайда болуымен
және жасалу механизімімен ... Бұл ... ... ... ... ... ... тұзды құрлымдардың жеке геологиялық
жағдайдағы дамуын осы және ... ... ... мәліметтердің
геологиялық ғылыммен байланысын тарту, яғни осы көзқарастарды ... ... ... ... ... ... ... теріс
рөлді қатар нашар зерттелген тұзды күмбез облысының тереңдік ... әсер ... ... ... ... ... ... байланысты. Бұл
арада XIX ғасырмен XX ... ... ... ... әртүрлі
көзқарастар болды. Біреулер тұзды жанартаулық жарылыстан пайда болды десе,
ал басқалар ... ... ... тұзды су қоймаларында ... деп ... ал ... тіпті тұздардың пайда болуын
континенталді көп жағдайлармен ... ... ... ... ... ... ... көптеген әртүрлі концепциялар туды, олар
табиғи минералды ... шығу ... ... ... ... Каспий маңы ойпаты Орыс платформасының ең төмен орналасқан
бөлігі. ... ол Орал және ... ... ... ... ... герцинидтермен, солтүстігінде жалпы Сыртпен және
батысында - Доно-Медведиц және Саратов ... ... ... ... ... ... ... десе болады. Мұнда ұңғыма
максимальдық тереңдікте артин ярустық жыныстарды шығарды, ол ... ... ... ... ... ... ... (В.С.Журавлев, 1960).
Тұзды шөгінділер кунгур ярусына ... Одан ... ... ... ... және үштік құрылымдар орналасқан. Бұлардың жалпы қалыңдығы
ойпаттың ортаңғы бөлігінде 10 ... ... Бұл ... ... зерттеу өте қиын. Сондықтан тұз қабатын зерттеу геофизикалық
зерттеулерге тікелей қатысты. Зерттеушілер осы күнге дейін бір ... ... ...... ... маңы ойпатында тұзды күмбездерінің
пайда болуын зерртеу. Осы мақсатқа байланысты келесі міндеттерді ... ... ... құрылымдарға жалпы сипаттама беру
- тұзды-күмбездерінің стратирграфиясын ... ... ... ... механизмін қарастыру
- тұзды құрылымдардың негізгі түрлері мен жіктелу ... ... ... ... ... ... негізгі гипотезаларды талдау
Жұмыстың жаңалығы – тұзды күмбездер туралы ... XIX - XX ... ... ... Осы ... ... ... көзқарастар болған жоқ.
Осы кездеде әр ... ... ... ... нақты бұл мәселемен толық
ашқан еңбектер жоқ. Сондықтан жұмыста ... ... ... ... ... ... тырыстық.
Зертеу әдістемесі – бұл диссертацияны жазу ... ... ... материалдар, картографиялық мәліметтер өңделді.
Жиналған мәләметтерге ... ... ... қолданылды: салыстырмалық
әдіс, картографиялық әдіс, жаңа технологиялық әдістер.
Жұмыстың құрылымы. Диссертация 4 тараудан, 4 кестеден, 18 суреттерден,
2 қосымшалардан тұрады.
І ... ... ... ... ... ... жыныстар туралы жалпы мәліметтер.
1.1.1.Тұзды жыныстардың минералдық құрамы.
Табиғи минералды тұздар таужыныстары топтарын құрайды, оларды ... және ... деп ... Бұл ... ... генезисімен
химиялық және физикалық қасиеттерімен тығыз байланысты.
Тұзды жыныстар минералдармен қабатталған, оларда ... ... деп ... Бұл ... мен ... калий, магний, кальций
сульфаттары. Хлор ... хром мен ... ... Барлығы отыздай тұзды
минерал белгілі, бірақ та олардың әр қайсысы жыныс құруда бірдей емес. Тек
қана ... ... ... ... ... ... табылады, ал қалғаны
салыстырмалы түрде кездеседі олар аз мөлшерде және екінші ... ... ... бір жыныста негізгі бір ғана жыныс құрушы минерал, ал
қалғандары - ... ... ... ... ... ... галит (NaCl),
сильвин (KCl) және карналит (KCl*MgCl2*6H2O) жатады және сульфаттардан-
ангидрит (CaSO4), ал ... ... ... ... ... (Mg
SO4*H2O), каинитпен (KCl*Mg SO4*3H2O), лангбейнитпен (K2 SO4*2mG SO4) ... (K2 SO4*Mg SO4*2Ca ... ... ... ... ... біруақытта біреше минералдар кіреді, мұндай минералдар гипс, ... ... жиі ... ... ... ... олардың құрамына қарай үш топқа бөледі: а)
гипстер және ангидриттер, ә) ... ... б) ... тұздары. Олардың ішінде
кең тарағандары гипстермен ангидриттер, аздап ... ... ... аз және ... ... ... Егер тұзды қабат тұздар кешенімен
қабатталса, онда оның төменгі ... ... ... (гипстермен)
бөлінген, одан жоғары тасты тұздар жатыр және тағы одан ... ... ... тасты тұздар жиі ... ... ... ... ... басқа, тұзды жыныстар құрамында әдетте аз
мөлшерде бытыраңқы және тегіс жұқа қабатшалы басқада ... ... ... ... ... минералдар, карбонаттар, битумдар
кездеседі. ... ... бұл ... ... ... Бұл
тұзды жыныстарда қабаттылықтың пайда болуына әкеліп соғады.
Тұзды қабаттың құрамына (тұзды формация) терригендік және карбонатты
жыныстар қабатшалары ... Бұл ... ... және ... ... кең өзгеріп ... ... ... ... ... ... ... А.А. Ивановпен Ю.Ф. Ливицский
мен (1960) келсе отырып, тасты тұздың қабатының ... ... елу – ... ... және көбірек доломиттермен, ангидридтермен
кезектесе отырып және олардың арасынан өтетін айырмашылықтар сериясы; бума
қуаттылығы және осы ... ... ... 50-60 метр ... ... ... ... қану коэффиценті орта есеппен 60-65%-ға
жақын. Ал осы ... ... ... ... қану ... 52-54%-ға
жетеді. Березовск ойпаты ауданында тас тұздар ... ... ... 30-35 метр ... ... ... қолатында тұзға қану
коэффиценті 40-50%-дан 70-80%-ға дейін өзгереді./30/
1.1.2. Тұзды жыныстардың пайда болу жағдайы.
Табиғи минералды тұздардың кен орны ... және ... ... ... бойы ... ... ... Автриядағы Халяйнск тұзды тауынан
тұзды ерте тарихи уақытта өндірген (W. Medwenitsch, 1958). ... ... кен орны ... ... ... өндірілген, ал Батыс
Карпат алды алдындағы Величка кен орны ... ... ... – Х-
ғасырда (A. Dlugosz, 1958), осы ауданда Бохнянск кен орны ... ... ... 1952). ... ... ғылыми талпыныстар табиғи
минералды тұздар кен орындарын тек ХІХ-ғасырда ... ... ... ... кен ... шығу тегі ... ... етті,
бір жағынан тұзды кен орындардың морфологиясы және оған жататын қабаттардың
сипаты және екінші жағынан ... ... ... ... ... ... ... кен орындарының әртүрлі концепциялары пайда болды. Соңғысы
үш топқа бөлінуі ... ... ... ... ... ... ... қоймаларына тұздың шөгінділермен түсуінен және континенттегі құрғақ
шөлді ... ... ... ... ... әртүрлі варианттар ілгері
жылжыды, тұздың құрылуы осы немесе басқа пішінде жанартаулық ... ... ... ... 1842 жылы бір ой айтты, онда тұздардың
бастауы болып ағылшындардың тұзды кен орындарында ... ... да кен ... пайда болуы тұздардың сұйық ортаға түсу жолымен
өтті деген (Fr. Lotze, 1957); Томас 1860 жылы ... ... ... кен ... ... болуы тұздардың теңіз суына ... ... ... арқылы булануы туралы болжам айтқан (E. De Golyer, 1918);
Мидлемисс (C. S. Middleviss, 1891) ... ... ... тұзды
жыныстары жанартаулық интрузия нәтижесінде пайда болды деп есептеген. Ол
тереңде жатқан магма тұз бөледі,белгілі жағдайда оның ... ... деп ... ол ... ... ... бір жанартаудық іс-әрекеті
ретінде қарастырады. Өзіндік ... ... ... (I. P. ... ол тұзды жер бетіне шыққан қатты жер қабығы деген, ол атмосферада ... ... деп ... ... ... хлоридтер бөлініп
қалған, жоғарғы температура мен қысымда олар жер ... ... ... ... жер ... температурасы жоғары болған, су буланып
кеткен, ал тұз жер бетінде ... ... ... ... кен ... ... ... (F.Walther
1903, 1908) ұсынды. Өзінің саяхаты кезіндегі ... ... ... ... ... тұздың құрылуы негізінен шөл территориялармен
байланысты, онда ағындар жоқтығымен ... ... ... ... ... болып табылады, өйткені олар таужыныстарын ... ... ... Жер ... ... кезде тұз атмосфералық жауын-шашынмекн
шайылып кетеді, едеуір төмен учаскелерде ... ол ... ... түрінде
аккумуляцияланады.
Галогенді жыныстардың теңіздік шығу тегі жайлы концепцияны алғаш болып
құрған Оксениус (C. Ochsenius, 1877) болды. Ол барлар теориясы деген ... ... ... ... осы ... сәйкес бөлшектенген теңіз
басейінінің бір бөлігі құмды қайраңмен, судың булануымен және ... түсу ... ... ... ... ... лагуна негізгі
бассейінде бірнеше хабарларды сақтайды, ... ... оған жаңа ... үлесі түседі және сонымен тұздардың мөлшерін көбейтеді. Соңғы кезеңде
негізгі ... ... ... ... ... судың
булануы жүреді және тұз құралу циклы бітеді. Бұл процесстің қазіргі аналогы
сапасында Қара –Бұғаз-Көл шығанағында тұздың құралу жағдайлары ... ... ... жаңа фактілерге негізделген материалдар
жер шарындағы ... ... тұз кен ... және ... ... түзуші жағдайда құйылған, қанша ... ... тұз ... кен
орындар олардың су қоймаларының ... ... ... ... ... ... мен сульфаттар) табиғатта жанартаулық шығу тегі
жағынан сирек кездеседі және біршама кешірек ... ... ... ... ... біраз бөлігі ерітінді күйінде теңіз аңғарларына
апарылады.
Бірақ бірнеше тұзды формациялардың ... ... ... ... ... ... ... тұзды қабаттар Шу, Нарын, Кетмель-
Тюбинск және ... ... ... ... ... түзілуі
таужынстарынан тұз ерітіндісін айыруда сілтілер ... ең ... ... ... және ... ... оларды ойпаттарға жинайды, мұнда бұл
сулар құрғақ климат ... ... ... ... ... олар ... тұздар болады (С.С. Щульц, 1948; М.Н. ... 1953). ... кен ... ... ... ... А.А. Иванов бұл
жергілікті су қоймалары ірі континенталді тұзды бассейінмен ... ... ... бойынша теңіздік гологендік жыныстардың шығу тегі
Брансонның (E.B. Branson, 1915), ... (O. Krull, 1927), ... ... 1940) және т.б. ... ары ... ... ие ... түсінігі галогенді шөгінділердің пайда болуына аз ғана ... ... ... ... мынандай болжам келді, яғни тұздардың пайда
болуы барлық аңғарларда өтті, олардың ... жүзі ... ... Тұздардың осы аңғарларда пайда болуына қажетті жағдайды тұщы судың
келуі мен ... ... ... ... бұл ... ... Қара және Азов теңіздері болар еді, егер олар мейлінше құрғақ ... ... ... аңғарлардың ұқсастығы мынада, оларда кезінде тұздар
түзілген орын болып ... ... ... тұз түзілу процесін
теңіз суларының тұзды құрамы деуге болады.
Теңіз суларында элементтер 30 ... ... ... олардың көбі өте
аз концентратты. Тек металдың иондары Na, Mg, Ca, K және теріс иондар ... SO4, CO3 ... көп ... ...... ерітінділердің грамм
бойынша мөлшері:
Хлорлы натрий ... ... ... сульфаты ... ... ... сульфаты ... ... ... ... ... ... түсуі ерітінділердің осы немесе басқа тұздарға
қанығу жағдайымен өтеді. Соңғысы бізге белгілі ... ... ... ... ... түрі және тұз ... ... функциялары
болып табылады. Бұл факторлардан табиғатта басты рольді тұз ерітінділерінің
концентрациясының көбеюімен ... ... ... осы ... ... ... ... оның
концентрациясы қанығу кезінен басталады. Егер ... бір ... ... ... онда ... ... ... жүреді, алдымен
олар ериді сосын кристалдану процесі жүреді. (ең алдымен CaCO3 және ... NaCl және ең ... K2SO4, K2MgSO4 ... ... егер теңіз суына қарағанда тұз концентрациясы суда
2 есе көп болмаса, онда шөгінділерге тек қана ... пен ... ... ... концентрациясының мөлшері 12-ге дейін болса, онда гипс ... ... ... ... ... 12,1 есе ... теңіз
суларының тұзды концентрациясынан көп болған жағдайда ғана ... ... ... ... ... су концентрациясында 63,6
есеге көбейтеді.
Тұздардың кристалдануы сарамандық жағдайда ғана анықталады. Ол ... ... ... ... ... ... ... Орал тауында төменде батпақты-ангидритті қабат, жоғарылау
тұзды, одан жоғары калий тұздары жатыр./16/
Қазіргі уақытта ... ... ... ... зерттеушілер екі
сатыға бөледі; олар: жалғасу мен дайындық және тұз түзілудің ... ... ... сатысы уақытында аңғар суының минералдануы
біртіндеп көбейеді және ... ... ... ... ... ... сатыда жүйелік бөліну мен галогендік ... ... ... ... элементарлы қабаты жылдық тұздар
деп саналады. Дегенмен бұл ... су ... ... ... ... ... ... кезеңі жер қабығының даму кезеңімен тығыз байланысты.
Бұл ... Н.М. ... ... ... дәлелденді. Бұрынғы КСРО-ның
галогендік формациясын зерттеуде, А.А. Иванов пен Ю.Ф. Левицкий (1960) 102
тұзды ... ... ... ... пішіндерінің қалыптасуы.
Барлық шөгінді формациялар бүкіл тарихта азды-көпті маңызды
тектоникалық ... ... ... ... ... ерекшелігі, өзінің қабатында тұз қабатының болуы, олардың
дисгормониясы болып ... яғни тұз ... ... тұз ... ... бөліктеріндегі геометриялық пішіндердің бірдей болмауы.
Бұл дисгормониялылық тұздарды үш қабатқа ... ... – тұз ... тұз асты. Егер кескінде галогендік жыныстың екі қабаты болса, онда
мынадай орын алады, мысалы, Днепр-Донецск ойпатының ... ... ... ... ... формация тараса, онда оларды бес қабатқа яғни – тұз
асты, екі тұзды, тұзаралық және тұз үсті ... ... ... ... ... жыныстардың дислокациясынан
пайда болған, сонымен қатар бұл ... ... ... ... ие. ... бұл ... сәтті деп мойындауға болмайды, бірақ
ол отандық және шетелдік геологиялық әдебиеттерге нақты түрде бекініп ... оны ... ... ... ... Солармен бірге осы күнге дейін бір
жалпы анықтамалар жоқ. “Словарь геологий нефти” сөздігінде тұзды ... ... ... ... ретінде болады, олар ... ... ... және қысыммен байланысты. Бұл
анықтамалар тұзды құрылымдардың морфологиялық ... және шығу ... ... ... ... Олар негізінен қандайда болмасын бір
көзқарасты суреттейді және олар ... ... ... ... ... ... ... тұзды тектоника
біздің пікіріміз бойынша анықталуы ... яғни ... ... ... ... дислокациясы және басқалардың құрылымды
болжаудағы пікірі ... Бұл ... ... жалпы ерекшелігі мен
сипаты тұзды формациямен байланысты, оларды дислокациялылық деп ... Ал ... ... ... немесе сапалық сипат емес мөлшерлік
сипат болып табылады. Осыған ... тұз асты ... ... ... ... деп ... болады, олардың
құрамындағы тасты тұз және т.б. тұздарды осы ... ... ... ... ... айтқанда тұзды тектоникаларды
үйлесімсіз қатпардың бір түрі ретінде қарастыруға болады.
Шөгінді ... ... ... ... ... алғашқы
қабаттарының өзгеруімен (үлкеюі немесе кішіреюі) байланысты. Бұл ... ... ... ... ... өтуі. Көбіне тектоникалық пішіндер
көрінісі осындай қозғалыс кезінде байқалады, олар тұзды қабаттардың ... ... ... табылады. Тұздар одан әрі қарай көп жағдайда
бөлшектеніп ... ... ... ... ... ... ... дамып
отырады.
Ескеретін бір жәйт, егер осы уақытқа дейін тұз үсті шөгінділердің
сейсмикалық оқу әдісін ... ... ... ... онда ... ... ... жұмысы тек Каспий маңы ойпатының, ... ... ... ойпатының бірнеше аудандарында өтті.
Геологиялық интерпретация нәтижесі бұл жұмыстарда ... ... ... ішкі ... оқуға тек шахталық өндірістерде үзілмейтін жұқа
қабат жолымен ғана болады. Біркелкі ... ... жеке тұз ... берілген ұңғыманы барлау мақсатында бұрғылау және ... ... ... бойынша жасау мүмкін емес./15/
1.2.1. Тұз асты құрлымдық қабатының қалыптасуы.
Өлкен тереңдіктегі тұз асты қабаты және ... ... ... ... ... және тұз асты ... қабаттардың
тұзды күмбезді облыстары туралы мәліметтер біршама мардымсыз және ... ... ... Бір облыс бойынша барлау мақсатында бұрғылау
мәліметтері қатарына тек геофизикалық зерттеулер ... олар ... ... ... ... жиі ... отырады. Кейде тұз
асты шөгінділерінің тектоникалық ерекшеліктері бойынша тұз үсті ... ... ... жанама түрде салыстыруға болады.
Бүгінгі күнде Каспий маңы ойпатының, Лена-Ангар синеклизасының, Орал
алды қолатының, Орыс ... ... ... ... ... қолатының, Загросс алды қолатының және басқа аудандардың
тұз асты ... ... бар ... ... мәліметтер бар.
Каспий маңы ойпаты өз ... ... ... Орыс ... ... ... ... Солтүстік пен батыста ірі Жадовск
және Волгоградск ойыстары бар. Оның шығысында ... Орал және ... Орал алды ... ... Ал ... көп ... қырқалы
субендік бойынша герцинидтер Донбасстан Каспий ... ... ... ... ... ... ... шөгінділер зерттелмеді десе болады. Мұнда
ұңғыма ... ... ... ... жыныстарды шығарды, ол жоғарғы
және орта корбондық ... ... ... берді. (В.С.Журавлев,
1960). Тұзды шөгінділер ... ... ... Одан ... ... юралық, борлық және үштік құрылымдар орналасқан. Бұлардың жалпы
қалыңдығы ойпаттың ортаңғы бөлігінде 10 километрге ... Бұл ... ... ... өте ... ... тұз қабатын зерттеу
геофизикалық зерттеулерге тікелей қатысты. Зерттеушілер осы күнге дейін бір
көзқарасқа келген ... маңы ... тұз асты ... ... Н.В.Неволин (1961)
бойынша кең және терең ойпатты құрайды, ол ... ... маңы ... ... ... маңы ... және оның ... болып бөлінеді.
Каспий маңы ойпатындағы тұз асты қабатының қүұрылымдық ерекшеліктері
сейсмикалық ... ... ... профилінде, яғни Ақаткөл-Қорсақ,
Терең-Үзік-Қосшағылда көрінді. Тереңдігі бойынша тұз асты жыныстар ... ... олар ... ... қабатты құрайды, ол солтүстік батысқа қарай
еңіс. Ойпаттың орталық бөлігінде ол 8000-9000м тереңдікте, ... ... ... және ... ... ... шығысында тұзды күмбезді
тектоникалар 2500-3000 метрде орналасқан. Н.В.Неволин күмбез-алыптарды
қарастыру ... ... ... келді, яғни мұншалықты үлкен
күмбездердің пайда ... тек тұз асты ... ... ... ... қабаттың қалыптасуы.
Тұзды қабаттың тектоникалық жылжуы басқа ... ... ... ... ... ... тұз асты таужыныстар
бедері жатыр. Тұзды қабаттың жабындысының ... оның ... ... ... ... ... олар ... тәуелді емес. Бұл
шөгінді қабаттың үйлесімсіздігінің ... ... ... оның ... жыныстар кіреді.
Тұзды қабат жабындысы тұз жыныстарын тосқауылдайтын қозғалысын және
олардың ... ... ... Мұнда екі негізді ажыратуға болады: тұздар
табандарының әртүрлі құрылымдағы өзара қарым-қатынасы және ... ... ... ... ... жағдайда тұз үсті шөгінділер
тұзды жыныстардың бетінде жатады, бұл екі қабат бірдей сипатқа ие. ... тұз үсті ... ... бұзылуын бақылау және олардың
соңы тұздарға енуі, яғни тұзды жыныстар жоғарыда жатқан құрылымдарға енеді,
ену бөлшектік және ... ... ... ... ... жылжуы болмаған кезде күмбез тәрізді және
үйінді тәрізді көтерілімдер пайда ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, үйінді массивтерінің өлшемдері
әртүрлі, олар ... ... ... ... ... ... болуы
мүмкін, ал ені бірнеше километр. Мұндай массивтердің табаны домалақтанған
нобай ... ... ... шток және қырқа тәрізді пішіндегі ірі
дене, тіп-тік бүйірлі дуалдар ... Бұл ... тағы да ... жыныстардың
жоғарыда жатқан шөгінділермен әртүрлі қарым қатынасын бөлуге болады.
Бірінші жағдайда тұз ... ... ... ... ал ... тек
көтеріп қана қояды.
Тұздың аккумуляциясы бір учаскеде тұз қабатының кенет өсуінен ... ... ... тұз ... ... ... Бұл ... қалыңдығы
басқа учаскеде бөлшек немесе толықтай тұз массаларының ... ... Тұз үсті ... қабатының қалыптасуы.
Платформалық тұзды күмбезді облыстардағы тұз үсті шөгінділерге ... ... Бір ... тұзды массивтердің көптеген облыстарында тек жоғары
жатқан шөгінділер олардың ... ... ал ... тұз үсті
қабатының осы немесе басқа ... ... ... ... тұз ... ағады және олар жер бетіне ... ... ... тұзды
тектоника салыстырмалы түрде әлсіз.
Егер тұз жоғарыда ... ... ... онда ... ... болады. Мұндай пішіндер ... ... орын ... ағу ... оның ... ... ... олардың
байланыстары әртүрлі болуы мүмкін, яғни ол ... ... ... Олар мынадай байланыс типтеріне ... ... ... ... ... ... ... (мейлінше жас
таужаныстардың табаны тұзбен байланысады), в)жарылымды (тұз тұз ... ... ... ... арқылы байланысады), г)бүйірлік
жанасу ... ... ... ... тұз үсті ... ... ... тектоникалық жарылымсыз байланысады). Жеке күмбездерде ... үш ... ... ... ... мен тұз үсті ... ... зоналарында әрқашан брекчиялық жыныстар ... ... ... ... ... зоналары көбейеді.
Бұл зонаның максималды қабатының қалыңдығы тұзды массивтер күмбезіне ... ... ... ... ... деп аталады. Оның қалыңдығы бірнеше жүздеген
метрге жетуі мүмкін.
2) Тұздардың ... ... тұз үсті ... ... ... синклиналь жасамайды. Мұнда таужыныстар қабаты барлау жұмыстарының
және сейсмобарлау жұмыстарының мәліметтері бойынша олар горизонталь түрінде
жатыр немесе көлбеу ойыс жасайды. ... ... ... ... Мысалы, ойыстардың мұндай типі Логобинск және Колмаков
күмбездері ... ... ... ... анық көрінген.
Мұндай ойыстар компенсациялы, ... ... ... ... ... Аймақтық стратитграфиялық келіспеушілік тұз үсті қабаттардың ... ... ... келіспеуліктермен байланысты. Мысалы,
Днепр-Донецск ойпатында мұндай келіспеушіліктер тұзды ... ... тас ... ... ... пермь, юра мен бор және бор мен үштік
шөгінділер арасында кездеседі.
Бұрыштық келіспеушіліктер тұз үсті шөгінділердің көтерілу ... ... ... ... ... жаңа ... ... Сонымен қатар олардың литологиялық-фациялық құрамы
көтерілім ... ... ... ... ие. Мысалы: Днепр-Донецск
ойпатында таскөмірлі шөгіділер қандай болмасын ... ... ... ... қалыңдықтары қысқармайды.
4) Криптодиапирлік құрылымдардағы тұзды массивтер оларды жауып ... ... жер ... келіспеушілігінен тесіп өтеді. Мысалы:
Солтүстік герман ... ... ... ... ... массивтер
юра мен бор арасындағы ... ... ... ... ... ... Эцель т.б. күмбездер).
5) Тұз үсті қабатының жыныстары ... ... өте қиын ... ... өте кең ... орналасқан түрлі бағдарлаулар және
амплитудалар тараған, күмбездер тұз үсті ... ... ... блоктарға бөледі, яғни бір-біріне қарама-қарсы бағыттарға ауысады.
6) Көптеген тұзды құрылымдар ... оң және ... ... ... ... ... ... жер бедерімен тұзды
құрылымдар арасындағы байланыс Днепр-Донецск ... ... ... Германия территориясында, Иранда және ... ... ... күмбезді құрылымдардың негізгі жыныс құрушы минералдарға
хлорлардан басқа галит (NaCl), сильвин (KCl) және карналит (KCl*MgCl2*6H2O)
жатады және ... (CaSO4), ал ... ... ... ... (Mg SO4*H2O), каинитпен (KCl*Mg SO4*3H2O),
лангбейнитпен (K2 SO4*2mG SO4) және ... (K2 SO4*Mg ... ... Тұзды жыныстар құрамына жиі біруақытта біреше ... ... ... ... ангидрит және галит жиі мономинералды
жыныстарды құрады.
ІІ КАСПИЙ МАҢЫ ОЙПАТЫНЫҢ ТҰЗДЫ КҮМБЕЗДІ ҚҰРЫЛЫМДАРЫ
2.1. Ауданның қысқаша ... ... ж ... ... Ембі ... қимасын сипаттау кунгур тұзды
кешендерінің ... ... ... ... ... ... 1953 ж Тугаракчан мекенінде Оңтүстік Ембі
ауданының оңтүстікке ... 3-ші ... ... ... орта ... ... ашылған. Кейін 7-ші ұңғымамен жоғарғы девон ... ... 5-ші ... ... ... фациядағы кунгур ашылды. Соңғы жылдары
өндірстік жерлерде ... мен ... ... жаңа ... алынды.
Оңтүстік Ембі ауданының оңтүстік бөлігінде өте көне түзілімдер
палеозойлық Оңтүстік Ембі ... ... ... ... болып
табылады. Олармен 500 м өтілген. Қима қызыл-қоңыр алевритті саз, ұсақ дәнді
қара-сұр құм, ... ... және құба сұр ... ... тұрады. Бұл түзілімдерде табылған фауна оларды франский және
фаменский ярустарына жатқызады. Франсский ярусы ... ... ... ... ... ... жоғарғы жағында дұрыс
жұмырланбаған және дұрыс сортталмаған қара, қара-сұр және ақ түсті домалақ
тастардан ... ... ... ... Домалақ тастар
арасында кремниленген және темірленеген күл ... ... ... ... ... яшмалар, кварциттер
кездеседі. Осы ауданда тереңдігі 2000 м дейін жететін төменгі, орта ... ... ... және ... ... ... ... және орта бөліктерінде негізінен арасында қатты құмдақтармен
конгломераттар қабатшалары бар ... ... ... Орта
және төменгі карбонның саздан, конгломераттан және қатты құмдардан құралған
терригендік қабатында аз ... ... ... ... жеке
қабатшалары кездеседі.
Жоғарыда жатқан төменгі пермь түзілімдерінде қима қалыңдығы 600 метрге
жететін артиндік терригенді және ... ... ... ... орналасқан кунгур қабаттары терригенді және ... ... ... көрсетілген жалпы қалыңдығы 300 ... ... ... ... ... ... ... бөліктерінде кунгур
тасты тұзбен жалғасады, негізінен таза, ірі кристалды, түссіз және әлсіз
күңгүрт және сары ... ... ... ... ... қалыңдығы аз
терригендік қабатшалар кездеседі, және де ... ... ... ... маңы ойпатының біраз бөлігіндегі тұзды ... ... ... метрге дейін ... ... ... және ... ... ойпаттарда ашылған жоғарғы пермь
түзілімдерінің арасында казандық және татарлық ... бар ... олар ... литологиялық кешендерге бөлінеді. Казан
ярусында ... 400 м ... ... және ... ... ал ... ярусында қалыңдығы 400 метрге жететін құмдақты және сазды
қабаттар көрсетілген./11/
2.1.1. Пермотриас түзілімдері.
Пермотриас қимасы құмды-конгломератты ... ... ... ... бар ... және ... жалғасады.
Таужыныстар сұр және жасыл-сұр түске бояған; қызыл саз ... Бұл ... ... қалыңдығы Оңтүстік Ембіде 120-135 ... оны ... ... триасқа жатқызады (ветлужск ярусы
болуы мүмкін).
Жоғарырақ құмдақты-сазды қабат жатыр. Мұнда ... ... ... мен ... көп қабатшалары бар. Таужыныстар түсі ала, қызыл
тон көп; қара-жасыл және ... ... бар. ... ... 120 м тең; ... ... ... триастың ветлутск ярусына жатқызылған. Қабаттың төбесі
мен астында мұнайлы қабаттар бар (Искине, Дангар). Келесі жоғарыға ... ... ... ... ... ... әктасты саздар, әктасты
емес саздар, құмдақтар басым. Таужыныстар сұр ... ... ... ... ... ... ... батыс бөлігінде қызыл түстер
кездеседі. Қалыңдығы әдетте 40-60 м, кейде 85 м ... ... Бұл ... ... ... ... ... сияқты). Жоғарғы триас шөгінділері
мұнда кездеспейді.
Келесі ала түсті сазды қабат. Петрографиялық құрамы бойынша қабатта
саздар ... олар сұр, ... ... ... ... ... ... құба, жасыл саздар қабатшалары кездеседі. Қалыңдығы 40м ... ... ... ... 20-30 м. ... триас қимасының күмбезде
қалыңдығы 100 м және оданда жоғары жасыл-сұр сазбен құмдақтардан тұратын
қабатпен бітеді.
Жоғарғы пермь мен ... ... ... туралы сұрақ қазір
толығымен шешіле алмайды, өйткені бұл ... ... ... байланысты толық зерттелмеген. Егер күмбездердегі пермотриас
негізінде жатқан құмдақты-конгломератты қабат жоғарғы пермь-төменгі ... ... ... ... ... ... белгілеуі бойынша,
осымен дислокациялардың жасы дел ... олар ... енуі ... ... ... тез көтерілуіне себеп, және олар жоғарғы
пермь уақытында пайда болуы ... Осы ... ... ... ... олардың өсуінде ерекше үлкен. Күмбез аралық зоналарда 2000-2500
м тереңдікке ... ... ... ... ол ... ... жоқ.
Осы уақытта облыстың барлық жерінде жалпы ... ... ... ... төбесігдегі материалдардың бұзылуына және оның зерттеліп отырған
облыстың сыртына шығуына ... ... ... ... Каспий маңы ойпатының
зерттелген ауданында орта ... ... осы ... ... ... ... ... көрсетеді. Көтерілуге бүкіл орыс платформасы
ұшыраған сияқты.
Ембінің тұзды күмбездерінде бұл уақыттың ... ... ... және құмдақты-домалақ тасты (жоғарғы триас) қабаттарының
шайылуында көрсетілген./12/
2.1.2. Юра түзілімдері.
Төменгі юра. Шайылулармен келіспеушіліктермен триаста құмдақты-домалақ
тасты қабаты ... бұл ... ... ... мен ... ... ... Негізінен оның құрамы құмдақты, арасында домалақ тастардың,
конгломераттардың, құмдақтардың, саздардың аз ... бар; ... жеке ... ... яшма тәрізді жыныстардың домалақ
тастары кездеседі. Саздар ашық-сұр тонға, құмдар мен ... ... ... ... ... юра ... сулы қабат болып табылады. Қабаттардың кәдімгі
қалыңдығы 100-110 м. Кейбір жағдайларда осы қабат қалыңдығының азаюы ... ... мен ... ... ... ... көтерілімдер сәйкес келеді
(ерте киммерлік фаза). Осы ... ... ... ... байланысты
күмбездер өскен, олардың ядроларының көтерілуі және осыған байланысты шұғыл
жер бедері қалыптасқан. Әртүрлі күмбездердегі ... ... ... ... ... айырмашылығы бірнеше жүз метрден аспайды, шайылулар
тереңдігімен салыстырғанда. ... ... ... ... ... ертерек түзілген және осы уақатта көтерілулерге ұшыраған
күмбездердің барлығы кейін ... ... ... ... ... ... ... көтерілім, кейінірек көтерілуге ұшыраған,
бұл күмбездердің көбісіне сипатты. Төменгі және орта ... ... ... төменгі юраның қалыңдықтарының азаюы, жеке күмбездерде
(Сағыз, Тентексор және басқалары) амплитудасы 40-50м бір ... ... орын ... юра. Орта юра ... ... ... ... (J21)
жатыр. Құмдақты және саздақты таужыныстар мұнда шамамен бірдей мөлшерде
кездеседі. Өндірістік қабатты ... ... жоқ, ... көмірдің жіңішке
қабатшалары, көмірлі саздар және тамырлы жүйе қабаттары кездеседі. Ауданның
оңтүстік және солтүстік бөліктерінде ... ... ... ... ... шамамен 100-ден 250 м аралағында өзгеріп ... ... ... ... өту ... ... ... ал
кейбіреулерінде құмды-сазды қабаттарда – бірте-бірте. ... мен ... бұл ... ... ... жатқызылған.
Жоғарырақ төменгі көмірлі қабат (J22) жатыр. Құрамы бойынша негізінен
сазды, автохтонды көмірлердің 11 қабаты мен ... ... ... ... ... ... және орта бөліктерінде бірнеше қалың құм
қабатшалары бар, оларда өндірісті мұнай кендері ... ... ... Жасы жоғарғы байосқа сәйкес келеді.
Келесі жоғарыға қарай лингулдық қабат (J23), құрамы негізінен құмды,
төменгі батқа ... ... ... ... мұнда жоқ; көмірлер тек
қана жіңішке қабатшалар түрінде ... ... бар ... Аты ... көп ... ... ... Бұл қабатта өте
сирек кездесетін фораминиферлер табылған. Шатыры мен табанында қалың ... бар. ... ... ... саздармен алмасып бірнеше құмды
қабаттар кездеседі. Қабат қалыңдығы 70-тен 160 м аралығында ... ... ... ... зор./10/
Жоғарғы батуға жататын жоғарғы көмірлі қабат тек қана жоғарғы юра мен
төменгі ... ... ... ... ... ... ... бойынша қабат негізінен ... ... ... ... ... ... 3 ... қабат бар және қалыңдығы төмен 5 ... ... ... Минералдық құрамы бойынша хлоритойдсыз зонаға
сәйкес келеді. Қалыңдығы 65-75 метрге дейін жетеді. Бұл қабаттың ... зор ... ... ... ... көрсеткендей, қалыңдықтар мен
орта юрадағы жеке қабаттардың және қазіргі ... қима ... ... ... жоқ. Егер петрографиялық құрамында ауытқулар байқалса,
онда ол қима жағдайының күмбез бен қанат ... ... Орта юра үшін ... ... және ... ... толық
қатарының бар болуы сипатты, олар күмбездер ауданында және күмбез арасынад
айтарлықтай қалыңдықта 100-180 км ... ... орта ... ... ... ... ... көщзге көрінерліктей
болмаған, немесе олардың ... жәй ... бұл ... құрамы мен қалыңдығына әсер етпеген немесе өте ... ... ... ... ... әсер еткен аймақтық
геотектоникалық режимнің өзгеруі, ... ... ... ... ... және осы орта ... қалың шөгінділерінің жиналуына
және кейбір кейбір фациялық өзгерулерге әкеледі.
Біраз жерлерде құмды және ... ... ... ... ... шөгінді жиналу жағдайының осы жерде азды-көпті біркелкі
болғанын көрсетеді. Бұл тек қана ... таяз ... ... ... теңіз қайраңы, өте төмен, тегіс, теңіз деңгейінен кішкене көтеріңкі
батпақты жағалар ... ... ... Бұл жағдай бірнеше рет жер жағдайына
ауысқан, мұнда ... ... ... ... жағалық жазықтықта, бай
өсімдік жамылғысы дамыған және біраз жерлерде шым тезектер жиналған. Кейін
салыстырмалы тез ... ... ... және ... таяз ... қалыптасқан. Теңіздік жағдайлар периоды көп ... ... ... жиналуымен байланысты. Сонымен облыстың жалпы төмендеуі
бір жылдамдықпен болған жоқ, ол бір қалыпты емес – кейде жылдамырақ, ... ... ... ... ... орта және ... юра ... қозғалыстар болмаған.
Жоғарғы юра. Негізінен жоғарғы юра қималары толық, ... 2 ... ... 60 м төменгі келлов жатыр. Мұнда алевритті, әктасты,
тығыз, қара-сұр, ұсақ дәнді құм мен ... ... ... көп кездеседі. Кейде ұсақ дәнді, сұр, сазды және қара мергельден
тұратын құмдар ... ... Орта ... (қалыңдығы 27 м) құмды
қабатшалары бар алевриттер басым. Жоғарғы келлов (қалыңдығы 24 м) ... аз ... және ұлу ... ... ... ... 22 м) ... алевритті, әктасты (немесе
сазды мергель) фаунасымен ... ... ... жоғарғы бөлігінде
мергельдер басым. Кейде әктастар қабатшалары кездеседі. Жоғарырақ жатқан
оксфорд пен ... ... ... ... солтүстік аудандарында
келлов, оксфорд, кимеридж қабаттары өте аз кездеседі және қалыңдықтары
қысқартылған. Dorsoplanites panderi ... ... ... ... ... сазды, қара-сұр, тығыз әктастар кездеседі. Virgatites virgatus зонасында
қалыңдығы 90 м болып әктастардың, әктасты және ... ... ... мен бор ... күмбездердің қарқынды өсуінің келесі фазасы
кездеседі, облыстың жергілікті көтерілуінен пайда ... Осы ... маңы ...... ... ... ... болған, бұл өзінің бейнесін валанжин қалыңдықтар аудандарына
тараған. Валанжиннің біраз ... тек ... ... оң ... ... ғана ... мысалы Байшұнас-Тентексор
ойысында және ... ... ... Осы кезде күмбездерде жеке қанаттар
қозғалыстары болған, жылжыма амплитудалары бірнеше жүз метрге жеткен ... ... ... ... ... Бор ... ... басталуына дейін аудан пенепленизацияланған./8/
2.1.3. Бор түзілімдері.
Ауданның бор қимасы валанжиннің құмды-сазды шөгінділерінен басталады,
олардың ... ... 100 м, ... ... ... Күмбездердің
көбісінде валанжин жоқ, немесе оған үлкен дәнді құмды-дамалақ ... ... ... ... 0,5-1,5 м. Ауыр ... ... ... бұл қабаттар дистен-ставлоритті зона болады,
бұл Ембінің трансгрессивті кекшендер шөгінділеріне ... ... ... және ... ... ... сазы ... пелециподты қабат
(қалыңдығы 50-60 м) жатыр, жоғарғы бөлігінен басқа, онда құмды ... ... ... ... сұр, ... өте тығыз, алевриттің жұқа
қабатшалар мен линзаларынан тұрады. Саздар кейде аз әктасты. ... пен ... ... бор. ... ... ... құмдар
қабатымен мұнайлы қабат байланысты болады.
Жоғарыда жергілікті баррем табанына жататын “құмдар қабаты” кездеседі.
Бұл қабат ұсақ дәнді және орта ... ... ... ... ... ... бар ... тұрады. Орташа қалыңдығы 10-20 метрге тең.
Барремнің түрлі түсті қабатының ... ... 360 м 2 ... ... ... ... өндірістік жерлерде оның
қалыңдығы 150-200 метр. Күмбез аралық ... ... ... ... анық екі бөлікке бөлінеді: төменгі, саздар басым, ... ... және ... ... ... сазды бен құмды ... ... ... 10-15 ... ... бұл ... салыстырмалы таяз сулы атырау жағдайының
табылуымен, облыстың тағы да бір даму циклі аяқталды. Барремнің аяғы ... ... ... уақытта (апт трансгрессиясы басталмай тұрып),
келесі ... ... ... ... ... ... бұл ... сияқты күмбездердің тұзды ядроларының тез көтерілуіне ұшырайды.
Апт түзілімдерінің біраз бөлігі қара және қара-сұр, ... көп және ... ... ... және ... фауналары бар саздардан тұрады.
Апт төменгі және жоғарғыға бөлінеді. Апт негізінде ... ... 5-10 ... ... ... ... ... құмдарында кварц пен фосфориттердің
домалақ тастары, кейде неокомның жұмырланбаған түрлі түсті ... ... ... ... ... 50-60 м, ... 80-100 м.
Альб төменгі, орта және жоғарғы ... ... ... ... альб ... шамамен бірдей – 55-65 м (жалпы қалыңдығы 110 м,
кейже 130 м). ... ... ... қара-сұр және ашық-сұр,
күлді-сұр кұмның ... бар ... ... ... альб ... ... 300 ... жоғарғы бор қимасы сеноманнан басталады, ол әдетте
күмбездердің көтеріңкі ... ... және тек қана ... ... ... қималарда оның қалыңдығы 65-75 м, кейде 110-115
метрге дейін жетеді. Сеноманның жоғарғы ... ... ... ... ... – сазды, мергельдермен ... ... ... ... ... тығыз, майлы, әктасты, үлкен емес
алевритті материал қоспасымен. Сұр-құба сидеритті құмдақтар ... ... мен ... ... фауна және көмірленген өсімдіктер
қалдықтары кездеседі. Сенон мен турон арасында шөгінді ... ... ... – төменгі бордың және сеноманның терригендік ... ... ... ... ... ... Бұл ... тектоникалық
қозғалыстарының түпкілікті өзгеруінің нәтижесінде болған. Сеноман аяғында
облыстың төмендеуі жалпылама көтерілулерге ауысты, бұл жеке ... әкеп ... ... негізінде фосфоритті қабат жатыр. Турон
қалыңдығы ... 35-40 м, ... 70-80 м. ... тығыз, сазды, қара-жасыл
сазды мергельдердің қабатшалары бар ақ бордан тұрады. Сантон қалыңдығы 50-
60 м./1/
Зерттелген ... ... ... – палеоценнің, орта және жоғарғы
эоценнің және олигоценнің шөгінділері бар. Олар тек ... ... ... ... ... ... 139 м; күмбезаралық
зоналарда үштік таужыныстар қалыңдығы көбірек. Төменгі эоцен – ... ... ... ... ... бар
әктасты саздармен және сазды мергельдермен көрсетілген. Әктастар ақ,
мергальдер жартылай фораминиферлер сынықтарынан тұрады. Орта ... ... ... бар ... ... ... Орта эоцен
қалыңдығы 25-30 м.
Жоғарғы эоцен әктасты саздардан тұрады, арасында сұр-жасыл мергельдер
қабатшалары кездеседі. Жоғарғы эоцен қалыңдығы ... ... ... ... ... олигоцен қатпарлы,сұр-жасыл, әктасты саздардан тұрады. Қалыңдығы
шамамен 80 м. Орта және жоғарғы олигоцен ... ... ... ... емес ... 40 ... Солтүстік Каспий маңы ойпатының тұзды-күмбезді құрылымдарының
пайда болу механизмі.
2.2.1. Оңтүстік Жайық-Ембі ауданының гравитациялы түсірілімі.
Солтүстік Каспий маңы ойпаты гравитациялық ... ... ... ... тең ... ... Орташа есеппен
1000 шаршы шақырымға ауырлық күшінің үш ... ... ... Бұл
минимумдарға толығымен солтүстік Каспий маңы ойпатының сонымен ... ... ... ... ... ... құрылымдармен байланысты ауырлық
күштер тартылатын негізгі тектоникалық сызықтарды табуға әрәкеттер жасалды.
Бұл тектоникалық сызықтар әдетте Орал ... ... ... немесе Донбасс
пен Манғышылақтың негізгі тектоникалық ... ... ... ... тусірілімдермен геологиялық ... ... ... ... ... тұзды-құрылымдардың
көбірек орналасуы байқалмайды. Оңтүстік Ембінің аномалиялық картасымен оған
қойылған тұзы-құрылымдардың геологиялық картографиялаудың мәләметтеріне
сүйене ... ... ... ... ... ... ... күшінің аномалиялары болып ... ... ... және оның ... ... максимумдеріне қарағанда айналдыра ... ... ... ... ... Қожағали, бекет Искине, Төлеген тұзды-
күмбезді құрылымдары ауырлық ... ... ... Донгардың шеткі
аймақтарында орналасқан, оны барлық жағынан айналдыра қоршап. ... ... ... ... ... ... ... зонасын
айналдыра қоршап жатыр т.с.с.. гравитациялық минимумдар өстері әдетте тұзды-
күмбезді құрылымдардың грабендерімен сәйкес келеді. Бұл көрініс ... ... ... ... ... ... ... геологиялық құрылысы кеңістіктер жағдайы
мен ауырлық күшінің минимумдар санына (күмбез аралық ... ... ... ... ... ... түсірлімдердің мәліметтерін қарай отырып, біз, әр ... ... ... сай ауырлық күшінің максимумы бар. Оны біз ... ... көре ... ... 4, 5, 6, 7, ... ... ... құрылымының геологиялық
түсірілімдерінің мәліметтері бойынша оңтүстік, ... және ... ... ... және қанаттардың әрқайсысына өзінің ауырлық
күшінің максимумы немесе өзінің күмбез ... ... ... ... ... гравитациялық мәліметтерге сүйенсек, оның ... ... ... ... ... ... түсірілімде төрт
қанаты көрсетілген. ... ... ... ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдарда көрінеді: Нармунданак (сурет
5), Күлсары ... 6), ... ... 7), бекет Искине (сурет 8)./1/
Жеке күмбездерінің толық гравитациялық және геогиялық карталарының
өзара салыстыруы өте сенерліктей, көптеген жағдайларда ... осы ... ... ... ... келеді және күмбездің әрбір
қанатына өзінің максимумы ... ... ... ... ... ... осы ... салыстыра келгенде мынадай қорытынды шығаруға
болады:
1. Солтүстік Каспий маңы ойпатының тұды-күмбезді құрылымдары ауырлық
күшінің минимумдарымен ... ... ... ... ... ... құрылымдар
ауырлық күшінің максимумдарына (күмбез аралық кеңістік) қарағанда
айнала қоршап орналасқан.
3. Тұзды-күмбезді құрылымдардың жеке ... ... ... ... ... ... ұштасады, ал тұзды күмбездегі
жеке қанаттарды өзара бөлетін грабендер гравитациялық өстермен сәйкес
келеді.
4. ... ... ... ... ... (күмбездің
қанаттар саны және олардың жағдайы) максимумдар орналасуы мен санымен
тығыз байланыста болады: әдетте екі ... ... біз екі ... ... көреміз (Кошак-танатар, Сағыз, Бисбулюк және т.б.), үш
максимум болғанда үш қанаттықұрылыс (Нарпмунданак және т.б.), төртке
тең ... төрт ... ... ... ... ... ... құрылымдар.
Тұзды-күмбезді құрылымдарды геологиялық материалдар ... ... ... көрсетеді:
1. Жеке тұрған тұз үсті қабаттардың қалыңдығы ... ... ... бағытына қарай жылжығанда үлкееді. Бұл көрініс оңтүстік
Ембінің барлық ... ... ... ... ... ... ... Искмне және т.б.)
2. Тұзды-күмбезді құрылымдардың жеке стратиграфиялық кен қабаттарының
қалыңдығында тұзды ядро тереңірек жатады, ... ... ... онша
терең емес тұзды-күмбезді құрылымдармен салыстырғанда қалыңдығы жоғары
болады.
3. Бір стратеграфиялық кен ... ... ... жеке ... осы ... жеке алаңдарында қатты
өзгереді және аймақтық себептермен түсіндірге ... ... ... ... шөгінділершығыс қанатта 230 м жетеді,
және олар жоғарғы және төменгі бөлімдерімен көрсетілген. Сол ... ... ... 4-5 ... ... ... 110 м ... тек неокомдікі. Мұндай қалыңдықтар суреттерін
жоғарғы юраданда көруге болады: Кұлсары күмбезінің шығыс қанатында ... ... (80-90 м), ... ... ол ... және ... ... бөлігіндежайылып кеткен. Мұндай көрініс ... ... және ... ... және ... да ... кең тараған.
Бір тұзды-күмбезді құрылымдарда қалыңдықтардың өзгеруі жиі үлкен
диапозондармен ерекшеленеді, ... ... мен ... ... ... және орта юра және пермотриас шөгінділерімен көрінген.
Тұзды-күмбезді құрылымдардың ... ... жеке ... ... ... ... ... аралық кеңістікке
қарай тегістеліп, қалыңдықтың өзі күмбез аралық кеңістікте өзінің ... ... ... Және де ... кету құбылысы тұзды-күмбезді
құрылымдардың жеке ... ... ... ... және одан ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдарда жыныстардың құлау бұрышы тереңдеген
сайын үлкееді. Мысалы, Қосшағылдағы құлау бұрыштары: апта қабатында -
10-120,
5. неокомда - 15-170, ... - 20-250, ... ала ... ... ... оданда көп.
Бірақ тұзды-күмбезді құрылымдардан күмбез аралық кеңістікке ... ... ... ... ... және ... ... келеді.
6. Жеке қабаттар мен тәуелсіз алаңдарда жыныстардың ... ... ... ... ... ... және ... толқындар
сейсмикасы) және терең бұрғылау мәліметтері көрсеткендей тұзды ... ... ... бұрышы тұздың бүйір беттерінің құлау
бұрыштарымен сәйкес келеді, сонымен жеке ... тік ... тұз ... құлау бұрыштарымен бірдей болады. Бірақта тұз
бетінің құлау бұрышы оны жауып жатқан жыныстарға ... ... 9. 10.). ... ... ... массалардан тұратын
тұзды ядро үстінде жатқан ... тек ... қана ... ... ... кіреді.
7. Тұзды-күмбезді құрылымдарда дизъюнктивтісипаттағы ... ... Бұл ... ... ... ығысу жазықтықтарының
жас таужыныстарға қарай үздіксіз құлауы және басқа стратиграфиялық
қабаттың қалыңдығының азаюы болып табылады. Түскен ... ... ... мен ... екі еселенуі еш жерде байқалмаған.
8. Әдетте тұзды-күмбезді құрылымдардың тектоникалық бұзылулары екі
категорияға ... ... ... ... ... ... күмбездерде 1500 метрге дейін жетеді; олар тұзды-күмбезді
құрылымдардың жеке ... ... ... ... ... өсінің созылып жатқан жерлерге дейін жетеді (Қосшағыл,
Күлсары, ... ... және т.б. ... 4. 6. 8.). ... ... ... ... онда негізгі бұзылуларда бірнеше
болады. Олардың әрқайсысы топтары жеке қанаттарды шектейді.
Тұзды-күмбезді құрылымдарды шектейтін негізгі бұзылулардан ... ... ... ... бөлетін амплитудасы кіші бұзылыстар
болады.эксплуатациялық ... ... ... көрсеткендей, жеке
қанаттарда бұзылулар саны көп болады. өздерінің ... ... олар ... ... осы ... ... жеке ... құлулары
жүреді және ешқашан қалыңдықтың екі еселену болмайды.
9. Өзінің жағдайына қарай тұзды-күмбезді құрылымдарға қатысты бұзылулар
бойлай және көлденең бұзылулар ... ... ... ... ... ... бұзылуға қарағанда әрқашан үлкен болады. Осыдан
бойлай ығысчпа жазықтығының ... ... ... ... ... кіші болады. Мұндай
заңдылық былай түсіндіріледі, көлденең өстегі тұз бетінің тіктілігі
ұзын өске ... ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдарға грабендер тән, әдетте олар үштік
және жоғарғы бор шөгінділерінен құралған. Бірақ кейбір құрылымдарда
оданда көне таужыныстар ... ... ... ... ... ... орнында альб-апта және сеноман таужынысстарынан түзілген. ... ... ... ... жер ... ... бейім. Бұл әсіресе оңтүстік Ембінің ашық жатқан күмбезі
Иманкарда жақсы көрінеді, ... көне ... ... шаю
процессі өте әлсіз, күмбездің көтеріңкі қанаттары жер бетінің
көтерілген бөлігін, ал ... екі ... ... учаскелерде
орналасқан./4/
Дегенмен тұзды-күмбезді құрылымдардағы біркелкі емес ... ... ... да морфологиялық ерекшеліктері байқалады:
сонымен тұзды-күмбезді құрылымдардың көтеріңкі қанаттары төменгі юра ... ... ... олар ... ... таужыныстардан
құралған және олар көне Каспий трангрессиясынан ... ... ... жер ... ... бөліктеріне таралған.
Жоғарыда көрсетілгендей, тұзды-күмбезді құрылымдардың грабендері
өздерінің орналасуы мен бағытына ... ... ... ... ... Әдетте тұзды-күмбезді құрылымдарда грабендер саны
гравитациялық минимумдер өсінің санына тең.
Тұзды-күмбезді ... ... ... ұзын өс ... құрылымды
жеке қанаттардан бөліп, құрылымды толығымен кесіп өтеді (сурет 4. 5.).
Кейде тұзды-күмбезді құрылымдардың терең шайылу нәтижесінде грабендер
күмбездерде толығымен ... Бұл ... ... жеке ... ... қалған ығыспалармен бөлініп қалады. Грабендердің
өздерінде тұзды-күмбезді құрылымдардың жеке қанаттарында ... ... ... ... ... ядролар.
Соңғы уақытта күмбездердің тұзды ядролары туралы жаңа мәліметтер
алынды. Бұрын көрсетілгендей, ... ... ... ... ... ... ... геометриялық формалы екені шындыққа сәйкес ... ... ... және ... ... ... көрсеткендей, ядролардың күмбездік және ... ... ... Тұз ... ... изогипсалар
картасына қарағанда, тұзды ядролардың барлық беттері айтарлықтай күрделі
және күй таңдағыш, тұзды ядролар жиі ... және жеке ... ... ... ... ... (Искине, Доссор, Карашұнғұл, Күлсары
және т.б.) геофизикалық және ... ... ... ядросы
айтарлықтай тік беикейлі екені анықталған. Бірақ тұзды ... ... ол ... ... да және жеке ... да ... Тұз ... жер бетіне жақындаған жағдайларда, ядроның ... ... ... тік ... ... тұз беткейлерінің тіктілігі
бірдей емес. Ядроның беткі және бүйір ... ... ... де жеке ... құлау бұрышының әртүрлілігі, ... ... ... кеңістік облыстарынан әр уақытта тұздары
біркелкі емес болып енуінің нәтижесі ... ... өзін ... ... ... жалғасып жатқан болыстарда
жиі тектоникалық брекчиялар табылады (Карачунгул, Қара өзен).
Бұрғылау мәліметтері ... ... ... тұз ... үлкен болады, мысалы, Доссордағы №304 ұңғымасы тұзды қабатпен
2100м дейін жетті және тұздан шыққан жоқ, Қара ... №2 ... ... өтті және ... ... ... талдау нәтижесінде, жоғарыда айтылғандай
ядролардағы тұзды ... ... және одан да ... ... мүмкін.
Бірақ тұзды ядролардың мұндай қалыңдығы хемогенді шөгінділер қалыңдығын
сипаттамайды. С.В.Шумилин [1] мәләметтері бойынша, бұл ... ... ... ... ... ... ... тең қалыңдықты жиналуы
жеткілікті. Геофизикалық мәліметтер негізіндегі жаңа есептеулер өте ... ... ядро ... жиі ... және ... ... ... Жеке зерттеулер мәліметтері бойынша, Ембі ауданында екі типті
кепроктар кездеседі:
1. Тұздардың ... ... ... кепроктар, олар екінші
диагенетикалық процесстер нәтижесінде болады.
2. Қозғалмалы тұз әсерінен ... гипс пен ... ... ... ... нәтижесінде пайда болатын кепроктар.
Айта кететін жәйт, тұзды ядроны қоршап жатқан таужыныстар, онымен
түйісу зонасында біраз ... ... ... ... саз ... және ... құмдар құмдақтарға айналады, әдетте кальцитті
немесе гипсті цементпен, галичникті свиталар ... ... ... ... екінші диагенез процесстерімен байланысты
цементация ... ... ... ... ... ... жатуы бойынша,
соңғылары былай классификацияланады (Шумилин ... ... өту ... тұзды-күмбезді құрылымдар. Бұл типке тұзды ... ... ... ... ... жер ... ... жатқан құрылымдар
жатады. Оңтүстік Ембіде күмбездердің бұл типіне Карачунгул, Черная река,
Индер т.б. ... ... өту ... ... ... ... бойынша диапирлік құрылымтарға жақын.
2. Тығылып тесіп өту ... ... ... Бұл ... тұзды ядросы перм, юра, ... ... ... тесіп өтетін құрылымдар жатады. ... ... ... ... бұл ... оңтүстік Ембінің көптеген
құрылымдары жатады (Қосшағыл, Күлсары, Искине, Женгелді, Бекет N2 ... ... ... ... ... ... құрылымдар. Көрсетілген
типтер құрылымдарында жоғарғы перм және триас шөгінділерінде ғана
кішкене ... ... ... мүмкін. Бұл типке Қаратон, Қараарна,
Тереңөзек, ... ... ... Тәжіғалы т.б. тұзды-күмбезді
құрылымдарды жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... және
гравитациялық жағынан ауырлық күшінің салыстырмалы максимумдары сипаттайтын
алаңдар ... ... ... күмбезаралық кеңістіктерде қазылған
саңылаулар саны көп емес, ... ... ... ... ... ... тура ... Соңғыларға мынандай
мәліметтер сәйкес болады.
Тұзды-күмбезді құрылымдарда дамыған дезъюнктивтік ... ... ... жоғалады. Күмбездерде байқалған
стратиграфиялық келіспеушілік пен шайып кету құбылысы күмбезаралық кеңістік
бағытына ... ... ... ... Искине және т.б.). жер бетіне
шығып тұрған тұзды-күмбезді құрылымдардың үстіндегі жеке
стратиграфиялық қабаттар күмбезаралық кеңістікке ... ... ... ... ... ... ... құрылымдардың (Қаратон, Искине) қанаттарының батып жатқан
жерлерінде бұрғыланған саңылаулар, ... ... ... ... ... саңылаулар жасырақ шөгінділерді ашады.
Көрсетілген геологиялық мәліметтер мынандай көрініс береді, күмбезаралық
кеңістіктер ... ... ... ... ... ... барлық шөгінді комплекстермен толтырылған терең мульда немесе
синклинальды ойпаң жер болып ... ... ... ... ... арнайы геофизикаялық зерттеулерде күмбезаралық кеңістіктерде
үлкен синклинальды ойпаң бар екні ... ... ... ... ... сәйкес, олар
негізінен тұзды құрылымдарда жиналғантұздар тығыздығының әртүрлілігі және
күмбезаралық кеңістіктегі таужыныстар арқасында құралады.
Солтүстік ... маңы ... ... және борт маңы ... қабаттардағы тұз ядросы салыстырмалы түрде аз қалыңдықты болғаны,
мынадай қорытындыға әкеледі, алғашқы тұзды ... ... ... ... ... ... ... күмбезаралық кеңістіктің және тұз
ядроларының құрылысы туралы ... ... ... ... ... түсідіретін тұзды-күмбезді құрылымдар мен
олардың ядроларының пайда болу механизміне тоқталу қажет./1/
2.2.5. Тұзды-күмбезді ... ... ... құрылымдардың қалыптасу механизмінде басты рольді
бұрығы геологтар айқандай ... маңы ... ... ... ... ... Литологиялық сипаты бойынша бұл шөгінділерді 3
кешенге бөлуге болады: төменгі қатты кешен, төменгі ... және ... ... ... ... кешен, күнгүрлік гидрохимиялық
шөгінділерден (тұз, гипс) тұрады; және ... ... ... пермь,
мезозой және оданда жас шөгінділерден ... ... ... ... ... төменгі кешенге жақындайды, салыстырмалы қаттылығымен.
Ауданның ... ... ... ... рольді, барлық
геологтар айтқандай ортаңғы кешеннің хемогенді шөгінділері ойнайды.
Табиғи жадайдағы бақылаулармен және ... ... тұз ... ... ... күйге ұшырап, ағу қабілетін
алады. Төменгі пермьнің күнгүр уақытында ... ... маңы ... мен ... ... ... ... Тұз тұнғанда тұтас қабат
құрамайды, ол ангидрид пен ... ... ... ... ... мұны Доссор, Мақат, Черная река ... ... ... ... ... шыққан құрылымдардың тұзды ядролары
1300-2100м ... ... ... река күмбезіндегі тұзды ... ... ... ... ... қалдықтарымен
пириттелген әктас кездеседі. Доссорда тұзды ядроның 1093-1098м тереңдікте
пириттелген әктастар бар т.с.с.
Алғашқыда ... ... ... маңы ... ... ... ... 200-250м деп есептеген, ... ... ... Ембі ... тұзды ядролардың орташа көлемі,
сол кездегі ... және ... ... ... ... ... 10000км2 жерге орта есеппен 30 тұзды-күмбезді құрылым
келеді./3/
Сонымен, тұзды-күмбезді ... ... ... ... ... ... 2100-2400км3 деп есептеледі. Егер тұз тұзды-
күмбезді құрылымдардың барлық жерінде жиналған ... онда ... ... ... ... болады.
Солтүстік Каспий маңы ойпатындағы геофизикалық жұмыстардың көбеюінен
анықталғандай, ... ... ... ... ... көп деп ... ... толқын ... ... ... Ембіде 35-40 тұзды күмбездер табылған,
олардың ... ... ... ... ... бұл ... ... 240км3 екенін көрсетеді. Сонымен қатар, осы ауданда шөгілген
тұздардың барлығы ... ... ... ... ... ... тұз бөліктері тұзды бөгеттер (тілдер) түзеді, олар
жеке күмбездерді бір-бірімен ... ... ... ... ... ... алғашқы қалыңдығын 720-800м-ден аз еместігін
қабылдау қажет.
Шөгілген тұз және ... да ... ... жоғарғы пермьнің
қалың түрлі-түсті қабатымен көмкерілген. Күмбездердің ... ... ... ... ... ... ... қалыңдығы 2000м-
ден жоғары және жоғары пермь таужыныстарының қысымы тұзды пластикалық күйге
ұшыратуыны жеткілікті.
Жоғарғы пермь уақытының ... ... ... маңы ойпатын әлсіз
Орал тектоникалық қозғалыстары басты. Нәтижесінде ... ... ... барлық шөгіділермен бірге төменгі пермьнің күнгүр ярусының тұзды
формацияларыда қатысты. Тереңдеген сайын Солтүстік Каспий маңы ... ... ... бағыттылығын жоғалтады және бір-біріне қарағанда
сақина тәрізді болады./5/
Брахиантиклинальдардағы созу ... ... ... тау ... ... ... Бұл ... күмбездерінде бос ... ... ... ... ... болуы себеп.
Бұдан кейін болған төменгі юра эрозиясы, оның күші ... ... ... ... жиналуымен көрінеді, брахиантиклинальдардың
күмбездерін шайып, брахисинклинальдар облыстарына ... ... ... ... ... ... қайта бөлінуі болды: брахиантиклинальдарда
тұз жер бетіне жақындады және түсетін күш аз, ал брахисинклиналдарда тұз
массаларына ... ... ... қосымша гравитациялық фактор
қосылды.
Көрсетілген екі ... ... ... ... ... ... ... импульс берді.
Бірақ айтып кететін жәйт, алғашқы ... ... ... мен
көтерілу амплитудалары әртүрлі болғандықтан, ... ... ... брахиантиклинальдарға тұз қозғалысы әртүрлі
уақытта және әртүрлі қарқындылықпен жүрген. ... ... ... ... ... ... ... болуы
осымен түсіндіріледі.
Бірнеше қанаттарда бақыланған стратиграфиялық қабаттар арасындағы
бұрыштық және эрозиялық ... өте ... ... және ... ... ... ... күмбез өсуінің қарқынды
фазасының болуына куә. Бұл келіспеушіліктер ... ... мен ... юра,
юра мен неоком, жоғарғы бормен үштік таужыныстар арасында көрінеді және
олар Оралдың, ... және ... ... ... құрылымдарда тұзды массалардың көтерілуі ... ... ... ... тұз үсті ... ... аралық құрылымдармен салыстырғанда азырақ. Көптеген
геологтармен көрсетілгендей, тұзды-күмбезді құрылымдардың күмбездері ... ... ... тұз үсті ... ... 3000-4000м-ге жетеді.
Жоғарыда берілген заңдылықтар мына ... ... ... ... ... ядроларында тұз қозғалысы олар
шеткі аймақтарында орналасқан ... ... ... ... ... әрбір қанаттары оған жақын жатқан күмбез аралық ... ... ... ... ... ... Тұз массаларының
қозщғолу басында және ... әр ... ... кеңістіктегі қозғалыс
қарқындылығы салыстырмалы тәуелсіз, өйткені ... ... ... оларға түсетін күш (нагрузка) дәрежесі және оларды ... ... ... ... Сондықтан, алғашқы
брахиантиклинальдарда тұз қозғалысы басталғанда жеке қанаттардың алғашқы
брахиқабаттарының кейінгі ... ... ... ... және ... жеке қанаттарында өзінің тәуелсіз шаю зонасы ... ... ... ... ... еместігімен түсіндіріледі.
Мұнай шөгуінің әртүрлі жағдайы және тұзды-күмбезді құрылымдардың алаңдары
мен қанаттарының әртүрлі қасиеттері осымен ... ... жаңа ... ... ... ... тұз үсті таужыныстар өзінің бетін тұз бетіне жатуына бейімдеу
қажет, нәтижесінде тұзды-күмбезді құрылымдардың күмбездері мен қанаттарында
бұзылыстар торы ... Тұз үсті ... ... ... ... ... ... тұз бетіне бейімдей алады, немесе олардың кейбір ... қысу ... ... ... ... ... ... Тұз үсті таужыныстарының бетін жарылулар арқылы үлкейту ... ... ... болып, жас таужыныстар бағытына қарай құлаған
кезде болады.
Көрсетілген көзқарас бойынша жеке тұзды-күмбезді құрылымдарды қосатын
тұзды ... ... ... болады. Көршілес күмбез аралық
кеңістіктерден жеке күмбездерге ... ... ... ... бір-
бірімен кездеседі, бірге ... ... ... ... тұзды-
күмбезді құрылымдарға қарай көтерілген тұзды массалардың жиналуына әкеледі.
Тұзды-күмбезді құрылымдардың ... ... ... аралық
кеңістіктіктен келген жеке тұзды массалардың арсында спайка ... ... ... дене ... ... ... Тұз ядросының бетінің тегіс
еместігі, бүйір беттердің гофрировкасы ... бар ... ... ... ... маңы ойпатының тұзды-күмбезді құрылымының
түзілуі қайталанған тангенциалды және радиальды қозғалыстардың ... ... ... мына ... ... Солтүстік Каспий маңы ойпатына әлсіз қозғалыстар түсіп жеткен жергілікті
тау түзу қозғалыстары қабат ... ... ... ... енгізіп,
алғашқы қабаттарды қалыптастырды.
2. Бұл қабаттар шайылуға және күмбез бөлігін ... ... ... ... ... фактор жұмыс істей бастайды және тұзды
массалар алғашқы қабаттар күмбезіне қозғалыс импульсын алады.
3. Тегістелген беттерді жаңа ... ... ... түрдегі жергілікті қозғалыстардың келесі этаптары ... ... ... құрылымдарға қарай тұз ағындарының күшеюіне
әкеледі. Көптеген жағдайларда тұздың ... ... ... ... қарқындылығы осы құрылымды қоршап жатқан жеке күмбез
аралық кеңістіктерде әртүрлі.
5. Брахиқабаттарда тұздың жиналуы ... ... ... қарқынды
көтерілуін әкелетін радиальдық қозғалыстарды шақырады.
Әлсіз қозғалыстар түрінде көріген жергілікті тектоникалық қозғалыстары
Орал қатпарлығының бірінші фазада, Манғышлақ және ... ... ... ... ... байқалатындай тұзды-күмбезді құрылымдарының қанаттарының сыртынан
қарағанда геологиялық құрылысы ұқсас, және мұнай-газ көлемдері әртүрлі,
кейбіреулерінде мүлдем жоқ.
Көршілес ... ... ... ... ... айырмашылықтары байқалады. Күлсары күмбезінде бір-бірінен 2-3км
арақашақтықта орналасқан шығыс және солтүстік ... жер ... ... шөгінділерінен құралған. Шығыс қанаттағы барлау жұмыстары альбта,
апта және неокома табанында мұнайлы қабаттарды көрсетті, және де юра ... ... ... мұнай мен газ қабаттары Күлсары
кәсіпшілігіне көп пайдакелтірді. Солтүстік қанатта бұл ... ... ... және юра ... ... екі есе аз және ... ... өте аз және өндіріске жарамсыз ... ... ... ... бор және юра ... осы ... ... қарқынды ағу кезеңінде шөгілген, бұл осы ... ... ... Бұл ... ... мұнайлы қабаттардың
толығымен шайылып кеткенін көсетеді. Мұндай көріністер басқа да тұзды-
күмбезді ... ... ... ... ... ... ... ҚҰРЫЛЫМДАРДЫҢ НЕГІЗГІ ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ЖІКТЕЛУ ПРИНЦИПТЕРІ.
Тұзды құрылымдар дегенде үйлесімсіз қатпарларды түсінеміз, ол тұзды
жыныстардың ... ... ... ... Тұзды
құрылымдарды үйлесімсіз қатпарлардың бір түрі ретінде қарастыруға ... оң ...... ... және ... ...
тұзды ойыстарды бөлуге болады.
Қазіргі уақытта тұзды көтерілімдер азды-көпті зерттелген. Ал тұзды
ойыстар өте аз ... ... олар ... және көтерілімдермен
салыстырғанда пайдалы қазбаларды іздеуде олардың практикалық маңызы аз.
3.1.Оң тұзды құрылымдар (тұзды ... ... ... жиі диапирлі қатпарлар немесе тұзды
диапирлер деп атайды. “Диапирлі” қабаттар ... ... ... ... ... 1907 жылы ... ... ол Карпат алды қолатының
оңтүстік бөлігіндегі қатпарлар типін анықтау ... ... ... Бұл ... ... ... деп ... өту ядросын айтқан. Ол
бір шөгінділердің басқа шөгінділерді тесп өту құбылысын “диапиризм” деп
атады ... 1915). ... ... ... ... ... басқа
анықтама берді, ол диапирлі қатпарлар деп ядрода ... тік ... ... ... ол ... анықтамасына оралды, соңғысы “астыңғы
қабаттың көтеріліп жоғарғы қабаттарды тесіп өту” (L.Mrazek 1935). “Қалыпты”
диапирде Мразек үш тектоникалық элементтерді ... ... ... ... ... ... қатпарлардың ерекше белгісі деп ол сонымен қатар жер
қыртысы жылжуындағы үйлесімсіздігін есептеді./6/
Кейін “диапиризм” термині ... ... ... массалардың жоғарыда жатқан түзілімдерге енгізуге байланысты
тек қана ... ... ғана ... ... ... ... қалданды (H.Stille, 1923; C.E.Wegmann, 1930; В.И.Павлинов,
1947; K.Birkenmajer6 1959; ... ... 1960 және ... ... әдебиетте “диапирлік қатпар” терминіне бірнеше
әртүрлі анықтамалар берілді. ... (1938) ... рет бұл ... ... ... – бұл ... қатпарларға ол мәні бойынша барлық тұзды
құрылымдарда, сол сияқты тұз ... ... ... ... ... (диапирлі және криптодиапирлі), және тұз өзін жауып жатқан
түзілімдерді ... ... ... ... және ... Кейіннен ол тек диапирлі жәнежабық жиапирлі қатпарларды бөлді,
сөйтіп оларды үйлесімсіз қатпарлар ... бірі ... ... 1954). ... (1956) ... қатпарлардың сипатты белгісі
деп қатапрлардың бекінісіндегі қабаттар ... ... ... (1957) ... ... деп ... ... антиклинальды
қатпардың күмбезін тескен қатпарды” түсінеді. Осыған байланысты “үйлесімсіз
қатпарларды” ол бір қабаттан ... ... ... ... ... күрт ... ... дейді.
Бұл көзқарастардың ішінде В.Е.Хаиннің көзқарасын дұрыс деуге болады.
Сонымен барлық тұзды құрылымдарды үйлесімсіз қатпарлар ... ... ... ...... ядродан, тұз үсті және тұз асты
құрылымдардан және де жиі тасты қалпақтан ... ... ядро ... ... бір ... ... білдіреді, ол
тектоникалық процесстер нәтижесінде тұздардың бір ... ... ... шығаруымен белгіленеді. Ол әртүрлі пішінде болуы мүмкін – линза
тәрізді, үйінді тәрізді, қырқа және шток тәрізді. Тұзды көтерілулер деп ... ... ... ... ... оның биіктігі изометриялық
пішініндегі диаметрінен аз, ... оның ... ... ... Ол көп жағдайда жоғарыда жатқан тізілімдерді теспей, тек ... ... ... тәрізді денелер олармен шекаралас учаскелермен тұз
біршама сығылу жағдайда пайда болады. Үйінділер көлденең қимада тұзды линза
сияқты тура ... ... ... ... ... ... ... біраз
ұзын. Тұзды линзалар мен үйінділер үстінде жатқан ... ... деп ... ... соған ұқсас пішінді тұзды ... ... ... ... үлкен болады. Егер шток созылыңқы пішінде болса, онда
оны тұзды қырқа деп атайды; оның ені ... кіші ... ... ... ... ... өту ядросын түзіп, жауып жатқан шөгінділердің ... ... ... және ... ... әдебиеттерден
тұзды жабындылар және глетчерлер белгілі. Оларды тұздың жер ... ... ағып ... деп ... ... тұзды пішіндер оңтүстік Иранда
Д.В.Гариссон (1933) және Г.М.Лийс мәліметтерінен белгілі. ... ... бұл ... ... ... мен ... ... деформациясынан (ағуынан) емес, тұздың сұйық күйінде тасымалданып
және кейінірек оның ... ... ... ... ... ... ... да табылған (F. Lotze, 1955).
Тұз үсті құрылым деп тұз ядросына жақын жатқан тұз ... ... ... ... Олар ... ядроның пішінімен тығыз
байланысты. Мысалы, ... ... ... тұз үсті ... тұз
шатырының деформациясын қайталайды; тұзды шток үстіндегі таужыныстар ... ... ... ... көтеріңкі болады, тұзды шток бұл ... ... ... ... ... ... асты ... деп тұзды ядро астына төселіп жатқан ... ... ... Олар ... ... болуы мүмкін ... ... ... моноклиналь, синклиналь, антиклиналь, флексура
және т.с.с., кейде бұл жату ... ... ... ... ... кететін жәйт, тұзды көтерілімдердің морфологиясын бейнелеуде әлі
тұз асты құрылымдарға көңіл бөлінген емес. Бұл тұз ... ... ... байланысты. Сонымен қатар тұзды құрылымдардың түзілуі тек
қана тұзды және оны ... ... ... ... деп ... бұл ... қате. Үйлесімсіз қатпарлануға тұзды тектоникада
кіреді, пластикалық ... ... ... – оны ... және төселіп
жатқан түзілімдерді анықтайды. Осыған байланысты тұзды ядро мен ... ... тұз асты ... ... сипатын ескергенде
түсінікті болады.
Тұзды көтерілімдердің пішіндері мен ... ... ... ... ... ... тұзды көтерілулерді, линзаларды,
штоктарды – тұзды күмбездер деп, ал тұзды үйінділер мен ... ... деп ... ... ... ... ... басқа да
таужыныстардың қатпар пішіндерімен бірдей ... ... Егер ... құрылымдық геологияда қабылданған белгілерді қойсақ, онда оңтұзды
құрылымдар арасында келесі қатапр пішіндері болуы ... ... ... ... ...... еңісті және аударылған
қатпарлар; 2)қатапарлар өсінің пішіні бойынша – ... ... ... және күмбез тәрізді қатпарлар немесе
күмбездер; 3)өсті бетпен салыстырғанда ... ... ... – түзу және ... қатпарлар; 4)қорған пішінді – ... ... және ... ... ... 5)қапарлар қанаты мен қорғандарындағы
таужыныстар қабаттарының ... ... ... бойынша –
тәрізді, даипирлі және үйлесімсіз қатпарлар.
Айтылған ... ... ... ... бір бөлігі тұзды
көтерілімдерді сипаттау үшін ... ... ... ... әртүрлілігіне байланысты жоғарыда
келтірілген қатпарларды жүйелеу сұлбасы жеткіліксіз ... Оған ... ... ... арнайы жүйелеулер ұсынылды.
Олардың көбісінің негізіне құрылымдардың морфологиялық ... ... ... ... осы ... генезисі мен түзілу
жағдайын түсіндіруге тырысқан. Ал ... ... ... ... ... мен ... ... алғашқы жүйелеулерінің
бірі кеңес геологтарымен ұсынылған В.Е.Хаиннің (1938) жүйелеуі ... ... ... ... ол тек ... Ол ... төрт ... бөледі: а)диапирлік қатпарлар (ашық
ядролы қатпарлар); ә)криптодиапирлік ... ... ... ... ... (мұнда массивті ядро үстінде ... ... тек ... ... және қатпардың күмбезінің үстінде жұқаланған
орны бар ... ... ... (бұл ... ... күмбезінде тұз үсті қабаттың ... ... ... ... ... ... белгілері” бойынша
жүйелейді, ол тұзды антиклинальдар, тұзды ... және ... ... ... ... белгілейді. Бірақ қатпарлардың типке
бұл бөлінуі морфологиялық сипатта, Ю.А.Косыгин оған ... ... ... Ол ... ... түзілуі қатпарлы тектоникалық
қозғалыстар мен “тұзды тектогенездің” бірге істеген жұмысы деп ойлайды,
тұзды күмбездердің пайда ... оның ... тұз ... ... ... ... ... нәтижесінде; платформалық қатпарлар типті
құрылымдарында ... ... ... ... ... ... ... болып көрінеді. Тұзды құрылымдардың көрсетілген
топтарын ... ... ... ... Әсірісе тұзды күмбездер толық
жүйеленеді./29/
Жоғарыдағы жүйелеумен әсіресе Ш.А.Панахидің (1955) ұсынған ... ... ... ... ... ... тұзды құрылымдар,
өтпелі типті тұзды құрылымдар және платформалық типті тұзды құрылымдарға
бөлінеді. Осы типтердің әрқайсысы ... ... ... ... типті құрылымдар қатты жылжыған (дислоцированные) күмбездерге,
әлсіз жылжыған ... ... тұз үсті ... ... ... ... емес және ... тұзды құрылымдарға бөлінеді./30/
Н.В.Неволин (1961) Каспий маңы ойпатындағы тұзы ... ... ...... ... ... үзілген,
бір қанатты және ашық тұзды күмбездерге ... ... жеке ... ... ... ... осы ... дамыған құрылымдарды және типтерді бөледі, кейін ... қай ... ... ... ... ... ГФР территориясындағы
тұзды құрылымдарды төрт типке бөледі: 1)стассфурттық, тұз қалыңдығы 1000
метрге дейін ... ұзын ... ... тұз өзін ... ... ... ... ішіне кіруі; 3)лейіндік – тұздың екі қанат
арасына қысылып сынған антиклиналь; 4)ганноверлік – ... 3000 ... ... тұзды штоктар. Р.Е.А.Айзенштадт (1956) ... ... ... ...... ... және т.б. типтерге
жүйеледі, яғни олар осы ... ... ... ... ... қызмет етуі қажет. Каспий маңы ... ... ... (1958) осы ... ... бірақ эталан ретінде басқа
күмбездер алынған, және М.В.Червинская ... ... ... ... осы ... ... ... диапирлік құрылымдарының “генетикалық”
жүйелеуін келтірейік, ол ... ... ... ... 1)терең
жаралымдар тобы – шток ... ... ... ... ... жататын диапирлер тобы – жарылымдардың жатқан
қанаттарында ... ... ... ... ... ... ... қысымда түзілгендер; 4)қысылған қатпарлар тобы –
орталық көтерілімдер мен терең ... ... ... диапирлер;
5)сақиналы антиклинальдар тобы – бұл диапирлер ... ... ... ... ... ... сұлбасының ішінде В.Е.Хаиннің
сұлбаы универсалды болып келеді. Қай облыстың ... да ... ... осы ... ... ... ... болады. Оның негізгі
1 кесте. ... ... ... ... ... ... |
|Тұзды антиклинальдармен ... жоқ ... ... ... |
|қатпарлар |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... |
|орналасқан тұзды күмбездер |
| ... ... ... | ... | ... | ... |
|жоғарыда | |жоғарыда | ... | ... ... ... ... девон | |жатқан | ... ... |мен ... | |палеозойлық, | |палеозойлық|
|тесіп өтетін| ... | ... | |, ... | |тесіп ... | ... | ... |
| | ... | ... | ... | | | ... ... | ... |
| | | | ... | ... |
| | | | | | ... ... ... ... ... ... |
кемшілігі, ол өте үлкен, осы құрылымдар топтарының ... ... ... ... ... ... Ю.А.Косыгин мен Ш.А.Панахидің жіктеу
сұлбасының ерекшелігі, оның негізіне тұзды құрылымдар ... ... ... ... ... ... ... олар өте
үлкен және оларды практикада ... ... ... (1958, 1960) ... ... ... ... жұмыстарында өзінің жіктеу сұлбасын
қолданбаған, құрылымдарды басқа белгілермен бөлген. ... ... ... құрылымдардың түзілу жағдай көрінісі алынған. Тұзды
құрылымдардың пайда болуы дискуссиялық және айтысты болғандықтан, осының
негізінде ... ... ... ... ... да айтысты болып
қалады.
Жіктеу сұлбасы ... ... ... болу ... ол ... ... ерекшеліктеріне құрылу керек. Жіктеудің әрқайсысы
практикалық мақсатты көздеу керек, сонымен тұзды ... ... ... ... үшін өңделу керек.
В.И.Китыкпен (1959 б) Днепр-Донецк ойпатының және Карпат қолатының
кеңестік бөлігінің (В.I.Кітик 1960 а) ... ... ... ... ойпатының тұзды құрылымдарын жіктеу сұлбасы 1 кестеде көрсетілген.
Берілген жіктеуде тұзды массивтер мен ... ... ... ... ерекшеліктері (морфологиясы) ескеріледі. Осы кезде
тұз асты құрылымдарға ... ... ... ... қолаты
күбездерінің жалпы жүйелеу сұлбасы ұсынылды, ол жердің тұз асты түзілімдері
тереңде емес (В.И.Китык, 1959 ... ... ... ... ... ... ... деп тұз қабатының қалыңдығының жергілікті өзгеру
нәтижесінде тұзды формацияның ... мен оны ... ... түзілімдерінде
пайда болған ойыстарды атайды. Мұндай ойыстар ... ... және осы ... ... ... ... ... бөліктерін күрделендіретін ойыстар –
Голф ... ... 1931, ... ... 1936), ... ойпатында (Ю.А.Косыгин, 1950; А.С.Хоментовский, 1953) және Днепр-
Донецк ... ... 1961; ... Г.С.Брайловский, 1962)
табылған. Бұл ойыстардың түзілуі бір ... ... ... ... ... кейбір жағдайларда тұз жыныстарының пластикалық
деформация әсерінен ... ... ... ... бұл ... екі ... ... мүмкін: а)тұзды жыныстардың
сілтіленуімен ... ... ... ... ... ... ... ойыстар барлық тұзды күмбезді облыстарда
кездеседі. Олар әзірге аз зерттелген және олардың ... ... ... болу жағдайымен анықталады. Осы көзқарастан шығу тегі әртүрлі
ойыстардың үш ... ... ... ... тангенциалды ағысының
әсерінен және оларды жауып ... ... ... ... ... ... ... учаскелерге ығыстырылып, осы учаскелерде ... ... ... ... ... болған ойыстар; в)тұз асты
қабаттың жергілікті төмендеу әсерінен пайда болған ойыстар.
Осы айтылған ... ... ... ... ... тұз ... шөгінділерді салмақ күші әсерінен тұздардың тұзды көтерілімдерге
тартылатын ойыстар. ... ... ... ... ... сипатта
болуы тиіс, бұл ойыстар міндетті түрде тұзды көтерілімдерді ... ... ... ... олар ... және ... ... деген
атауға ие болды. Кеңестік геологиялық әдебиеттерде олар ... ... ... ... деп ... ... бір жәйт ... және компенасционды ойыстар әлі ... ... ... ... ... ол тек кеңестік әдебиеттерде ғана ... ... ... ... ... Кейбір геологтар барлық
тұзды күмбездердің маңында ... ... деп ... енді ... ... шығарып, тұзды күмбезді облыстарда ... ... ... ... болып келеді дейді. Тұзды күмбезді облыстар қатарында тұз үсті
қабаттың бұзылуы мәлім, ... ... және ... ... деп
қарастыруға болады. Сондықтан мұндай облыстарды жоққа шығаруға болмайды.
Бұл ойыстардың қаншалықты кең ... ... ... болып
табылады.
Қарастырып отырған ойыстардың екінші типі ... ... және ... ... тұз үсті ... көтерілуімен
пайда болған. Бұл ойыстардың компенсациялық және шеттік ойыстардан негізгі
ерекшелігі олар тұзды ... ... ... ... ... болады. Тұздардың тангенциалды ағысы мұнда тұз асты қабаттың жеке
учаскелерінің көтерілуімен компенсацияланады. ... бұл типі ... ... ие ... Қалдықты көтерілімдердің аналогы ... ... ... ... пайда болған ойыстарды қалдықты
деп атауға болады. Тұзды күмбезді облыстарда тұз үсті ... ... ... ... ... ... ... осы типке жатады.
2.кесте Тұзды ... ... ... ... 1959).
|Тұзды көтерілімдерге қарағанда ... ... ... ... ... бойынша ойыстардың |жіктелуі ... | |
| ... ... ... ... ... күмбездерінде |нәтижесінде пайда болған ойыстар |
|орналасқан ойыстар - күмбезді ... ... ... ... ... ... пайда болған |
| ... ... ... арасында |Компенсациялық ойыстар ... ...... аралық |Қалдықты ойыстар ... ... ... ... |
|а) тұзды көтерілімдерді қоршап |процестермен байланысты ойыстар ... ... - ... және | ... ... | ... ... күмбез аралық жерлерді | ... ... ... | ... ... ... ... тұз асты қабаттың жергілікті шөгу
кезінде ... ... ... ... ... зерттелуіне қарай
бөлінеді, яғни ондатұзды тектоника жоқ (мысалы, Волга-Орал болысында). Бұл
ойыстар тұзды ойыстарға жатпайды және дәл ... ... ... өте ... ... ... бір мақсатпен ғана ескеру керек, яғни ... ... ... ... ... ... ... күмбезді облыстарда жергілікті
ойыстардың ... ... ... болады.
Табиғатта әртүрлі типтегі ойыстардың бірінің үстіне бірі ... ... жеке ... ... ол тұздың сілтіленуі және тұзды
массивтердің үстіңгі бөлігінің төмендеуінен болады, ал ... ... тұз асты ... ... және ... тангенциалды ағуынан
бөлуы мүмкін т.с.с... Мұндай жағдайларда осы ... ... ... пайда
болуына себепті негізгі және қосымша факторларды ажырата білу ... ... ... ... ... ... тұзды облыстардағы ойыстар
типтерін және олардың пайда болу жағдайын білу үшін қажет болуы мүмкін./29/
3.3. Оңтүстік Ембі ... ... ... сұлбасы.
Орал-Ембі тұзды күмбезді облысының геологиялық және ... ... бұл ... морфологиясы мен тектоникасы жағынан
екі ... ... жоқ. ... ... болуы мүмкін емес, өйткені
кейбіреулері ертерек, кейбіреулері кешірек, біреулері ... ... ... ... ал біреулері қалыңдығы төмен зонада, бір күмбездер
аймақты көтеріңкі учаскелерде, басқалары ... ... ... ... ... ... ... көтерілуі тез, кейбіреулерінде жәй
болған; тұз үсті жыныстардың қалыңдығы ауданның барлық бөліктерінде бірдей
емес.
Ембінің күмбездерін жіктеуде әртүрлі принциппен ... ... ... ... 1920 жылы ... үш ... бөледі:
мақаттық (жарылусыз), доссорлық (ығыспамен) және иманкариндік (қырқамен);
бұл жіктеу сол кездегі ... ... тең ... ... ... ... ... өсуі мен геологиялық білімнің ... ... ... ... ... ... ... Н.А.Калинин, Ю.А.Косыгин, А.В.Ульянов, Н.В.Неволин және
Н.А.Швембергер айналысты./26/
Әдебиеттердегі Ембінің тұзды күмбезді құрылымдар ... ... жылы ... ... ... ... ие бола ... Ол ең
алдымен екі ірі топқа ...... ... және тұзды антиклинальдар.
Күмбездер тесілген және жасырын тесілген, ал тұзды антиклинальдар ... және ... емес ... ... симметриялы
антиклинальдар тағы терең және таяз ... ... ... ... ... Ембі тұзды күмбездеріне қолдану дұрыс емес,
өйткені ... ... ... ... келеді, оларға мезозойлық кайнозойлық геосинклинальдық
облыстардан алыс жатқан Ембіні кіргізу мүмкін емес.
“Тесілген” және ... ... ... ... ... ... және ... авторлар осы терминге әртүрлі ... ... ... ... не ... не тесілмеген? Тесілген тек қана
пермотриас па, немесе пермотриас пен юра ма, ... бор мен ... ... ... ... тұз үсті ... ... ме, және тұз
жер бетіне шығып жатыр ма?
Шынын айтқанда, тесілген болып Ембідегі барлық ... ... ... және “жасырын тесілген” терминдерінің әр жағдайда мағынасын ашу
керек болады.
Ал күмбездердің симметриялыққа және асимметриялыққа бөлінуіне ... ... ... болып табылады, симметриялық күмбездер
мүлдем кездеспейді. Күмбездердің ... ... ... морфологиясы
мен тұз үсті таужыныстардың құрылымдарынан көрінеді. Жоғарыда жіктеуге
ұқсас басқа қиын жіктеулерді сұрақтар шешуге ... ... ... ... ... бар ... жіктеулерді қарамай-ақ автор қазіргі кезде
тек уақытша жіктеулерді ғана ... ... ... өйткені пермь мен триас
кезеңдерінде пайда болған тұзды күмбездер мәліметтері жеткілікті ... ... ... ғана ... мен терең бұрғылаулардың арқасында ... шыға ... ... бұл мәліметтер өте аз, және пермотриастың
стратиграфиясы толығымен нақтыланбаған. Сондықтан ... ... тек ... ... және ... ... тұзды күмбездерді
жіктеуге болады. Шындығы мен ... 1) ... ... аймақтыққа, Байшұнас-Тентексор ойысына ұштастырылады (ІІ реттегі
құрылым), оған барлық ярустың қалың қабаттары тән ... ... 2) ... типті күмбездері Оңтүстік Ембі аймақтық
гравитациялық максимум зонасына ... ол ... ... тұз асты ... ... ... және осының
нәтижесінде галогендік қабаттың қалыңдығы азаю керек; 3) Индерлік типті
құрылым, тұз асты ... ... ... ... ... ойынша, тұз қалыңдығының өсуіне әкелуі мүмкін дейді; 4)
Искиндік типті күмбездерді – теңіз маңы ... бұл ... ... уақытта
күшті төмендеуге ұшыраған, бұл осы ауданда қалыңдығы 2,5–3км дейін жететін
үшттік шөгінділердің жиналуын ... ... Осы және ... ... ... ... ... салу әзірше мүмкін емес.
Г.Е.-А.Айзенштадттың Ембі күмбездерін жіктеуі тек қана екінші (мезо-
кайнозойлық) күмбездерді қамтиды. ... ... ... ... ... ... ... бөледі (1 кесте)./7/
Суешбек типі (Азнагүл, Көктөбе, Қарақыз және басқалары). Тұзды тектониканың
басылуы және платформалық типті құрылымдарға ауысу зонасына ... ... ... жағалық зонасында тек галогендік кешеннің
қалыңдығының азаюы ғана емес, сонымен қатар оның ... ... ... ... пайда болу өзгерістері
болады. Тұзды ядро шатырының тереңдігі туралы нақты мәліметтер жоқ, шамамен
тұз 3000м тереңдікте, сол ... ол ... ... тәрізді көтерілімдер
түзеді. Жер бетінде төрттік шөгінділер ... ... ... ... Тұз үсті ... ... ... өте жәй
байқалады. Күмбездердің көтерілу ... аз ... ... ... бұрышы шамамен 3-50, кейде 1,50-ке дейін
азаяды. ... ені 5-6км ... ... Кейде бел-белес болмай, құрылым
күмбезді ығыспамен қиылысады.
Қаратон типі (Шығыс Тереңөзек, ... және ... ... бойынша салыстырмалы үлкен, ауданы 150–200км2, тұзды ядро ... (2000 ... ... ... жас жыныстар (үштік, сенон-
турон). Бел-белес енді (2–3км); тұз үсті ... ... ... ... ауытқиды. Бұл типтегі күмбездердің периодтық көтерілу амплитудасы
үлкен ... ... ... ... ... ... Тұзды ядромен
үстінде жатқан таужыныстарды тесу мүлдем жоқ, немесе пермотриас жыныстарына
тиіп ... ... типі ... және басқалары). Тұзды күмбездер ұзынырақ
пішінді, біраз көлемді, тұз ... ... ... ... ядро
төбесінің ауданында көтерілген және төмендеген беткейлер ... ... және ... юраның жыныстары тесілген. Бетінде
төрттік жыныстардың астында жоғарғы альба және сенон-турон ... ... ... ені ... 2,5-ке ... Қанаттарындағы жыныстардың
құлау бұрышы 7–100 арасында. Көтеріңкі қанаттардың күмбездік ... ... ... ... ... типі ... Мұнайлы, Кандаурово, Қосшағыл және басқалары).
Тұзды күмбезді құрылымдар негізінен бір ... ... ... ... ... рет асып түседі), жиі жіңішке, терең емес тұзды бел-белестер
(250–300м) кездеседі. Көлденең ... ... ... сипатты
асимметриялық профильде болады – бір беткей еңістеу, екіншісі – ... тұз үсті ... ... және ... қанаттар сейкес
келеді.
Көтеріңкі қанаттарда тұз үсті таужыныстар тұз шатырымен ... ... ... қанатында олар апта деңгейіне дейін тұзбен тесілген.
Көтеріңкі қанат күмбезінде төрттік ... ... жиі ... ... ашылған; төменделген қанатында – жоғарғы альб, сеноман, сенон-
турон. Төмендеоген қанат стратиграфиялық ... ... ... ... қанат керісінше, қимада жеке ... ... ... ... ... тік ... ... қарай майысу
жерінде әдетте жіңішке бел-белес орналасады. Ядро беткейінің құлау ... ... және 10–150 ... тұз үсті ... ... ... кейде 20–250 көтеріңкі қанатта және 5–80 төменделген қанатта. Бұл
күмбездер типі ... ... және ... бөліктерінде кездеседі. Бұл
типтегі күмбездердің көтеріңкі қанаттар перийфериясында тура тік ... ... ... ... ... типі ... Солтүстік Қошқар және басқалары). Бұл типтегі
күмбездер азды-көпті изометриялық ... ... тұз ... ... ... орташа тереңдігі (300-500м), күрделі (жұлдыз тәрізді, “табан
тәрізді”) пішінді және кескін үйлесімі, тұз беті күрделі ... бұл ... ... рет ... және ... ... тұз үсті таужыныстардың
құрылымының қайта түзілгенін көрсетеді. Бұл осы типтегі күмбездерде өзінің
бейнесін бір-бірін жапқан ... ... ... ... тұз ... бірнеше қанаттарға бөледі (5-6-ға дейін). Төрттік шөгінділер
астында барлық ... ... ... бор немесе юра, бел-белестерде
жоғарғы бор дамыған. Бұл ... ... ... ... ... ... қалың тұзды карниздер табылған.
Байчунас типі (Тентексор және басқалары). Бұл типтегі күмбездерде
тұзды ядро төбесі орташа және аз ... ... және ... ... бір ... фаза аралығында, жеке учаскелерде кейбір тесу
жағдайларында тік беткейлер қалыптасады. Бетінде төрттік шөгінділер ... ... бор, ... ... төменгі бор шөгінділері дамыған.
Барлық қанаттардың тұз үсті ... ... ... ... ... толық жүйелердің жоғалуы (мысалы, юраның) көрінеді, ... ... ... ... рет ... жүз метр ... ядро
көтерілуіне ұшыраған.
Искине типі (Новобогатинск, Абжель, Ракуша, Сугур және ... ... ... ... ... мульдалармен жалғасады.
Тұзды ядро үлкен емес тереңдікте (100-200м) жатқан үлкен тегіс тұзды “стол”
сияқты, қалыңдығы көп емес ... ... ... ... ... ... ... байқалады, таужыныстар
көптеген жылжымалармен кесілген. Тұзды ядроның кейбір беткейлері тік ... ... ... еңіс (15-25-300).
Қоршап жатқан таужыныстармен қатынасы тектоникалық. Ядроның ... тұз үсті ... ... ... – еңіс, тұз үсті жыныстар
штокпен бірге жатқан жерлерде тік беткейде құлау бұрышы тік, еңіс ... ... ... өте тік ... тән, ... тұз ... тұзбен бірдей жағдайда жатады. Бұл типтегі күмбездер солтүстік
теңіз маңы зонасында таралған.
Қара өзен ... ... және ... ... ... құралған, қалыңдығы үлкен (2,5-3км) мульдалармен жалғасады.
Тұзды ядро (кепрок), үлкен емес ауданды (30-15км2) алып, жер бетіне ... және ... ... және ... ... ... ... барлық беткейлері тік (45-700). Тұз үсті таужыныстардың жату
жағдайы Искине типті күмбездер жағдайының ... ... ... ... таужыныстармен қатынасы кейде тектоникалық, кейде қалыпты. Теңіз
маңы зонасында таралған.
Кейбір жағдайларда тесілген күмбездер ... ... ... жер ... ... және ... ... да бөліктерінде. Бұл
мынадай жерлерде ... ... тік ... ... ... ... немесе құрылым өстерінің кенет бұрылу болған жерлерде, күмбезде
қиылысады; кейде мұнда горсттар түзіледі, оларда ... юра ... ол жер ... ... және ... ... мүмкін. Бұл учаскелер өзінің
түзілу процессінде қайтадан көтерілуге қосымша импульстар алған.
Осы типтегі күмбездер көлемінде (искинелік) ... ... ... ... және оның ... ... ... тегіс күмбез аумағындағы тұзды ядро ... ... ал ... ... және ... ... тұз пермотриаспен,
кейде юрамен жабылған; Күмбездер түзілу тарихының айырмашылығын бейнелейтін
бұл құрылымдық ерекшеліктербарлау әдістемесін өңдеу керек. ... ... ... ... түсіру мүмкін емес (қалыңдығы 100м жоғары
үштік шөгінділерінің толық жауып жатуына байланысты), ал Искинеде – мұндай
қиыншылықтар кездеспейді.
Новобогатинск ... ... ... ... ... және ... да ... көп ұқсастығы бар. Бұлардың барлығында
жоғарғы ... ... ... ... ... немесе
айтарлықтай эрозиямен жойылған.
Құттыбай типі (Тұқтыбай, Ұнғар және басқалары). ... ... ... ... ... ... ... осыған байланысты зерттеліп отырған облыстың басқа көршілес
аудандарға қарағанда мұнда тұз шатырының деңгейі жоғары орналасқан. ... ... ... ... ... ... ... бар, терең емес
жерде (шамамен 200м) ... ... ... ... ... ... төменгі бор таужыныстары дамыған. Бұл жерге жылжымалардың ... және ... ... келіспеушіліктер көрінеді. Ядро беткейлері
салыстырмалы көлбеу (300-350, кейде 450); қаршап ... ... ... ... ... бір ... ядро ... бірдей жағдайда жатыр,
және олардың қималарында күмбезге жақын ... ... ... Бұл ... ... тұзды ядросы үлкен ... ... стол ... ... ... 500км2 және бір ... ... шығып жатыр. Ядро негізінен күрделі пішінді, терең емес ... ... ... ... ... ... жалпақ сілемдері бар.
Стол тәрізді күмбез бір жерлерінде ені бірнеше ... ... ... ... ... терең емес (300-400м) жату зонасымен қоршалған,
осыған вертикальдыға жақын тұзды ядро батуы жалғасады; ... ... ... жарлар жазық төбенің шетінен басталады. Ембілік күмбездердің көбісі
сияқты мұнда да штоктан алыс емес ... тұз үсті ... ... ... ... ... ... шөгіділерден
басқасы және сенон-турон сияқты), ал басқаларында – ... ... және ... ... ... да ... ... жіктеудегі сияқты мұнда да екі аудан
арасында орналасқан күмбезді осы типке немесе көрші типке ... ... ... ... даму стадиясын бейнелейтін, табылған жеке
күмбездер ... ... ... ... ... ... олар толығымен ешқашан қайталанбайда және күмбез түзетін нақты
жағдайларға ... ... Бір ... ... оның ... жату тереңдігі мен ядро бедеріне ... ... ... ... элементтерімен жеке белгілерін көруге болады. ... ... ... жатып, осы күмбездің көрші күмбезбен қосып мойнақ
түзетін жерлерде байқалады. Мұндай жағдайларда осы немесе басқа ... ... ... көптігіне назар аудару керек./7/
3.4. Ембінің тұзды күмбездеріндегі мұнай кендерінің жіктелу сұлбасы.
Мұнай кендерінің бар ... ... ... ... Ембі ... ... ... кендерінің ерекше пішіндерінің жеткілікті бейнесі
табылмады. Егер әдебиеттерде көбірек тараған мұнай ... ... ... (М.В.Абрамович, И.О.Брод, Г.А.Хельквиет, және ... ... ... табылған кеннің барлық типтері 2-3 топқа бөлінеді,
олар аудандағы кендердің әртүрлілігін қамти алмайды. Проф. ... ... ... ... ... ... ... қабатты
типтеріне, құрылымдық және стратиграфиялық типті тұтқыштарға ... ... ... ... ... тұзды күмбездер тек күрделенген
антиклинальдар ретінде атап ... ... ... ... ... мен тұды ... тұтқыштардан құралған, қабатты күмбездер, қабатты ... ... ... ... кендер, және осындай кендердің бірнеше
мысалдары келтірілген.
В.В.Вебермен 1946ж Оңтүстік Ембіде мұнай кендерінің келесі төрт ... ... ... ... ... бар ... ... немесе тұзды дененің ... ... ... ... ... кендер. Қазіргі уақытта бұл жіктелу толықтырылып ... ... ... ... ... және ... еңбегінде
жарық көрген сұрақтар толығымен ашылмаған.
Төмендегі жіктеуді ... ... ... ... құмды
коллекторлардың негізгі массалармен ... ... ... ... ... орта юра және ... бордың стратиграфиялық
зерттеулерімен анықталғандай, олар қиманың фациялық тұрақтылығын бейнелей
отырып, ауданның біраз бөлігіне дейін ... ... ... ... ... ... ... (бұл Ембідегі таза литологиялық кендерді өте
сирек кездесетінін дәлелдейді)./23/
Қазіргі кезге дейінгі ... ... ... ... ... ұзақ тұрғандығы және ... ... ... ... ... ... рольді құрылымдық фактор екені даусыз
куәләп отыр. Бұл факторлардың маңызы кендер морфологиясын және мұнайлардыңи
қасиетін анықтайтын ... ... ... ... осы ... басқалармен бірге жіктеудің негізіне кіргізу керек.
Белгілі сияқты, ... ... ... ... ... тән, олар көтеріңкі және теменделген болып бөлінеді. Бұл
жағдайда асимметрия әрбір ... ... ... ... ... нәтижесі болып табылады, олардың пайда болуы мен өзара
орналасуы өсіп жатқан тұзды ядро ... ... ... ... беткейінің орналасуына байланысты. Төмендеген ... қима ... ... ал ... ... ... жеке қабаттардың , ярустардың, бөлімдердің түсіп ... ... ... ... ... ... ... және осыған сәйкес
тұтқыштардың пайда болуы сипатты. Сипаты мен көтерілу ... ... ... ... да ... ... бірақ өте
аз мөлшерде) осы немесе басқа типтердегі кендердің түзілуіндегі негізгі
жағдайларды анықтайды. ... тек ... бір ... ... жатуының
айырмашылықтары ғана емес және солармен байланысты мұнай қабаттары, және ... ... ... ... ... ... ... кендер типтері болады және керісінше. Бұл мұнайлар
құрамында ... ... ... ... ... күмбездерінің тектоникасы мен
мұнайлылығына қатысты жаңа мәліметтерге, және ... ... ... ... Бұл ... екі ... қабаттарды – мезо-
кайнозойлық және пермотриастық (дәлірек, төменгі пермьдік) ... ... ... ... кендерін пермотриастың тұзды
күмбездер айыруға тура ... ... ... немесе мынының зерттелу
деңгейі әртүрлі. ... осы екі ... ... ... ... генетикалық белгілерімен жеке кендер типтері бөлінеді (төмендегі
сұлбада ... ... ... ... ... беру ... ... негізгі ерекшеліктері мына иллюстрацияларда көрсетілген (11-16).
Төмендеген және ... ... ... ... кендер ішінде, толық контур кендер топшасы бөлінеді. Олардың
түзілуі екінші немесе қосымша антиклинальды көтерілулермен байланысты, олар
қанаттың күмбез бөлігінде ... ... ... ... көтерілулерден пайда
болады. Бұл жерде күмбез жағынан коллекторлар ... ... ... ... бір ... егер ... толығымен
мұнайға толмаған болса, онда кендер барлық жағынан сумен қоршалған болады.
Мұнай контурынан ... ... ... көп емес – ... жүз ... ашылған келіспеушіліктер басқа кендер тобының арасында
тұтқыштар юра мен ... ... ... ... ... ... ... және көтеріңкі қанаттар қимасының толықтығының әртүрлілігі
көрінеді./8/
Бұл топпен ... ... ... ... ... ... топ – трангрессивті кешен астындағы кендер.
Құрылымдық жағынан бұл мұнай қабаттары жылжыма немесе толық ... ... ... ... (Ембіде жылжымамен ашылмаған
стратиграфиялық қабат табу қиын). Бірақ олардың түзілу жағдайы мен уақыты
бойынша ... ... ... төмендеген қанаттарда бұл бір
стратиграфиялық қабаттар, ал ...... ... ... ... ... типіне тәуелді, мысалы, мезо-
кайнозойлық қаратон ... ... ... ... ашылған
күмбездердің төбесінде немесе перифериясында кендер кездеседі. Күлсары
типті күмбездерде негішінен ... ... ... беткейімен
ашылған кендер. Байшұнас типті күмбездерге стратигрфиялық ... ... ... ... ... ... күмбез төбесінде
жылжымалармен ... ... ... ... Күмбездердің көтеріңкі
қанаттарында жайылу тереңдігіне байланысты кендер пермотриаста, орта ... ... ... ... ... ... типті кендер ерекше топқа бөлінген, өйткені олар
ерекше Искине ... ... ... ... бұл жерде апт
табанындағы қалың құмды трансгрессивті ... ... ... биік ... байланысты, кендер жарым-жартылай тұзды ядромен
ашылған.
Құрылымға бағынатын литологиялық кендер ... ... ... ... ... ... ... бөліктерінде де кездеседі). Бұл
қабаттың құмдары кейбір жерлерде саздарға ауысады және ... ... ... ... ... ... ... қанаттарының көтеріңкі бөліктеріне
сәйкес келеді./8/
IV ... ... ... ... ... ... ... ҚЫСҚАША
ШОЛУ.
Қазіргі уақытта дейін көптеген бұрын айтылған гипотезалар түріндей
теріске шығып және олар тек ... ... ... ... ... ... қажеті жоқ. Біз қысқаша тек негізгі тұзды құрылымдар
жасалуындағы негізгі гипотезаларды қарастырамыз.
4.1. Гравитациялық гипотезалар.
Гравитациялық ... ... ... вариантында қозғалуышы
күштердің тұзды тектоникасилық қалыпта су мен жергілікті ... ... ... ... Ол ... ... негізделген
жоғарғы қабаттылық және олар аз ... ... ие, ... ... аз көлемдік салмаққа ие, жоғары жатқан шөгінділерге қарағанда
.
Егер үстіңгі тұзды ... ... ... ... ... тұзға
қандайда бір себептермен ауданы бойынша тегіс емес болып табылады. Осы
жыныстар ... ... ... ... ... ... мен
белгіленген изостатикалық тепе теңдікке дейін сығынады .
Тұзды күмбездердің құрылымындағы негізгі күш ... ... күші ... жыныстардың көтерілуі изостазия принципі ... іске ... ... ... төменгі көлем күші салыстырмалы түрде олардың
шөгінділерін тосқауылдау күшінің ... мен ... ... ... ... ... рет швед ... Аррениус (1912) айтты. Одан біршама ерте неміс
геологы Лахманн (1910-11) гипотеза ұсынды, онда ... ... ... ... ... ішкі ... ... қысымынсыз-ақ
жасалынуда. Тұздардың жоғары көтерілуі Лахманн бойынша осмотикалық қысым
әсерінен жүзеге ... ... ... ... ... ... автопластикалық тұздар гипотезасы мен біріктіреді, яғни тұздар
қозғалыстарының факторы ретінде төменнен жоғары қарай.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... тұздардың гравитациялық көтерілу ... ... ... Ол ... ... ... (1912-13) құрады. Оның
есептеуінше тұздардың ... ... ... ... бойынша
изостатикалық күштің әсерінен болады. Қарастырылып ... ... ... АҚШ-та дамыды, ол ... ... ... ... ... ... геологтар, тұзды күмбезді облыстарын ... ... ... ... ... Осы ұсыныстарды
дамытуда француз ... ... ... ... келді, тұзды
күмбездер тереңдік жаратылыстар күшінің қатысуынсыз-ақ ... ... ... ... Ю.А. ... жұмысында дамыды.
Бірақта бұл автор, тұзды тектоникаларды тұтастығы тектоникалық пішін ... ... ... даму және ... болу ... ... ... оны компактті қосуы сияқты қарастырады. Бірақта сонымен қатар ол
гравитациялық күш тек ... ... ... ... ... болған қатпарлардың құрылуынан кейін мүмкін пайда болады
деп есептеген. Тұзды тектогенездің пайда ... тек ... ... ... осы ... басқа территориясына ғана рұқсат етіледі.
Дәлелдеу үшін, тұзды құрылымдар ауырлық күші ... ... ... ... ... ... Тұзды күмбезді ойыстарда тектоникалық қозғалыстарының ізденуінің жоқ
болуы, өйткені тұзды күмбездерді ... ... ... ... ... ойыстардың бар болуы.
• Гравитациялық гипотеза талаптары ... ... ... ... ... ... күмбездердің құрылуының берілген концепция бойынша лабораториялық
модельдеу процесін нақтылау болып көрінуі.
Осы ... ... ... ... ... ... ... жоқ болуы мүмкін емес, яғни онда өз-өзінен күмбездерді ауырлық
күшінен жасалуыда мүмкін емес. Ол тек ... ... ... ... ... ... негіз бола алады ... ... ... ... ... ... болып келеді.
Бірақта сілтемелер тұзды күмбездер даму ... ... ... ... жаңа ... ... дәлелденбеген.
Әзірге платформалы тұзды күмбездер облысында тектоника туралы ... ... мен ұсақ ... ... ... ... ... яғни мұнда шөгінді жыныстар ... ... тек ... ... ... ... Бұл облыстардың ... ... ... ... ... жүргізу керек ... ... ... ... да ... ... ... тектоникалық процесс жүрген, оның әсерінен ... ... ... ... ... растайды. Соңғысы жергілікті
тектоникалық жарықтардың ұзына бойлы және ... ... ... ... екінші ретті құрылым ойыстар және ... ... ... ... созылыңқы паралельді негізгі тектоникалық
сызықтар, тұзды күмбездердің сызықты орналасуы, сонымен қатар астыңғы тұзды
іргетаста антиклинальды қатпарлар көлбеуінің бар ... мен ... ... ... ... осы ... ерекшеліктер өткен тарау
жұмыстарында сипатталған./30/
Модельдеу процесі тұзды күмбездер құрылымында грвитациялық гипотезаны
дәлелдеу мақсатында Неттелонның ... ... ... жұмыстарында
көрінді. Бұл модельдеудің нәтижесі берілген жұмыстардың ... ... ... тек берілген модельдеу бойынша күштердің шығу тегі
туралы мәселені бір ... ... ... ол ... ... әкеліп соғатын болса, соған байланысты модельдеу нәтижесі әзірге
тектоникалық гипотездерді бағалау үшін ... ... ете ... ... есептер және модельдер, ... ... ... ... ... бір мағынада шешуге мүмкіндік
бермейді. Жақсы жағдайда олар бұл ... ... ... ... ... ... түрде геология өзіне тән ізденістер болуы
керек. Гравитациялық гипотезаларды ... ... ... құрылымдардың
жасалуының ерекшеліктерін іздеу керек. Гравитациялық гипотезаның негізгі
жағдайына ... ... ... өсуі ... ... ... ... тектоникалық шөгу тұзды күмбезді облыстар мен шөгінділердің
жиналуында да болу ... Ары ... ... көтерілімдер бірнеше басты
көтерілімдер базасында дамуға тиіс,олар астыңғы ... ... ... орналасуы керек. Бірақта тұзды күмбездердің құрылуы бойынша
фактілік мәліметтерде. ... ... ... ... ... олардың секіру тәрізді өсімін куәландырады.
Мұнда өсу кезеңі жергілікті тектоникалық қозғалыстар кезеңінің уақытымен
сәйкес келеді.
Асыңғы ... ... ... ... ... ... болуы
гравитациялық гипотеза тұрғысынан ешқандай анықтамаға ие ... ... ... ... ... шығуы керек еді. Сондықтан
тұзды ... ... ... астыңғы тұзды ойыстарда орналасқандықтан
оларды тереңдік тектоникалық ... ... ... күштер осы көтерілімдер пайда болған соң ғана көрінуі ... таза ... ... ... ... әсер ету сферасы
өте кең. Ауырлық көші әсерінен тек сол тұзды құрылымдар пайда ... ... ... қабат көтерілімдерде орналасса, сонымен ... ... өсу ... ... ... күш ролі ... ... тек
геологиялық мәліметтер негізінде ғана ... ... ... ... ... гипотезалардың талаптарына сәйкес емес түрде жүргізілуін
куәландырады./22/
Тағыда назарды мынаған аудару керек, тұзды күмбездердің жасалуы ... осы ... ... ... ... ... айыру
жағдайы. Анығында күмбездердің жасалуын елестету мүмкін емес, егер тұзды
жыныстар жер бетіне шықса немесе жыныстармен тосқауылданса, онда ... ... ... жоқ ... Мыс: ... ... ... керекті
жағдайды тұзды күмбездердің пайда болуы, осы процесс динамикасы туралы
әртүрлі қорытынды жасайды ... ... ... туралы да, соның әсерінен
тұздардың ... ... ... ығыстырылуы жүреді. Біреулері барлық
астыңғы тұзды жыныстар ... ... ... төменнен жоғары қарай
көтерілуін жасайды және күмбездердің жасалуыда өз-өздігінен деп есептесе,
енді біреулері үстіңгі ... ... өзі ... ... ... олар тұздарды ығыстыруға аз әсері ... олар ... ... ... болады дейді. Осы екі талқылауда ... ... ... бағалауда келіспеушіліктер туатыны
әбден мүмкін. Осы көз қарастардың біріншісі әртүрлі облстардағы ... ... ... ... ... ... ... таппады.
4.2. Тұзды құрылымдар қалыптасуын терең тектоникалық процестермен
байланыстыратын гипотезалар.
Терең тектоникалық процестердегі тұзды ... ... ... мен ... қарай тангенциальді сығылған гипотезалар,
вертикалді сығылған гипотезалар және ... ... ... ... ... сығылу гипотезалары. Бұл гипотезаларда ... ... ... ... тектоникалық қозғалыстар
қамтыған аудандарда болуы қарастырылады, негізінен тауалды ойыстарда. Тұзды
күмбездердің құрылымының тангенциалді сығылуын алғаш рет ... ... ... ... Ол ... ... ... күштердің қабат кешендеріне құбылмалы әсер етуінің нәтижесінде
пайда болды дейді.
И.Г.Пермяков (1933), Каспий маңы ... ... ... ... ол тұз үсті ... шөгінділерінен кейін осы аймақта
қатпарлы тектоникалық қозғалыстар ... яғни оның ... ... ... жасалады деп есептеді. Одан ары ол тұзды ... ... ... ... ... орналасады деген
қорытындыға келді ( И.Г. Пермяков, 1935, 1936, 1937)./21/
А.А.Борисов, Н.И. Буялов, Э.Э.Фотиади және ... (1935) ... ... тұздардың жиналуы синклинальді күңгірлік қатпарларында
болды, бұл процес басында ... ... ... ... пермдік
және күңгірлік қатпарлармен араласады деп болжайды./34/
Осы көзқарасқа ұқсас И.П.Смилкта өз ойын айтты, Каспий маңы ... ... ... ... ... элементтерінің әсерінен
жиналады. Тұзды күмбездер құрылымының қалыптасуы қатпарлы ... ... ... ... Н.М. Страхов (1947) Орал алды
ойысында тұзды құрылымдардың қалыптасуы тангенциальді сығылумен байланысты.
Синклинальды ... ... ... ... ... түсті.
О,Брайенге сәйкес Иранның оңтүстік-батысындағы Загрос тауалды тұзды
құрылымдарының қалыптасуы келесі жолмен ... ... ... ... ... ... ... төселіп, жоғарғы фарс жыныстарының өтуін
бөгейді. Төменгі бахтьярда үстіңгі тұзды және астыңғы тұзды ... ... ... жыныстар өздерін компоненті емес масса ретінде
ұстады – олар синклиналді ... ... ... ... ... ... және оданда кейінгі уақыттарда жалғаса берді. Соңында
олар қазіргі уақыттағы құрылымдардың жасалуына әкелді.
Штилле (H. Stille, 1911 а, б, 1917, 1922, 1925) ... ... ... пайда болуы кәдімгі қатпарлармен басқа да тектоникалық
құрылымдардың пайда ... ... және сол ... әсерінен болды деп
есептейді.
Вертикальді ... ... ... ... ... ... азырақ қолданылған. Олар ... ... ... және ... құрылымдардың қалыптасу механизмін
түсіндірмейді.
М.М. Тетяев (1948) Орал – Ембі облыстарының тектоникасын қарастыра
отырып, бұл ... ... ... ... және ол альпілік
субгеосинклинальді ... ... ... ... ... ол мұнда
тербелмелі тектоникалық қозғалыстармен байланыстырады. Тетяев ... даму ... жер ... ... ... пайда болды, соның әсерінен сығылған ... ... ... тұзды штоктар құрады деп есептейді. Бұл идея ... ... ... ... ... (1961) ... қабаттағы пластикалық деформацияның негізгі
себебі Иркутск амфитеатрындағы төмені кембрий селурлық қозғалысы, одан ерте
мезозойлық ... ... ... ... ... болжам айтты. Бұл
қозғалыстардың қисық орналасуы автордың ойынша ... ... ... ... ... ... ... ағуына әкелді.
П.Е.Хоритонов (1955) тұзды құрылымдардың пайда болуы осы облыста
жергілікті горизонтальды күштердің ... ... ... ... ... ... гипотезалары шөгінді ... ... ... жер ... ... ... (1940) Днепр-Донецск ойпатындағы тұзды құрылымдардың
қалыптасуындағы ... ... ... Ол ... ... ... диабазалық магманың жарылған жермен сыртқа,
яғни жер бетіне шығады деп болжайды. Тұз осы ... ... ... көтерілу әсерінен қабаттарда сығылады және олардан өткен диабаза
артынан жоғары көтеріледі. Осы көзқарасқа В.Я.Клименко да ... ... ол одан бас ... мен ... ... көбіне сейкес келеді. Парсы
шығанағындағы жанартаулық жыныстарды мұнда қайта пайда болған жанартаулық
тұзды күмбездермен ... ... ... ... ол ... ... ... ол ордовиктің аяғында пайда болған, онда
көптеген жанартаулық ... ... ... жатқан шөгіділер делава
интрузиясы пайда болды. Екінші ... ... ... ... ... жылу сыйымдылығы үлкен, магма тұзда қатып ... ... ... ... жанартаулық штоктар тәрізді ашық денелер пайда
болады. ... және ... ... ... ... ... қысымының әсерінен тұзды штоктардың өсуі жүреді. ... ... келе ... ... ... ... ... концепциясы біздің көзқарасымыз бойынша платформалы
болыстардағы тұзды күмбездер құрылымына дұрыс анықтама береді. Оның ... ... ... ... терең тектоникалық құрылым
ерекшеліктеріне негізделеді./30/
Жанартау әрекетінің ... ... бір ... ... ... ... аудандарда, мысалы Днепр- Донецк ойпатында,
Парсы шығанағының ... ... ... тұзды күмбездерден
жанартаулық жыныс дөңестері және қалдықтары ... Сол ... ... ... ... мысалы Голф ойпатында олар жоқ. Жанартаулық
қалдықтар табылған аудандарда олар барлық ... ... ... тек ... ғана ... /30/
ҚОРЫТЫНДЫ.
Тұзды күмбезді құрылымдардың негізгі жыныс құрушы минералдарға
хлорлардан басқа галит (NaCl), ... (KCl) және ... ... және ... (CaSO4), ал ... ... ... кизеритпен (Mg SO4*H2O), каинитпен (KCl*Mg SO4*3H2O),
лангбейнитпен (K2 SO4*2mG SO4) және ... (K2 SO4*Mg ... ... Тұзды жыныстар құрамына жиі біруақытта біреше минералдар
кіреді, ... ... ... ангидрит және галит жиі мономинералды
жыныстарды құрады.
Тұзды күмбезді құрылымдар тұзды көтерілімдерден және ... ... ... ...... ... тұз үсті және тұз асты
құрылымдардан және де жиі ... ... ... ... Тұзды ядро
тұздардың белгілі бір жерге жиналуын білдіреді, ол тектоникалық процесстер
нәтижесінде тұздардың бір ... ... ... ... ... Ол ... ... болуы мүмкін – линза тәрізді, үйінді
тәрізді, ... және шток ... ... ... деп тұз ... ... көтерілуін атайды, оның биіктігі изометриялық пішініндегі
диаметрінен аз, немесе оның ... ... ... ... Ол ... жоғарыда жатқан тізілімдерді теспей, тек қана жоғары көтереді.
Линза ... ... ... ... учаскелермен тұз біршама сығылу
жағдайда пайда болады. Үйінділер көлденең қимада тұзды линза сияқты ... ... ... ... ұзындығы еніне қарағанда біраз ұзын. Тұзды
линзалар мен үйінділер ... ... ... теспейді. Шток деп
цилиндрлі немесе соған ұқсас пішінді тұзды ядроны ... оның ... ... ... Егер шток ... ... ... онда оны тұзды
қырқа деп атайды; оның ені биіктігінен кіші болады. Тұзды штоктар ... ... өту ... ... ... ... ... арасына
кіреді.
Тұзды көтерілімдердің пішіндері мен аттары негізінен тұзды ядролар
пішіндерімен анықтылады. Сонымен, ... ... ... – тұзды күмбездер деп, ал тұзды үйінділер мен қырқаларды тұзды
антиклинальдар деп ... ... ... маңы ... ... ... қайталанған тангенциалды және радиальды қозғалыстардың ... ... ... мына нұсқа бойынша:
1. Солтүстік Каспий маңы ойпатына әлсіз қозғалыстар түсіп ... ... түзу ... ... ... ... ... формацияларын енгізіп,
алғашқы қабаттарды қалыптастырды.
2. Бұл қабаттар шайылуға және күмбез бөлігін жеңілдеуіне ... ... ... ... ... жұмыс істей бастайды және тұзды
массалар алғашқы қабаттар күмбезіне қозғалыс импульсын алады.
3. Тегістелген беттерді жаңа қабаттар жабады.
4. Әлсіз түрдегі жергілікті ... ... ... ... ... тұзды-күмбезді құрылымдарға қарай тұз ағындарының күшеюіне
әкеледі. Көптеген жағдайларда тұздың қозғалыс ... ... ... ... осы құрылымды қоршап жатқан жеке күмбез
аралық кеңістіктерде әртүрлі.
5. Брахиқабаттарда тұздың жиналуы жауып жатқан ... ... ... ... ... ... ... түрінде көріген жергілікті тектоникалық қозғалыстары
Орал қатпарлығының бірінші фазада, Манғышлақ және ... ... ... әсерлері болған.
Жиі байқалатындай тұзды-күмбезді құрылымдарының қанаттарының сыртынан
қарағанда геологиялық құрылысы ... және ... ... ... ... жоқ.
Көршілес жатқан тұзды-күмбезді құрылымдардың мұнай-газ өнімділігімен
қатты айырмашылықтары байқалады. Күлсары күмбезінде бір-бірінен 2-3 ... ... ... және ... қанаттары жер бетінде альб-
сеноман шөгінділерінен құралған. Шығыс қанаттағы ... ... ... және неокома табанында мұнайлы қабаттарды көрсетті, және де юра мен
пермотриас шөгіділеріндегі көптеген мұнай мен газ ... ... көп ... ... Солтүстік қанатта бұл құрылымдардың альб,
апт, ... және юра ... ... екі есе аз және ... ... өте аз және ... жарамсыз тотыққан мұнайдан
тұрады.
Қолданылған әдебиеттер.
1. Авров П.Я., Буялов Н.И., Шумилин С.В. Геологияческое ... ... и ее ... ... Под ред. И.М. ... и С. ... М., 1935.
2. Авров П.Я., О генезисе солянокукольных структур Урало-Эмбенской области,
ДАН ... т. 73, № 3, ... ... П.Я., О ... ... формирования Прикаспийской
солянокупольной провинции, геол. сб. ВНИГРИ, ІІІ (ІV) 1, ... ... П.Я., ... М.И., ... ... данные о глубинном
строении Южной Эмбы, ДАН ... т. 77, № 6, ... ... П.Я., ... Л.Г., ... ... солянокупольных
структур Северо-Прикаспийской впадины, Изв. АН КазССР, серия геол., вып.
1 (38), ... ... Г.Д., ... ... ... ... ... 1956.
7. Айзенштадт Г.Е.-А., Схема классификации соляных куполов Южной Эмбы,
Геол. сб. № 2, ... ... нов. ... вып. 95, ... ... ... ... классификации зележей нефти на соляных куполах
Эмбы, Геол. сб. № 2, Труды ВНИГРИ, нов. серия, вып. 95, 1956.
9. Айзенштадт ... ... ... ... ... ... ВНИГРИ, вып. 128, Гостоптехиздат, 1958.
10. Айзенштадт Г.Е.-А., Геологическое строение и ... ... ... ... вып. 132, Гостоптехиздат, 1959.
11. Айзенштадт Г.Е.-А., Днепров В.С., Колтыпин С.Н., ... ... ... ... ... и ... с юга
территорий, “Геология нефти и газа”, № 9, 1958.
12. Айзенштадт Г.Е.-А., Неволин Н.В., Эвентов Я.С., ... ... ... ... ... области, Труды
Межунар. Геол. конгр., 21-я ... ... ... ... Нефтеносные толщи Приксапийской впадины, Л. 1967.
14. Айзенштадт Г.Е.-А., Степанова Г.И., Структура подсолевых, палеозойских
отложений юго-востока Прикаспийской впадины. Л, ... ... ... с ... ... Г.Е.-А., Горфункель М.В., Тектоника и нефтеноснсоть
Прикаспийской и Северо-Германской ... ... ... Л; ... ... 1965.
16. Айзенштадт Г.Е.-А., Антонов К.В., Формирования соляных куполов и
зележей ... ... ... Л, ... Ленингр. отд-ние, 1963.
17. Алещенко Г.Р., Гипсовий карст на ... ... ... ... ... Казах. Науч.-исслед. Ин-та минерал. Сырья, вып. ... ... С.М., ... ... и диапиризм, “Нефтяное хозяйство”, № 4,
1954.
19. Баренбойм М.Й., Схема строения ... ... ложа ... ... Прикаспийской впадины, ДАН СССР, т. 101, № 1, 1955.
20. Белоусов В.В., Типы и ... ... ... № 1, 1958.
21. Геология и нефтегазаносность восточной части Прикаспийской впадины и ... под. ред. ... и ... М. Гостоптехиздат,
1962.
22. Геология и разведка месторождений нефти и газа ... ... кол.: ... (отв. ред.) и ... М., ... ... Геология СССР. Гл. ред. акад. А.В.Сидеренко, М., “Недра”, 1975.
24. Герасимов И.П. Географические наблюдения в ... ... АН ... ... географ,1951, 4.
25. Ковда В.А. Почвы Прикаспийской низменности (северо-западная часть). ... ... ... Ю.А. Механизм образования соляных куполов. “БОИМП, ... 1945, ¹ ... ... Ю.А. ... ... платформенных областей. Гостоптехиздат,
1950.
28. Косыгин Ю.А., ... Н.А., ... Ю.П. О ... расположения соляных куполов Южной Эмбы., БМОИП, отдел
геол., т. 23 (2), 1948.
29. Косыгин Ю.А. Особенности ... ... ... сб. ... ... структур”, вып. 2, Изд-во АН СССР, 1961.
30. Кытик В.И., Условия образовония соляных структур. ... ... ... ... 1963.
31. Казахстан. Природные условия и естественные ресурсы ... Под ... И.П. М., ... ... ... А.С. ... ... Л., Гидрометоеиздат, 1959.
33. Каминский Г.Н., Гормапов И.В. и др. ... воды ... и их ...... ... ... М.,
1960.
34. Фотиади Э.Э. Некоторыие ... о ... ... области. “Восточная нефть”, 1950, №9.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Алакөл көліне қысқаша сипаттама21 бет
Бұрғылау ерітіндісінің тиімді дайындалу құрамын таңдау негіздері11 бет
Жер асты суларының геологиялық әрекеті3 бет
Каспий маңы ойпатының тұзды күмбезді құрылымдары35 бет
Тұздалған топырақтар түрлерінің таралуы және қасиеті8 бет
Ұңғы өшуінің геологиляқ шарттары30 бет
Атмосфералық ауаны қорғау туралы18 бет
Атмосфераның антропогендік ластануы6 бет
Ауыр еңбекпен және спортпен айналысатындардың тамақтану ерекшелігі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь