Әлеуметтік философиядағы қазақ ұлттық менталитетке көзқарасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3




I Тарау. Менталитет ұғымының философиялық мәні


1.1. Қазақ ұлттық менталитетінің бастау көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.16

1.2. Қазақ менталитетінің қалыптасу негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17.25



II Тарау. Қазіргі таңдағы ұлттық менталитеттің тенденциясы және атқаратын ролі.



2.1. Қазақ менталитетіне қоғамды демократияландырудың әсері ... ... ..26.34

2.2. Қазақ ұлттық идеясын қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35.49




Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .50.52

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53


Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54.55
Уақыт пен замана лебі қазақ халқының өркендеуіне тарихи мүмкіндіктерді беріп отыр. ¥лттық дәуірлеудің жаңа кезеңіне жол ашылған шақта осынау аумалы-төкпелі тегеурікіне төтеп беріп, айқайға емес, ақылға бой алдырып алды-артымызды бағамдап, болашақка бағдар жасайтың мезгіл жетті. Өзгелерге ұлт екенімізді білдіру үшін, ұрпақтан-ұрпаққа мирас етіп қалдыратын іргелі дүниелерді, ұлттық қазыналарды есепке алып, оларды жан-жақгы дамытатын жаңа жағдайға сай қайта түлететін уақыт келгендей. Қазактың келелі келешегіне деген үміттің асқақтауымен қатар, ғасырлар бойы ұлттық дертімізге айналған кешшін тұстарымыз осынау аласапыран кезде орны толмас зардапқа ұласпас па екен деген күдікті ойлардың тайталасы біздің жадымызда әрдайым жүр.
Бүкіл әлемдік ірі саяси-әлеуметтік сілкіністер тұсында қазақ елі, қазақ қауымы өз бағытымен жеке ұлттың мәртебесін белгілей алды ма?
Қазіргі қазақ қоғамындағы әлеуметтік, экономикалық, саяси және мәдени өзгерістер мен жаңғырулар көп жағдайда ұлт менталитетіне байланысты болып отыр. Ұлт менталитетін жаңа қоғамдық қатынастарға бейімдеу, оны қоғамдық және рухани өмірдің өзегіне айналдыру- маңызды философиялық, дүниетанымдық мәселе. ¥лт менталитетінің бағыт-бағдарын, қалыптасу мен даму ерекшеліктерін зерттеу кезеңі күттірмейтін шаруалардың бірі. ¥лт менталитетінің өтпелі дәуірдегі қалыптасу тенденциясы, оның ішкі қайшылықтары, даму ерекшеліктері, оның жаңа қоғамдық қатынастарға әсері, өмірде болып жатқан өзгерістерді қабылдау мен таңдаулы, әлеуметтік философия тарапынан кең көлемді зерттеуді талап етеді.
Бірде бір адам басқа біреуге үқсамайды, әуелі егіздер де түр жағынан өте үқсас бола отырып, олар бірдей емес. Содықтан да әр халықтың және үлтың адамдары сырттай үқсас бола отырып, бір-бірінен мінезімен, сезімі және дүниені түсіну жағынан айырмашылықтары болады.
Менталитет деген сөздің бізге батыс елінен келгендігі белгілі, ол сөз ағылшынның «mentality» деген сөзінен шыққанымен, менталитет сөзі латын тілінен пайда болған. Олардың пікіріне сүйенсек, бүл ұғым жеке адамдардың немесе халықтың, топтардың «ақыл» сапасы мен сапаның қабылетін, күшін, ақылдық бастауын, айлау түрін, бағытын, мұмкіндігін бейнелеп, олардың басқа физикалық құбылыстардан немесе басқа халықтардан айырмашылықтарын, ерекшелігін ажыратып береді. ¥лттық менталитет, әр халықтың ұлттық менталитеті - бұл берілген тарихи, геосаяси, климаттық, этнографиялық, этникалық және күнделікті өмір сүру салтымен берілген халықтың психологиялық, ақылды, интеллектуалды мүмкіндіктерінің өзіне тән мінезіндегі жиынтығы болып табылады. Қазақ менталитетін батыстық үлгіде қалыптасқан өлшемдер арқылы зерттеуге болмайды.
1. Абай. Қалың елім қазағым: Шығармалары. Алматы: Жалын, 1995 ж.
2. Абильдин Ж., Нысанбаев А. Политика национальных отношений в Центральной Азии. Мысль, 1994 г, №2
3. Аженов М.С. Социальная структура Казахстана на современном этапе. Проблемы развития социальной и национальной структуры Казахстана. Алматы, 1990 г.
4. Ақатай С. Ұлттық діл деген не? Ақиқат, 1999 ж, №3
5. Ай, заман- ай, заман- ай ... (Бес ғасыр жырлайды): 2 томдық. 1 том- Алматы, 1991 ж
6. Асқаров Л.Ә., Исмағамбетова З.Н. Ежелгі Шығыстың рухани қайнарлары. Алматы, Қазақ университеті, 1999 ж
7. Аль- Фараби. Гражданская политика. Аль- Фараби. Социально философские тракты. А, 1973 г.
8. Амеркулов Н., Масанов Н., О диком национализме и подлинном патриотизме. Амресулов Н., Масанов Н., Казахстан между прошлым и будущим. А., 1994 г.
9. Баграмов Э.А. Национальный вопрос в борьбе идей. М., 1982
10. Байтенова Н.Ж. Межэтническая интеграция. А., 1998 г.
11. Ғабитов Т.Х. Мәдениеттану. А., 2000 ж.
12. Гельнер Э. Нации и национализм. Вопросы философф. 1989 г. №7
13. Гурьевич П.С. Культурология. М, 1999г
14. Есім Ғ., Фәлсафа тарихы. А., 2000 ж.
15. Есім Ғ., Сана болмысы (Саясат пен мәдениет туралы ойлар) Алматы, Ғылым, 1998 ж
16. Ишмухамедов А.Ш. Некоторые проблемы развития социальной и национальной структур Казахстана в условиях перестройки./Проблемы развития социальной и национальной структуры Казахстана/ А., 1990 ж
17. Кішібеков Д., Кішібеков Т., Қазақ философ халық. Ақиқат. 1994-№4
18. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. Алматы, Ғалым, 1999 ж.
19. Қасымжанов А.Х., Атымтаева К.М. Идея национального самоопределения в общественной мысли Казахстана в начале XX века.
20. Конституция Республики Казахстан. А, 1995 г.
21. Кушербаев К.Е. Этнополитика Казахстана: состояние и перспективы. А., 1996 г.
22. Қалмырзаев Ә. Біз, Қазақ, ежелден еркіндік аңсаған. Алматы: Ғылым, 1998 ж
23. Артықбаев Ж. Казахское общество: традиции и инновации. Караганда, 1993 ж
24. Қасабеков А., Алтаев Ж. Қазақ философиясының тарихына кіріспе.- Алматы, Ер дәулет, 1994 ж.
25. Қасабек А.Қ. Философия тарихы және ұлттық философия. Адам Әлемі, 1999 ж. №2
26. Қасабек А. Ұлттың ділі. Ақиқат, 200 ж. №8-9
27. Қасымжанов А.Х. Самоопределение и духовное наследие. Саясат, 1999г
28. Масанов Н., Кочевая цивилизация казахов: основы жизнедеятельности номадного общества. Алматы, 1995 г.
29. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. А., 1999 ж.
30. Орынбеков М. Основы исследования казахской духовности. КазМУ хабаршысы. Философия сериясы. №4. Алматы, 1997 г
31. Орынбеков М., Қазақ философиясының көк жиегі. Ақиқат, №6
32. Орынбеков М., Предфилософия протоказахов. Алматы, Өлке, 1994 г.
33. Орынбеков М., Основные универсали тюрского менталитета// Казахстанская философия в канун ХХІ века(материалы Республиканской научно-теоретической конференции, посвященной 40 летию Института философии МН АН РК, 28 мая 1998). Алматы: Акыл кітабы
34. Оруэлл Д. Заметки о национализме.// Оруэлл Д. Эссе. Статьи. Рецензии.Т.2. Пермь, 1992г
35. О характере казахстанского патриотизма// Панорама. 1996 г. №33 август
36. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. Оқу құралы. Алматы: Санат, 1997ж.
37. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Алматы: Санат, 1997ж.
38. Сорокин П. Национальность, национальный вопрос и социальное равенство.// Сорокин П. Человек. Цивилизация. Общество. М.1992г.
39. Тасмагамбетов И.Н. обновление социально-политической жизни общества.//Саясат. 1995 г.№3
40. Тәтімов Мақаш. Қазақ әдебиеті. №49.8.12.2000ж.
41. Тофлер О. Раса, власть и культура.//новая технократическая волна на Западе. М.,1986 г.
42. Молдабеков Ж. Қазақтану.А2000
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті
Философия және ... ... ... ... ЖҰМЫСЫ
Әлеуметтік философиядағы қазақ ұлттық менталитетке көзқарасы
Орындаған:
4 курс студенті ... ... ... ... ... ... Сүлейменов П
(қолы, күні)
Норма бақылаушы_____________________________ Мұқанова. З.
(қолы, күні)
Қорғауға жіберілді:
«____» «__________» 2007ж
кафедра меңгерушісі
Филос. ғ.д., ... ... ... ... ... ... ... Менталитет ұғымының философиялық мәні
1.1. ... ... ... бастау
көздері........................................7-16
1.2. ... ... ... ... ... ... ... менталитеттің тенденциясы және
атқаратын ролі.
2.1. Қазақ менталитетіне қоғамды демократияландырудың әсері..........26-
34
2.2. ... ... ... ... пен ... лебі ... халқының өркендеуіне тарихи мүмкіндіктерді
беріп отыр. ¥лттық дәуірлеудің жаңа кезеңіне жол ашылған ... ... ... төтеп беріп, айқайға емес, ақылға бой алдырып
алды-артымызды ... ... ... ... ... ... ... екенімізді білдіру үшін, ұрпақтан-ұрпаққа мирас етіп қалдыратын іргелі
дүниелерді, ұлттық қазыналарды есепке алып, оларды жан-жақгы ... ... сай ... ... ... ... Қазактың келелі келешегіне
деген үміттің асқақтауымен қатар, ғасырлар бойы ұлттық дертімізге айналған
кешшін тұстарымыз осынау аласапыран ... орны ... ... ... па
екен деген күдікті ойлардың тайталасы біздің жадымызда әрдайым жүр.
Бүкіл ... ірі ... ... ... қазақ елі, қазақ
қауымы өз бағытымен жеке ұлттың мәртебесін белгілей алды ... ... ... ... экономикалық, саяси және мәдени
өзгерістер мен ... көп ... ұлт ... ... ... Ұлт ... жаңа қоғамдық қатынастарға бейімдеу, оны қоғамдық
және рухани өмірдің ... ... ... ... ... ¥лт ... ... қалыптасу мен даму
ерекшеліктерін зерттеу ... ... ... ... ¥лт
менталитетінің өтпелі дәуірдегі қалыптасу тенденциясы, оның ... даму ... оның жаңа ... ... әсері,
өмірде болып жатқан өзгерістерді қабылдау мен таңдаулы, әлеуметтік
философия тарапынан кең ... ... ... ... бір адам ... біреуге үқсамайды, әуелі егіздер де түр жағынан
өте үқсас бола отырып, олар ... ... ... да әр халықтың және үлтың
адамдары сырттай үқсас бола отырып, ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары болады.
Менталитет деген сөздің бізге батыс елінен ... ... ол ... ... ... ... шыққанымен, менталитет сөзі латын
тілінен ... ... ... ... ... бүл ұғым жеке адамдардың
немесе халықтың, ... ... ... мен ... қабылетін, күшін,
ақылдық бастауын, айлау түрін, бағытын, мұмкіндігін бейнелеп, ... ... ... немесе басқа халықтардан айырмашылықтарын,
ерекшелігін ... ... ... ... әр ... ... - бұл берілген тарихи, геосаяси, климаттық, ... және ... өмір сүру ... ... халықтың
психологиялық, ақылды, интеллектуалды мүмкіндіктерінің өзіне ... ... ... ... ... менталитетін батыстық үлгіде
қалыптасқан өлшемдер арқылы зерттеуге болмайды.
Бүл ... Д. ... ... жері ... кең ... оның ... сондай мол, рухани жағынан өте бай. Оны европалық қалыпқа салып ... Оңың ... де, ... ... де ... ... /1/.
Менталитет қандай да болмасын ортаға сай ... ... ... қазақ менталитеті өзінің қалыптасу барысында бірнеше
тарихи кезеңдер мен әлеуметтік сатыларда басынан көшірді. Солардың ... ... ... ... мен бірігейлігіне, оның ... ... ... қатты әсер еткен кешегі социалистік заман
еді.
Оның тек қана бір ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін бір қалыпқа салып, «кеңестік
менталитетті» қалыптастырды. Тоталитарлық ... ... ... ... ... адамдардың іс-әрекеті мен дүниетанымының өзегіне
айналдыру жаппай етек алды. ... бір ... ... ... ... өмір сүру тәсілінен, өздеріне тән ерекшеліктерінен
айырылудан сәл-ақ қалды. Бір ... ... ... ... жиі ... ... ... жылдары қолдан жасалған
аштық, саяси қуғын сүргіндер, орыстандыру саясатының нәтижесінде ... ... ұлт ... ... аясының тарылуы тағы басқа ... ұлт ... кері ... ... ... ұлт менталитетінің ... ... ... ... ... ... жоюға тырысып бақты. Оларға
ескінің қолдағы деген көзқарасты қалыптастыра отырып, ... ... мен ... сіңіріп бақты.Осындай ірілі-ұсақты ... ... ... ... ... ... ықпал етті. Нарықтық қатынастар жүйесін орнатуға
дайындықсыз ... ... ... ... ... ... мен ... жүйе құрған көзқарастар жатты. Нарықтық
қатынастарды қалыптастырудың ... ... ... ... экономикалық саясатты ... ... ... еске ... аяқ асты ету, ... ... қалыптасқан нарық
қағидаларын ұлт санасына зорлықпен тану қоғамдағы дағдарысты ... ... және ... ... ... ... ... жіберілген кемшіліктерді айтсақ,
олар негізінен білім мен мәдениет, ғылым және денсаулық салаларын қамтыды.
Негізсіз ... ... ... ... мектептер мен
балабақшаларды, десаулық сақтау ... ... ... ... көбі
жабылып, олардың орнын сауда орны басты. ... ... ... елді
рухани жағынан жұтаңдатты.
Біз кімбіз ұлттық рухани бастаулары қандай ... ... ... Осы ... ... менталитетіміздің хал-жағдайы қалай деген
сұрақтар туындай бастады. Қазақ қоғамы бүгін де жаңа қоғамдық қатынастар
жүйесін құру ... ... ... ұлт ... мен тұрмысна бұрын -
соңды болмаған тың өзгерістер әкелуде. Адамдардың еңбекке ... ... ... формалары, жалпы психологиясы өзгеру үстінде. Бұрынғы
жүйе кезінде қалыптасқан ... бас ... ... жүріп жатыр.
Елтаңба, жалау, әнұран өзгергенмен санаға сіңген психологиядан арылудың
ұзақ екенін ... өзі ... ... ... ... ... қатынастар жүйесінде жүріп жатқан оң өзгерістер ауқымы да
кеңейіп, ұлттық нарыққа бейімделуі, жаңа ... ... ... әлеуметтік-рухани, практикалық қажеттіліктен туындап отырған
мәселелерге философиялық тұрғыдан талдау жасай отырып, ұлт менталитетіндегі
өзгерістер ... мен ... тану ... көкейкесті мәселелердің бірі
болып отыр. Әсіресе қазіргі ұлт менталитетінің дамуы мен ... ... оның ... ... қай ... ... ішкі ... ерекшелігі неде, оның бүгінгі ішкі
қайшылықтарын анықтау осы тақыраптың маңыздылығын ... ... ... қазақ менталитетінің әлеуметтік философиялық астарының
зерттелу деңгейіне тоқталатын болсақ, бұл ... ... ... әлі де зерттеуді талап ететін тың ... ... ... ішінде ұлттық менталитет мәселесін алғаш ... мына ... ... болады. Олар:
А. X. Қасымжанов, Ә. Н. Нысанбаев, Д. Кішібеков, Ғ. Е. Есім, Ж. ... ... ... М. С. ... Ж. Ж. ... Б. Қ. Құдайбергенов т. б.
Дәстүрлі ұлт менталитетін танып білудің тағы бір ... ол ... ... бойы ... ... ... сүрінбей өтіп, халықпен
бірге келе жатқан оның ұлттық нышанын ... ... ... ... ... ... аңыз-ертегілері, фольклоры, діні,
айтысы, сөз өнері, жалпы мәдениеті. Бұл салада ... ұлт ... ... ... ... тигізіп, өзіндік үлес қосып жүрген ақын-
жазушыларымыз, мәдениет ... ... ... болады.
Олардың қатарында Ғабитов Т. X., А. Сейдімбек, С. Қасқабасов, Р. Бердібаев,
Ә. Қодар т.б. бар. ... ... ... ... ... әлеуметтік
философиялық астары. Оның қоғамда болып жаткан әлеуметтік-экономикалық,
саяси өзгерістерге бейімделуі жайында.
Елімізде жүріп ... ... ... ... көп ... ұлт менталитетіне байланысты.
Ұлттық менталитет ол - халықтың ғасырдан-ғасырға, буыннан-буынға ... ғана тән ... ... ... ... ... санасын сақтап қалып отырған рухани болмыс.
Қазақтың ұлттық менталитетіне келсек ... да ... ... та
жасампаз, қайсар да төзімді халқымыздың ұлттық қасиетін жоғалтпай, әлем
халықтарының ортасынан ойын орын алып келе ... да ... ... ... байлығының арқасы.
Мәселенің зерттелу деңгейі: Ұсынып отырған еңбек осы тақырыпта
жазылып жүрген зерттеу ... бірі ... ол ... ... мен ... ... ... арқау етті. Жұмыстың
ұғымдық және әдістемелік қаңқасы мәдениет философиясын, ... ... ... ... ... ... айтып кеткені жөн.
Зерттеудің масқаты мен міндеттері: ... ... және ... ... мен ... деңгейлерінен жұмыстың
негізгі мақсатын айқындауға болады. Бүгінгі таңдағы қазақ менталитетінің
қай дәрежеде ... ... жас ... ... үшін ... үлттық
тұтастығымызды айқындау үшін, үлттық идеямызды, ұлттық рухымызды және
болмысымызды талдап, оны мәдениеттанулық ... ... ... ... Бұл ... орындау жолында зерттеушінің алдында бірнеше міндеттер
туады:
- ұлттық болмысты ұлттық санамен ұштастыру;
- ... ... ... ... ... ... сатылық
сипатын ашу;
- қазақ ұлттық болмысын салт-дәстүрмен байланыстыру;
- қазақ ... ... ... атап ... ұлттық рухтың басты қасиеттерін анықтау;
- қазақ ұлттық идеясының қалыптасуын анықтау.
Диплом ... ... оның жас ... ... ... ... қалуға және ұлт жадында мәңгі сақталып қалу ... ... ... көтерілген мәселенің косар өзіндік үлесі аз
болмайды деген ойдамыз.
Тәжірибелік маңызы біздіңше, әр ... ... ... ... - ұлттық рух деп аталатын, бірақ та анықтауы әлі де ... таба ... ... тұрақтандыру қажеттігі ретінде ұмтылыс болады деп
есептейміз.
I Тарау. ... ... ... ... Қазақ ұлттық менталитетінің бастау көздері
Осы ... күн ... ... ... ... ... ... ұлттық
философияның бет-бейнесін жасау қажеттілігі өмірдің ... ... ... ... осы ... ... ... етуде. Мысалға алсақ А.
Қасабеков, Ж. ... ... ... ... ... ... ... айтады. Себебі онда ғылыми таным процесі мен халықтың
идеялық ізденістері, ... және ... ... ... анық ... Осы ... алғанда қазақ философиясы үлт менталитетінің тек рухани
негізі ғана емес, сонымен бірге оның реттелген, жинақталған ... ... ... ... ... ерекшелігінен тундайтын,
олардың күнделікті мінез құлықтарнда, қарым қатынасы мен табиғи болмысында
көрініс табатын рухани жиынтық ... ... ... ... ... ... мен зерттеудің бір ұшы осы менталитетте
жатыр. ... ... ... ұлттық философияның даму деңгейін түсіне
аламыз. Яғни үлт менталитеті - ... ... ... ... ... ашып ... арқылы қазақ философиясының қалыптасу
ерекшеліктерін түсінеміз. ¥лт менталитетінің ... ... ... ... оның жаңа ... қатынастарды қабылдауы осы қазақ
философиясының терең зертелуімен байланысты.-Өткені тек ... ... ... ғана ... ... ... сипатқа
ие болады және оның қазіргі ерекшеліктерін аңғаруға мүмкіндік жасайды.
Тарихи сананы қалыптастыруға, ... ... ... желісін
қалыптастыруға өткенді зерттеудің маңызы өте зор.Өйткені өткенді ойға алып,
бүгінгі күннің сұраныстарын қанағаттандыра аламыз.
Менталитет буын-буынға ұжымдық ... ... ... ... ... ... қазақ халқында ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келе жатқан
құндылықтар жеткілікті.солардың бірі сөз ... Бұл ... Д. ... дейді: «Қазақ не айтса да мәселенің байыбына жетіп барып айтатын,
сөздің түйеміне мән ... ... .... ... ... тұнып
тұрған философия. Сондықтан да шешендеріміз сөзін дәлелдеуді, үәжді ету
үшін әманда мақал-мәтелдерге жүгініп отырған. Асыл ... ... ... ... халқы арасында өте ерте заманнан дәстүрге айналған» - деп
жазады. Сөз ... ... ... ... халқының дүниені, қоғамдық
қатынастарды ... ... бір ... Ол ... ойлау ерекшелігінің биік
көрінісі, ажырамас түрі.
Сөз өнерінің бір түрі айтыс. Ал суырып салма ақындық өнердің ... ... өнер ... ... ... ... ... пен тапқырлықты
қажет етеді. Қазақта «өнер алды қызыл тіл» деген қанатты сөз бар.
Көшпелі қоғамда айтыс тек ақындардың үйлесі ғана ... оған ... ... ат ... ... «әркімнің өнерге бар таласы»деуі де сондықтан.
Ендеше, айтыс өнер қазақтың қанына сіңген қасиеттерінің бірі, менталитеттің
бір ұшы. ... ... осы ... өнеріне айрықша назар аударылып жүр. ... ... ... бойындағы өнерге деген шынайы көңілін оятуда.
Тоталитарлық заманда ... өнер ... ... кете ... қайтадан мәртебеге ие болуының астарында бейсаналық болмыс жатыр.
Айтыс өнері қазақ халқының өнерді танудағы, өмір мағынасын түсінудегі
адамгершілік пен азаматтықты бағалаудығы ... ... ... түрі.
Айтыс, шешендік өнер қазақ философисының негізгі бір бөлігін құрайды.
Бұларсыз қазақ философиясының дамуын елестету мүмкін емес. Шешендік ... ... ... ... ... сөздер осы күнгі қазақ
философиясын қайта қалпына келтірудегі таптырмас рухани ... ... ... өнер ... ... менталитетінде өзінің тұтастығын
жоғалтқан. Оның себебі тоталитаризм, орыстандыру саясаты, ана тілін қолдану
аясының тарылуы. Бұл ... ... ... түскен, оңайлыкпен жазылмайтын
жара. Қазақ философиясы туралы сөз өткенде тағы бір айналып өтуге болмайтын
мәселе - ... ¥лт ... ... ... орны ... Даналық
қазақ философиясы мен ұлт менталитетінің арасында дәнекер болып тұрған
рухани байлық. Олай ... ... ... ... біз ... ... ашып қана ... сонымен қатар ұлт менталитетінің
даму ерекшеліктерін де байқаймыз.
Шығыс философиясында даналық ... ... орын ... ... ... ... ақын да, білім де емес, ол - рухани
білім (Дхармма).
Даналықты ... ақын ... ... ... ... Оны
танудың бірден-бір тәсілі - рухани тәжірибе. Осы ... ... ... жаман мен жақсыны, шындық пен жалғанды айырады. Қазақ ... ... әсер ... ... мен даналық ойлар көп. Солардың бірі Абай
философиясы. Оның «Адам бол» деп ... ... ұлт ... ... мол. Оның қара ... ... есті ... ойлы адам,
арлы адам, иманды адам, түзік адам, толық адам деп ... ... ... ... үлт ... ... көзі ... Батыс
философиясындағы даналық туралы айтылған ойларды саралаудың да маңызы зор.
Грек философиясында даналықты кұдайға тән ... деп ... ... ... адамдар үшін түсініксіз деген ойлар да ... ... ... ... - әр ... шегін білу. Пифагор даналық
білімнің ең жоғарғы шыңы және онсыз өмірдің мәні жоқ деп ... ... ... ... ... ... тек заттар мен құбылыстардың
заңдылығын білу даналық. Гераклит болса даналыкты ... деп ... ... ... ... ... ... құлақ түру, соған сәйкес іс-әрекеттер жасау. Ал Сократтың
түсінігінде даналық білім мен ... ... Егер ... тыс тұрса, онда ол керісінше ақымақтық. Аристотель білім
мен даналықты бір деп ... Оның ... ... ... ... шығу ... және ... білу. «Даналық білімдердің ішіндегі ең
нақтысы» деген ой айтқан. Қысқаша айтқанда, батыстық философияда ... ... ... ... мен іздері ұлт менталитетінде тасқа
басқан таңбадай сайрап жатыр. Егер оларды түйелейтін болсақ олар адам ... ... мен ... адам мен ... арасындағы қатынастарға жиі
кездеседі.
Даналық қашанда тұтастыққа негізделген. Тұтастық идеясы - ол ... ғана ... ... ... ... ... салт-дәстүрлік
қатынастардың ажырамас жиынтығы.
Қазақ халқы қашанда табиғатпен етене жақын өскен халық. Табиғат
қазақтың анасы мен ... ... ... байланысты салт-дәстүр, тыйымды
одан қорыққанынан емес, терең ... ... ... Мысалы: суға
түкірмеу, себебі судың кір ... ... бар т.б. ... ... бай, ... ... дархан болса, мінезі де сондай кең. Қазақ адам
сипатын осы табиғаттың қасиеттерімен көрсеткен: жызық ... қыр ... бет; ... ... ... ... ... күлімдеген көзді,
жадыраған жаздай мінезді т. б. Абайдың «қыс» өлеңі де осы ойды ... Бала ... ... ... ... ... да сол ... адам мен табиғат арасындағы тығыз байланыысты білдіреді.
-Өкінішке орай бүгінде ұлт пен ... ... ... бұзылуы, табиғатқа деген агрессивтік ... ... ... ... ... батыстық үлгідегі тутынушылық
көзқарас ұлт менталитетіндегі тұтастық идеясына, ғасырлар бойы ... кері ... ... ... ... ... ... терең, желісі
ауқымды. Даналықты қазақтың ... ... ... да ... ... Ол ... ... шешендік сөздерде,
салт - дәстүрлерімізде жиі ... ... ... ... ... ... ... Өйткені ұлттық ойлау жүйесінде ғасырлар
бойы жинақталған рухани болмыс, дүниені бейнелеу формалары, белгілі ... ... ... ... ... ... тән ... ол ішінара қайшылықтар. Жаңа
мен ескінің күресі, жалпы мен жалқының, дәстүр мен ... ішкі ... ... ... ... ... ділдің арақатынасын бұзуға
әсер етуде. Оның басты себебі, батыс құндылықтары алдында бас ию, ... ... ... ... ... тәсілдің
басымдылығы қайшылықтар жүйесін күрделендіре түсуде.
Бүгінгі қазақ менталитетіндегі ең ... ... ... ... екшеусіз, талдаусыз қабылдау әлеуметтік әмірде кеңінен
орын алуда. Осының барлығы сайын келгенде ұлт ... ... ... батыстық технологиясын бүркеніп мәдени, діни ағымдар
тосқауылсыз, кедергісіз менталитетімізге сыналап ... ... ... жамылған миссионерлер ұлттық рухани өмірін лайлауда. Оған қарсы тұрар
рухани күш болғанымен, ... ... ... ... әзірге әлсіз.
Көпшілік ұлт рухының тазалығын емес, қалтасы мен және басын ойлауда. ... ... ... деген нық сенімнің әлсіздігінде. Болашағына
сенімсіздік білдіріп, күмән келтірген адамның бойын ... ... ... ... ... ... Онда ешқандай жауапкершілік жоқ- басты
себеп осында.
Қазақ менталитетінің тұтастығын оның күре ... ... ... ... ... ... көтеру үшін рухани дүниеміз тегісінен
ұлттық сипатта болуы керек, оның ... ... ... ... ... ... Бүл ... А. X. Қасымжанов өте маңызды пікір
айтқан. «Жалпы алғанда, бір ... өмір сүру ... ... бір ... телу деген өте бір ауыр, киын құбылыс. Айталық, тірі
организмге екінші бір органды ауыстырып салу барлық ... ... ... себебі оны организм жатсынады, ауырсынады, қабылдамай алмайды,
тіпті өліп ... ... ... келе ... ... бір сөз бар: ... ... калай болса, солай ... ... ... ... Геродот сақтардың өзге елдің әдет-ғұрып, салт-дәсүрлерін қабылдауға
қарсы болғанын атап көрсетеді. ... ... ... те өзі ... білімін
ала тұра: өзге халықтардың құндылығын қабылдауға болады, бірақ ол үшін ... ... ... өзге ... ... ... ... аулақ болу
керек» деген екен. Қысқаша айтқанда, ұлт менталитеті, оның ойлау жүйесі
тегінен нәр алу ... ... ... ... ... қаңбақ тәрізді.
Қонары да, ұшары да сыртқы күштерге ... ... ... ... ... ... айтпаса керек. Тектілік тұтастықтың үлкен белгісі. Оның
өзегі сабақтастық, ұрпақ арасындағы ... ... ... ... пен
сабақтастың үзілген кезде ұлттық менталитеттік куаты келіп, сыртқы күштерге
қарсы тұра ... ... ... ... сара жолымен жүріп,
олардың қалдырған рухани байлығының ... деп, оны ... ... ... пен ... белгісі. Тектілік бар жерде ғана иегерлік бар.
Қазіргі кездегі ұлт ... ... ... ... де ... ... бұзылуында.
Тексіздік жалтақтық пен жағымпаздық ... орай бұл ... ... ... зиялылары басында
әлі де бар. Бұл ойланатын шаруа. ... жер ... деп ... ... топырақ шашып, сырттай абырой іздегендерді, ұлт
мүддесін қара ... ... ... ... ақша мен ... құрдай жорғалап жүргендерді жасыруға бола ма? Осының барлығы
бүгінгі ... ... ... ... жаңа ... ... келе жатқанын көрсетеді. Ж. Молдабеков бұдан
шығар ... ... деп ... ... ... ... тамсанбай, өз
тағдырыңның табанын құратын оң жолда тартынбай ... ... ... ... ... ... ... білсең, әкенің қарызын
ұқсаң, халқың ынталы болады; ... ісін ... ... ... ... ... бақсаң, көңіл ауаның тапсаң, ол адам қайда жасырынбақ? Тек
мәнді ... ... ... ... ... ішіңде бүк, көңілге
тоқығанды абайлап айт, кінәң кем болады; мүқият ... ... ... ... ... бас, ... кем болады; риясыздық әділетпен
үйлес болса, ұят, масқара аулақ тұрмақ. Тірек тұтқанын шын жанашыр болса,
ісің ... ... ... ойсыз оқу бекершілік, оқусыз ой
қателік»/2/. ... ... ... тектілік даналықтан шығады. ¥лт
менталитетінің бетін даналыққы бұру тектілікке бас ұру. Сонда жалтақтық пен
жағымпаздыққа, ... ... ... Тектілікке бөлініс пен
алауыздық жоқ. Қазақ «бөлінгенді бөрі жейді», «төртеу түгел ... ... ... ала ... ауыздағы кетеді» дейді. Осы бір халық даналығының
маңызы осы кезде аса түскендей. Ұлт менталитетінің ... да осы ... ... жүйе ... ... ... тіршілік
философиясының өзегін құраған осындай даналыққа сызат түсті. Оның ең ... тіл мен ... ... ... ... ... ... дүниенің ұлттық бейнесін жасауға кедергі келтірді: тіл
негізінде жатқан рәміздер мен ... ... ... сабақтастығы
үзілді.
Ұлт менталитетіндегі жақсы қасиеттерді ... оған ... ... маңызы зор. Сонда ғана жастар өз ұлтынан жатсынбайды,
жүректерінде ұлтжандылық ... ... ... ... ... құрмет пен
мақтаныш сезімі пайда болып, бойын жат қылықтардан аулақ ұстайды. Бөтенді
пір ... ... ... өзін жоғары ұстауға тырысады.
Бүгінгі таңда қазақ болмысы, оның мәдени ... ... ... ... санамен бірге қарау негіз болар еді. Ұлттық сананың ... де ... ... ... мен ... ... нұрландыра
алады. Қазақтардың рухани әлемі негізінен ауызекі поэзия дәстүрінің
ықпалымен қалыптасып ... ... ... елін тоқ ... ... ... кернеген поэзиялық әлем тек қана сұлулық пен сезімнің
шеңберінде ... Ал ... ... лаулата түскен. Содан да
болар, қазақтың поэзиялық шығармашылығында мейлінше терең ... ... ... да ... ... ... ... философиямен шендесіп
жатады. Қазақ даласында поэзия тек ақын ... ғана ... ... ол ... ... ... тамырына мәр берген. Қазақты
этномәдени тұтастық ретінде танып түсіну үшін ... ... ... ... ... Салиқалы сөз «қазақылықты қүлпыртудың
кілті болған. Осылайша ғажайып үрдіс қалыптасқан - сан ... бойы ... ... қазығы тек зиялылар ған емес, қарапайым халықтың ... ... ... ... тіліндегі демократизмнің де қорғасындай
салмақты латындық даналықтың да сыр-себебі осында. Кәсіби салалардың қатаң
заңына бейімделе бермейтін ... ... ... де осы ... ... Қазақ тілінің әдебиетшілдігі дегеніміз түптеп келгенде
ойлаудын ұлттық ерекшелігі болып табылады. Дауға салса ... ... ... қырандай толқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің
кезкелген орайында әрі ... әрі ... ... Ана ... ... ... үшін
бұл дүниеде не бар екен?! Әрине, одан қымбат ештеңе жоқ деп ... ... бойы ... үлт ... ... ... ең негізгі үйтқы
болған -оның ғажайып тілі.
Қазақ ділінің тағы бір ерекшклігі - оның ... ... ... ... ... ... ... білімінің мүндай
жүйесі қатардағы көшпелілер үшін тарихи-мәдени оқиғалардың ... ... ... сана- сезіміне сініп отырған. Қазақ даласының дүйім жүртында
кең құлашты тарихи сана болған, ... бұл ... ... ... ... жады бала ... ... айтылатын кисапсыз мол дерекке әбден
жаттығып, көзі ... ... ... ... қазағы өз халқының тарихымен
бітте қайнасқан. Ол өзін ... ... ... бір бөлшегі ретінде
сезінген.
Сонымен ... ... ... ... да атап өту керек. Мұндай дүниетанымның негізі -сахара
тұрғыны ... ... ... кеңістіктің табиғатымен және әр түрлі
адамдармен ... ... ... ... тыңнан туындап отыратын
ахуалға әмбебап кисынды тауып отырудың қиындығында болса ... ... орай ... бұқаралық санасы ұдайы ақыл-парасатты басшылыққа
алып, әбден сыннан өткен аталы сөзге деп қойып отырған. Қазақ ... ... ... ... өз ... ... діні, фольклоры арқылы білдірген. Демек,
үлттық ойлауды зерттеу үшін ... ... - ... ... мұрасы өмір сүру тәсілі, діни нанымы, күнделікті тұрмыстағы әдет-
ғүрып, салт-санасы, т.б.» /3/.
Қалың қазақтың ... ... бір жағы ... бірлік,
ынтымақтастық, екінші жағы тарих тағылымын жатырқамай, ұлтты өркендету, ел
егемендігі мен мемлекет ... ... ... пен ... ... ... ... тілдесуге және оған бейімделуге
қалыптасты.
Көшепенділер мінез- қүлықты табиғат пен тәңірге ғана тәуелді ... өз ... ... ... ... ашылғандар байлықты көргенде
құдайын да ұмытып кетті. Осылайша тектілер табиғилыққа бет ... ... тек өз ... үшін ... сана сезімі әр түрлі жағдайда қалыптасты. Бірде ол ... ... деп ... енді ... ... үндеді. Өзін-өзі түсіне алмағандар
ортадағы өз орнын анықтауға құлшынбады. Түлғалар болса, әлгі ... ... ... ... сол ... ... ... да жетті.
Тарихи түлғалар - киелі билер, қасиетті әулиелер, қол бастаған ... ... адам мен елді ... жақындатты. «Ел иесі, жер иесі»
болғандар ... ... ... ... ... ... күш ... Елдік ұлығына ... ... ... халқын
біріктіруге, олардың батыраққылығын және трайболизмді жоюға тырысты.
«Жұлдыздық көркі бола ма, ... бір ой ... ... жырау) демекші,
халық батырлары - Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Райымбек, Сырым ... ... ... елін ... қана ... ... терезесі тең
таңдықты сақтауға белсене араласқан.
Кең далада ... ... ... мүлкі мен малына, жайылым өрісіне
қанағаттанды. Табиғат әсемдігін ... ... ... ... кең,
жүрегі сезімтал. Сезімтал жан қашанда ақығал, асау, кейде ... ... ... ... ... жан ... ... сатқындықка қатал.
Сезімталдықтың жоқтығы - адамға деген ілтипаты, жақынына деген ізетшілдігі.
Туысқа жанашырлық ... ... тату ... ... тік тұрып күту -
сезімі ... ... ... Бұл ... ... күту ... айта
кетсек, қазақ қонақ ырысымен келеді деп ... ... ... ... барын алдына жайып салып, қонағын құдайындай сыйлаған.
Қонақ келсе - жаңалық естиді, әнгіме тыңдайды. Егер ... ... ... ... ән айтатын болса, немесе ол жыршы, ... ... ... үйге ауыл ... ... ән-жыр тыңдап, жаңалық естіп, ... ... ... ... ... қонақ күту дәстүрі - қазаққа ерте замандардан ... ... және ... айналған. Бұл салттың кейбір белгілері ... ... ... ... орын ... Мәселен, «қонақ келсе құт
келер. Көркем тоныңды өзің ки, дәмді асыңды басқаға бер. Қонақты құрметте,
даңқың көпке ... /4/ ... ... қонақтың бәрі бірдей емес. Қазақ
елінде қонақтың мынандай түрлері бар: а) ... ... ә) ... ... ... ... в) ... қонақ.
Дегенмен, қонақ жөнінде қазақтың пікірі көп. Ислам дініне дейін қонаққа
жақсы қарау керек деген ой ... ... ... Сол ... ... болуы мүмкін деп ойлаған. «Қырықтың бірі Қыдыр» деген ... ... ... ... ... ... тигізетін қүдіретті күш, бірақ
адам бейнесінде көрінеді деп түсінген. Қазақта көп ... ... ... ... жолдасың Қыдыр болсын!» деп, ең жақын адамын
атандырған. Қазақтың сол ерте заманнан келе ... ... ... ... ... өз несідесімен келеді» деген түсінігі. Әдет бойынша қонақ өзі
жеткенше үй ... ... ... және ... ... Үй ... барлық жағдайын жасауға міндетті болған. Келген қонақ үй ... ... да ... ... ... Үй иесі ... ол өз үйінде болған
кезде өшін ала-алмайды, қайта үй иесі оны оның ... ... ... ... ... отбасы мен Отаны үшін күрескенде жауынгерлік пен
намыскерлік тез ... ... мен орын ... ... ... ... соңына ертпеген. Жеке кісі де, әр елде
тұлғаланып жатса, онда табыс пен ... ... ... ... мен қажетін дұрыс қабылдап, пайдалану үшін уакыт. дайындық, сондай-
ақ жағдай керек. Қазақ менталитетінде бұл ... ... ... ... пен жаңа жағдай, ескі түсінік, ескі дәстүр ұстағандардың
әркітәркісін шығарды.
«Қазақтың ата ... ... ... тікелей шыққан болды, -деп
жазды М. Орынбеков, - олардың ... ... ... ... ... ... бұл болмыспен тамырластығы уақытты, ... ішкі ... ... етудің ождан бастуларын түсінуінен өз
көрінісін тапты»/6/.
Қазақта өткен өмір - үміт пен үлгі ... ... ... ... қатынастың ішкі қажеттіліктеріне жалпы тұтастығын
тепе-теңдікте ұстаға ыңталанды.Өйткені ол өз ... иесі еді. ... осы ... ... Сол тіршілік жағдайына
бейімделді. Мал шаруашылығына көндіккен қазақ ... ... ... бара ... Өзінік атамекенімен баска жерден тіршілік тірегін
іздестіре де бермеді. Әлкелік бағдар мен ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, ел-жұрттағы бірлестік пен
туыстық туралы түсінікте табиғатпен қатынастағы үлгілер үстемдік етті.
Тіршіліктегі мүліктік қатынас бір ... ... әр ... Мал ... ... бір жолы - ... қанағаттану, табиғатқа табыну;
екіншісі, оны сақтауда басты іс-әрекеттік ортақ ... ... ... ... іс, дегенмен ақыл-ойы өткір, қайрат-күші жетерлік және
табысқа жетпей тынбайтындардың үлесі.
Дүние малшы үшін әлі ... ... ... тірі ... Тірі табиғат
пен адам қарым-қатынасында тіршілік мәнісі ашалмақ.
Қазақ адам мінез ... ... ... ... осы
тұрғыдан оның жағымды, ие ... ... ... ... ... тек бос, қуыс орта ... ол мәдениет тұлғасы мен іштей ... ... ... ... табады»/7/.
Адамда жетпіс түрлі қылық, алпыстан астам жаман мінез бар дейді ... ... ... ... осыншама жаман мінездерден, ... ... елді ... ... ... ... ... Қазақ мазаққа, жау қысымына көне
бермесе де, өзінің ішкі жадының келемежіне ... ... ... өсиетке бергісіз сөздерін ... ... ... жас ... ... үлгі ... ... қасиеттерін жас
ұрпақтық зердесіне сіңіре білу, олардың сана ... ... ... ... ... қосу; екіншіден, қазіргі қауымды ... ... ... оны халқымыздың тарихтағы орнымен, ортасымен
таныстыру, ... ... кім ... ... ел ... тиісті
екендіміз білу. Тарихымызды да, ... де ... ... ... ... ... - ... Құлшыныс - өзі сақтай білетін
тұлғалар тұжырымдарын тіршілік тынысымен түйіждеу және ... ... ... ес жию ... яғни ... ... тәсілдерін
мықтап ойластыру, оның өзара жақындатқызатын жөн-жобадан, салт-дәстүрден
ауытқымау. Сондықтан ... ... ... беделін
іздестіреге арналған құлшыныс тез ... Қай ... ... ... ... ... ... тәнті болды, ел-жұрты мұны ... Осы ... ... ... есерсоқтыққа қарсы
тосқауылды көп болып қарастырды.
Қазақ ... елі мен ... ... ... ... ... ... сайын қазақтың бойында жақсылық, мейірімдік, ... ... ... ... ... қуатты жандарды жаңа ұмтылыстарға,
түсініктерге, күрестерге ұмтылдырды. ... ... да, ... да ... ... ... ... көндікті. Өз
тарихына деген әлеуметтік-экономикалық көзқарас кемшін соқты.
Сондай-ақ табиғат заңын ашатын білім де, тарих ... ... ... та ... Ал адам ... оның әлеуметгік
ортасынсыз ұғыну қиын-ақ. «Қазақ болмысы немесе ол ... ... бір ... ... бір ... ... яғни тек қазақ
жерінде және қазақ елінде ғана ... Ол ... ... әртүрлі
тарихи кезеңдерге өріс алған мәдениет түрлерінен нәр ... ... ... ... - экономикалық мәнге телінеді. Көшпелі
қазақ табиғаттық ғана емес, әлеуметтік ортаның тәртібіне де ... ... ... ... ... жекеленген адамдардан жоғары тұрды. Заттар,
тіпті адамның қасиеттері ... ... бір ... күнделікті
мұқтаждықтың бірқалыпты өлшемімен бағалынады. Қазак мәдениеттік түрін
тілдес халықтардан, мұсылман ... қала ... ... өркениетінен бөле-
жарып қарауға болмайды. Шығыстағы өркениет мүлде ... емес ... ... Бұл ... ... ... арасындағы қатынастық
базастілігіне қатысты, атап айтқанда, ол ... ... ... ... ... ... Мұнжа адамдар арасындағы қатынас
сананың негізгі заттылығы ... бой ... ... ... ... ... ұлы да үлкен идеялар
қазақтың рухани өрлеу және ағартушылық дәстүріне ... де, ... де ... ... ... еді? ... адамдық жолын
іздестіру. Ол үшін ... ... баса білу ... ... ... кепілі.
Екіншіден, іргесі бекем, хакімдігі күшті билік құру арқылы өз ... иесі ... Бұл өз ... - ... мал - жаның қорғау өнерін
жетілдіріп, ... ... ... ... ... ... ... үндейді.
Үшіншіден, адам мұратын елдің, халықтың, қоғымның мүддесімен
ұштастыру идеясы. Әлгінде келтірген ... бұл ... ... ... Қазақ ақиқатқа деген ұмтылысынан, адалдыққа деген антынан аутқи
бермеуі.
Табиғат аясындағы адамның белсенділігі де ... Онда ... ... Далада кездескен жолаушылар бір-бірімен тез ... ... ... ... қылық ретінде бағаланған. Олар үшін ең басты мәселе бір-
бірінің көңіл - күйін ... ... ... бір ... ... атап өткендей, « қазақтың ұлттық идеясы адамның ... Оған ... - ... ... формасы іштесу арқылы ... ... да ... ... ... ... жан-
дүниесін тануға деген құлшыныс, оның ой-сезіміне деген ... ... ... ... ... тұру қазақ болмысындаайқын көрініс
табады.
Қазақ үлттық менталитетіндегі ұлттық дәстүрді соқтап-сабақтастырып
отырған ... ... ру ... ... алдында бәрі тең болғандықтан, рулық
ұжымда белгіленген қалып пен дәстүрлеп киелі де бұлжымас қағидаға айналған.
Ру дәстүрі адам ... ... ... ... оның ... ... ... құруына өмір - салттың өзі дос бермеген. Күні ... ... ... мен ... қайран қаларлық тұрақтылықпен
сақталып келе жатқан да сондықтан.
Өзінің қазақ екенін білген соң, жеті атасын білген соң, одан әрі ... ... ... ... соң, ... ... ... кез-келген шалғайында
туысқандарының ортасында ... ... ... өзін анап жанұяның бір
мүшесіндей сезінген. Осынау ерекше мазмұндағы далалык білім, алып ... жай ғана ... ... ... Мұндай білім көшпелілер санасына
мекен тұрақтап жай-жапсарынан бастап, бүкіл этнос аясындағы рулардық қарым-
қатынас ахуалына дейін орнығып ... ... ... жеті ата ... әрбір қазақ пен бүкіл қазақ
халқын шындыққа, тәңірге және рухани ... ... ... бір жола ... ... білген. Мұндай ұстаным халықтық ... ... ... ... ... және ... сияқты мейлінше мәнді
төрт қасиетті дарытқан. Әрине, уақыт өте келе бұл ... ... ... жаңа ... ұласты. Қортындылай айтқанда, қазақ
философиясын зерттеудің бір көзі ұлт ... ... ... ... тану ... ... ... даму ерекшеліктерін айқындай
аламыз.
1.2. Қазақ менталитетінін қалыптасу негіздері
Бірде-бір адам басқа біреуге ұқсамайды, әуелі егіздер де түр жағынан
өте ... бола ... олар ... ... ... да әр ... ... адамдары сырттай ұқсас бола отырып, бір-бірінен мінезімен, ... ... ... ... ... болады.
Бір адамзат тамырынан болғандықтан, әр халық сырттай ұқсас болуы
заңдылық. Сонымен қатар белгілі бір айырмашылықтар ... ғана емес ... ... арасында да болады.
Егер жалпы халықты алсақ, олар да бір-бірінен өзгешеленеді. Әрқайсысы
өзінің жеке ... ие. Егер ... ... ... ... онда ... ... халықтар емес, бір ғана планеталық ... әлем ... ... еді. ... ... ... біз өз ... менталитетінің ерекше тұстарын айта кетпекпіз.
Тілімізге тиек, ойымызға өріс беріп отырған ... ... мен ... ... бір жүйесі. Қазақтану мәселелерін көп болып
қолға алсақ, сонда ғана оның идеялық ... ... ... ... ... ... ұласа бермекші. Қазақтануды білімнің жүйесі ретінде
қалыптастыру қажеттілігі де ... ... ... көтеріліп
жүрген мәселелерді саралаған сайын «ол ең ... ... ... - ... ... ... қазақ жасампаздығы мен
шығармашылығын, тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын, дәстүрлі өнерін, ... ... ... зерттеп білуте қолғабысын» еске аламыз және
соған сенеміз.
Қазіргі танда қазақ мәдениеті мен тарихы түпкілікті ... ... ... ... ... әдебиеті қазақ менталитетіне деген әлеуметтік-
гуманитарлық көзқарастар қалыптаса бастады. ... да ... ... және ... рух ... ... ... көпшілікке ұсынып отырмыз.
«Менталитет» деген сөздің бізге батыс елінен ... ... ... ... тілінің «тепЫігу» деген сөзінен шыққанымен, менталитет сөзі
латын тілінен пайда болган.
Олардың пікіріне сүйенсек, бұл ұғым жеке ... ... ... ... ... мен сананың кабілетін, күшін, ақылдың бастауын,
ойлау түрін, бағытын, мүмкіндігін бейнелеп ... ... ... ... ... ... айырмашылығын, ерекшелігін ажыратып
береді.
Ұлттық менталитет, әр халықтың ұлттың ... - бұл ... ... ... этнографиялық, этникалық және күнделікті өмір
сүру салтымен берілген ... ... ... ... ... тән ... жиынтығы
болып табылады.
Әрбір ұлт өз «менталитетімен» мінезделеді. Ол ... ... ... ұлттық индивидуалды негіз болып табылады. Бір
ұлтты қарастыра отырып, зерттей отырып біз осы ... ... ... ... ... ... менталитетіне жетеміз.
Ұлттық спецификалық менталдығы сол ұлттың тарихи қалыптасу кезеңінде
жинақталады. Менталитет - бұл ... бір ... ... келбетіне
байланысты емес, яғни кавказ халқының үлкен ... ... ... ... да ... ... ұлттың менталитеті болмайды. Ұлттық менталитет
сыртқы атрибуттарына ... ... сол ... ... ... ... тарихи-мәдениетгілік пен руханилық екінші
орында. Бүкіл эмигранттар отты қазанда қайта балқытылып жасалып шыкқан. АҚШ
президенті В.Вильсон (1915) ... деп ... ... ... ... өзін ... бір ұлттық топтасуға жатқызатын американдық адам, ол
әлі американдық емес». АҚШ-та көптеген ұлт ... ... ... ... да ... американдықпыз деп санайды. Олар өз отанын мақтаныш
тұтады. Социологиялық сұрау ... 87% ... ... ... ... білдірген болса, бұл көрсеткіш Үлыбританияда - 58%, Италияда -
44%, ... - 42%, ... - 20% ... ... ... ... ... мемлекеттіқ мыктылығына, күштілігіне сенімімен байланысты. Айта
кететіні, АҚШ-тың азаматтары өз мемлекетімен ... ... ал ... ... ... жеке бір ... ақынымен, ғалымымен,
әнші және спортсмені, яғни белгілі ... ғана ... ... да,
мемлекетіне аса көңіл бөлмейді.
Шет елде жүрген қазақ ағайынымыз өз елі ... ... ... ... байланысты, мысалы, елбасы жайлы, немесе «Медеу» мұз айдыны
сұлулығын айта кетеді. Неге екені белгісіз өз елінің ... ... ... ... Бұл ... ... менталдылығы ма, ... ма? Әлде бұл ... ... бойы ... ба? ... де бұл ... өмірдегі кездесетін даусыз мәселе
болып келеді.
Ұлттық менталитет бір кезеңде және мәңгілікке қалыптаса алмайды. ... бойы ... және ... ... ... ... ... ол
нығая, дами алады. ұлы тарихи өзгерістердің салдарынан ол тек сапалы күйге
ауысу мүмкіндігіне ие. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерінің тікелей
әсер етуіндегі ұлттық тарихи жағдайдағы негізі.
Ол өзіне бүкіл ... пен ... ... алып ... ... өз
менталитетіндегі кейбір консервативті өзгешелік тұстарынан,
элементтерінен айырылуға мүмкіндігі бар. ... бұл өте ... ұзақ ... бұл ... қажеттілігінен, тілегінен қалыптаспайды, ол нақты
күйін және ұлттық болмыстың даму ... ... ... ... ... ұлттан-ұлтқа ауыспайды. Әр ұлт өз менталитетімен бай
болып ... ... ... ол ... ... ол Шығыс. Олардың
бірігуі ешқашан болмайды»,-дегенінде негіз бар. ... ... ... түссе де, Батыс пен Шығыстың тарихи айырмашылығы әлі де ... ... әр ... өз ... ... ... келген. Совет империясы
құлаған соң, американдық өмір сүру арқылы ... ... ... ... жолымен өз ұмтылыстарын нығайта түсуде.
Қазақстан жайлы айтсақ, біз бұл ... ... ... ... ... ... - демократикалық қоғамның либералды құндылығы, Батыс
тағылымы. Жапония - ... ... ... ... ... есептеледі. Бірақ-та бұл Шығыс елінде индивидуализм құндылық
ретінде дамыған жоқ. Коллективтік (ұжымдық) идеясы әр жапон фирмасына ... елде ... ... топ ... аса ... Сондықтан да,
айтады, бір жапондық еңбеккер ретінде американдык адамнан екі есе ... ... ал ... та он ... адам он американдық адамнан екі есе
басым түседі. Жапондықтарда ежелден топтық сана нақтылана ... ... ... ... үшін ең ... жаза ... менталитеті - өзіндегі ерекше мінез-құлқы, яғни халықтың ... ... ... ... мен ... күрделілігін айқындайтын
ерекше мінезі. Оның менталитеті бойынша ... ... ... ... жолының ерекшеліктерін ашып, айқындауға болады.
Қазақтарды алайық. Кеше ғана олар - ... ... ... ... ... ... халық. қазақ менталитеті, оның неге,
қандай факторларға байланысты болуы, ерекшеліктеріне тоқталайық. ... ... ... ... Оны ... ... ... көшпелі мал өсірушілердің өндіріс тәсілінен, тұрмыстық болмыс
айнасынан анық көруге болады» /11/.
Әр халықтың менталитеті әрқилы екені белгілі. ... ... ... ... ... ... сондай-ақ шығыс халықтарына байланысты
жалпы менталитеті бар. Отырықшы елдер мен көшпелі халықтар ... ... ... ... ... - оны ... ортаға, кең далалық
кеңістікке, географиялық жағдайына, баққан малына және оның шаруашылығына
байланысты қалыптасқан. Мыңдаған жылдар бойы мал ... ... ... ... сол ... ... ... менталитеті, ол көшпелі
халықтардың ... ... ... ... ... бірте-бірте
қалыптасқан мінез-құлқын, әдет-ғұрпын, ойлау ... ... ... ... ... формасын жатқызуға болады. Олай
етпейінше, көшпелі жағдайда өмір сүріп, мал шаруашылығымен сан ... ... ... халықтардың, оның ішінде қазақтардың менталитетін
түсіну мүмкіндігі болмас еді. Қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... өткен тарихы және өлшемдік
түсінігі де өзгеше. Әрбір халықтың өзіндік менталитеті бар: өзіндік бет-
бейнесі, ... ... ... ... ... ... ... Әр
ұлттың өзіндік менталитеті бар. Бұл көрініс сол ұлттың жеке ... ... ... сол ... халыққа тән қасиетті бейнелейді.
Менталитет не нәрсеге байланысты ... ... ... ... ... ... ... ол туған географиялық ортаға, сондай-ақ,
материалдық, әлеуметтік, саяси-әлеуметтік, ... ... ... ... тығыз байланысында қалыптасады. Осы ... ... ... ғана тән рухани дүниесі, ойлау жүйесі, мінез-құлқы, қайрат
жігері, әдет-ғұрпы, ... және тағы ... да ... Сол ... да бір ұлт бір ... ... ... ежелден мал өсіріп, көшпелі өмір сүріп келген ел. ... ... ... отырықшы елге айналғаны XX-ғасырдың 30-жылдарына
саяды. Ол да сол жылдары Совет үкіметінің ұжымдастыру саясатының салдарынан
болғаны бәрімізге белгілі. Қазақ ... ... ... ... ... байланысты. Қазақ халқы болса тұрмыс-тіршілігінен табиғаты ... ... ... да, ... ... және мәдениетін көшпелі
тұрмыстан бөліп қарау мүмкін ... ... ... ... ... кейбір
ерекшеліктері бар. Ол ерекшеліктер:
- ұдайы мал шаруашылығымен айналысуы, сол үшін көшіп-қонып жүру салты. ... ... ен ... ... ... ... шөлейтті жерлердің
қажеттілігі еді;
- көшпелі ... ... өмір сүру ... ... сол ... ... ... мал өсіруші елдің бүкіл тұрмысы, тұрған
баспанасы, киген киімі, ішкен ... бәрі ... сол ... ... мал өсіру жағдайына сәйкес ауыл-ауыл болып, бірінен-бірі алшақ тұруы.
«Бостандық сүю, оған ... ... ... ізгі тілегі, мақсат-мұраты
болып табылатына рас. Бірақ қазақ халқының бостандыққа талпынысы ерекшегі,
өйткені ол ... ... ... ... өмір ... ... не ... десе де-өз еркінде болған.
Халық менталитеті ол халықтың ... ... ... де ... ... болып саналады. Тілі аркылы кез-келген
халықтьң даму ... оның ... ... болады. Сол үшін
әр халық алдымен өз ... ... ... тырысуы керек және дамытуға
мүмкіндік беру қажет.Өз үлтының тілін, музыкасын, ... ... ... білмеу, ол өз халқынан, өскен ортасынан, үлттық
менталитетінен жүрдай болу, қол үзу болып табылады.
Тәрбие, ата-ана ... ... ... бала ... ... мән берген. Ауыл ақсақалдары әр кез ойнап жүрген балаларды сырттай
шамалап, ... өз ... ... отырған. «Жұрт ішінде абайлап сөйле, аз
сөйлеп көп тында, қарапайым бол»,- деп өз ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан әдет-ғүрып, дәстүрді
берік үстанған: үлкенді сыйлап, кішіге рақымшыл болса -соның бәрі ... ... ... ... ... ... ата-анасының еңбегі.
Сонымен қатар, қонақ күту дәстүрі -қазақ үшін ерте ... ... ... ... ... ... күту борыш деп түсінген.
Қазақ халқының мінез, яғни қазақ халқы табиғатынан ... ... және ... ... ... саналады.Ешкімге жөні жоқ кек
сақтамайтын ел, яғни қазақта бас шабу, дарға асу, зынданға салу және түрме
деген ұғым ... ... жаза - ... немесе мал басы арқылы
төленген, өлім жазалары өте сирек болған. Қазақ ... ... ... ... ... ... - өнегелік
қасиеттерінің жоғары ... ... ... ... ... ... де ... табады. Көшпелі
қазақтардың дінінің ... ... - ... Ол ... діні ... ... діни ... аралас, қатар-қабат, бірге өмір
сүргендігі. Бұл алдына бір мәселе.
Менталитет бір ... ... осы ... ... жататын. Осы
ұлттың бірегейлігінің көрінісі болып табылады.
«Ұлттық діл қатып, сіресіп қалған ұғым емес. Ол ... өмір ... ... ... ... ... және ... отырған бөліктері әрқилы
өзгерістерге үшырауы мүмкін» /12/.
Американдық азаматтың өзіне деген ... ... оның ... ... Өзінің «энергичность» (белсенділігі) мен
сенімділігі айналасындағы адамдарға әсер ... ... ... ... қайраттандыра түсуінде. Қысқасы бүкіл қоғам (АҚШ) өзін еркін бос
ұстайды. Бүл жерден ... ... ... ... ... ... ... қаншалықты әсер-қатынасы бар?
Осы «ұлттық рух» мәселесіне тоқталып өтейік.
Ұлттық рух - ... ... ... ... күйінің бірлестікті
нәтижесі. Әр уақыт тәуелділікте, ... ... ... рухы ... ... идея бір кездегі бүкіл халыққатарап қамтығанда,
ол ұлттық рух ... ... ... Егер ... бір ... ... өмір сүрсе, ол халық мықты ... ... ... ... ... ... ... ұлттық рухты тәрбиелеу мәселесі
алдыңғы шепте. 1993-жылғы ... ... бас ... жыл ... ... ... ... СМИ баспа еңбектері саяси репрессия
құрбандарына, ұлттык тарих, ... ... және ... ... небір іс-шаралар елімізде жүріп жатыр. Өткізіліп жатқан еске ... ... бәрі ... ... ... Отанның дамуы үшін, халық
жадында мәңгілік сақтау үшін бұл ... өте ... деп ... ... осы ... ... ... жүйелі түрде бола
тұрса да, ұлттық рухтың көтерілуіне ... әсер ... ме? ... ... ... жатқан акциялардын саналы әсер беру коэфициенті тым
аздау. Неліктен? Бүгінде қазақтардың үлттық рухы ... ... ... болу үшін не істеу керек? Бұл сұрактар сөз болсын дейтін сұрақтар
емес. Бұлар тарихи және ... мәні бар ... ... шешпейінше,
Қазақстан мемлекетінің тағдыры шешілді деп кесіп айтуға болмайды. Ұлттық
рухсыз тәуелсіз ... ... ... ... ... емес. Сондықтан
да, біздің мемлекеттік саясатымыздың ... ... ... бір
тармағы халықтың ұлттық рухын тәрбиелеу болып табылады.
Қазақ ... ... ... ... жөніндегі мәселеге тоқталсақ, онда
ұлттық бірлік-бірегейлік, ішкі ұлттық бірлік ... ... ... Жасырып керегі не, бұл жерде кейбір олқылықтар бар. ... ... ... ... ұлпың ішінде бөлінулерді біз елемеуге
тырысамыз. Бір жерден, елден шығып өкімет билігінде ... ... ... еш ... ... ... да, ... және
мәртебелі орынға тартады. Ал, бұндай дәстүрге ... ... ... ... ... жала ... ... барады. Жергілікті билік органдары болса
бұған ... жұма ... ал ұлт ... бұл ... ... аса
байкалмаса да, болашақта күрделенуі ықтимал. Ал ... ... ... ... рухы ... ... ... Ұлттық идеяны қолдау, жалпы
ұлттар бірлігіне өзінің әсерін тигізуі ықтимал.
Біздіңше, ұлттық рух сияқты күрделі ұғымды түсіну ... ең ... ... ... оған тән ... қасиеттерді аныктап алу қажет.
Ғ.Есім «Жан» атты мақаласында: «Жанның не екенін ешкім де ... ... жан ... сөз көп. ... ... ... көзбен көруге, құлақпен
естуге, иіспен сезуге мүмкіндік жок»,- дейді /13/. Рух туралы да дәл ... ... Оны да ... ... қолмен үстаған ешкім жоқ. Сонда ол
не? Бұл туралы еліміздің сан ... ... ... ... құнды
пікірлер қалдырған. Олардың ішінде халқымыздың рухани көсемі ұлы Абай ... ... дана ... ... ... ... ... Бұл кісілер
ұлттық рух туралы ғылыми трактаттар жазбаса да олардан қалған шығармаларды
ұлттық рухты айқындайтын ... мен оны ... әрі ... ... ойлар кездеседі. Сол ойларды ой ... ... ... рухқа
анықтама беретін болсақ, оны қазақ халқын басқа ұлттырмен ортақтастыратын
және «мен ... ... ... ... деуге болар еді.
Мұны Ахмет Байтұрсынов «қазақылық» ... бір ... ... ... ... бейнелейтін қазақы қасиеттерге нені жатқызамыз?
Қалай болғанда да қазақылықты немесе ұлттық рухты ... ... ... және әдебиет пен әдеп тұтастығының асыл
қасиеттерінен іздеген жөн ... Осы асыл ... ... ... ... ... бастау алып, қалыптасып, жетіліп-нығайған ... ... ... ... ділмарлығымен, даулы істі ... ... ... мен ... қорғаудағы табандылығымен ерекше құрметке ие болған
атақты билер дәстүрі;
- өз елінің тәуелсіздігін, ата ... ... сырт ... «елім үшін жаным садаға, жерім үшін қаным садаға, екеуі үшін арым
садаға; қан төксем кегім үшін ... жан ... елім үшін ... ... сай ту ... ... ... батырлар үлгісі;
- киын-қыстау замандарда еңсесі түскен, еркі ... ... ... ... қамшылаған жортуыл жыраулар өнері;
- отырған тағын емес, билеп отырған халқының ... ... ... ... да ... ... жарастылығы;
- «Жеті атасынан да» көп ... ... ... тарихын) білетін
бабаларымыздың зерделігі мен шежірешілдігі немесе ... ... бойы ... ... ауызша тарихнамасы;
- халықымызды басқа жұрттан (қырғыздарды қоспағанда) айрықша ерекшелендіріп
тұратын суырып салма ақындық өнері;
- қарапайым түрде айтылғанымен, ... ішкі ... бай, ... осы ... ... «бір ... сыры бар» қазақтың қара өлеңі.
Қазақылықты немесе ұлттық рухты анықтауға тікелей қатысы бар басқа да
ұлттық қасиеттер болуы мүмкін. ... ... да ... ... ... және ... тұтастығынан туындайтындығына күмән
келтіруге ... ... ... ... ... ... қасиеттерді
санасына сіңірген адам рухы биік тұлға болмақ. Ұлттық ... ... бірі ... ол ... рухты белгілі деңгейде әлсіретеді,
ал олардығ барлығы бірдей жойылса, ұлттық рух та жойылмақ. Ал ұлттық рухтан
айырылған халық ел ... ... ... еріксіз тобырға айналмақ та
басқаның ... ... оның ... кете ... ... ... ... тарихтың әртүрлі кезеңдері, әрқилы замандарында биік рухты
ұрпақ тәрбиелеуге мән берген.
Нұрсұлтан ... ... ... ... атты кітабының
(Алматы, 1999 ж.) бір тарауының «Ұлттық келбетті ... деп ... ... Онда ... ... ... тек-тамыры мейлінше
тереңде жатқан, өзінің қазіргі жерінде көне замандардан бері этникалық
қауымдастықтың ... ... ... ұлт ... ... ... ... қуаттылығын ерекше атап көрсеткен. Осындай куаттылық
берген халқымыздың біртектестігінің негізінде тіл мен діл ... әдеп ... ... ... ... бірлігі сияқты ұлттық рухтың алтын
діңгектері, бағана тіректері тұр. Н.Назарбаев аталмыш кітабында ... ... ... ... шын ... ... қалдырады дей келіп, осы
ретте Кеңес Одағы кезеңіндегі ... ... бір ғана ... ... Одақ ... дейді Н.Назарбаев,- біздің ... өз ... ... ... үштен бірін әзер құрап алған
кезеңдер болған. Міне, осындай ... ... ... ... өзінің ұлтына берілген сезіміне қылау түсірген емес» ... ... ... ... дейінгі көптеген ғасырларда халқымыздың
басына талай рет ел ретінде жойылып кетердей қауіп-қатерлер төнген. ... ... КСРО ... ... өз ... ... еді. ... жоңғарлар шапқыншылығы душар еткен «Ақтабан шұбырынды, ... одан ... ... алып ... ... мен ... ... қыспағы, ХҮІІІ ғасырдан XX ғасырдың 90-жылдарына дейін алдымен
патшалы Ресейдің ... ... оған ... ... ... жүйенің тезіне түсу айтылмыш қауіп-қатерлердің көріністері
еді. Осының бәрі халқымызды аса ауыр зардаптарға ... сан рет ... ... ... ... Алайда, бірде сүрініп, бірде жығылып
жүріп, түптеп ... рухы ... ... ... ... бой
көтеріп, сырттан келген зорлықшыл, озбыр күштерге қарсы тұра білді.
Ұлттық рух пен ұлттық сана ... ... оның ... Қазақстанда 70
жылдан астам үстемдік кұрған тоталитарлық билік жүйесі барынша ... ... ... ... ... ... қалың-қалың
қабаттарына кереметтей бір зұлымдық әдісті қарсы қойды - ... ... ... ... тасқынын тап күресі дейтін мұқыл ұғыммен мылжалап
тастады» /15/. ... ... ... оған ... ... ... ... қалыптасқан коғам таптық белгілер бойынша екіге
бөлініп, бір-біріне қарсы ... Ал ... өзі ... бойы ... ... ... рух пен үлттық сананың тамырларына балта шабумен бірдей
болды.
Кеңес империясының тарих сахнасынан кетіп, Қазақстанның ... оның ... ... тең кұқылы мүшесіне айналуы
ұлттық рух пен ... ... ... ... ... ... - ... көпе-көрнеу шатастыру.
Трайболизм қазақ тарихында болған, бірақ ол сатыдан біз өткенбіз»,- ... Есім ... ... ... /16/.
Рушылдық мәселесін, біз қазіргі заманда саяси-экономикалық өмірден
бөліп алып, тек тарихи мәдениетіміздегі бір ... ... ... ... ... ... Есім айтқандай: «Трайболизм сатысынан біз
өткенбіз». Яғни, оны мәдени дамуымыздағы бір саты деп білу ... үшін оның ... білу ... ... рухы - бүл бір ... қүбылыс емес. Бүл
тарихи, қоғамдық, рухани құбылыс. Рух ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... Ол ... ... ... еніп ... рух және ұлттық өзіндік сана - ... ... да, ... Адам өмірден кетсе де, оның ойлары, атқарған ... ... ... ... ... Атақты адамның аты мен рухы оның өте
құнды ... ... ... ... бойы өмір ... ... бұл ұлы ... белгісіз, беймәлім рухқа ие емес. Рухқа діни, теологиялық мазмұн беруге
болмайды. Рух адам үшін ... ... ... да, ол ... үлкен
күшке ие. Оны құдай арқылы түсіндіруге болмайды. Рух -танылатын, құрылымды
түсінігі бар ұғым. Ұлттық ... күші ... ... ... ... ... ... еліміздің мемлекеттік саяси мәселесі ... ... ... ... ... ... ... атқарылуда.
Монументтер, ескерткіштер жасау, кинотеатр, театрларда қойылымдар көрсету,
әр түрлі жолмен патриотизмді ояту мәселелері арқылы ұлт ... ... та, ... күні ... ... іс-шаралардың, жиындардың
біркелкілігі, сценарий бойынша болуы және сол бір ғана белгілі адамдардың
қатысуымен ... ... ... ... бұқара, әсіресе, жастар көп
мерекелік жиылыстардан сырттай қалуда.
Халық рухы - бұл ... қолы ... оның ... ... ... ... күйі ... Халық - бөлінбейтін, бірегей ұғым. Егерде бір
бөлшегі бөлінсе, бұл халыққа жатпайды, бұл ... ... Ол тек ... ... ғана қоймайды, сонымен қатар киелі де жоғарғы ұлттық
рухын жоғалтады.
Нақтылай келе ел басымыздың «қарапайым шындықты ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, елдің бүгіні мен ертеңі өз
қолымызда, өзіндік менталитетті ұстана ... ... ... ... рухымыз
бен патриоттық сезімімізді, дәстүрімізді сақтап, дамыта отырып мұра етіп
қалдыруымыз ... ... ел ... ... біз ... осы кезеңді, қиынға соққан
алғаш қадамымызды өкінішпен еске алмауымыз үшін, қазірден нақты қадамдарға,
нақты шараларға көңіл бөлуіміз тиіс.
Қазақстан ... ... ... пен ... рух ... әлі
де әлсіз талқылануда. Бұл ... ... ... ... әлі ... қоймады. Бұл жұмыста негізгі мәселенің кейбір
тұстары ғана қаралды. Бүгінгі күні ұлттық феномен, ғылыми және ... ... жаңа ... ... етеді.
Ұлттық феномен, халықтың менталитеті мен рухының ерекшелігін, тарихи
дамуындағы нәтижесі екендігін ... оның ... және ... жаңа бір ... ашу ... ... жұмыста оның бүгінгі өркениет жағдайындағы мәні мен роліне тек қайта
қарау ретінде ұмтылыс болды деп ... ... деп ... ... Қазіргі таңдағы ұлттық менталитеттің тенденциясы және атқаратын
ролі
2.1. Қазақ менталитетіне қоғамды демократияландырудың әсері
Қоғамдық қатынастарды демократияландыру ... ... ... ... бірі. Қоғам тоталитарлық идеология мен ... ... ... сайын, демократиялық процесстің өмірдің әр
саласында кеңінен етек алатыны заңды құбылыс. Бұл ... ... ... ... қатарында өзінің алғашқы кадамдарын ... ... ... ... сайын, Қазақстан беделі әлемдік аренада арта
түсуде. Әрине ... ... өту бір ... немесе бір
жылдың шаруасы емес. Қоғамда демократиялық қатынастарды орнықтыру үшін оның
саяси,экономикалық, мәдени және рухани, ментальдық алғы ... ... ... болған жағдайда демократия жалаң сөзге ... ... қол ... болатыны белгілі. Ел басы Н.Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдаған «Қазақстан-2030» ... ... ... ... ... құндылықтардың ұлт менталитетінде орын тебуі
ұзақ мерізімді қамтитын тарихи процесс.
Қоғамда ... ... ... ... ие ... ету көп ... демократияның басты принциптері болып саналатын
әділеттілік, теңдік, адам ... ... ... демократиялық мәдениеттің
адамдар мінез-құлқы мен ... орын ... ... ... ... ... қатынастар жүйесінде жүріп жатқан
демократиялық процесстерді дұрыс түсіну мен ... тек ... ... даму ... ғана ... ғана ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан демократиялык мәдени дәстүр мен ... ... ... Бұл ... ... ... пен ... әрбағыттылық
әсері далада номадалық өндіріс тәсіліне негізделген ... ... ... ... сүйгіштігін деспотизмді
мойынсынбағанынан, салыстырмалы еркіндігі мен ... ... ... мен ... алдында құлдай жорғаламауынан көреміз.
Көшпенділердің еркін сүйгіштік өмір салты ... ... ... ... ... де ... әсер ... -деп жазады.
Шындығында, қазақгардың бүгінгі демократиялық ... ... ... ... ... ... ... ақиқат. Олай болса,
демократиялық құндылықтарды ... ... ... ... Ал ... демократияны түсіну мен қабыддау әр ұлттың менталитетіне, тарихи
дәстүріне байланысты
демократия үрдістерінде кең пайдалана білсе дүрыс болар еді. Орыс ... - ... ол ... бәрінін колынан келетін ... олда ... мен ... ... ... екен. Ал Иван Ильин болса
демократия орнығу үшін, оның алғы ... ... ... ғасырлар бойы
қалыптасқан тарихи, мәдени дәстүрі болуы керек. Осы тұрғыдан келгенде орыс
халқының санасында ондай ... ... ... ... жоқ ... ... біз орыс халқының санасында демократиялық құндылықтардың бар жоғын
зерттейін деп отырған жоқпыз. Ол біздің мақсатымызға да ... ... ... ... ... ... құндылықтардың орын алу
үрдістері қалай және қазіргі жүріп жатқан демократиялық процесстердің қазақ
менталитетіне тигізер әсері қалай деген ... ... ... ... ... ... мектебін өзінше өтеді. Демократия
әліппесін қабылдау ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жинақтаған түсінігі мен дүниетанымдық
көзқарастарына көп байланысты. Олай ... әр ... ... ... ... іске ... Демократияға да халықты тәрбиелеп оқыту,
керек. Мектепте математика мен физика пәнін қалай ... ... ... ... ... Ең ... демократия еркіндік пен тәртіп, осы екеуін
іс-қимылда ұштастыру. Бірақ, ағылшынша, немесе ... ... ... ұлттық көзбен, ұлттық болмысымыз бен демократиялық құндылықтарды
қабылдауға ... ... ... қой деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... нық ... Бұл ... мәселе біреуге
ұқсап, еліктеу емес, керсінше өзіңнің ерекше, біреуге мүлде ұқсамайтыныңды
көрсете білу. Бұл ойды ... ... ... ... бар ... жөн. Мысалға, қазақ қоғамында ... ... ... ... қалайтын ұлттық құндылықтарымызда баршылық. Олардың бір
ұшы номадалық өркенниеттілікте жатыр. Дәлірек ... ... ... ... психологияның, этатистикалық пен либералдық
бастаулардың етене қауышуы, ... ... ... ... жоқ
болуы, қазақтардың ой, сөз еркіндігі, әйелдермен еркектердің ... жеке ... ... ... ... кішіні құрметтеу,
мәмілешілдік менталитетің қалыптасуы, жалпы сөзге тоқтау, сөз нарқына ... ... ... ... ... құндылықтар нағыз, шынайы ... ... ... ... қойнауындағы ұлы даланың мыңдаған жылдық
мәдениеті біздің ... ... ... бейне, ескерткіш, наным-
сенім ретінде жақтырып жатады. Бұлардың ... ... өтуі ... із ... ... кетпейді, керсінше олар бүгінгі
әлеуметтік-саяси қатынастарға өзіндік қол таңбасын ... және ... ... Олай ... өркенниеттілік жолына түскен қазақ қоғамы үшін
далалық демократия ... ... және оны ... ... ... зор. Өйткені, қазіргі демократиялық процесстердің даму бағыты мен
деңгейі, ... ... ... ... ... осы ментальдық болмысқа
тікелей байланысты. Бірақта, ... ... ... зерттеу
барысында, кейбір ғалымдар бұған аса назар ... ... ... қоғамдық-саяси қатынастар жүйесінің даму деңгейімен шектеп келеді.
Ал шындығына, далалық демократия элементтері қазақ менталитетінде әлі күнге
дейін ... ... ұлт ... далалық демократия
көріністерін әлеуметтік-философиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... даласында қалыптасқан демократиялық тарихи дәстүрлерге сәл
тоқгала кетелік. Мәселен, кейбір тарихшылардың айтуынша, ХУІ-ХУП ғасырда
қазақ хандық ... ... ... ... ... ... қарым - қатынастары нығая түсті. Осы кезде саяси, сауда,
мәдени қарым-қатынастарды ... ... ... заңы ... қасқа
жолы, Есім-ханның ескі жолы, Тәуке-ханның «Жеті жарғысы») қолданылды.
Ондағы демократиялық ... ... ... экономикалық, мәдени
мүддесін қорғауға бағытталды. ... ... да ... даласындағы
демократиялық дәстүрдің болғанын дәлелдейді. Билер кейбір зертеушілердің
ойынша үш бірдей қызымет атқарған: - ол ру ... ... және ... ... биліктің өкілі. Демек, билік тармақтарының сол кезде
бөліне бастауы ... ... ... ... бөлінуінің
ментальдық негізін құрайды. Далалық демократия жағдайындағы билердің
сайлануы да демократиялық дәстүр ... ... мол ... ... билік басына заңды түрде келудің үш үлгісін көрсетеді. Олар:
әдет-ғұрыптық легитимдік, харизматикалық ... ... ... Осы аталған билік басына келудің үш үлгісі де қазақ
хандары мен билерінің жүріп ... ... бар ... Мәселен, үш
жүздің Абылайды хан көтеруі, немесе Төле-би, Қазыбек-би, Айтеке-бидің билік
басына келу ... ... деп ... ... мен ... ... мен әділеттілігі, үлкен қабілет-қасиеттеріне деген халықтың үлкен
сенімі жатқаны сөзсіз.
Қазақты демократиялық ... ... аса үлес ... ... мен ... көп ... ... бірі Бүқар-жырау. Ол
өмірінің жас кезінде ... ... ... болса, қартайған шағында
Абылайдың кеңесшісі болды. «Бас кеспек болса да, тіл ... жоқ» ... ... ... ол, Абылайдың кемшілігін әшкерлеп, саяси батылдылық
танытып ханды дұрыс, әділдік жолына ... ... Бұны ... ... озық үлгісі десек кателеспеспіз.
Ай, Абылай, Абылай,
Ал тілімді! Аласың,
Егер тілімді алмасаң,
Жалғыз жәутік қаласың...немесе,
Өкпеңменен қабынба,
Өтіңменен жарылма,
Орыспенен соғысып,
Басыңа ... ... ... ... сол бір ... ... қиуы ... ... мәмілелік, бітімгершілік ... ... ... ... ... ... қиын ... жерден көл табылады.
Қол бастау қиын емес,
Шабатын жерден ел табылады.
Шаршы топта сөз бастаудан қиынды
көргем жоқ.
-деуі де демократияның өзегі болып табылатын ... алға ... ... ... пен ... ... айту қиынның қиыны.Ол үлкен
данышпандыкты, ... ... ... ... ... ... сөз
бастаудың қиын деуі де сондықтан.
ХУШ-ғасырларда қазақ халқының демократиялық ой өрісіне үлес қосқан
жыраулар мен қатар "қара ... қақ ... ... болды. Атақты Төле,
Қазыбек, Айтеке билердің әділет пен шындыкты қорғау үшін айтылған дана
сөздері күні ... ... ... аузында. Солардың бірі мына бір сөз:
Лауазымың өссе зорайып,
Адалдықты тұншықтырсаң сол айып,
Елді билеп өскеніңнен не пайда,
Рахатыңды көрмесе,
Ағайын мен халайық!
Билік пен ... ... ... ... ... ... шын ... ету, қашанда әділетті ... ... ... ... мен саяси лидерлер үшін демократияны түсінудің басты
көзі, ментальдық негізі. Саяси билік негізінде саяси жүйеден ... ... ... ... ... ... ... демократияны түсінудің басты ерекшелігі. Бірак, ... ... жүйе ... ... ... ... халықтық мәдени астар жалаң ... ... ... ... көп ... ... бұрын саяси принциптермен ... ... ... ... ... ... ... билік басына шығу саяси лидерлердің басты мақсатына
айналды. ... ... ... ... ... ... еңбегі зор. Абай философиясы соның куәсі.
Ол өз халқын гуманистік құндылықтарға шақыра отырып, демократиялық ... өсуі үшін ... ... ... ... ... бодды. Болыс болу қолынан келер еді, бірақ сайлау ісіндегі
парақорлық, жағымпаздық пен ... ... мен ... оны ... пен биді құрметтейін десең, құдайдың өзі берген болыстық пен билік
елде жоқ. Сатып алған, жалынып, бас ұрып ... ... пен ... ... жоқ» - деп сол ... ... ... қазақ қоғамындағы саяси
сана деңгейін сынға алды. Саяси науқан барысындағы қазақ қоғамын жайлаған
жікшілдік пен күйкі тіршілікке наразы болған ақын:
«Көңілім қайтты ... да, ... ... кім қалды тірі жанда?
Алыс-жақын қазактың бәрін көрдім,
Жалгыз-жарым ... анда - ... - ... ... ... ... ... мәселелерге өзінің
азаматтық позициясын ашық білдіреді.
Абайдың демократиялық ойлары қазақтың ... ... із ... жоқ, ... XX ... басындағы қазақ зиялылары құрған ... ... олар өз ... ... ... бірге, онда
бүгінгі демократияны дұрыс түсінуге жол ашатын құндылықтың ментальдық
негізі ... айта кету ... ... ... болсақ, саяси партиялар
құру, жеке меншікті жою, шіркеуді мемлекеттен ... ... ... ... сөз бостандығы, азаматтардың заң алдында теңдігі, саяси-
экономикалық мәселелерді әділеттілік тұрғысынан шешу т.б. жатқызуға болады.
Алаш ... ... ... ... «Ресей демократиялық
федеративтік республика болуы тиіс. Федерация құрамындағы әрбір ... ... ... және өзін-өзі тең құқықта басқаруы керек. Үкімет
басында құрылтай жиналысы, ал, ... ... бір ... ... мен ... Дума ... президент болуы тиіс. Президент
министрлер кеңесі арқылы басқарады, құрылтай жиналысы мен ... ... ... Заң ... ... тек ... Думада шоғырланады және
мемлекет үстінен бакылап отырады. Сайлау құқы шыққан ... ... ... ... ... ... ... сайлау тіке, тең және жабық
түрде өткізіледі» - ... ... ... ... ... ... Алаш партиясының мемлекетті басқарудың саяси бағдарламасы
совет үкіметі кезінде жүзеге асуы ... емес еді. ... ... ... ... ... ... идеология принциптері мен бір
партиялық жүйе жатты. Алаш партиясының өкілдері Әлихан Бөкейханов, ... ... және ... ... ... ... жүзеге асуы
тек Қазақстан өз тәуелсіздігін ... ... ғана ... ... ... қортынды, демократияның ұлт менталитетінде ... және ... ... ... ... екендігі.
Таза, идеалды демократияның жоқтығы, оның тарихи ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
мәселелердің дер кезінде шешілуіне, орта таптың пайда болуына, көп партиялы
саяси жүйенің ... ... ... ... ... ең ... ментальдық негіздеріне тікелей байланысты екендігі. ... ... ... ... ... ... көз жұму ... туралы айту астамшылдық таныту. Қоғамның саяси жүйесінің
пәрменділігі де осы ... ... ... ... жағдайда
демократия мен ойнау, әсіресе Қазақстан жағдайында өте қауіпті.
Демократияның тарихи процесс екенін еске ала отырып, қазақ қоғамының ... ... сәл ... ... ... сипатын дәлелдейтін,
адамдардың әлеуметгік өмірін ұйымдастыруға нақты әсер еткен демократияның
байырғы көне түрі-геронтократия. ... ... ... кезде адамдар рудан тысқары өмір ... және жеке ... ... өмір ... ... ... ... бөлек, тысқары өмір сүру
өліммен тең ... ... ... болу ... ... ... болу деп
жарияланған. Рулық өмір салт ең жогарғы билік деп танылған. Кімде кім ... ... оған ... шықса, ол жазаланып отырған. Ру алдында бәрі тең
болған және ру олардың еш қайссына ерекше ... ... ... ... ... ... ... олар ру басын тағайындап отырған. Ру басына
тәжрибесі мол, ру мүшелерінің ... ... ... тұрғысынан қандай
да болмасын мәселелерді шешуге қабілетті жасы үлкен адамды сайлап ... ... ... ... төр үсынылған, бас табақ тартылған, ру
мүшелері бата тілеп отырған. С. ... ... ... ... ... әлеуметтік мұра есебінде ... ... Көне ... ... қалыптасқан қалыптар мен қағидалар қазақтарда рационалдық
сипат ... ... ... ... ... және ... ... халықтың моралдық-этикалық қасиеттеріне сүйенген».
Қазақ менталитетіндегі ақсақалдар билігі саяси билік емес, керісінше
моральдык билік болды. Олар жастарды тәрбиелеуге, ата ... ... ... ... жақсы әсерін тигізіп отырган. Бір сөзбен
айтқанда дәстүрлі қазақ менталитетінде демократия ... ... ... моральдық сипатта дамыған. Олай болса, қазақи демократия ... ... ... ... ... оны батыстық межемен өлшеуге
болмайды.Оның ауқымы, ... мен ... да кең. Осы ... келгенде
кейбір ғалымдар қазак санасына демократиялық құндылықтар мүлдем жат, ... ... ... ... әлі ... ... ... деңгейге
жету үшін бірнеше жылдар қажет деп айтып жұр. Тіпті ... ... ... ... деп те ... ететін ойлар да
кездеспей қалмайды. Мүмкін батыстық ойлау тұрғысынан, батыстык саяси дәстүр
тұрғысынан ... ол да ... ... Бірақ, біздің ойымызша. демократия
-«сегіз қырлы бір сырлы». Демократияның қазак ... бір ... бойы ... ата ... адам ... ... ... болып табылады. Басқаша айтқанда, қазақ менталитетінде демократияның
гумманистік, моральдық, этикалық астары ... ... ... ой ... ... ... ... екінші орында. Саяси
астары бірінші орында. Ал қазақи қалып тұрғысынан ... бұл ... ... ... ... ... ... ментальдық негізі
десек артық айтпақан болармыз. Демократияның екніші қыры, ол ... ... ... ... Бұл ... ... көрсеткіші әлеуметтік
әділеттілік, саяси-қоғамдық ... ... ... ... ... мәселелерді мәмілелік, өзара келісім тұрғысынан шешлуі. Енді ... ... ... ... осы ... әлеуметтік құндылықтарды
қабылдау қалай соған тоқтала кетелік. Бұл сұраққа біздің ойымызша ... ... ... жолы бар. Ол, әр ... ... ... ... ... ... ... сүраққа нақты
түрде жауап іздеу. Әрине социологиялық зерттеулерде де ... ... ... ... дегенменде зерттеушінің қара басының пікіріне
қарағанда онда сәл де болса шындық бар ... ... бір ... ... айта ... ... ... қалыптастырудың бір жолы ол, жастар санасына
бейбітшіл, ... ... іс ... ... ... жиі ... ... бейбіт жолмен шешуге үйрету, келіс сөз
жүргізуге тәрбиелеу болып табылады. Бұл ... ... етіп ... ... ... 1976 жылы ... ... институты философия
кафедрасы негізінде құрылған философиялық ... ... оның ... ... жастар арасында осы бағытта игілікті істерді он алты
жыл бойы үзбей ... ... ... таңда Астана қала мектептерінде
«Даналық тағылымы» сабағы өткізіліп жас ... ... ... ... ... ... ... студенттер мен мектеп
оқушылары Бейбітшілік, Теңдік, Еркіндік, ... ... ... ... ... ... үңіліп, олардың көзқарастары мен
қимыл әрекеттерінің негізінің басты себебіне айналдыруға септігін тигізуде.
Білім беру ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер әкелуде. ... ... ... ... ... беру жүйесінің бағыты мен ... оқу ... ... ... болуда. Нәтижесінде білім беру
қоғамдық прогресстің ... ... ... ... ... білім деңгейімен өлшенуде. Сондықтанда
білім беру саясаты Қазақстанда мемлекеттік саясаттың ... ... ... бірі деп ... Ол жеке ... рухани
және моральдық, әлеуметтік қасиеттерін дамытып қана ... ... ... ... қамтамасыз етеудегі негізгі бірден бір күш ... беру ... ... процесстердің терендей түсуі
нәтижесінде мемлекет пен халық арасында ... ... ... ... ... ... көзқарастар пайда болуда. Бұрынғы жоспарлы
экономикада жоғарғы оқу орындар саны мен ... ... ... ... ... ... ... бір шектеулер қойылатын болса, бүгінгі
нарықтық экономика бұл шектеулердің бәрін ... ... Жеке ... оқу ... ... өсуі ... ... алуға жалпыламалық сипат
беруде. Осы жерде айтып кетер мәселе, ол ... ... ... ... пен сұраныстың күштілігі. Қазақ от басы ұл-қызын қашанда
жоғарғы білім алуга итермелеген. Бұл ... ... ... сақталуда.
Білімге құштарлық ұлт менталитетінің ерекшелігі. Қазақ білімсіздіктің кұнін
қараң деп түсініп, баласына шамасы келгенше ... ... адам ... ... Осы тұрғыдан келгенде, білім алу ұлттық идея бола алады.
Білім саласындағы демократиялық оң өзгерістер қоғамдық ғылымдарға да
жаңа ... ... ... беру ... ... ... ... мына мәселелерге баса назар аударуды талап
етуде:
-Біріншіден, қандай да ... ... ... ұлт ... етуі керек. -Өкінішке орай, бүгінгі ұлттық философия ... осы ... ... ... ... отыр. Оның басты себебі қазақ
философиясына деген сынаржақты, батыстық сипаттағы көзқарастың басымдығы;
-Екіншіден, қазақта жүйеге ... ... жоқ ... ой ... ... ше осы ... екі жагы бар тәрізді. Шындығында қазақта
жүйеленген философия болмағаны рас. Оны қазақ ... ... та, ... жұр. ... философияны жүйеге келтірудің өзі дұрыс емес тәрізді.
"Ойткені, жүйеленген философия ... ... ... ... ... ... философия өмірдің сан қырлы мәселелеріне толық жауап бере
алмайды. Сондықтан да қазақ философиясын ... тек ... ... ... ... бірге қазақ философиясын жүйелеу экзистенциалдық,
герменевтикалық, онтологиялық, аксиологиялық және мәдени салаларды ... ... ... Бұл өз ... қиын да ... құбылыс;
-Үшіншіден, қазіргі гуманитарлық ... ... беру ... ... құндылыктарды ұлғайтуды өзінің басты міндеттерінің
бірі ретінде қарастыруы керек. Өкінішке орай, ақпараттық
қоғамдағы гуманитарлық ғылымдар қазіргі ... беру мен ... ... ... ... одан сайын алшақтата түсуде.
Ақпараттық қоғамды нағыз, шынайы ... ... ... ... ... білім беру жүйесі ең жаксы дегенде білгір маман дайындаумен
шектелуде. Мәдени білікті. адамгершілігі мен ... ... ... ... бай адамды тәрбиелеуді естен шығарып алуда. Ал соңғысы тек
ұлттык мәдениетті жастар бойына сіңіре ... ғана ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениеттен алшак,
жатқан космополиттік тұлғаларды дайындауда. ... ... ... ... ... мен ... оның философиясына баса назар
аударылып, ұлт ... мен ... ... ... ... ... тұрғыда көңіл аударылмауда.
Бір сөзбен айтқанда, қоғамды ... ... ... екі ... ягни ... ... мен прагматизм
мәселелеріне көңіл бөлуді талап етіп ... ... ... менталитетіне
әуелден тән қасиет болса, прагматизм ... ... ... соңғы кездері туындап отыр. Бірақ, бұдан үркудің ... ... ... ... ... және ... ... бұл екі
құбылысты бір-біріне қарама-қарсы қоймай ... ... ... ... беру ... осы ... ара ... демократиялық
тұрғыдан шешуде қоғамдық ғылымдар өз сөзін айтуы тиіс.
Сонымен, қоғамдағы демократиялық процесстер қазақ менталитетінің
дамуына өз ... ... Оның ... да жаман жақтарын атап өттік, Жақсы
жақтарына тоқталар ... олар ... ... ... ... тез ... саяси белсенділік, толеранттық мінез таныту,
болашаққа деген сенімнің үміт оты әліде болса сөнбегені.
Жағымсыз жақтарын ... ... ... ... кешегі
тоталитарлық күндер өткенді аңсау, соны сағынышпен еске алу ... он ... атап ... те ... ... әлі де
тұрақсызданбауы, кеңестер үкіметін азғантай билік ... ... ... ... жібергені туралы өкініш әлі де болса естіліп қалады.
Сонымен қатар, қазақ қоғамының кейбір топ өкілдері енжарлык, масылдық
психологиядан әлі арылып ... Ол ... ... ... ... Үкімет жарылқайды деген сенім әлі де болса жоқ емес.
Бір сөзбен айтқанда, қазақ ... жаңа ... сай ... басынан кешіріп жатыр. Оның мазмұны, мағанасы қайшылықтарға толы.
Әрине мұның бәрі уақытқа байланысты. ... ... ... Уақыттан озу
мүмкін емес. Ұлт менталитеті болып жатқан ... ... ... ... ... ... жүріп анық басу, жеті өлшеп, бір кесу
тәрізді дала берген даналық ... ... ... мен саяси жүйенің
өзгерістерін қабылдауға өзіндік әсерін тигізуде. Кейбір саясаткерлер, осы
ментальдық жағдайды аттап ... ... ... ... келеді, тезірек
есейіп, қоғамның саяси жүйесін батыстық ... ... ... ... ... мен утопизмнің ара жігін айыра біліу қажет.
Халықты батысшыл болмадындар деп кінә ... тілі мен төл ... жаңа ... ... мәдениет бүгіндікі деп ой түйіу, ұлттық
даму ерекшелігін ескермегендік болады. Мұндай көзқарастағы ... ... ... ... оның ... рухани
астарын ескере бермейтін тәрізді. Қазақтың жамандыққа жақсылық, кең ... ... ... ... ... іс оңбас деп ой түюі ... көзі деп ... ... ... ... ... ... және соларды паш ететін қүндылықтар. Қазақ «Тату үйдің
бақыты ... ... ... ... ... ... ... олжасы көп»,
«Ерегескен ел болмайды, Есептескен дос болмайды»-дейді қазақ. Қазақ үшін
нағыз ... осы. ... ... ... ... саяси
астарынан бұрын моральдық, этикалық астары басым. Сосында болар, қазақ
халқы «жалпы ... ... сөз ... оны жылы ... ... ... қазақтардың демократияға толық сенім артуы, әлі ... ... ... ... ... дәлелдей
алмайды.Өткен себебі демократия жалаң ұғым емес. Ол әрбір ... ... пен ... ... жоғарғы деңгейдегі саяси
мәденидтілікті, адамдар құқы мен ... ... ... етеді.
2. Қазақ ұлттық идеясын қалыптастыру
Қазақ қауымы осы кезеңге ... ... ... ... рухани
қазыналарын түгендеп, бір жүйеге салып, оның шынайы кұндылығын әлі анықтай
алған жоқ. Коммунистік идея мен ... ... ... ... ... ... іргелі дүниелерінің ішінде қазақ этикасына жаңа
түрғыдан ерекше мән ... оның ... ... ... ... ... ғылыми жетістік болар еді. Халық содан бағдар алатын болса ғой.
Сонда ғана қазақ ұлты өз ... өзі ... ... ... ... ... Бүгінгі Батыс Еуропадан қазақ жеріне етене жақын нарық
қатынастары, Батыс адамының психологиясы мен Батыс адамына тән әдетті ... ... ... одан ... ... ... ... Еуропа этникасының дағдарысы христиан мәдениетінің тоқырауына
әкеліп соқтырғаны белгілі. Қазақ қауымының ... ... келе ... болмысы өзіне жат әлеуметтік-экономикалық қатынастардың ... алар ма ... ... ... Еуропа мен Америка адамына қарғанда
қаймағы бұзылмаған әрі олар ... әр ... ... ... күйзелістерді басынан өткізген емес. Батыстағыларға ... ... ... ... ... ... адамы өзінің жеке мүддесін, бас-пайдасын іске асыруда еш
нәрседен қаймықпайды. Олар үшін ... да, ... де ... Олардың ата-бабалары өмір бойы жаулап алу, үстемдік кұру, байлыққа
кенелуді ... ... етіп ... оған ... ... ... дін, мәдениет арқылы жетіп отырды.
Бүгінгі қолайлы кезеңде өз мүддесін көздеген олар қазақ ... ... ... ... ... діни ... ... жүргізіп жатқандығы сырт көзге байкала бермейді. Бұл дегеніңіз
«XXI ғасырдың крест жорығы емес пе ... » деп ... ... ... оның ... ... жол бастаған протестант этикасы мен жалпы
Еуропа мәдениеті ... ... ... озық ойлы десек те қазақ секілді
әлі толық қалыптасып бітпеген ұлттарға дәл қазіргі кезенде ... ... ... ... ... ... аралық 1ап§1024 Бүгінгі таңда Еуропа мен
Америка елдері жалпы Түркістан аймағына діни-идеологиялық, ... ... ... ... ... барлық түркі тілдестерді
мәдени түрғыдан жаулап алу саясатын жүргізуде. Оған қазақ қауымы ... ... ... ... ... ... ... бастаулары, оның болмысы да таудан аққан ... жас ... үш ... ... ... болды деуге болады.
Бұл - Абай юбилейі, Қазақстан Республикасынын жана ... ... ... жаңа елордасы Астана қаласы болуы. Бұл оқиғалардың
арасында тікелей байланыс бар.
Кіндік Азияның далалық алыс түкпірінде зар ... өмір ... ... Абай тәуелсіз елдер арасында қазақ халқы өзінің лайықты орнына ие
болатынын айтып ... ... ... жаңа ... ... ... пен ... келісім және саяси
орнықтылықты ары қарай дамытудағы перспективаларды ашты. Ал Астана ... ... жаңа ел ... ретінде XXI ғасырға жаңа
информация жүйелерімен, жаңа қүндылықтармен ... ... ... деп ... бұл ... ... еріп ... оңай іс болмады. Біздің
көзқарасымызша, негізгі мәселе мынада, ол жаңа ... ... ... қажетті звеноның іске қосылмауында болып тұр. Яғни, маңызды мақсат
жалпыхалықтық арман, бүкіл ... ... және ... ... идеяның болмауы.
Бүкіл қоғам және әрбір азамат жеке дара ұлы, ... ... сүре ... ... ой қате ... еді. Және ... ... рухы,
акция, купон, биржа, банкі ұғымдары оның орнын ауыстырады деу ... - бұл ... ... ол тек храмға апарар жолдың құрылыстық
материалы. әрбірден соң оған ... бұл ... ... ... ... ... және мақсатты ел десек те, жақында өткен
жалпыұлттық сұрауда, көрсеткіш мынадай: американдықтардың 60% өз ... ... келе ... айтса, ал 69% американдық өз мемлекетінің саяси
жүйесі халықтың ойлаған мақсаттарын көздемейтіндігін ... Сол үшін ... экс ... ... ... ... ... сөзі ретінде былай
деген:
«Біздің идеяның күштілігі, әуелі біздін көлемімізден, ... ... ... да ... сондықтан Американың қуаттылығы, оған
деген сенімнің молдығы бізді рухтандыра ... ... ... Макс Вебер жазған: қоғам белсенді, ... ... ... етілген болуы үшін, ол халық ... ... ... тиіс және ... ... ... дросын сақтап
қалуы керек.
Осыған байланысты кейбір мысалдар келтіріп кетуте болады. Мысалы,
Жапония тек ... ... ... ... мен менеджментін
өркендетуінен ғана дамып кеткен жоқ, сонымен қатар «құпиялы ... ... ... принциптеріне, адамгершілік қатынастағы гармонияға, ұлттық
мінездің ең басты ерекшеліктерін ... ... ... яғни ... және
тазалықты сүю, коллективизм, еңбеккерлік, ұқыптылық, үлкендерді күрметтеу,
өкімет символдары мен өнімдерін және өзінің үлттық мемлекетін ... ... ... ... 70 ... ... идеялардан босап, енді
деидеологизированный, яғни негізгі заңдылыққа сүйенбеген ... ... ... ... ... - бүл иллюзия, жалған, өйткені,
бірде-бір өркениет ұлы идеясыз болған емес.
Тарихқа көз салайық, қайта өрлеу үстіндегі ... ... ... ... идея да өте ... ... Польша үшін сондай үлттық идея
әлі Полыпа күламады деген, ұлттық еркіндік идеясы қиын ... ... және ... ... ... дем берді, Чечен және Абхазия
халықгарының үлттық рухын жандандырды.
Мысалы, ұлы американдық ... ... ... ақгы да, ... ... де, азшылық ұлттарды және иммигранттарды бірегей ұлтқа топтастырды,
сонымен қатар АҚШ өз елінің ... ... қай елде ... егер ... ... оны ... міндет деп есептейді.
Екі жарым мың жыл бойғы қазақ ... ... ... ... ... ... бірегейлендіруші үлттың
ізгі арманы болған «қазақ идеясы» - туған жер «Атамекен идеясы» (Земля
отцов), ... көне ... ... ... ... ... шамамен мың жылға созылған бір ... ... ... ... ... М.Әуезов сөзімен айтқанда, «қайғылы
жихангез» болып, далада жүз жылдар бойы көшіп-қонумен ... Асан ... ... ... болған, өйткені сол жерұйықты ұлттық мемлекет
құру және бейбіт, бақытты өмір сүру арманына жетудегі қазақ ... ... ... хан ... ... ... шаруа адамға дейін халық ата-
бабалар жеріндегі ынтымақ және ... ... Сол ... Кенесары және Арынғазы хандары, халық батырлары Исатай, Сырым,
Есет және Жанқожа, ақын ... ... ... ... ... ... ... арманы Алихан Бөкейханов, Ахмет Байтүрсынов, Мұхтар
Ауезов, Қаныш Сатпаев, Бауыржан Момышұлы, Қасым ... ... ... ... және тағы ... ... тұлғаларды өмірге
әкелген. Қазақ идеясына берілгендікті, өзінің мәнінде тұрақты, шыдамды
ойлаушы, бірақ ашулы ... және ... рухы бар ... ... ... ... алып өтті. «Құпиялы қазақ жаны мінез-құлқы мен ... ... ... ... ... ... көрінді, барлық алынған
кездейсоқ жылдам сәттік нәрселер тасталған ... әр адал ... ... жеке ... отырған. Империялық өткен тарихта ғалымдар екі жүзге
таяу халықтық көтерілістер мен ... ... ... ... ... ... аяғында қазақ халқы ақырында ... ... ... ... ... ... осыдан көптеген ұрпақтардың азаппен
жеткен арманы іске асырылды.
Бүгінгі таңда, ұлттық тәуелсіздік этапында, ... ... ... ... ... енді ол біздің еліміздегі барша полиэтникалық
көпмәдениетті халықтарды интеграциялау қажет. Бұл көптеген себептерге
байланысты.
Біріншіден, ... ... ... ... ... тарихи дамуындағы
географиялық және этникалық алдын-ала берілуі. Қазақстан -бұл «Шығыс -
Батыс - ... ол ... ... супермәдениеттердің және
өркениеттердің тоғысуында өркендеді, үш ірі ... ... ... орны ... ... ... - ... халқы мен ұлттық диаспоралар,
мәдениеттер, діндер және дәстүрлердің гетерогендік араласуын, бұл жерде ... ... және ... оның бесігі болып келетін, бүл үлкен
территорияны меңгерген, титулды этнос ... ... ... ... ... ... ... роль атқарады. Дүние жүзінде шамамен 12
миллион қазақ бар, ал Қазақстанда ... 8 ... ... әлі жас,
пассионарлы және өзінің ... ... ... тұр. ... ... әрекеттерге мүмкіндіктері бар, оның идеялық генофондында
мынадай ұлы ... бар: ... Ата, ... ... ... Шоқан,
Мұхтар, Қаныш және тағы басқалар.
Үшіншіден, біздің қоғам қазіргі ... ... ... ал ... ... тағы ішкі үлттық себептерге байланысты бөлшектеніп
тасталған. Шындықтан қашуға болмайды. Қалтарыста жатқан, бірақ халықтың
наразылық үнін ... ... ... «жалпы халықгық қолдау» деген
ұрандармен жеңіс хабарын білдіру келеңсіз жағдай болар еді.
Бұл жағдайда көркеюге ... ... ... ... және саяси
тұрақтылықты, халық бірегейленуі туралы болашақты болжауға деген сенім ... ... ... ... сананы анықтайды» деген үраннан бас ... XIX ... ... ... жасалуының негативті жағтарын, ... және ... ... ... басып кететін айқын мақсат,
қызғылықты ... ... ... қажет. Бұл жерде айта кететіні,
ешқандайда ... және ... ... «әр ... ... ... деген абстраюілі, жалықгыратын идея туралы емес. Сондықтан
да бүгінгі күні қазақтың ұлттық, ұлтшылдық ... ... ... ... ... кейін, жалпылама түжырым мен универсалды
жалпықазақстандық, ... ... ... тиіс. Ол Батыстың мемлекеттік
мәдени стандартын соқыр көшіруден бас ... ... ... ... ... жаңа технологияларды және жаңа өндірістегі ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... олар оң ... - тек қазақтар үшін» деген идеядан гөрі, «Қазақстан •
біздің ортақ үй» ... ... ... ... ... интеллектуалдықтан, қазақи мұралар мен басқа дг еліміздегі
ұлттардың өнегелі-эстетикалық жақсылықтарын өзіне сіңдіруі тиіс. ... ... және ... ... ... шығатын күштерді
қалыптастыруда қоғамның конструктивті және саналы күштерін біріктіру қажет.
Қазақ адамы басқа ... ... ... қазақтардын бұл
нарық заманынан өздері де қиыншылыққа тап болғанын, қазақ жаны ... ... ... қала ... ... ... үлттар түсініп, білуі керек,
Бұған дәлел ауылдағы ағайындарымыз. Бүгінгі таңда ... ... ... сенбеуіміз қажет. Қазақ халқы өз еліміздегі үлттармен тату
болатындығына сенімі мол, өйткені ол ... ... ... Қазақстан
ежелден тарихи ортасы, өз елі, ортақ Отаны болып саналады.
Қазақстандық идея - бұл жалпыұлттық ... ... ... жаңа рухани-адамгершілік кеңістіктің қалыптасу символы және
соның негізіндегі әрбір халықтың үлттық сана-сезімінің ояну ... ... ... қазақатрдың тарихи міндеті ... жаңа ... ... ... Қазақстан Республикасының халықтарына жаңа
талпыныс беру, олардың рухани ... ... ... ... «рух
кемемізден» өз орнын табуға жәрдемдесу. Осы идея ... бір ... ... біздің қазақстандық кемеміздің желкеніне тағдыр желі оң ... ... да ... және ... ... жету ... мың жылдар
бойы армандаған сәтімізді дүрыс пайдалана алмай қалсақ, ұрпақтарымыз бізге
бұл ісімізді кепшейді. Және ... жету жолы ... ... ... осы «ұлттық идея» фундаментімен кұйылып, бастау алуы қажет. Және
біздер бұл идеяны іске асыруымыз қажет, ... дәл ... ... қолымыз
жетпесе де, біз міндетті түрде бүған жетеміз !
Жоғарыда айтылып кеткен ... - бүл ... ... үйіміз» деген
жалпықазақстандық концепция жөнінде «Мемлекеттік сәйкестілік: егемендік
өлшемдері» /17/ ... ... ... келтіре кетейік:
Мемлекеттік сәйкестілік дегеніміз - мемлекетке тән ... ... ... ... сәйкес келуі. Сонымен қатар,
нақты бір елдің мемлекеттік сәйкестілігіне ұмтылысы оның ... ішкі ... ... даму ... сай ... ... белгілі бір
үлгісін таңдап алуын және оны іске асыруын қажет ... ... қол ... үшін ... ... мен ... процесстерінің маңызы зор. Бұл үшін, бір жағынан, елдің
барлық ... ... ... ... біртұтас халқынын бір
бөлігіміз деп бағалауы, мемлекеттік институттардың ... ... ... және соның мүдцесіне жұмыс істеп отырмыз деп ... ... ... ... ... осы ... ... үшін күш-
жігерді ұштастыра іс-қимыл жасаудамыз деп бағалауы бір жерден шықуы қажет.
Екінші жағынан: ... ... ... оның ... ... ... ... мемлекет ретінде бағалауы ... ... ... бір жерден шығуы Қазақстан Республикасының нақтылы
мемлекеттік сәйкестілігі мен тәуелсіздігінің басы бола алады. Бүгінгі ... ... ... тән ... ... іс ... ие ... деп
тұжырым жасауға болады.
Егемендікте үш аспектіні бөліп атауға болады. Егемендік негізін елдің
аумағы, жері мен оның ... ... ... ... қазынасы, бүкіл
экономикалық әлуеті құрайды. Сондықтан да егеменді мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... келіп, елдің
азаматтарының бірдей егемендікке байланысты құқықтардың ... ... ... ... егемендік республиканың әр азаматын қамтиды және
елдің заңдарынан ауытқымау қажеттігін ... ... ... ... мәні ... ішкі ... және басқа мемлекеттермен
қарым-қатынасына қатысты барлық мәселелерді жеке өзінің шешуге хақылығына
саяды.
Тарихи ... ... ... ... ... ... ретінде
пайда болады, оның құрылтайшысы әрі әлеуметтік базасы белгілі бір этностық
қауымдастық ... ... ... даму ... өзі - ... өмір сүруі
мен дамуының материалдық және ... ... ... ... ... ... пайда болу қажеттігін негіздейді. Мұның өзі тарихи және
жалпы адамзатгық практика. Оған қазіргі ... ... ... принципі
мәртебесі беріліп отыр, әрі бүның кез-келген мемлекеттің өзін-өзі билеуге
қүқығының бар екенін білдіреді. Міне сондықтан да ... ... ... қүру ... ... ... халықаралық құқыісгың
жалпы танылган нормалары мен принциптерінің аясында қабылдау қажет.
Қазақтардың этностық ... - ... ... ... ретінде
сақталуы мен өсуі-өркендеуіне, мәдениетіне, өмір-салтына, тіліне, ... ... ... ... басқа мемлекеттілігі жоқ. Қазақстанның
ұлттық мемлекет ретінде ... ... ... оны осы ... саюға тиіс.
Тарихи жағынан алғанда мемлекет тек қана қазақтардың мүддесін қорғап
келді, ... ол ... осы ... өзге ... ... жоқ. ... өте келе ұлы дала өзге халықтардың өкілдерін де қабылдай бастады.
Осыған орай ... ... мен мәні де ... ... ... ... қала ... Қазақстан Республикасы бүгінде қай этносқа
жататынына қарамастан, ... ... ... ... ... осы жаңа мәні ... Конституциямызда бекітілген. Сонымен бірге
Қазақстанды ұлттық мемлекет ретінде айқындау мемлекеттік ... ... ... келешекте ұлт мемлекетінің қалыптасуын
ескереді. Мұндай мемлекетгің азаматтары ... ... ... біртұтас халықты құрайды және олардың осы халықтың құрамына
кіруі ең басты сәйкестендіруші белгі болып табылады.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... аясында ерекше маңызға ие болды.Әртүрлі этнос
өкілдерінен тұратын ... ... аса ... ... ... ... мұны жүзеге асырудың барлық алғышарттары бар. Мұның өзі
ең ... ... ... Республиканың барлық азаматтарының тең
құқықгығын жариялаған ... Ең ... - ... ... мен ... ... өз ... осы аса маңызды
конституциялық принципті ұстануына қол жетңізу. « ... ... ... ... ... ... ... және дінаралық келісім, мәмлестік пен төзімділік болуға тиіс.
Қоғамда ... ... ... ... ұлттық дәстүрлерге
негізделген және азаматтық жауапкершілік пен отаншылдықты тәрбиелейтін
рухани құндылықтардың ... ... /18/. ... қасаң қағидалар
емес, жалпы адамдың құндылыктардың нақ өзі де ... ... ... ... ... ... ... жолмен шешу, аумақтық
тұтастық, өмір ... сөз, ... ... ... мен ... ... адамның жеке өмірі мен тұрғын үйіне қол ... ... және ... өмір ... ... ... ... табылады.
Қазір ұлттық қозғалыстардың, әсіресе, жаңа ... ... зор роль ... ... де ... ... ... қажеті бола
қоймас. Кез-келген халықтың сана-сезімінің, мәдениетінің, рухының, салт-
дәстүрінің, тілінің ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру қоғамға көптеген оң нәтижелер берді. Мүны көрмеу,
үлттардың қайта ... ... ... ... тек басқалардың құқықтарын
шектеу немесе әлде бір ... ... ... ... ... ... ғана
бар өткенге үңілу деп қарау үлкен қате ... ... бұл ... ... ... қайта оралу. Республика халықтары,
бір жағынан, ... ... ... ... ... ... қарап, оған рухани және ... ... ... ... ... ... жаңа ... басқа халықгар да
қалыптасудың ... ... ... ... ... бұл да қазақ үлты
жығынан осындай түсіністік пен қатынасты талап ететінін көре білу ... ... ... өзін, өзінің ұлттық қадір-қасиетін күштеп
сыйлатуға ... ... де ... ... ... ұлтгы Қазақстанда жалпы ұлттық мүдцелерді жүзеге асырудың бір
ғана жолы бар ... ... ... Ол ... ... ... ролі
жағдайында барлық халықгардың теңдігін қамтамасыз ету. Кез-келген басқа жол
апатты қақгығыстарға, демократиялық реформалардың тежелуіне әкеліп соқтыруы
мүмкін. ... ... біз үшін ... ... міндет -үлтаралық
келісімді қамтамасыз ету болып табылады. Қазір Қазақстанның ... ... ... ... ... ... жасау өте қажет.
Оған республикада тұратын үлттар мен ұлыстардың өзіндік ерекшеліктеріне тән
мұқтаждарын зерттеу, олардың еркін дамуына ... ... ... ... кіруге тиіс. Бүл орайда мемлекеттік ... мен ... ... әуел ... халықгардын өзара іс-қимылын дамытуға
қойылған ... жету үшін ... ... ... ... ... ... міндетіміз -қоғамның көп үлттылығын тұрақгы бірлестіруші
факторға айналдыру» /19/. Бұл ... ... ... білім беру жүйесі,
отбасы, еңбек ұжымы сияқты дәстүрлі институттармен катар ұлттық- ... да ... роль ... алады. Олар тек ұлттық сана-сезімді
сақгап ... ... ... бар ... дамыту ошақтары ғана емес,
сонымен ... ... ... ... ... ... адамдармен тікелей жүмыс жүргізу мүмкіндігін пайдалана отырып,
олар үлттык ... мен ... ... ... ... ... жою үшін көп іс тындыра алады. Олардың ықпалы
ерекше ... ... ... бар. Бұл ... біздің түрмысымыз, адамдардың
күнделікті өзара қарым-қатынасы айтылып отыр. Дәл осы салада кейде елеусіз
болып ... ... ... ... бар үлтаралық қақтығыстар шығып
жатады.
Олар мемлекеттік институттармен ... ... ... ... дамыту, пікір алуандылығын қамтамасыз ету, ... ... ... жағдайында олардын барынпіа бірігуі үшін көп іс
тындыруга қабілетті.
«Ұлтаралық келісімді нығайтумен қатар Қазакстан қоғамының ... ... ... ... үлт ... ... ... да маңызды.
Қазір бұл мөселе орын алып отыр, сондықтан ... ... ... ... роль аткаруында жатыр» /20/.
Қазакгардын ішіндегі жүзге, руға, аумақтық топтарға бөлінудің ... ... оның ... ... және ... ... ... дамуына
әсерінің әртүрлІ сипатын зерттеу тұрғысынан әлі де ой елегінен ... ... ... ... ... жоқ ... ... бүгінгі
күннен трайболизм іздеуі - моселені копе-корнеу шатастыру. ... ... ... ... біз ол ... ... /21 ... мәселе мынада, қазір ұлт ішіндегі бөлінудің жаңа, тіпті де
зиянсыз емес үрдісі пайда ... ... ... ... ... бір ... ... төбе топтар ресурстарға
жекедара бақылау жасау тұтқалары ретінде пайдалана бастады. Рулық тамыр-
таныстыкгың, ... және ... ... ... ... өкімет
құрылымдарында, қаржы және коммерция салаларында өркен жая бастады.
Жалпы алғапда, қазіргі ру-тайпалық ... - бұл ішкі ... ... ... ... өте қауіпті түрі. Сондықтан да ... ... бірі - ... ... жою ... тиіс. Ол үшін
мүмкіншілік бар. Бұл ең аддымен тарихи қалыптасқан үлттық ... ... ... түтастығы. Бұл - сан ғасырлық мәдениеттің бірлігі.
Осындай ұранмен бүгінде республиканың барлық халкы бірігуде, оның ... ... ... ... ... шақыруга тиіс, Біздің тагы бір ... ... ... - ... отаншылдыққа тәрбиелеу,
әрбір азаматтаң өзін-өзі айқын билеуін қалылтастыру. Мамапдар мұпы «өзіп-
өзі тецестіру» дегеп терминмеи атайды. ... ... ... де айқын заңдық
мәні бар қүқықтық актідерге ... ... ... ... ... ... қабылдау мен өзін азамат ретінде сезінудің арасында елеулі
айырмашыльтқ бар.
Шынайы отансүйгіштікті, нагыз ... ... ... өзін
саяси тұрғыдан айқын сезінуін, өз отапьгн саналы түрде ... ... адам ... ... оньщ бай да ... ... оньщ
болашағына өзінің қатысты екенін мактанышпен сезіне алатындай іс-қимыл
жүйесін талдап жасау қажет. ... ... да, ... де ... ... әрі түсінікті болуға тиіс. Сондай-ақ бұл міндет білім берудің
мәдениет органдарыыын. коғамдык ұйымдардын, бүқаральтқ ... ... ... ... және ... ... катысты. Ал оны елдің Туын,
Елтаңбасын, Әнүранын қастерлеуден, заңды, ... ... ... ... Әрбір адам бала кезінен: Қазақстан - менің ... оның ... ... ... ... мен де ол үшін ... ... қарапайым ойды
бойьгаа сіңіріп өсетІндей еткен жөн.
Идеялық бірігудің сындарлы жұмысы арасында қоғамда ... ... ... ... де болуға тиіс. Бұл проблема таяу уақытқа
дейін тым күшті ... ... Ал оған ... ... ... ... ... оны басқаларға қарсы қою
түрғысынан емес, қайта керісінше, оның бірікітірушілік ролі ... ... ... тілі ... бір ... ретінде, барлық
Қазақстандықтарды біріктірудің қосымша факторы болуға ... Ол ... мен ... қазақ халқының мәдениетін, дәстүрін, әдет-ғүрпын,
тұрмыс-тіршілігін ... ... ... ... табылады.
Оны оқып үйрену мәжбір ету арқылы гаііа емес, ... ... ... үшін бала ... ... ... және ... қамтамасыз етілуге тиіс. Және де, мұнда тұратын әрбір адам ... ... ... ... ... Оның үсгіне. барлык адамдар
біздіп заңдарымыз жалпы жоне соныц ішінде тіл туралы Заң оларды мемлекеттік
жоне кез-келген ... ... білу ... ... ... ... да бір
Інектеулер мен куғындаудан қорғайтыньш білуге тиіс.
Қазақстанда кез-келгеп ... ... емес ... ... тек көп ... ғана ... сондай-ақ көп дінді екенін де
ескеруге тиіс.-ӨмірІе деген діни көзкарас жүздеген мын азаматгарга тән ... ... ... саны ... келеді. Діннің қоғамдағы орны ... ... ғана ол, ... ... тек шет ... гана болатыи,
қазір бұл - әлеуметгік жоне рухани омірдіц накты ... ... ... атап айтканда. денсаулық сақтау, білім жоне ... ... ... Қай ... ... ... кағидаларынын
негізіне жалпы адамзатқа ортак мүраттар алынғаны бәріне де ... ... ... ... ... ... пеи ... руханилық
негіздерін қолдау ушін көп іс тындыруда. Әр ... ... ... жаңа
мемлектті кұруға өздерінін ле катысты екендіктерін сезініп, оны нығайту мен
дамьттуға бар ділімен мүдделі болуы маңызды.
Қоғамның бірлігін ... ... ... ... ... ... әсер етелі. Бұл тұста мемлекеттіц жаца саяси институттармен -
саяси партиялармен және ... ... ... ... ... көп ... ... Сондай-ак саяси мәдепиетті қалыптастыруда,
біздер ушін жаца саяси ... ... ... мен қоғамдық
қоззалыстардың ролі аса маңызды. Мұнсыз бірігу негізі ретінде түрактылыкка.
азаматіык келісімге кол ... ... ... ... ... оның дұрыс қарқынын, тиісті кезенділіктерін аныктау үшін ... ... жөн. ... біз үшін аса ... идеяны копүлтты мемлекетшһдің біріктіруиіі күиіі
рсіінде бүгінгі күні талдап зерттеу өте негізгі және ... ... ... ... философия мен мәдениеттанулык одебиетте бұл сұрақты
К.Ш.Нұрланова, А.И.1 (ысатгбаев, ГМІсім, М.Абдиров, Т.Х.Ғабитов жоне ... ... ... Осы ... идеясын зергсеушілерлін пікірі боиынша
пайда болу көшпелі туркі өркениеті -шағындағы қазак халқының бірігіп нығаюы
кезеңімен ... ... ... ... ... идеясы өз ата-
бабасынан қалкан ... де ... ... бірі ... ... ... асу және мәңгілік халыктыкты сақтау идеясы.
Қазақ ... ... ... ... ... түрінде қарауға
болмайды. Ол түбірімен батыстьгқ ... ... ... Ұлттық ойлау
стилімің моиі гек тілдік айтылуыма байланысты емес. Қазак философиясы.
зерттеушілер айтуы бойынша,- бұл ... ... рухы ... қазіргі
экзистенциализмге жақын түрады. Ол жігерлікке ... ... ... ... мал ... ... ... идеясы өзінің күрылымы, белгілерІ
жагынан далалық білімнің компоненті (дүрысырақ ядросы) болып табылады. Ақын-
мәдениеттанушы А.Қодар далалық білімнің ... ... ... бұл ... өз ... ... ... Екіншіден,
ұрпактан-ұрпаққа ауызша берілгендігі, үшіншіден, ол ... өз ... ... ... ... бәрінен, төртіншіден,
жүздеген жылдарға созылып, ... ... ... ... ... ... білім - Дала тұрғындарының, номадтық гнозиспен
отырықшы халықтардың ... ... ... ... ... ... ... мүрасы» /22/.
Далальщ білім, соньмен қатар ... ... ... ... ... ... синкреттілік, рухани байламдар негізі (суфизм
әсері), ... ... және ... ... де ... білімнің кейбір аспектілері қажеттілігінше терең ... ... ... ... ... казахов».
А., 1994), Қ. Нүрланова («Человек и мир. Казахская национальная идея». А,,
1994), Т.габитов («Типология кулътуры ... А., і 998), Ғ. Есім ... А., 1995) және ... ... ... ... алдыңдагы ұрпақ дәстүрін жалғастырушы
ретінде, өзін өз ... ... ... ... ... ... туған жерлерден ерекше ықыласымен ерекшеленеді. Ол ... үшін ... сүру ... ... тек ... ... ғана емес, ол ерекше жарық дүние
болып табылады. Адам мен Әлем өз түп мәнісінде бірегей, Ұлттық идеяда бүкіл
жаратылған ... ... қалу адам ... ... өз мәңгілігін келтіруі.
Ал, жерұйық ол жақсы өмір мен мәңгілік космостың про-образы. ... ... тек ... қана ... ... ... ашык, киелі (жаркын дүние,
аруана дүние, ашық дүние) болып келеді /23/.
Қоғамның саяси мәдениетін қалыптастыруға, оның ... ... ... және ... ... ... ... жүзеге асыруда білім беру
жүйесі, ғылым, мәдениет. шығармашылық үйымдары, бұқаралық ақпарат қүралдары
қатысуға тиіс. Соңғысы туралы біраз ойлар ... ... көп ... ... үшін ... кем емес өзге де
мәселе бар. Бұл республикалық акпарат арналарын өз ойын айта білу ... ... ... ... ... сақтау проблемаларын
шешу үшіп пайдалануына мүмкіндіктер туғызу...»,' дегенді ... /24/. ... ... өз ... өн ... ел өмірінің
өзекті мәселелеріне, қадау-қадау ... ... ... дәстүр
сабақтастығын жалғастырып келе жатқаны рас.
Мыңжылдықтар тоғысында адамдар ... да ... Жаңа ... біз үшін ... ... ... ... биіктік пен
парасаттылыктың шекарасы болуга тиіс. Халықтың жаңа ғасырдағы ... ... ... ... ... ... да ... салт-дәстүрдің қауычынду бүршік жармаған. дала мадениетінің
кайнарынан канып ішпеген, рухани байлықтам ауьпдаіібагаи «жаңа бір» ... ... ... ... да ... ... ... әсер етері
анык. Негізгі мәселенін ауырлык нүктесі - ... ... ... ... ... ... жететін, ақпарат ағымынан хабардар,
үлттық дәстүрдІн түп-төркінін түсінетін үлт жанды үриак ... ... ... ... ағымьша төтеп берген, замаиа жаңалығымен
жарасымды жалгастыгын тауып, інітей ... биік ... ... ... де ... ... айқындалар. көрінертүсы.
Техникалық прогресс олеміиде теледидардыц мүмкіндігі ... ... әлі де ... күйде. іштей болса да толушылық, есушілік
сезілуде. АкиараІ ... ... ... күн ... ... ... ... оған қарсылық әрекетгердің азаюы байқалуда.-Өйткені
теледидар үнемі дамуда. Онын ... ... ... ... енгендііі
соишалық, таңаіа шіңізбен косыла бүрын, түн жарымына дейін сіздің серігіңіз
бола біледі. Теледидар күні ... ... ... ... ... ұкымда
қолдаігылгак жоқ. себен, теледидарды әз колдарымен күрған аға буын әлі де
орта, кейінгі буынмен ... ... ... Жалпы, өмерде. оның
ІІІІіпде теледидарда жапалык тудыруда үзак Іэденіс пен азапты, ... ... ... ... кажет етеді. Телдидарлағы
кез-келген ағымда түсірілген хабарлардың түсірілу әдісіне ғана ... ... ... ... деген көзкарасына да мән беру керек. Бүл ... ... оныи ішкі ... ... ... ... ... аиырмаінылыгы -олардъщ хабарларьтнда ылги да коғамдағы яки, адам
бойындагы үйлссімсіздІкті коресің. Олир ... ... ... ... ... ... тьтрысады. Мысалы, «Отандастар» бағдарламасы. Бұл
қазақ қоғамының, менталитетінің, рухани өмірі т.б. ... ... ... ... аға буын ... ... ... мәселелер элементтері де бар. ... ... ... мен ... такырып табу, кейіпкер
таңдау, студия ішін жабдыктау, видеокөріністер болсын бір-біріне ұзап ... жоқ.. ... ... ... бір ... ... Іииырлауінылық - оларды «идея тоқырауына» алып келді. Кешегі немесе
бүгінгі айналамыздагы буырканған омірден ... ... ... гой. ... әлі күнге дейін әбден жаттанды болгал ... ... ... ... бағамдауынша қоғамдағы жайлардың бәрі де айтылып
болды. ... ... біз жана ... құрып жатырмыз ғой. Олай болса
бүгінгі өмірді көрсететін телетуындылар ауадай кажет. Жаңалық та ... ... ... ғана ... Әлемде тек 33 сюжет бар деп ІеІ ін
айтылмаі-аіі. Тек ұлттық ... бояу ... ... ғана бүл сюжеттер
«нағыз өнер туындыеы» болып қалмақ, Сондықтан, «жаңа толқын» - жаңа қоғам,
бетбұрыс өзгерістер ... тын теле ... ... ... жана идея ... ... ғана. токыраудын камытын агытуга, жаңа
бір ағымдарға жол ... ... ... жаңа ... бар ... ... коғамымыздың өзі әлі шын мәнінде калыптасып біткен жоқ, ... жаңа ... ... ... жоқ. ... ... теледидар сиякты
қай өнер түрі болсын. ол ... ... ... ... ... ... ... хабарды жасайтьш топтыц үлттық ... мен ойы. Ал енді ... ... ... аз ... Ол шынында да солай болуга тиісті
заңды күбылыс. -Өйткені бүл ... ... ... дәстүрлі
мәдениетімізде торбиеленбеген, Олардың ұлттык санасы урбаиистік, ... ... ... Сол ... ұлттық телетуындыны, үлттық
сананы ұлтжанды ағайынымыз ғана жасай алады.
Жалпы адамның ұлтгық санасына, психологиясына тарихи түрғыдан ... ... ... адам ... бірге өзгереді, Әйтііесе, қоғам адамды
өзгертеді деуге болады. Ал шыи ... сол ... ... адамның өзі.
Ол қандай да болсын бір ... ... да соны ... дамыту үшін ецбек
етеді. Бірақ фундаментальдық адами, рухани-моральдық принциптер бар ... егер ... ... ... ... ... ... рухани
әлемін, оның проблемаларын бейнелей алғанда ғана ол үлттык телетуьгндыға
айналады» /25/. Телеенерімізді өрге алып ... ... жолы - ... нәр ала ... өз ... ... салт-
дәстүрлерінің ғасырлар қойнауынан кұні буіінге жеткен тарихьтн пайдалана,
өз республикамыздың бүгінгі өмірін сипаттау және өз теледидарымыздың ... ... ... Сол ... оны ... ... ... жеткізуге тиіспіз. Гілдік ортаны дамытатын кұре тамырдыц бірегейі
- ... ал ... оның ... мән-жайы көңіл көншітпейді. Егер
де біз өзіміздің теледидарымызға көңіл беліп. ұлттык накышта ... кино ... ... ... негізгі толқын етіп, ұлттық
рухымызға, ділімізге икемдеген ұлт ... біз ... ... ... ... ... сөзсіз, Вул жерден, ойдан-ой і
уады десек, ол - ... ... ... жеке адамның
маіеганшақтығымен синонимдес қарауы, Соның негізінде олар ... ... ... мақганыштан да сақ болуға шақыратын көрінеді.
Бұл дұрыс емес. Үлттілк мактанышты ... ... ... жеткһе алмай
жатып, тіпті оны барша қазақтың бойынан көре алмай жатып, ойбай
бұл дегеніміз жақсы қасиет емес деу, жұқалап ... ... ... ... ... ... қазіргі жеткен үдесінен асырып, одак ары ... ... ... ... күшті болса, экономикалык, саяси,
әлеуметтік, рухами ... ... де ... ... ... жылдам
шешіліп, егемендігіміздін қалыптасуы да, дамуы да баянды болмак. ... ... ... ... бойыіина карасақ, соғұрлым
жағдайдын ... ... ... Айіа ... бір жайт, бүл һупопа
сддерінде капитализм орнай бастағанда алғашқы кор ... ... ... ... ... ... Бөр өмірінің мақсаты - мал, ... ... ... ... байланысты ұлтымыз «Кедей байға жетсем, ... ... ... ... ... ғой. Дүниеқоныздыктың үлттык сезім
дегеніңізбен шаруасы болмайтынадығының шетін көре бастадык. Бірақ баюдың
керек ... ... ... осы бір ... ... ұлттық санамызға
зиянын келтірмеи өтсе дейміз. Дүниеге ... ... ... не ... Не ... » ... ... өле-өлгенінше жүрегінде мәңгі
ұстайтындай жағдай жасаү -баршамыздың басты парызымыз. Бұрын бүның бәріне
тек ... ... ел ... ... ... деп түсініп келдік,
Мұнымыз үлкен қателік екен, Олай болса ... ... ... ... ... ... ... еткеніміз жен болар.
Ұлттық идеяныц іргетасы мүлдем баска, Ол ең алдымен елдің ұлттық
түтастығын ... ... ... ... идея ... өз ... пісіп
жетіледі, Онда сырттан таңылған сипат болмайды, Ұлттық идея идеология
жәдігөйлерінің ашқан ... ... ... ... өздерінің
ұлттық міндеттерін түснудін жемісі болып табылады. ... ... ... төл ... ... үғыну негізінде ғана мүмкін
болады. Онсыз кезекті идеологиялілк дүбнпв жасаудың аяғы немен ... ... ... зор ... ... ... ... әсіресе қазақтардың өте ... де ... ... өзіндік ролін түсініп алмайынша, ұлттық
тұжырымдау мүмкін емес. Сондыктан үлттық тарихты XXІ ... ... ... ... ... ... ... қадамы болып табылады.
Оған керісінше арекет ету әсте мүмкін емес. ... ... ... ... ... ... Оны өзге бір өрістерден іздеу кезекті әмбебап
қүрылымдардың біріне қарай құлдырап кету деген сөз» /26/, Қазақтың ... үшін ... ... негізгі идеялық тұғыр біршама айкын. Бұл –
дербес мемлекетті сактау және дамыту, бұл - ... тіл ... ... ... және ... әрекетке үластыру. Бұл - Қазақстанның аумақтық
тұтастығы. Азаттыққа, ... ... ... ... ... ақпараттық дербестікке қол жеткізу дегеніміз мейлінше
күрделі және ұзақ уакытқа созылатын, ... ... ... ... ... ... ... әрбір қазақ үшін әліппелік ақиқат болуы тиіс.
Ұлттық мемлекеттік идеяның тоталитарлық мемлекеттік идеядан ... ... ... ... ... ... ... дамуынан туындап
отырады.
Президентіміз айтып кеткендей: «...Ең алдымен. бірлік керек. Ел тыныш
болса, Елбасының да жаны тыныш болады. Тыныштық ... үшін ғана ... ... ... ... болған жөн. Тыныштық әуелі елге керек. Бұл - ... ... ... ... ... ... Халык осыны үғынуы
тиіс. Мемлекеттік идеологияның да, үлттық идеологияның да басты мұраты осы.
Мүндай мүраттан қорқуга болмайды. Мүнсыз ел ... жұрт ... ... ... жүретінімізді аныктау киын» /27/.
Елбасы айтқан сөздерін нақтылар болсақ, бұл ... пен ... ... өзімізге қазақтарға керек. Бұл - ұлт болашағын айқындар ең негізгі.
өзекті, тамырлы мәселе. Егер де қазақ халқы өзінің ... ... ... ... ... қамқор болып, үлгі көрсете алмаса,
мемлекетті қиын жағдайға ұрындыруы хақ. Қазақ халқының өз ... ... ... ... келбетін сақтау мүмкін емес. Бұл
тек қазақтар ғана орындай алатын ұлггық тарихи зор миссиясы. ... ... ... патша үкіметінің тұсында, кейін кеңестер одағы
кезінде де ... ... ... ... іштен ірітіп келген сұрқия
саясаттан ... ... ... ал да - ... ... саяр бұл саясаттың
астарында не жатқанын ұғар кезге жеттік емес пе? ... ... ... мына жүз » ... ... құрылым болганымен, казақтар ешқашан түбегейлі
бөлінуге бармаған ғой. Өз елімізге өзіміз ие, өз сөзімізге өзіміз ... ... Бұл ... ... ... ... алдындағы
жауапкершілігіміз.
Қазақстан Республикасының Конституциясында Қазақстан идеологияның әр
алуандығын танитын мемлекег екендігі жазылған. Біз кұқықты, ... ... ... ... Олай ... ... ... сөз еткенде,
халықтың немесе мемлекетте тұратын халықтардың тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ... ескеру қажет. Бұл жерде кімнің қай
аумақта тұратындығының, ... ... ... ... қай ... оның халықаралық еңбек бөлісінде атқаратын рөлінің және
т.6. жайлардың маңызы зор ... ... ... ... ... бәрі де
идеологияға ықпал етпей қоймайды. Қазақ халқының ежелден бері ... ... келе ... өз ... бар. Ал ... қазір
мемлекетімізде қалыптасып отырған жаңа экономикалық жүйеге қалай бейімдеуге
болады? Әрине, бұл ретте адамдардың ескі мен жаңа ... ... да ең ... ... ... қалайсың. Қазақстандағы
адамдардың барлығының да бай әрі ... ... ... үшін ... ... ... құрмет пен құштарлыққа
ұмтылуымыз қажет, Осы ... ... келе ... 10 ... ... ... ... айтқан
ойларының бірін көрсете кетейік: «Мепнң ойымша, ең жақсы ... ... ... ... Біз өз ... енді-енді ғана құрып
жатырмыз, ұдайы ізденіс үстіндеміз, ... ... ... ... да мен әлдебір жаңа идеологияны түпкілікті ... ... ... деп айта алмаймын. Біздің қазыналарымыз, ұлттық
идеологиямыз өмірдің өзімен бірге пайда болып, даму үстінде»
Елбасы сөзін тұжырымдай ... ... ... ... ... қатып-семіп қалмауы тиіс. Ол өнемі жаңару, жаңа ... ... ... дамуы керек.
Қоғамның барлық мүшелерінің жоғын жоқтап, бәрінің мүддесін бірдей
козғайтын идеялар мен көзқарастар ғана ... ... ... Қазақстан жағдайында халықтың бірлігін сақтайтын, тәуелсіз
мемлекет кұру жолындағы ... ерен ... ... жігерін тасытатын
идеяларды сұрыптап солардын төңірегінде халықты топтастыру бұл күнде ... ... ... ... Мұндай жалпы халықтық идеялар ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жағынан қуатты мемлекетті
құру Қазақстан Республикасының бүкіл азаматтарының ... ... Бұл ... кызмет ететін ... ... ... ... ... ... байлықты молайту
ғана Қазақстанның барша халқының игілігін қамтамасыз етеді. ... ... жол ... бір жоспарланған экономикаға көшу.
Екінші идея - қазақ халқының рухани түлеу идеясы. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... әсте де ... емес.
Солндай- ақ қазақ ұлтының қайта жаңғыруы ... ... ... ... атсалыспауынсыз тіптен де мүмкін емес. Мұны жете
ұғыну халықтарды біріктіретін алғышарттардың бірі. Рухани ... ... ... ... ... жаңа ... көтерілуі. Мұның өзі
куатты экономикасыз күрғақ сөз больп қала бермек.
Үшіншіден, ... ... ... дамуы республиканы мекендейтін
бүкіл халықтардың арасындағы толық түсінушілік пен сыйластықтың деңгейіне
тікелей ... ... ақ ... ... атап ... ... ... сыйла.стық көбінесе мемлекеттің өзегін құрай отырып саяси хал-
ахуалдың орнықтылыктығына, саликалығына тікелей жауапты ... ... өзін ... ... Мүным өзі бүкіл ұлтқа, оның интеллигенциясына
зор жауапкершілік жүктейді. Мемлекеттің идеологиялық ... де ол ... ... орын алуы ... ... ... барлық ұлттың өкілдері өздері
тарапынан мынаны есте ... ... ... зиялы және біртұтас мемлекет екендігін, онын жері тұтас,
бөлінбейтінін және ... оған кол ... ... ... ... ... Бул ... ұлтымен бірге Қазақстан ... ... ... ... ... үшін ... заң, бұлжымыйтын қағида
ретінде танылуы тиіс.
Қорытынды
Үшінші мыңжылдық табалдырығын аттап отырған ... ... ... нық айқындап, тәуелсіздік туын желбіретіп, өркениетті ... өмір ... ниет ... табандылық тұрғысынан пәрменді іс-
қимылға көшкелі де он жылдық жүзі ... Он екі жыл ... үшін ... ал бір ... үшін ... белес, оңы мен солын, жақсы мен жаманды, ... ... ... бен тапқанымызды, кеткен есеміз бен жыйнаған
ұпайымызды саралайтын, оларға шынайы баға беретін кез.
Біздің таңдауларымыздың ... мен ... бір ... ... екінші бір әлеуметтік- экономикалық жүйеге ... ... ... ... ... ... ... процесстері қоғам
өмірінің, бүкіл саласын камтыды. Олар саясатта, экономикада ... ... өмір ... ... ... ... із қалдырды. Бұрынғы идеологиялық парадигмалар
мен саяси- ... ... ... ... қалыптастыру барысында негізгі ... кей ... жаңа ... ескі ... ... ... қалмады. Солардың бір көрінісі ретінде нарықты бюрократиялық-жолмен
құру, қоғамдык катынастарды ... жүйе ... ... ... ... ... ... бірте-бірте ... ... ... ... өміріне еркін кіре бастауы,
жаңа^ ... ... мен ... ұлт менталитетін қалыптастыруды
қажет ете бастады.Күн тәртібінде қандай менталитетті ... ... жаңа өмір ... ... ... 6а? Жаңа мен
ескінің арасындағы қайшылықтар көзі ... ... ... ... ... ... Басқаша айтқанда., ... ... ... ... ... ... жаңа менталитет қандай болуы керек деген мәселе қоғамда, ... ... ... қазактың нарыққа бейімделуі калай. жалпы казак
өзінше дербес мемлекет кұра ала ма, модернизациялау заманында ... ... ... ... ... ... ... болғанын жасыруга болмайды.
Тіпті кейбір сәуегейлердің қазақ нарыққа ... оның ... ... ... сыңар жақты, арам ... да ... ... ... барлығы, ұлт менталитетін әлеуметтік
философиялық тұрғыдан талдап коймай, қоғам санасьнда болашаққа
деген сенімді ... ... етіп ... болмасын құбылыс белгілі бір ... ие ... ... ... мен ... ... ететіні белгілі. Сондай
рухани кұбылыстардың бірі қазіргі менталитетінің ... ... ... оның әлеуметтік-философиялық астарын саралау ... Осы ... ... ... ... қорытындыларға әкеп
тірейді:
1) Менталитет мәселесі табиғаты ... ... ... ...... ... тұтастыққа негізделген адамның.
мінез кұлқы, іс-кимылы, ойлау ерекшелігі, дүниені сезінуі мен кабылдауы,
саналық пен бейсаналықтың тұтастығы. Менталитет ... ... ... ... ... биологиялык категория емес,
әлеуметтік- мәдени категория. Ол ұрпақтан-ұрпаққа бейсаналық
түрде жеткізіліп, үлт өкілдерінің мшез-қүлкы мен дәниеге көзқарасында, ... мен ... меи ... ... мен ... өнері мен музыкасында, жалпы рухаии болмысында ... ) ... ... бір ... сай ... Оны
калыптастыруға әлеуметтік-мәдени, саяси-экономикалык ортаның әсері
мол. Дей ... сол ... ... тұрақтылығы, прогрессивтік немесе
регрессивтік бағыты менталитетке байланысты. Өйткені коғамдық өзгерістерді
кабылдау немесе қабылдамау көп ... ... ... ... ... даму ... ауысу сатысының мерзімі ... ... ... ... ... өзгеру бағытының
ресурстары ұлттық ментальдық болмысына тікелей байланысты. Бұдан шығар
қорытынды жүргізіліп ... ... ... мен ... ... тікелей байланысты. Ментальдык болмыстан коғамның әлеуметтік-
экономикалық саяси қатынастарын жеке бөлек алып қарау ... ... ... ... ... мен ... арасында, ұлт пен ... ... ... ... және мадениеттанулық, теориялық және ... ... ... ... ұлтгық болмысымызды,
Рухымызды мен менталитетіміз бен ұлттық идеямызды тану мәселелерініңқойылу
және шешімін табуға ұмтылыс сөз ... ... ... ... ... жинақтап, ұлттық
нығаю жолында шындалып бірегей этникалық ... ... ... ... төл ... ... санасын ұштап ныгаюы керек. Бүл –күмән
тудырмайтын табиғи жол.
Әртүрлі тарихи дәстүрлер, ... ... ... ... ... ... ... мол сусынданған қазақ мәдениетін де
өзіндік қабілеті, ... ... ... бар ... ... Онын ... ... қазақ халқының ұлттық болмысын, менталитетін
және ұлттық идеясын анықтап, оньң ... ... ... жас ұрпаққа
жеткізу.
Ұлттық идеяның этноәлеуметтік біріктіруші ... ... ... ... қарастыру маңыздылығын насихаттау.
Ұлттық болмысымызды және менталитетіміздің тарихи мәдени ... ашу, ... ... ... ... ... үлкен
мұратқа жақындату әдісін жетілдіре түсу.
Диплом ... ... ... құндылықтық, әлеуметтік және
жеке тәрбиенің
мәндік формасы. дәстүрлерді жалғастыру мен ... ... ... ... философиялық-мәдениеттанулық бағдарламасы
тұжырымдалды деп есептейміз. Бұл біздің егеменді ел болып отырғанымызға кең
дүниені өзімізге қарай айқара ашуға, ... тіл ... ... ... ... күннің негізгі талабына сәйкес келіп отыр деп ойлаймыз.
Ата-баба дәстүр жалғастығы, ұлттық рух, ұлттық ... ... ... ... ... идея ... осы мол ... қазіргі
жас ұрпақтың санасына жеткізу, ұдайы насихаттау келешегі бар ... ... де ... ... ... ұдайы ашып отыру қажет деп білеміз.
Сілтемелер
1. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бүгін, ертең. ... ... 200 ... Жас Алаш 1999, 19 ... Есім Ғ. Сана болмысы, Алматы, 19947 ж. 60-б
4. Нұрғали А. Отбасы және ... ... ... 1993ж. №12. ... ... ... Көне ... бүгінге дейін. 5 томдық. Алматы,
1998 ж, 2- том. 599- ... ... М. ... ... дүниетанымы. Алматы, 1996ж. 87- б
7. Ғабитов Т.Х. Қазақ ... ... ... 1998ж. 40-41 ... Молдабеков Ж.Ж. Қазақ осы мың өліп, мың тірілген. Алматы, 1998ж 198-
б
9. Нурланова К. Человек и мир. Казахская национальная ... ... г, ... ... Н.Ә. ... ... ... 1999ж, 36- б
11. Қасабек А. Ұлттың ділі. Ақиқат, 2000ж. №8-9 ... ... 36-37 ... Есім Ғ. Жан. ... ... 2000 ж. 8.9
14. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы, 1999ж, 25- б
15. Сонда 226-227 б
16. Есім Ғ. Сана болмысы. ... 1994 ж, ... ... ... ... ... ... Алматы, 1996 ж. 40-б
18. Сонда 18-б
19. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздігінің 5- жылы. Алматы 1996 ж. ... ... ... Есім Ғ. Сана ... ... 1994 ж. ... ... конспекты Казахстана: история и современность. Алматы,
1998 г. 57-б
23. Нурланова К. Человек и мир. ... ... ... ... г. 18-с
24. Назарбаев Н.Ә. Біздің бағдарымыз- бірігу, қоғамдық прогресс және
әлеуметтік серіктестік болуға тиіс. Егемен Қазақстан 1993ж. ... ... ... ... история и современность. Алматы ,
1998 г. ... ... Қ. ... ... құпиясы. Алматы, 1999ж, 265-б
27. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. Алматы, 1999 ж, 238- б
28. Елбасы: эсселер, ой- ... ... ... сұхбаттар. Алматы,
1996 ж, 288-б
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Абай. Қалың елім қазағым: Шығармалары. Алматы: Жалын, 1995 ж.
2. ... Ж., ... А. ... ... ... ... Азии. Мысль, 1994 г, №2
3. Аженов М.С. Социальная структура Казахстана на современном ... ... ... и ... структуры Казахстана.
Алматы, 1990 г.
4. Ақатай С. Ұлттық діл деген не? Ақиқат, 1999 ж, ... Ай, ... ай, ... ай ... (Бес ... ... 2 ... 1 том-
Алматы, 1991 ж
6. Асқаров Л.Ә., Исмағамбетова З.Н. Ежелгі Шығыстың рухани ... ... ... 1999 ... Аль- ... ... политика. Аль- Фараби. Социально философские
тракты. А, 1973 ... ... Н., ... Н., О ... ... и подлинном
патриотизме. Амресулов Н., Масанов Н., ... ... ... и
будущим. А., 1994 г.
9. Баграмов Э.А. Национальный ... в ... ... М., ... ... Н.Ж. ... интеграция. А., 1998 г.
11. Ғабитов Т.Х. Мәдениеттану. А., 2000 ж.
12. Гельнер Э. Нации и национализм. Вопросы ... 1989 г. ... ... П.С. ... М, ... Есім Ғ., Фәлсафа тарихы. А., 2000 ж.
15. Есім Ғ., Сана болмысы (Саясат пен ... ... ... ... 1998 ж
16. Ишмухамедов А.Ш. Некоторые проблемы развития ... и ... ... в условиях перестройки./Проблемы развития
социальной и национальной структуры Казахстана/ А., 1990 ж
17. ... Д., ... Т., ... ... ... ... 1994-№4
18. Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, ... ... ... ... ... ... А.Х., Атымтаева К.М. Идея национального самоопределения в
общественной мысли Казахстана в ... XX ... ... ... Казахстан. А, 1995 г.
21. Кушербаев К.Е. Этнополитика Казахстана: состояние и ... ... ... ... Ә. Біз, ... ... еркіндік аңсаған. Алматы: Ғылым,
1998 ж
23. Артықбаев Ж. Казахское общество: традиции и инновации. Караганда, ... ... А., ... Ж. ... философиясының тарихына кіріспе.-
Алматы, Ер дәулет, 1994 ж.
25. Қасабек А.Қ. Философия тарихы және ұлттық ... Адам ... ... №2
26. Қасабек А. Ұлттың ділі. Ақиқат, 200 ж. №8-9
27. Қасымжанов А.Х. Самоопределение и духовное наследие. ... ... ... Н., ... цивилизация казахов: основы жизнедеятельности
номадного общества. Алматы, 1995 г.
29. Назарбаев Н.Ә. Тарих ... А., 1999 ... ... М. ... ... ... духовности. КазМУ
хабаршысы. Философия сериясы. №4. Алматы, 1997 г
31. ... М., ... ... көк ... Ақиқат, №6
32. Орынбеков М., Предфилософия протоказахов. Алматы, Өлке, 1994 г.
33. Орынбеков М., Основные универсали тюрского менталитета// ... в ... ХХІ ... ... научно-
теоретической конференции, посвященной 40 летию ... ... ... РК, 28 мая 1998). ... Акыл ... Оруэлл Д. Заметки о национализме.// Оруэлл Д. Эссе. ... ... ... О характере казахстанского патриотизма// Панорама. 1996 г. ... ... А. ... ... Этномәдени пайымдау. Оқу құралы. Алматы:
Санат, 1997ж.
37. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Алматы: Санат, 1997ж.
38. ... П. ... ... ... и ... Сорокин П. Человек. Цивилизация. Общество. М.1992г.
39. Тасмагамбетов И.Н. обновление ... ... 1995 ... ... ... Қазақ әдебиеті. №49.8.12.2000ж.
41. Тофлер О. Раса, власть и культура.//новая технократическая волна на
Западе. М.,1986 ... ... Ж. ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Елдік өркендеу және инновациялық даму9 бет
Елдің технологиялық және инновациялық алмасуы13 бет
Қазақ тіліндегі -дай, -дей, -тай, -тей тұлғалы теңеу мәнді тілдік бірліктердің этнотанымдық сипаты22 бет
Қазақстан Республикасының салық жүйесі жайлы9 бет
Өндірістік тәжірибе бойынша есеп11 бет
Ұлттық валюта тұрақтылығы және нақты сектор4 бет
Гендерлік психология саласының мақсат-міндеттері, пәні, объектісі.4 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь