Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи талдау

КІРІСПЕ
ХІХ Ғ. екінші жартысындағы . ХХ ғ. басындағы демократияшыл орыс және қазақ зиялыларының көзқарастарын зерттеудің методологиялық мәселелері
Тақырыптың методологиялық мәселелері
Тақырыптың зерттелу деңгейі
Г.Н. Потаниннің саяси және ғылыми көзқарасын қалыптастырудағы алғы шарттар
Г.Н. Потаниннің Сібірдегі саяси.қоғамдық қызметі
Г.Н. Потанин және ХІХ ғ. қазақ зиялылары
Г.Н. Потаниннің ХХ ғ. қазақ зиялыларымен қарым.қатынасы және Алаш автономиясы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыста Григорий Николаевич Потанин мен қазақ зиялылары арасындағы байланыс көрсетіліп, олардың шығармашық қызметі зерттелген. Тамыры терең бір-бірімен замандас болған зиялылар өкілдерінің саяси және рухани көзқарастарына тарихи талдау жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ зиялыларының саяси қызметінде ерекше орны бар Алаш Орда тарихына да аттай 90 жыл толды. Ел тәуелсіздігін аңсаған Алаш арыстары қазақ халқының алдындағы өзінің азаматтық міндетін орындады. Олардың ұлттық идеясы әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ.
«Қазақстан Республикасындағы тарихи сананың қалыптасуы тұжырымдамасында» Қазақстан тарихы ғылымы алдында тарихи iлiм-бiлiмнiң үзiктiлiгi мен бiржақтылығынан мүмкiндiгiнше арыла отырып, өткен тарихымыздың шынайы бейнесiн жасау қажеттiгi айтылған еді [1]. Міне осы міндеттерді шешу үрдісінде бітім бейнесі замана талабына сай келетін жаңа зерттеулердің қатары көбейуде.
Қазақстан тарихының, сондай өзіне ерекше назар аудартатын іргелі тақырыптарының бірі орыс ғылыми интеллигенциясының отарлық кезеңдегі Қазақстандағы қызметі болып табылады.
Орыс пен қазақ халқының өзара байланысының тарихи тамырлары тереңде жатыр. Бірақта, соның ішіндегі оқиғалардың шиеленісуімен бізді ең бір қызықтыратын кезең ХХ ғасырдың басы болып табылады. Оның себебі: Қазақстандағы қоғамдық-саяси және мәдени дамуға аянбай ат салысқан, оған жетекшілік еткен белгілі қоғам қайраткерлерінің қызметі мен өмірінің сан-қырын ашатын деректердің молдығы. Сонымен қатар, аталған тарихи кезеңнің тағы бір сипатты белгісі қазақ және орыс интеллегенциясының өзіндік бір әріптестігі, ғылыми байланыстары қазіргі заман тұрғысынан әділетті түрде бағасын беру арқылы айқындалмақ.
Біздің зерттеуіміздің нәтижесі бойынша өзара белсенді байланыс пен әсер етудің қайнаған кезеңі ХІХ ғ. екінші жартысы болса керек, өйткені әлемдік мәдениеттің бар жетістігін зерттеу мен қабылдау керектігін дәріптеген қазақ ағартушыларының қызметі мен саяси белсенділігі дәл осы кезде аса белсенді болған еді.
Міне, осы жағынан алғанда, орыс мәдениеті зор рухани қуаттың көзі болды. Екінші жағынан, қазақ халқының аса үздік өкілдерінің де Ресей әкімшілік шенеуніктерінің қатарына белсене ене бастағандығы да осы кезеңде еді. Әрине бұның барлығы аса қатал отарлау саясаты жағдайында жүріп жатқан болатын. Еңбір қызықтысы жүргізілген шаралардың нәтижесі патша өкіметінің мақсатынан ауытқып та кетіп жатты. Патша өкіметінің күштеп шоқындыру, орыстандыру, ұлы орыстық шовинизімі жөнінде де айтуға болады. Бұның бәрі әрине көптеген ғылыми зерттеу еңбектерінде айтылды. Ал, мәселенің екінші бір жағы ағарту ісінің, ғылыми зерттеу жұмыстарының, шаруашылықтағы оңды өзгерістердің орын алғандығын
1 Қазақстан Республикасында тарихи сана қалыптасуының тұжырымдамасы. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 32 б.
2 Бердяев Н. А. Русская идея. Основные проблемы русской мысли ХІХ – начало ХХ вв. // Вопросы философии. - 1990. - № 1 - С. 77–91.
3 Славинский М.А. Русская интеллигенция и национальный вопрос // Интеллигенция в России. – Спб.: Земля, 1910. – 259 с.
4 Ленин В.И. Шаг вперед, два шага назад // Полн. собр. соч. – М.: Политиздат, 1985. – Т. 8. – С. 219-317.
5 Шоқай М. Ұлттық зиялы // Шоқай М. Таңдамалы. – Алматы: Қайнар, 1998. – Т. 1. – 174-179-бб.
6 Нива. -1888. - № 5.
7 Адрианов А.В. К биографии Г.Н. Потанина // Сборник к 80-летию дня рождения Григория Николаевича Потанина. - Томск, 1915.
8 Обручев В.А. Григорий Николаевич Потанин. Жизнь и деятельность. – М.-Л., 1947. – 247 с.
9 Марғұлан А. Очерк жизни и деятельности Ч.Ч. Валиханова // Валиханов Ч.Ч. Соб. соч. в 5 т.– Алма-Ата, 1984. - Т. 1. – С. 9-79.
10 Өтениязов С. Шоқанмен қайта кездесу. – Алматы: Қазақстан, 1990. - 240 б.
11 Касымбаев Ж.К. История города Семипалатинска (1718-1917). – Алматы: АГУ им. Абая, 1998. – 276 с.
12 Сагалаев А.М., Крюков В.М. Г.Н. Потанин: Опыт осмысления личности. – Новосибирск: Наука. Сибирское отделение, 1991. – 231 с.
13 Катанаев Г.Е. Н.И. Потанин и его русские предшественники по разведкам в Средней Азии, с приложением путевых журналов Н.И. Потанина // Записки Зап.- Сиб. отдела РГО. - Т. 38.
14 Этнографическое обозрение. - 1915. - № 3-4.
15 Обручев В.А. Григорий Николаевич Потанин // Люди русской науки. – М.-Л., 1948. - Т. 1.– 600 с.
16 Шиловский М.В гг.). Сибирские областники в общественно-политическом движении в конце 50-х - 60-х годах ХІХ века. - Новосибирск, 1989.
17 Шиловский М.В. Политические процессы в Сибири в период социальных катаклизмов. 1917-1920 гг. – Новосибирск: Сибирский хронограф, 2003. – 428 с.
18 Малышева М.П. Национально-территориальное размежевание Сибири и Казахстана (1919-1922). – Семипалатинск: СГУ им. Шакарима, 1999. – 266 с.
19 Нұрпейіс К. Алаш һәм Алашорда. –Алматы: Ататек, 1995. – 256 б.
20 Қойгелдиев М.Қ. Алаш қозғалысы. Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1995. – 368 б.
21 Озғанбай Ө. Мемлекеттік Дума және Қазақстан. – Алматы, 1995.
22 Мадуанов С.М. Взаимоотношения казахов с другими соседними народами Центральной Азии в ХVIII-начале ХХ вв. (политические и социально-экономические аспекты). – Алматы, 1995. – 276 с.
23 Хабижанова Г.Б., Валиханов Э.Ж., Кривков А.Л. Русская демократическая интеллигенция в Казахстане. (Вторая половина ХIХ-начало ХХ в.). / Под ред. Койгельдиева М.К. – М.: Русская книга, 2003. – 288 с.
24 Асылбеков М.К. Железнодорожники Казахстана в первой русской революции (1905-1907 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1965. – 181 с.
25 Галиев В.З. Караванные тропы (Из истории общественной жизни Казахстана ХVII-XX веков). – Алма-Ата: Атамура, 1994. – 128 с.
26 Потанин Г.Н., Васильева М.Г. «Мне хочется служить Вам, одеть Вас своей любовью». Переписка. / Сост. Н.В. Васенькин, Г.И. Колосова. – Томск: изд. Томского университета, 2004. – 418 с.
27 Письма Веселовского Н.И. к Потанинну Г.Н. // Центральный Госархив литературы и искусства СССР. Ф. 381. Опись 1. Ед. Хр. № 2. Редкий фонд АН РК. Письмо № 179.
28 Письмо Р.Д. Семенова-Тян-Шаньского. Архив Г.Н. Потанина // Научная библиотека ТГУ. Отдел редких рукописей и книжных памятников.
29 Томск облыстық мемлекеттік мұрағаты. 0578 қор. 1-тізбе. 4-іс. 6-7-пп.
30 Потанин Г.Н. Русская девица Дарига в киргизской сказке // Этнографическое обозрение. - 1890. - № 24.
31 Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры (ХVІІІ – ХХ ғғ.). Зерттеулер. – Алматы: Жалын, 2004. - 400 б.

ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР

1 Сібір кадет корпусының түлектері: Г.Н. Потанин және Ш. Уәлиханов // Отан тарихы. 2006. - №2. – 58-67-бб.
2 Г.Н. Потанин және Нәзипа Құлжанова // Материалы международного теоретико-методологического семинара «Основные приоритета продвижения Казахстана в число наиболее конкурентоспособных государства» Актюбинский государственный педогогический институт. - Актөбе-2006. 299-304-бб.
3 Г. Потаниннің Тибет аймағы мен Қытайға жасаған екінші саяхаты // Қазақ өркениеті. -2006. - №2. – 5-12-бб.
4 Потанин және халық ауыз әдебиеті // Қазақ тарихы. - 2006.- №4. - 17-19-бб.
5 Г. Потаниннің Азия елдеріне саяхаты // Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Хабарлары. –«Қоғамдық ғылымдар» сериясы. - 2006. - №4. – 10-12-бб.
6 Григорий Потанин – қоғамдық-саяси қайраткер // ҚазҰУ Хабаршысы. -Тарих сериясы. – 2006. - №1. – 141-144-бб.
7 Г.Н. Потанин және қазақ зиялылары // ҚазҰУ хабаршысы. - Тарих сериясы. – 2006. - №2. – 194-198-бб.
8 Г.Н. Потанин – исследователь истории казахского народа // Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Алматы: Шет тілдер іскерлік карьера университеті. –2006. – С. 143-146.
9 Г. Потаниннің ғылымға бетбұрысының басталуы // «Каспий-Еуразия халықтары тағдырында: тарихы және ынтымақтасу болашағы» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдар жинағы. – Атырау-2006. – 30-33-бб.
10 Қазақ қоғамын зерттеудегі Г.Н. Потаниннің орны мен ролі // «Жаһандану және әлеуметтік-гуманитарлық танымның мәселелері» тақырыбындағы философия ғылымдарының докторы, профессор С.Б. Бөлекбаевтың 60-жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы-2006. – 422-426-бб.
11 Г. Потанин қазақ өнері мен ауыз әдебиеті туралы // Әлемдік мәдени және білім беру кеңістігіндегі өнер. Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясының халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы 19-20 сәуір. - Алматы-2006. – 433-436-бб.
12 Г. Потаниннің Қытайға саяхаты (1884-1886). Отандық және әлемдік тарихтың маңызды мәселелері қазіргі көзқарас тұрғысынан. - Алматы, 2006, 25-26 мамыр. – 270-275-бб.
13 Г. Потаниннің Үлкен Хинганға саяхаты // ХХІ ғасыр. Әлем тарихы және Қазақстан. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Алматы, 2006, 29 қараша. - 221-227-бб.
14 Г. Потанин және қазақ зиялылары // Ізденіс. – 2006. №4. – 69-73 бб.
15 Г.Н. Потанин және Мұса Шорманов // Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің Хабаршысы. – 2007. - №3. – 73-79-бб.
16 Г. Потанин және қазақ зиялылары // «Алаш» тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. – 2007. - № 2 (11). – 100-105-бб.
17 Г. Потаниннің Шығыс Тарбағатайға саяхаты // «Халықаралық интеграция мен модернизация жүйесіндегі Қазақстан-Германия қатынастары» халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2008, 9 ақпан. – 158-161-бб.
18 Алашорда әскери істері туралы. Томск мұрағат деректері // Қазақстан мұрағаттары. – 2007. -№ 2(4). – 92-97-бб.
19 Г. Потанин және ХIХ ғ. қазақ зиялылары // «Отан және Әлем тарихы ХХІ ғасырда: ғылыми парадигмалардың ортақтығы мен ерекшеліктері» атты Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. 2007, 22-23 қараша. - Алматы, 2007. – 92-97-бб.
20 Г. Потанин және Жақып Ақбаевтың қарым-қатынасы (Томск мұрағат деректері бойынша). «Тарихи дерек: археология және деректану мәселелері» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2007, 30 қазан. – 142-147 бб.
21 Научный вклад Г. Потанина в развите востоковедения // Социально-гуманитарные науки. – Бишкек. - 2007. - № 3-4.
22 Деятельность Г. Потанина в Сибирском областничестве // Социально-гуманитарные науки. – Бишкек. - 2007. - № 3-4.
23 Политические процессы в Сибири в начале ХХ в. // Известия ВУЗов. --Бишкек. - 2007. - №3.
24 Г.Н. Потанин және Сібір баспасөзі // Х. Досмұхамедов ат. Атырау мемлекеттік университеті Хабаршысы. - 2008. - № 10. – 127-131-бб.
25 М. Дулатовтың Г.Н. Потанин туралы тұжырымдары // Х. Досмұхамедов ат. Атырау мемлекеттік университеті Хабаршысы. - 2008. - №10. – 101-105-бб.
26 Григории Потанин және Сібірдегі саяси топтар // Қазақ тарихы. - 2007. - №3. - 75-77-бб.
27 Зиялылар туралы тұжырымдар // Абай атындағы Қазақ Ұлттық педогогикалық университетінің Хабаршысы. - Тарих және саяси-әлеуметтік ғылымдар сериясы. - 2007. - №4. - 35-40-бб.
28 Г.Н. Потаниннің этнографиялық еңбектеріне тарихнамалық талдау // «Отан және Әлем тарихы ХХІ ғасырда: ғылыми парадигмалардың ортақтығы мен ерекшеліктері» атты Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. 2007, 22-23 қараша. - Алматы, 2007. – 106-108-бб.
29 Алаш зиялылары туралы зерттеулер // Центр Евразии. - 2008. - №2. 28-33-бб.
30 Потаниннің ХІХ ғ. Қытайға саяхаты // «Қазақстан және түркі әлемі» Халықаралық конференция материалдары. - Алматы, 29-30 сәуір, 2008. - 50-55-бб.
        
        ӘОЖ          950  (574) 18 " ... ... ... ... ... және қазақ зиялылары: саяси және рухани көзқарастарды тарихи
талдау
07.00.02 – Отан тарихы ... ... ... ... докторы ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, ... ... ... ... және ... ... ... Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының
Қазақстанның жаңа ... ... ... ... кеңесші: ... ... ... ... ... ... ғылымдарының
докторы,
профессор, ҚР ҰҒА академигі
Асылбеков
М.К.
тарих
ғылымдарының докторы,
профессор
Озғанбай Ө.О.
тарих
ғылымдарының докторы,
профессор
Мадуанов С.М.
Жетекші ұйым: ... ... 2008 жылы “___ ” ... ... ... ... ... және ғылым министрлігі Ғылым
комитетінің Ш.Ш. ... ... ... және ... институтының тарих
ғылымдарының докторы (ғылыми дәрежесін беру ... БД ... ... ... ... (050010, Алматы қаласы,
Құрманғазы көшесі, 29)
Диссертациямен Ш.Ш. Уәлиханов атындағы ... және ... ... ... ... ... 2008 жылы “___ ... таратылды
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, тарих
ғылымдарының ... ... ... сипаттамасы. Диссертациялық жұмыста ... ... мен ... ... арасындағы байланыс көрсетіліп,
олардың шығармашық ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің саяси және рухани көзқарастарына тарихи талдау
жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ ... ... ... ... бар Алаш Орда тарихына да аттай 90 жыл толды. Ел тәуелсіздігін аңсаған
Алаш арыстары қазақ ... ... ... ... міндетін орындады.
Олардың ұлттық идеясы әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ.
«Қазақстан Республикасындағы тарихи сананың қалыптасуы тұжырымдамасында»
Қазақстан тарихы ... ... ... ... ... ... мүмкiндiгiнше арыла отырып, өткен тарихымыздың шынайы
бейнесiн жасау қажеттiгi айтылған еді [1]. Міне осы ... ... ... ... ... ... сай ... жаңа зерттеулердің
қатары көбейуде.
Қазақстан тарихының, ... ... ... ... ... ... бірі орыс ғылыми интеллигенциясының ... ... ... ... ... пен қазақ халқының өзара байланысының тарихи тамырлары ... ... ... ішіндегі оқиғалардың шиеленісуімен бізді ең бір
қызықтыратын кезең ХХ ғасырдың басы ... ... Оның ... ... және ... дамуға аянбай ат салысқан, оған
жетекшілік еткен белгілі ... ... ... мен өмірінің сан-
қырын ашатын ... ... ... ... ... ... ... бір сипатты белгісі қазақ және орыс интеллегенциясының өзіндік ... ... ... ... заман тұрғысынан әділетті түрде
бағасын беру арқылы айқындалмақ.
Біздің зерттеуіміздің нәтижесі бойынша өзара белсенді байланыс пен ... ... ... ХІХ ғ. ... жартысы болса керек, өйткені әлемдік
мәдениеттің бар ... ... мен ... ... ... ... ... мен саяси белсенділігі дәл осы кезде аса белсенді
болған еді.
Міне, осы ... ... орыс ... зор ... ... көзі ... жағынан, қазақ халқының аса үздік өкілдерінің де Ресей әкімшілік
шенеуніктерінің ... ... ене ... да осы ... еді. Әрине
бұның барлығы аса қатал отарлау саясаты жағдайында жүріп жатқан болатын.
Еңбір қызықтысы жүргізілген ... ... ... ... мақсатынан
ауытқып та кетіп жатты. Патша өкіметінің күштеп шоқындыру, орыстандыру, ұлы
орыстық шовинизімі жөнінде де ... ... ... бәрі ... көптеген
ғылыми зерттеу еңбектерінде айтылды. Ал, мәселенің екінші бір жағы ағарту
ісінің, ғылыми зерттеу ... ... оңды ... ... жоққа шығаруға болмайды. Орыс ұлттық ... ... ... жүріп, қазақтың ұлттық саяси элитасы тәуелсіздік идеясын
алға тартып, ... ... ... ... ... еді. Отарлық
мүддеден туындаған ғылыми әскери экспидициялар да өз мақсаттарынан асып
түсіп, қазақ ... ... ... экономикасына баса көңіл
аударып, аса құнды мәліметтер жинағаны да ... ... ... ... ... ... ... нағыз интеллигент
екендігін көрсете білген, өзіндік ұстанымы бар орыс ... ... ұлы ... бірі Ш.Ш. ... ... – Г.Н. Потаниннің
де ғылыми мұрасының ... ... ... орны бар ... Бұл ұлы ... ... өмірі жыр боларлық мәңгілік
достықпен өтті. Осы керемет ақыл – ой ... ... ... заңдық
ережелеріне сәйкес қарсылас дұшпан ... ... ... қыл ... дос ... таңқаларлық.
1905 жылы жазда революциялық өрлеу барысында патша өкіметіні еңбекші
халықтың наразылығынан, шет аймақтардағы халық қозғалысынан ... ... ... орталықтағы революциялық ағынмен қосылып кетсе, үлкен ... ... еді. ... 1905 жылы 6-шы ... Мемлекеттік Дума
жөніндегі патша манифесі басқа ... ... ... ... де
депутат сайлау құқын берді. Қазақ зиялылары осы істің бас-қасында жүріп ірі
мәселелерді көтеріп, саяси сауатын аша ... Бұл ... ... ... бір ... ұстанымда үгіт-насихат жұмысын жүргізе алатын саяси
ұйымдар жоқ еді. ... ... ... ... даярлық мерзімінің тар
қыспағына іліккен ұлт зиялылары тұңғыш рет ... ... құру ... ... ... саяси-идеялық күрестің шиеленісуіне түрткі болған және
ұлт зиялыларының ... ... ... ... ... ... ...
1917 жылғы Қазан төңкерісі: Ақпан революциясынан кейін ... ... ... ... ... ұлт ... ... Қазан
төңкерісінен кейін қазақ халқы үшін социализм идеяларын құп көріп, бүлікшіл-
большевиктік ... ... ... зиялылар тарапынан (С.Сейфуллин,
К.Төгісов, М.Әйтпенов, ... т.б.) ... күш ... ... ... мен оны қолдаған ұйымдарға “Бірлік”, “Жанар”, “Талап”, “Жас
азамат” , “Үш жүз” ... ... ... ... “Жас қазақ”
ұйымы, Омбыдағы Демократияшыл Жастар ... ... ... ... ... ... ... бостандыққа жеткізудің большевиктік жолын таңдаған
болатын. Төңкерісшіл ұйымдардың қазақ ... ... ... ... болмаса
да, оларға дем беруші орыс большевиктерінің көмегі арқасында елеулі саяси
күшке айналды. ... ... ... ұлт ... арасында неге жік
туды? Қазақ зиялыларының бір тобы неге большевиктік ... ... ... ... Уақытша үкімет Қазақстан үшін де, Ресей үшін де ... (жер ... ... т.б.) ... шеше ... оны ... құзырына ысыра берді. Уақытша үкіметтің осындай шарасыздығы
халықтың көңілін қайтарды. Сонымен қым - ... ... ... ... қалыптасуы мен шыңдалуы жүріп жатты
Қазақ зиялы қауымы өзі теңдес халықтардың алдыңғы қатарлы зиялыларымен
араласып, шығармашылық байланыста, ... істе ... ... ... ... ... ... қоян-қолтық араласқан.
Соның бірі Г.Н. Потанин болды.
Г.Н. Потаниннің еңбектерімен таныса отырып, Азияны зерттеуші басқа да
саяхатшылармен, қызметтес болған замандастарын ... ХІХ ... ... ... ашылымдар тарихында, ішкі Азияны зерттеуде
орыстың үш ... - Г.Н. ... Н.М. ... мен М.В. ... орын ... Осы үш ... ... Азия құрлығына көптеген
еуропалықтар да VІІ ғ. бастап ақ саяхат жасаған болатын. ... енді ... ... ... ... ... ... дейінгі 50 жылмен салыстырғанда
әлдеқайда көп жетістіктерге жетті. Осы үш ... ішкі ... ... ... алғашқы көшбасшылары болып табылады. Оларға дейін біз
Монғолия, Жоңғар, Шығыс Түркістан және Тибет ... өте аз ... ... ... аңызға, мифке негізделген болатын. Мысалы: Шығыс Тянь-
Шаньдағы вулкандар туралы, ... Уйбэ ... ... тауы ... ... еді. ... еуропалықтардың Азия ... ... көп. Ішкі Азия ... ... ... ... Г.Н. ... Н.М. Пржевальский мен М.В. Певцовтан бастау алады.
Олардың үшеуі де Жоңғар, Монғолия, Қытай мен Тибетте ... ... ... ... ... ... бір картаға қойып салыстырып көрсек, онда
біз ішкі Азияның әр территориясынан, әр жерлерге шашырап тармақталып кеткен
іздерін көре ... ... олар ... ... ... ... саяхат жасаған. Олардың деректері бір-бірін толықтырып отырды.
Солтүстік ... мен ... ... ... зерттеуде Г.Н.
Потаниннің үлесі көп болды. Г.Н. Потанин де, Н.М. Пржевальский де Жоңғария
туралы көп ... ... Н.М. ... ... М.В. ... ... ... көп мағлұматтар береді. Н.М. Пржевальский мен М.В. ... ... ... Г.Н. Потаниннің сіңірген еңбегі көп ... ішкі ... ... мен ... ... ... деректер жинады,
география мен этнографиядан ғана емес, сонымен қатар ... ... ... археология саласынан да мәліметтері көп еді.
Олардың еңбектері әр ... ... ... ... ... біз ... керемет көріністерін сезе аламыз, ол
аңшылыққа көп тоқталатын, ал Г.Н. ... М.В. ... ... нақты
сипатын қысқа да нұсқа ... ... ... ... ... Н.М. ... мен М.В. ... офицерлер еді, саяхат кезінде
қастарына азды-көпті әскери нөкерлерін ертіп алып жүретін. Г.Н. ... ... ... ... ... алып ... Ол ... әскери адамды
ертпей-ақ саяхат жасауға болады деп ... Ішкі ... ... ... қауіп төнбейтіндігін айтты. Г.Н. Потанин Ішкі Азиядағы әр түрлі
халықтарға сый-құрметпен қарады, сондықтан ... ауыз ... ... Г.Н. Потанин үшін Орталық Азия тұнып тұрған мұражай сияқты еді. Онда
материалдық және рухани дүние сол күйінде ... ... ... мен ... ... бұл ... көлемді де толық мағлұмат
алуға ... деп ... Г.Н. ... ... ... ... ... Оның киіз үйі тігілген жерде адам үзілмейтін, олармен ұзақ
сөйлесіп, керекті мәліметтер алып отыратын.
Сонымен, Ішкі ... ... ... Г.Н. Потанин мен ... М.В. ... ... еңбектерді дүниеге әкелді. Саяхаттар
нәтижесінде Азияның біраз жерлерінен мағлұмат ... ... ... ... орталық Монғолияның Алтайы, Нангоя, Таннуола мен Хинган,
солтүстік Қытай, Тибет, ... ... мен ... Нань-шань. Г.Н. Потанин әр
түрлі халықтармен танысты, олардың салт-дәстүрі мен ... ... ... ... Оның ... түркі тайпалары (Алтай ... ... ... т.б.), ... (халхас, дүрбүт, бурят,
торғаут, орда монғолдары, салара, широнгол, харай-шира-егура), тангуттар,
дүнгендер мен ... ... ... ... ... ... астам аңыз, ертегі, тарихи деректерден тұрады.
Э. Бретшнейдер өзінің ... ... ... ... атты ... ... 160 жаңа ... түрлерін атап көрсеткен.
Г.Н. Потаниннің ... ... ... өзі және ... жинаған болатын. 1886 жылдың өзінде Г.Н.
Потанинді Географиялық ... ... ... Константин медалымен
марапаттады. Шығыс Тибетке жасаған саяхатының нәтижесінде шығыстану ғылымы
мәліметтермен байыды. Г.Н. ... ... ... ... мүшесі
болды.
Г.Н. Потаниннің ғылыми жетістіктері шетелге де ... ... ... ... Монғол Алтайындағы мұзбел, Г.Н. Потаниннің атымен
аталса, Новосибирск, Томск, Омбы ... оған ... аты ... ж. ... Г.Н. ... қабірі жанында, Университет бағында
ескерткіш ашылды. Онда «Потанин Григорий Николаевич. 1835-1920. ... ... және ... деп ... ... Г.Н. ... Шығыстану
саласына қосқан үлесінің мол екендігіне көз жеткіздік.
Оның құнды пікірлерінің бірі қазақ ... өз ... ... тану ... өз ... құндылықтарын арттыра алады дегені еді.
Әрине егемендік алуымыздың да терең тамырлары, осы тарихи құндылықтарды,
өзіміздің қазақ ... ... және ... мол ... ... жатса керек. Г.Н. Потаниннің де қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ғылыми мұра ретінде қалдырғандығын Отандық тарихқа қосқан ... деп ... жөн. Міне ... да көрнекті ғалым Г.Н. Потаниннің
әлі де болса толық зерттелмеген мұраларын мұрағат деректері ... ... ... бағасын беру қазіргі кезеңнің өзекті мәселелерінің бірі деп
айтуға болады.
Г.Н. Потаниннің өмірбаяны мен ғылыми бағалаулары, қоғамдық үлесі ... ... ... ... ... ... болашақтың ісі
болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Г.Н. Потанин және ... ... ... ... саяси және рухани көзқарастарын
зерттеу барысында табылған тың деректік материалдар негізінде ... ... ... ... олардың құндылықтарын айқындап
көрсету – зерттеу жұмысының басты мақсаты болып табылады. ... ... ... ... ... ... қойылып отыр:
- ХІХ ғ. екінші ... ғ. ... орыс ... мен ... өз ара ... мен әсерін сипаттау;
- Г.Н. Потаниннің саяси және ... ... ... ... Сібір кадет корпусының ықпалын көрсету;
- Г.Н. Потаниннің Монғолияға, Қытайға жасаған саяхаттарына талдау жасап,
оның Ресейдің ... ... ... ... ... Г.Н. ... Сібірдегі саяси-қоғамдық қызметіне тоқталып, Сібірдегі
саяси топтар мен «Сібір ... Г.Н. ... ... ... ... ХІХ ғ. қазақ зиялыларының қоғамдық-тарихи көзқарасын айқындай отырып,
Ш. Уәлиханов, Мұса ... ... ... ... Г.Н. ... жемісті болғандығын көрсету;
- Сібір және Алаш автономиялары: теориялық бастаулары, ерекшеліктері мен
сипаты ... ... ... ХХ ... ... ... ... дүниетанымын,
тұжырымдамаларын көрсете отырып, олардың Г.Н. Потанинмен арадағы ... ... ... ... Орыс ... ... интелегенциясының өкілі,
танымал ғалым Г.Н. Потанин және онымен тығыз қарым ... ... ... ... ... пәні - Г.Н. ... және қазақ зиялыларының өзара ықпалын
көрсете отырып олардың саяси және ... ... ... ... методологиялық негіздері мен әдістері. Зерттеу жұмысын талдау
барысында біз соңғы жылдары ... ... ... ... ... өзгерістерді негізге алдық. Осыған дейінгі зерттеулерде Г.Н.
Потанин мен қазақ ... ... және ... байланыстары
арнайы тарихи зерттеу көзіне айналмай, тіпті назардан тыс қалып келгенін
айта кеткен жөн. Бұған ... ... ... Г.Н. Потаниннің
қызметі мен өмір жолы отарлық жүйемен байланыста немесе көптеген орыс
ғалымдарының ... ғана ... ... еді. Оның жеке өз ... ... тек ... ғана ... шыққанымен оның қазақ зиялыларымен
байланысы толық ашылмаған. Ал Кеңестік кезеңдегі зерттеулерде тарихи таптық
партиялық ... ... ... ... ... да біз өз ... жаңа ... ғылыми ой-
пікірлер мен тұжырымдарды, сыннан өткен, жаңа көзқарастар ... ... және шет ... зерттеулерді басшылыққа алдық.
Диссертациялық зерттеу жұмысының методологиялық және теориялық негізіне
диалектикалық тарихи даму заңдылықтарын және өркениеттілік, салыстырмалық,
талдау, ... мен ... ... ... ... ... арқылы бердік.
Негізгі ұстанымдар ретінде тарихи таным мен концептуальдық ережелер,
кешендік теориялар негіздері алынды.
Міне, осындай әдістерді ... ... ... Г.Н. ... ... өмір сүрген ортасындағы саяси әлеуметтік ахуалды, қазақтың саяси және
ғылыми элитасымен рухани байланыстарын, дүниеауи ... ... ... ... Г.Н. ... және оның заманына, Алаш
зиялыларымен қарым-қатынасы, ... ... ... ... қол ... ... ... ХІХ ғ. екінші жартысы-ХХ ғ. ... Бұл ... ... ... ... ... ... олардың саяси-
рухани көзқарастарының қалыптасып, ел ішіндегі оқиғаларға ... ... ... ... орыс ... саяси ағартушылық және
ғылыми қарым-қатынастарға осы ... ... бой ... ... ... ... алға ... міндеттердің өзектілігінен,
тарихнамасын зерттеуден, яғни Г.Н. Потанин мен қазақ зиялыларының саяси-
қоғамдық және рухани байланыстарының тарихы осы ... ... ... ... ... ... туындайды. Диссертацияның ғылыми жаңалығы –
мәселенің кешенді түрде ... ... ... ... ... Г.Н. ... мен ... зиялыларының саяси-қоғамдық көзқарастарына
талдау жасалып, бұл ... ... ... ... ... ... ... мұрағат құжаттары ғылыми айналымға
түсті. Бұғанға дейін Г.Н. ... мен ... ... ... талдаған еңбектер бола қойған жоқ. ... ... ... ... ... ... тапты:
- орыс зиялы қауымының қазақ зиялыларының көзқарасына, іс-әрекетіне,
ғылыми шығармашылығына ықпалының деңгейін анықтаудың ... ... Г.Н. ... мен ... ... ... ара-қатынасы мұрағат
құжаттары және кейінгі шыққан зерттеулер негізінде жан-жақты ... ... ... Г.Н. Потаниннің ой-өрісіне, көзқарасына әсері
көрсетіліп, Шоқан Г.Н. ... үшін ... ... ... ... Мұса ... Г.Н. Потаниннің қазақ ... ... ... зор ... ... М. ... да орыс ... ғылыми байланыстары да тығыз екендігі көрсетілді;
- Г.Н. Потаниннің Орталық Азия ... ... ... жасаған
саяхаты, ол елдер туралы тарихи ойлары ... ... ... орыс ... ... ... ... жүйеленді;
- алғаш рет Г.Н. Потаниннің Ж. Ақпаев, Н. Құлжанова, Ә. Ермеков, А.
Біржақсин сияқты қазақ ... ... ... ... ... ... материалдары бойынша сипатталды;
- Г.Н. Потанин және Алаш Автономиясы мәселесі Г.Н. ... ... ... талданып, осы мәселеге ... ... ... ... ... тұжырымдамалары айқындалды;
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
- орыс зиялылар мен қазақ зиялыларының көзқарасы Алаш ... ... ... ... ... болған жоқ.
- Г.Н. Потанин мен Сібірдегі саяси топтар өз жерінің патриоты болды;
- Ш. Уәлиханов Г.Н. Потаниннің ... ... ... ... ... ықпал жасады;
-ХІХ ғ. қазақ зиялыларының өкілі Мұса Шорманов пен Г.Н. ... ... ... ... елге ... болды;
- Г.Н. Потаниннің Қазақстанды зерттеуіне қазақ зиялылары үлкен үлес
қосты;
- Оның ... ... ... ... ғылымына мол мәлімет берді;
- Г.Н. Потанин мен қазақ зиялыларының қарым-қатынастары өзара жазысқан
хаттары ... ... ... ... ... негізгі тұжырымдары бойынша Астана,
Алматы, Атырау, Ақтөбе, Павлодар қалаларында өткен ... ... ... ... ... ... 32 мақала Білім және ғылым саласындағы қадағалау мен аттестаттау
комитеті тізіміне енген ... ... және ... ғылыми
басылымдарында жарияланды.
Диссертация қолжазбасы Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... Ш.Ш. ... ... ... және ... Қазақстанның жаңа заман тарихи ... ... ... ... ... (хаттама № 8 «10» маусым 2008
жыл).
Зерттеу жұмысының ғылыми және ... ... Г.Н. ... ... ... саяси-қоғамдық және рухани байланыстарының тарихи
тамырларын арнайы зерттеу арқылы ... ... ... ... және методологиялық негіз жасауға мүмкіндік беретін ғылыми еңбек
жасалмақ.
Зерттеу барысында көтерілген мәселелер ... ... жете ... мән ... ... ... тарихымызды, ондағы тұлғалардың,
зиялылардың өмірі мен ... ... ... ... тигізеді. Зерттеу
жұмысының тұжырымдамаларын Қазақстан тарихын танып ... ... ... жоғарғы оқу орындарының ізденуші, аспиранттары мен
студенттеріне, тарих факультетінде дәріс алатын ... ... ... мен ... ... ... ... жұмыс. Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология
институтының Қазақстанның жаңа ... ... ... ... ... ұсынылған.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысының құрылысы тақырыпты және алға
қойған міндеттерді ашуда логикалық бір ізділік бойынша жасалды. Диссертация
кіріспеден, бес ... ... және ... ... тізімінен,
қосымша материалдардан тұрады.
ДИССЕРТАЦИЯНЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспеде жұмысқа жалпы сипаттама беріліп, тақырыптың өзектілігі ... ... ... ... мен міндеттері, зерттеу нысаны
анықталды, методологиялық ... ... ... ... маңызы көрсетілді.
Бірінші тарау «ХІХ Ғ. екінші жартысындағы – ХХ ғ. ... орыс және ... ... ... ... ... деп ... Бұл тараудың «Тақырыптың
методологиялық мәселелері» деп аталатын бөлімінде Қазақстандағы ... ... ... жүйесіндегі ғылыми зерттеудің әдіс тәсілдерінің
деңгейі мен методологиялық маңызы ... ... ... ... қауымының
орыс әдебиетінің белгілі өкілдерімен, алдыңғы қатарлы күрескерлері,
зиялыларымен ... ... ... көзқарасына үлкен әсер еткені
атап өтілді. Григорий ... де ... ... қатарлы зиялыларымен
араласып, тағдырлас, замандас болып, бір мақсат-мүддемен жүруі, ... ... ... ... ... тарихнамада интеллигенцияға қатысты үш бағыт
көрсетілетін: халықшылдық, либералдық, ... Бұл ... ... ... ... ... айқындауға тырысты. Ондай
еңбектерде көбінесе мұғалімдер, дәрігерлер, темір жол ... және тағы ... ... мен ... ... ... тәсілде зиялыларға қатысты белгілер ... ... ... халықтың мүддесі үшін олар өзін-өзі құрбан
етуге дейін барады деген пікір негіз болды. ... ... ... ... ... шығарылып, зиялы қауымның бүкіл қызметі
саяси қызметте делінді.
Сол жылдары бұл пікірлерге ... ... да ... ... революциялық қозғалыстарға қатынасы туралы мәселені талдауға
түрлі саяи топтардың ... ... ... орыс ... ... оның қоғамдағы орны мен
рөлі мәселесі ... Бұл ... ... Н. Бердяевтің «Философская
истина и интеллигентская правда» мақаласында ... ... ... ... ... жинағында «интеллигенция» ұғымын
саясаттандырғаны үшін ... ... ... ... ... ... ... сапа қалыптастырды деп санаушы
еді.
Бұл жерде ... ... ... ... ... оның ... іске
араласу дәрежесін ғана көрсететін сыртқы жағын ғана қарастырып қана қоймай,
сонымен ... ... ... ... ... ... ... сипатын да қарастырған маңызды деп есептейміз. Зиялылардың қалыптасуы,
әлеуметтік ... оның орны мен ... ... орны туралы мәселе де
зерттеушілердің назарынан тыс қалған емес. «Интеллигенция» термині ... ... ... пікір туғызды. Ғылыми пікірталастағы негізгі
мәселе «интеллигенция» ұғымын анықтаудан басталды. ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... ... Ол ой еңбегімен айналысатын, ерекше жағдайда қалыптасқан әлеуметтік
топ. Талдаудың өзіндегі осы тұжырымдамаларға жүгінсек, ХХ ... ... бұл ... ... көзқарас тұрғысынан қарастырды.
Н.А. Бердяев ... ... ... ... жоғары болды деген ресейлік ойдың өзіндік сипатымен
байланыстырады[2]. Яғни, өз ... ... ... болсақ
интеллигент дегеніміз ақыл ой, ... ... ғана ... ар ... ... ... әлеуметтік топқа жатпайтын ерекше қоғамдық топ ретінде
сипатталды. ... ... ... көзқарасы бойынша
интеллигенция этикалық жағынан тоғышарлыққа қарсы, ... ... ... жатпайтын адамдардың сабақтастық тобы, олар толығымен идеямен
айналысып, сол идеяға қызмет етуге дайын ... Олар ... ... бар ... сыни ... ... Әсіресе олар өз халқы үшін
күйіне біледі, өз отанының тағдыры үшін алаңдайды.
ХХ ғ. ... ... ... әлеуметтік-этикалық
категория деп түсінді. ... ... деп ... ... ... келбеті бар адамдары таныды. Интеллигент ... ... ... ... ... ... ... алатын, жалпы теңдік пен
бақыт мұраты үшін күреске ... ... ... ... іздейтіндер. Осындай рухани-әлеуметтік тұрғыдан ... ... ... мен ... ... ... ... Оны нақты
тапқа жатқызу мүмкін емес. Осындай тәсілмен анықтаған кезде интеллигенция
феномені ұлттық санамен пара-пар келеді. ... ... ... да өз ... ... ... ... белгілерін көрсетті, сондықтан
бірқатар авторлар бұл ұғымды тек орыс интеллигенциясына ғана ... ... ... тиімділікті ғана ойлап қоймай, жеке өзі метафизикалы да ойлайды.
Ойлау принципіне сай адамдар ... және ... ... ... ... бөліне алады.
Н.П. Гордеевтің пікірінше, мұндай жағдайда тұлғалар тобының таптан,
әлеуметтен тыс тобын айтудың қажеті жоқ, өйткені ... ... ... ... ... болып отыр. Ал оны осы ұрпақтың кез келгені қайталай алады.
М.А. Славинский интеллигентті интелектуалды зертхана деп атап, онда таза
мәдени құндылықтардан басқа, ұлт ... және ... ... ... ... ... ... пікір айтады [3]. Бұл автордың ұлтты дамытудағы
интеллигенцияның рөлі туралы мәселені көтергенін құптауға ... ... ... өз халқының ұлттық санасының ... ... ... Оның ... ... сол ... ... даму деңгейімен
анықталады, оның көңіл-күйі де сол ұлттыкіндей, психикасы халықтық санамен
ұлттық психологияның ақырғы формасын ... ... ... ... ... ... табылатын ұлттық тіл соның иелігінде
болады. М.А. Славинскийдің ... ... ... ... қарама-қайшы келетінін байқауға болады.
Таптық қоғамдағы интеллигенцияның орны туралы айта ... ... оның ... пен ұсақ буржуазия арасындағы аралық топ ... ... ... ... екенін айқындап, кез келген
интеллигенция тапқа ... деп ... ... бұл ... туралы кеңестік тарихнамада оңшыл ... ... ... ... ... ... оны күрделі
шығармашылық еңбекпен, кәсіби ой ... ... ... тобы ... Бұл ... ... ... В.И. Лениннің «Бір қадам алға, екі
қадам артқа» деген еңбегінде интеллигенциға қатысты ... ... ... ал бұл ... большевиктер партиясы билікке келгеннен
кейін теория мен практикада жүзінде анықталды. Мұндай марксистік тәсілде
революцияға дейінгі және ... ... ... ... көрсетілмеді, оның рөлі мен орны да анықталмаған. ... таза ... ... деп ... ... ... орыс қоғамының ерекше тобы ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы, либералды,
демократиялық интеллигенция буржуазиялық интеллигенция болды деп ... ... ... мәнін теориялық жағынан қарапайым схемаға салды.
Ол В.И. Лениннен ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топ деген пікірін ала ... ... ... ... «үштік формуласына» енгізді.
Мұстафа Шоқай интеллигенция деп кім алдына жоғары ... ... ... үшін ... ... білімді адамдарды атауға болатынын айтты.
Ұлттық интеллигенция құрамына өз халқының ... ... ... ... үшін ... ... де ... деп көрсетті [5].
Кеңестік қоғамдық ғылымда интеллигенция мәселесі ... ... бұл ... ХХ ғ. 30-жж. ... ... өзінің жеке дүниетанымы жоқ, қоғамның қандай да бір ... ... ой ... ... ... ... топ
ретінде анықталды. Бұдан басқа анықтамаларды қабылдамады. ... ... ... бойы ... әлеуметтік-саяси дербестігі туралы мәселе
жабық болды.
Деректік мәліметтерге қарағанда ... ұлт ... ... күрес
жүргізуді, дипломатиялық, идеологиялық әдістерді кең қолданған. Өйткені,
сол тарихи кезеңде қазақ қоғамының ішкі және ... ... ... ара ... орыс ... ... пиғылы, автономия ісін
жүзеге асыруда әрдайым дипломатиялық тәсілдерді ... ... ... ... елде ... ... өрті ... мүмкін еді. Міне осы
жағдайды ... ... бұл ... ... зиялыларының әр бағыттағы
белсенді қызметі нәтижесінде алаштық ... ... ... ... да ... ... ... әдіс - қазақ қоғамын идеялық
тұрғыдан біріктіруге, халықтың саяси сана-сезімін оятуға және ... ... ... ... ... қолданылды. Саяси күрес
жүргізудегі ұлт зиялыларының ұстанған әдістерінің ішіндегі маңыздыларының
бірі - қай жерде болмасын ... ... ... ... ... ... ... жауапты қызмет орындарын қолға алу арқылы ... сай ... ... тәсілі болды. Сондай-ақ, Алаш ... ... ... ... ... де ... ... зерттелу деңгейі» деп аталатын бөлімде тақырыпқа қатысты
зерттеулерге шолу ... Г.Н. ... ... ... ... ... дау жоқ. Оның көпшілігі Г.Н. Потаниннің зерттеу еңбектері жарық
көргенде және 1905, 1915 жж. мен ... ... ... атап ... Біз Г.Н. ... туралы шыққан бүкіл еңбектерді толығымен сипаттауды
мақсат ... ... ... ... түйінін ашуға оның ... деп айту ... ... ... сай тарауларға қатысты
мәселелер ... ғана ... ... шолу ... ... деп
есептедік.
Г.Н. Потаниннің (1835-1920) өскен ортасы және ... ... ... оның өмірбаяны туралы мәліметтер алғаш рет
П.П. Семенов-Тяншаньскийдің жазғандарында кездеседі [6]. Ол ... ... ... Г.Н. ... ... этнография,
фольклор, өлкетану, ботаника ғылымына, Сібірдің қоғамдық-саяси және ... ... ... ... көптеген энциклопедиялық, анықтамалық және
жинақтық басылымдарда жарық көрді. Атап айтқанда, Кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... географиялық энциклопедияда
Г.Н. Потаниннің өмірі мен ғылымға қосқан үлесі туралы мағлұмат берілген.
Неміс ... ... ... 300 ден ... ... ... ... ... ... ... сөздікте де
Г.Н. Потанин жөнінде мәліметтер бар.
Г.Н. Потаниннің өмірбаянын жазу қай ... ... ... ... А.В. ... оның 80 жылдығына арналған жинақта өмірбаянын толық
баяндаған [7]. В.А. Обручевте оның өмірі мен ... ... ... ... [8]. ... бұл еңбектердің бір кемшілігі Г.Н. ... ... ... ... ... ... ... М.В.
Шиловский Г.Н. Потаниннің туғанына 160 жыл толуына орай ол туралы мәліметті
«тұлғалық кейіпкер» түрінде жинақтаған. М.В.Шиловскийдің келесі бір ... ... 170 ... ... оның ... ... ... кешенді түрде қарастырған, әсіресе география, ... ... ... т.б. ... ... көрсеткен. Автор Г.Н.
Потаниннің зерттеулеріндегі өзіндік тұжырымдау тәсілдеріне баса ... ... ... ХІХ ғ. ... ... – ХХ ғ. ... Сібірдің
қоғамдық-саяси және мәдени өміріндегі Г.Н. Потаниннің Сібір облысшыларының
идеологы ретіндегі рөлін көрсетуге тырысып, алғаш рет ... ... ... ... ... Г.Н. ... ... ғылымы
мен мәдениетіне үлес қосқан П. ... А.С. ... ... В.А. Обручев, В.Г. Короленко, Д.А. Клеменц, С.Ф. Ольденбург, В.Я.
Шишков, Г.Д. Гребеньщиковпен қарым-қатынастарын ... ... ... Г.Н. ... ... бірге оқығанын сипаттағанымен,
зерттеуде автор Григорий Потаниннің қазақ зиялыларымен ... Г.Н. ... Г.Н. ... ... ... ... қосқан үлесін мазмұндаған. Алайда бұл еңбекте Г.Н. ... ... ... оған ... ... ... ... айтылмаған.
Сібір кадет корпусы туралы да еңбектер баршылық. Бұл оқу орнында
қазақтың біртуар ұлы ... ... ... ... ... ... ... оқу орнының Г.Н. Потаниннің дүниетанымын қалыптастыруда орны ерекше
болды. ... дәл осы ... ол ... ... ... одан көп ... оның дарындылығына, біліміне тәнті болды. А.И. Солодухин Кадет
корпустарындағы оқу ... ... ... Г.Н. Потаниннің өз достары
арасында әділетті болғанын айтады. Ә. ... ... ... ... очерк
жазса [9], Шоқан мен Г.Н. Потанин ... ... С. ... ... жүйелі баяндалған [10]. Сонымен бірге автор бұл еңбегінде Мұса
Шорманов туралы да ... ... ... айта ... жөн. Ал, М.
Малышева мен Познанскийдің мақаласында Г. ... ... ... ... айтылған. Бұл еңбектер Омбы ... ... ... ... пайдаланғандықтан құнды деп есептейміз. Ал И. ... ... ... оқып ... ... Омбы қаласының Г.Н. ... әсер ... ... Омбы қаласы туралы М.И. Юрасованың да тамаша
еңбегі бар. Г.Н. Потаниннің өзі Қазақстан қалаларының ... ... ... ал бұл ... қалалар тарихын зерттеуші Ж. ... ... атап ... ... Г.Н. ... ... ... жолына
үлкен үлес қосқандардың бірі әйгілі саяхатшы П.П. Семенов болды. Ол Г.Н.
Потанинге саяхатшы-ғалым ... ... ... П.П. ... ... Орыс ... ... жұмысына қатыстырып, оны таза ғылым
жолына баулыды. П.П. Семеновтың көзі ... бұл ... ... ... бар ... А.М. Сагалаев пен В.М. Крюков еңбегінде Г.Н.
Потаниннің ғылымға қосқан үлесі, көзқарасы ... ... ... ... ... қоғамдық және ғылыми өмірді де біршама сипаттаған
[11].
Г.Н. ... ... ... ... ... еңбектер аз. Оны тек
біз Г.Н. Потаниннің өз еңбектерінен ғана ... Тек, Г.Е. ... ... Орта Азиядағы барлауы туралы жазған [12]. Екінші бір
еңбегінде Г. Катанаев ХІХ ғ. Н.И. ... ... ... мен ... ... сапары туралы жазған.
С.Ф. Ольденбург, В.А. Гордлевский айтқандай Г.Н. Потанин Шығысты
еуропалықтардың санасына енгізіп, оны ... ... ... ... ұлы ... ... бірі болды [13]. С.Ф. Ольденбург ... ... ... ... ... ... ... болды дей
отыра, тыныш бір кабинетте, бір-бірімен араласпайтын қалада жасалған жоқ,
ол ашық ... ... ... киіз үйде оның ... ... еңбектері
жазылды дейді. Аталмыш осы екі авторлардың Г.Н. ... ... ... ... ... Г.Н. Потанин мерейтойына қатысты
жазған газет пен журналдарды жарияланған мақалаларының да ... ... ... жөн. ... С.Ф. ... «Не ... деген очеркі
1915 ж. 21 қыркүйекте Сібірді зерттеу қоғамының жиналысында тыңдалды. Осы
кезде В.А. ... «Г.Н. ... как ... ... ... жарық көріп, екеуі де Г.Н. Потаниннің саяхаттары ғылымға зор ... ... ... Ішкі ... ... мен Қазақстанға жасаған саяхаттары
нәтижесінде жинаған материалдары ХІХ ғ. аяғындағы ... ... ... ... орын ... В.А. Обручев өз еңбегінде атап
өткен болатын [14]. ... бұл ... ... ... тарихнамалық
еңбектердің жоқ екенін айтқанымыз жөн деп санаймыз. В.А. ... ... ... ... жаза ... оның ... ... мен
еңбектерінің тұтас бір тізімін жасау болашақтың ісі деп атап көрсеткен. ХІХ-
ХХ ғғ. орыстың географиялық зерттеулерінің ... ... ... ... ... ... зерттеулер М. Пржевальский, М.В. Певцов және Г.Н.
Потаниндердің арқасында жүзеге ... ... ... ... Қазақстанға да әсер еткені белгілі.
Ал ХІХ -ХХ ғғ. Сібірді айтқанда Г.Н. Потанинді еске ... ... ... ... ... ... Я.Р. ... пен Г.И. Пелихтің
мақаласында ұтымды сипатталған.
Сібір облысшылары туралы тарихи әдебиеттердегі ХІХ ғ. 50-60-шы ... ... ... Г.Н. ... мен ... ... әсері айтарлықтай зерттелген емес. Сондықтан бұл зерттеуімізде
біз осы ықпалдың деңгейін көрсетуге тырысамыз, ал ... ... ... ... тақырыпқа қатысы жоқ болғандықтан тоқталмауды жөн көрдік.
Н.А. Лапин еңбегінде ХІХ ғ. Сібірдегі ... ... С.Г. ... осы ... ... ... қызметін
талдаған. Ал М.В. ... ... ... ... ... ... көрсеткен [15]. М.В. Шиловскийдің келесі бір
көлемді зерттеуінде ... ... ... ... ... ... ... саяси топтардың қызметі қарастырылған [16].
Большевиктерге қарсы мемлекеттік құрылымдар да зерттеу нысаны болған. Автор
мәліметтік ... ... ... ... ... қозғалысы
әсерінен әскери диктатура орнатуға жағдай туғанын көрсетеді. Сонымен бірге
Сібір облысшыларының Г.Н. ... ... ... ... үрдістерге
қатысқанын сипаттаған. Дегенмен де автор қазақ зиялыларына айтарлықтай
сипаттама жасамаған, тек Әлихан ... атын атап ... ... ... ол жерде өткен съездер туралы ... ... ... Атап айтқанда А. Мейеровичтің мақаласы «Иркутск өмірінде»
және А.Н. Шпицынның мақаласында елдің бірігуіне мән ... ал ... ... тек шолу ғана ... ... ... ... қатарына М.П. Малышеваның жан-жақты жазғандарын жатқызуға болады
[17]. ... ... ... ... съезі туралы жаза
отырып, Алашордалықтарға Г.Н. ... риза ... атап ... ... ... байланысты жазылған зерттеулерді де бөліп қарастырдық,
себебі оларда ХХ ғ. бас ... ... ... ... кең ... Әрине, ол еңбектерде кеңестік дәуірдің ... ... ... жөн. 20-ж. ... ... Байтұрсынов пен Әлихан Бөкейханов
“Алаш” ұлттық ... ... мен ... ... ... рет ... жасайды. А.К. Бочаговтың тарихи очеркі қазақ
интеллигенциясы үшін ... ... ... рөл ... айтып
өткенімен, 1927 жылы шыққан ... ... ... ... ... мақсат еткен. Н. Мартыненко құрастырып,
О.Исаев алғы сөз жазған құжаттар жинағында “Алаш” партиясының ... баға ... ... ... жж. ... жөніндегі қызықты
құжаттар қазақ қоғамының топтасуындағы ... ... ... ... мүмкіндік береді. 1933 ж. 8-28 ... ... ... ... Комитеті жанындағы ҚМЛҒЗИ тарих секторында Алашорда ... ... ... Осы ... ... ... ... мен Ш. Шафиро “Алашорданың тарихи рөлі” атты баяндама жасайды. Осы
баяндама негізінде екеуі кейін кітап ... ... ... қозғалысының
бастау көздері”, “1916 жылғы көтерілістегі алаш интеллигенциясының ... ... ... мен ... ... ... - ... үкіметі”, “Алаш қозғалысының тарихын ... ... ... ... ... ... көрініп тұрғандай,
авторлар Алаш қозғалысының жетекшілері мен оған қатысқандардың барлығын
дерлік орыс патшалығы мен ... ... ... ... ... қас жаулары деп бағалап, Алашорданы ұлтшыл контрреволюциялық
үкімет деп анықтады.
ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік әрекеттеріндегі кейбір
мәселелерді баяндағанда М.Шоқай, З.У. Тоған, Х. Оралтай, А. ... ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйенің қысымы
салдарынан кетуге мәжбүр болған қоғам қайраткерлерінің зерттеу еңбектері
мен ... ... ... мағлұматтар алуға болады.
70-80 жж. Алаш зиялы қауымы туралы зерттеулерде айтарлықтай өзгеріс
болмады. Революциялық-демократиялық бағыттағы ұлттық саяси ... және ... ... ... ... ... ... Оларда алаш қозғалысы туралы бұрынғыдай революциялық
оқиғаларға байланысты біраз мәліметтер ғана кездеседі. Бұл ... Алаш ... ... ... ... үкіметіне
қарсы бағытталған контрреволюциялық қозғалыс көсемдері ретінде баға берді.
80-жж. соңында қазақ мәдениеті мен ғылымының ... ... ... ... ... үшін ... ... Орталық
Комитеті жанынан құрылған комиссияның шешімімен сталиндік жазалау ... біз ... ... қазақ зиялыларының шығарма жинақтары ... ... 80 жж. ... жж. ... КОКП ... Алаш ... ... әлі де тежеп жатты. Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық
комитеті де Алаш қызметіне ... ... ... мүддесін”
қорғайтын “буржуазияшыл ұлтшылдар” деген баға берді. Ғылыми танымның жаңа
методологиясының болмағандығынан осындай ... ... ... құру
кезінде жазыла бастаған еңбектер Алаш мәселесін шынайы зерттеудің шекарасын
кеңейтті.
1991 жылы тәуелсіздігіміз жариялап, Алаш ... ... жол ... кейін ұлттық мүдде тұрғысынан олардың өмірі мен
қоғамдық-саяси істерін қарастыра бастады. Олардың қызметін ... ... ... ... Д. Аманжолованың, Ө.
Озғанбайдың, О. Қоңыратбаевтың, М. ... Т. ... М. ... С. ... ... ... т.б. ... көшбасшылар жөніндегі еңбектері баспасөз бетінде жарияланып тұрды.
Алашорданың күрделі мәселелерін зерттеуде үлкен қадам ... ... ... Оның ... зерттеуінің құндылығы бұрын қол жетпейтін
құжаттарды ғылыми ... ... ... ... ... ... ... құжаттарына, газет (“Қазақ”, “Сарыарқа”)
материалдарына сүйеніп, күрделі мәселелерді ... ... ... ... Автор мұрағат материалдарын жүйелеу арқылы аз зерттелген,
күрмеуі көп ... ... ... тырысқан. К. Нұрпейісов тарихи
әдебиетте бірінші рет Ә. ... ... ... ... ... ... ... қызметін, жалпы ел басқарудағы рөлін көрсетсе [19],
ал ғылыми мақалаларында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов сияқты Алаштың саяси
жетекшілерінің ұлт-азаттық ... ... ... да, ... дәлелдеп, Алаш пен Алашорда қозғалысының құрамдас бөлімдеріне,
бірінші орыс революциясы жылдарындағы Ә.Бөкейханов ... ... ... ... араласқан алғашқы қадамдарына сипаттама
жасайды.
Қазақтың саяси элитасының қоғамдық-саяси ... ... ... бір ... осы ... жөніндегі ”Болашақ үшін өткенді білу –
парыз” және “Қос төңкеріс және Алаш ... ... ... ... ... зор болды деп есептейміз.
Ә. Бөкейхановтың шығармашылығына арналған еңбектерден С.Аққұлұлының,
Д.Тоқпановтың, А. ... Б. ... ... ... ... Е. Серкебаевтың “Бүкілресейлік құрылтай және ... ... ... ... сайлау барысы мен оның жұмысына шолу
жасаса, жекелеген зерттеушілер Алаш қозғалысына баға беру үшін алдымен ... ... ... ... ... ... осы ... тұрғыдан игеруге шешуші түрде ықпал жасайды деп есептейді. Олар ... ... алаш ... ... ... ... ... беру Алаш интеллигенциясын және олар басқарған
саяси қозғалыстың қоғамдық дамудағы алатын ... ... емес деп ... Қозыбаев Алашқа либералды ұлттық инттелигенцияның партиясы деген
анықтама бере отырып, оның ... ... ... ... ... ... қорытынды жасады.
М. Қойгелдиев еңбегінде Алаш зиялыларының іс-қимылдарына сипаттама
жасалған [20]. Алаш ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында қалыптасқанын көрсеткен. Құжаттық
деректер негізінде автор Ә. ... Ж. ... А. ... ... жасайды. 1906-1916 жж. кезеңнің тәуелсіздік үшін күрестегі
идеологияның қалыптасуына, Алаш ... ... ... ... рөл ... анықтайды. Ө. Озғанбай Ресей мемлекеттік Думасы
туралы жан-жақты талдау жасаса [21], С. ... ... Азия ... қатынасын көрсетуде қоғамдық-саяси оқиғаларға мән берсе [22],
Хабижанова Г.Б., ... Е.Ж., А. ... ... ХІХ ғ. ... ғ. ... орыс интеллигенциясының Қазақстандағы қызметіне
сипаттама жасалған [23]. Бұл ... Г.Н. ... ... ... ... атап ... ... саяси жағдайды Қазақстанмен
салыстыруда М.К. Асылбеков еңбегін пайдаландық [24]. Ол Қазақстандағы темір
жолшылардың саяси санасының ... ... ... Ал В. ... ... зерттеген шетелдік және Ресей саяхатшыларына қазақ
зиялылары ... ... және ... ... атап ... ... тұлғалар жөнінде ғалымдардың назарын аударған бірқатар
диссертациялық зерттеулер жазылды. ... қос ... пен ... кезеңіндегі Алаш қозғалысының жекелеген мәселелері бойынша, атап
айтқанда, Алаш қозғалысының тарихнамасы, Ақпан ... ... ... ... комитеттерінің қызметі, қазақ съездері,
мұсылмандық қозғалыс мәселесі туралы Р.Нұрмағамбетованың, ... ... ... ... Ш.Тухмарованың,
Т.Әуелғазинаның, К.Атымтаеваның және т.б. диссертациялық еңбектерінде
ғылыми талап негізінде зерттеліп, ... баға ... ... ... ... “ХХ ғ. ... ... атты кешенді мәселені ашу
ісіне қосылған зор үлес деп ... ... 90-жж. ... ... ... ... алаш ... зерттеушілік ойдың алға жылжығанын байқатады. Әсіресе бұл
зерттеулердің жан-жақтылығы мен ... ... ... атап ... деп есептейміз. Соның нәтижесінде Алаш пен Алашорда тарихының өзекті
мәселелерін, яғни оппозициялық қозғалыстың пайда ... ... ... және ... факторларын анықтау сияқты саяси-әлеуметтік үрдістер
көшбасшыларының ... ... ... ... роль ... ... ... ғ. аяғы ХХІ ғ. басында көптеген ғылыми әдебиеттер жарық көріп, ... ... - ... тәуелсіз алуы, демократиялық
үдерістердің көрінуі саяси еңбектерге ... ... ... жоқ. ... ғылыми айналымға енуі, оларды талдау қайта қарауға мүмкіндік
туғызып, Алаш ... оның ... ... ... ... бұрынғы кертартпа пікірлерінен бас ... ... ... Алашорда қозғалысының негізгі маңызы ХХ ғ. бірінші ширегіндегі
қазақ ұлттық біртұтастығының қайта өрлеуіне қосықан ... деп ... ... ... ... өз ... Алаш-Орда мен
большевиктік өкіметтің өзара қарым-қатынасын қарастырып, 1919 ... бұл ... ... ... ... ... ... көрген болатын. Мұрағат құжаттарын пайдаланбағандықтан, автор мәселенің
тұңғиық тереңіне жете алмаған. Ал Хасен Оралтайдың ... ... ... ... ... Алаш ... ... тұрғысынан қарастырады. Хоккайдо университетінде қызмет ететін
жапон ... Уяма ... ... ... ... деп санаймыз.
Алаш зиялыларының жетекшілері екі мақсатқа – ... ... ... ... ... ... деп автор дұрыс көрсетеді. Сонымен
бірге Томохико ... ... ... да ... ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізу болса, ал деректерде ол
Ресей Федеративтік Республикасы құрамында автономия болу деп ... ... ... ... ... ... ... Пайпстың
зерттеулері жатады. Өз еңбегінде автор белгілі мәселелерді қарастыра
отырып, Ресейдің ... ... ... ... ... ... ХХ ғ. ... Ресей тарихында зиялы қауымның орны
мен рөліне, тарихи миссиясына, партия мен либералдық қозғалысқа ... ... ... ... ... еңбектер бізге Ресейдегі саяси
оқиғалардың шет ... ... ... ... аз да ... ... тигізді.
Алаш тарихнамасына талдау жасау біздің зерттеу нысанамызға ... Г.Н. ... ... дүниелерді оның өз еңбектерінен ғана алдық,
сондықтан оны дерек ретінде қолданғандықтан тарихнамалық ... ... Ал Г.Н. ... мен Алаш ... ... туралы арнайы
зерттеулер жоқ.
Тақырыптың деректік негіздері осы тараудың 3-бөлімінде талданды.
Зерттеуде қолданылған деректердің ... кең ... ... ... Г.Н. Потаниннің өз шығармалары, Томск, Омск облыстық ... ҚР ... ... ... материалдары, ҚР ҒА
кітапханасының сирек кітаптар қорындағы деректік ... ... ... мұралары көп. Оның бәрі жарыққа шықты
деп айту қиын. ... жж. ... Г.Н. ... бес ... хаттар жинағын шығарды. Оған 662
хат енген. Томск университетінің ғылыми кітапханасы қорында 1920 ... Г.Н. ... ... ... ... ... ... Томск мемлекеттік университетіне түсу Сібірді зерттеу
институтының тағдырымен байланысты болды.
Сібірді зерттеу институтын ... ... ... ... ... 15 ... ... профессорлары Б.П. Вейнберг, В.В. Сапожников, М.А.
Усовтардың бастамасымен өтті. Бұл ... ... ... ... байлығын тиімді пайдалану үшін табиғатын, халқын т.б. зерттеу болды.
Институт жанына мұрағат, ... ... ... ... мерзімді баспасөз
қорларын ұйымдастыру, Сібірді барлық жағынан да ашып ... ... да ... ... ... ретінде қойылды. Әсіресе Сібірдің
көрнекті қайраткерлерінің қорын ... онда ... ... ... да ... сақтап қою да ұмытылған жоқ, сондықтан
съезд ... ... жеке ... мекемелерге, қоғамдарға Сібір туралы
институтқа материал жіберу ұсыныстары айтылды. Сібір ... ... ... ерекше назар аударып, ... ғана ... жеке ... газеттер жібереді. Олардың қатарында жеке адамдар ғана емес,
түрлі мекемелер, қоғамдар, ұйымдар, ... ... ... ... кітапханасы,
Алтайды зерттеу қоғамы, Тобыл губерниялық мұражайы т.б. ... ... ... ... ... бірі ... Г.Н. ... бұл ұсынысқа ерекше ден қойды.
Әрине, бұл кезде Г.Н. ... ... ... еді. Оған ... ... ... сөзсіз. 1920 жылы қаңтардың ... ... ... ғалымның кітапханасындағы кітаптардың тізімі берілді. Комиссия
құрамында Томск университеті кітапханасының бас кітапханашысы А.И. Милютин,
В.Ф. Смолин, профессор Э.В. Диль ... 20­шы ... ... ... Г.Н. ... кітаптары мен мұрағатын алу туралы ... ... ... ... М.К. Азадовскийге тапсырды. 17
ақпандағы мәжілісте А.И. Милютинмен ... М.К. ... ... Г.Н. Потаниннің кітаптары мен мұрағатын 40 мың ... ... ... ... мен ... 1487 ... кітап,
брошюра, жеке жазбалар, журналдар, жыл сайынғы газеттер, 180 бума ... ... 12 бума (644 бет) ... фотолар, портреттер т.б. болған.
Бұл мұралар Институт кітапханасына түскеннен кейін оларға жеке қор ... ... ... ... реттік санмен белгілейді.
Тізбелері құрастырылады. Олар қазірге дейін жақсы сақталған. Г.Н. Потанинге
қатысты кітаптарға Институт кітапханасының төрт ... ... ... ... ... екі ... ... дауыссыз дыбыс жазылады. Г.Н. Потаниннің
бүкіл кітап қоры төрт инвентарь қолжазба кітапта жазылған.
Г.Н. Потаниннің 12 000 ... ... ... ... ... сақтаулы. Құжаттар үш бөлімді құрайды. Бірінші бөліміне тарих,
география, этнографиядан жазған мақалалары, Г.Н. Потаниннің рецензиялары,
жолда ... ... ... 1879, 1884, 1892), ... ... Екінші бөлімге фотолар, көркем сурет материалдары,
көптеген хаттары. ... ... ... фотолар, хаттар, визитка
карточкалары, Г.Н. Потаниннің ... ... ... ... ... ... ғасырдың 60-жж. «Корреспонденттердің алфавиттік көрсеткіштері»
құрастырылып, ... ... ... ХХ ғ. 70-жж. ... ... хаттары корреспонденция бойынша ... ... ... 100 хат ... корреспонденттер ішінде Н.М.
Ядринцев, В.М. Крутовский, А.В. ... т.б. ... ХХ ғ. 10-жж. ... Потаниннің 24 хаты А.Н. Седельниковке арналған.
Григорий Николаевич мұрағатына қарағанда ол табиғатынан ұқыпты адам
болғаны ... ... ... ... күнделіктерін,
хаттарын сақтаумен бірге, ескі жазба ... ... ... ескі
чектер, газет қиындылары, конверттер т.б. сақтаған. Өз ... ... ... ... 3 мың томды құрайды. Бұлар да Томск
университетінің кітапханасында сақтаулы. ... Г.Н. ... ... ... оған ... ... оны жеке ... ғалым ретінде ғана
сипаттап қоймай, ХХ ғасыр басындағы замана ... ... ... Потаниннің айналасындағы адамдардың қандай ... ... ... мемлекеттік университетінің ғылыми кітапханасында сақталған Г.Н.
Потаниннің мұрағат материалдарын толық жарияласа, ... ... көзі ... еді. ... ... 2 ... Г.Н. Потаниннің
эпистолярлық мұрасы енген. Оған белгілі Сібір ақыны М.Г. Васильевамен (1863-
1943) жазысқан хаттары [26]. М.Г. Васильева 1911-1917 жж. Г.Н. ... ... ... ... өзі оның ... жеке тұстарын білуге
көмектеседі.
Кітапханада Г.Н. Потанин мен М.Г. ... 251 хаты ... ... Г.Н. ... ... Барнауылға 1901 жылы 3 қаңтарда
жіберген, соңғы хатын Томскіден 1914 ж. 9 ... ... Бұл ... ... жеке адам ретінде ... ... және ... ... қалай өткенін білуге көмектеседі. Сонымен қатар бұл хаттардан
алашшылдар Ә. Ермеков, Ж. ... Ә. ... ... ... ... біз бұл ... ... ретінде пайдаландық.
«Сібір мұрағатының» бірінші томына «Сібір ... ... оны ... ... дерегі деуге ... ... Г.Н. ... ... ... ... Тарихи-әдеби
материалдарын Г.Н. Потанин аяқтамаған. Дегенмен де ондағы хаттар арқылы
мазмұнының қалай дамығанын ... ... ... ... 1913 ж. 20 қаңтардан 1916 ж. 14 мамыр
аралығында жарық көрді. Оның 60 ... ... ... Н.Н. Яновский
оларды жинақтап 1983 жылы жарияласа, 1986 жылы өңдеп қайта шығарған. ... Г.Н. ... 532 ... жинақтап, Иркутскіде шығарады.
Хаттардың келесі бір тобын Г.Н. Потаниннің ... ... ... құрайды. Олар Томск облыстық мемлекеттік мұрағаты (ГАТО) мен Томск
мемлекеттік университеті кітапханасының ... ... ... ... ... ... белгілеген. Біз өз зерттеуімізде қазақ
зиялыларының Г.Н. Потанинге ... ... ... ... Атап
айтқанда Ж. Ақпаевтың жазған үш хаты, оның ... № 11 деп ... ж. 13 ... ... ... № 12 деп ... 1914 жылы ... Ж. Ақбаев Қарқаралыдан жазған хаты, үшіншісі № 1914 ж. ... ... ... Біржақсиннің қазақ ауыз әдебиеті туралы мәліметтерді
туралы Г.Н. ... ... ... біз Г.Н. Потаниннің қазақтар туралы
зерттеулері қалай жүргенін талдағанда пайдаландық. Гайсиннің Г.Н. ... ... ... съезінің болатыны туралы екінші хатында осы съезде
қаралатын мәселелер туралы жазған.
Келесі бір хатты Г. ... ... ... Г.Н. ... саяхат жасап, зерттеу жүргізгендіктен Г. Кыштымов осы хаты
арқылы Г.Н. ... ... ... ... риза ... тілегін
жазған.
Г.Н. Потаниннің Н. Ядринцевке жазған хаттары көп. Ядринцевпен арадағы
қарым-қатынасын зерттеу біздің мақсатымыз болмаса да, оның жеке ... ... ... біз Н. ... ... Л. ... ... Потанинге жазған хатын пайдаландық.
ҚР ҒА ... ... ... ... КСРО ... ... және
өнердің Орталық мемлекеттік мұрағатынан Дала генерал-губернаторы Г.
Колпаковскийдің Г.Н. ... Ш. ... ... ... хаттары сақтаулы.
Онда Шоқанның сот бөлімін құру мәселесі бойынша жүргізген жұмысы ... өз ... Г. ... ... ... шығаруға көмек
көрсететінін айтқан. Осы қордағы келесі Н.И. Веселовский Г.Н. Потанинге
жазған екі хаты бар. Онда Ш. ... ... ... ... жауап жазбағанын айтқан [27]. Екіншісі ... ... ... ... Бұл ... біз Г.Н. Потанин мен ... ... ... жазғанда пайдаландық.
Келесі бір хаттың тобын Борис Георгиевич Герасимовтың хаттары құрайды
(1872-1937/38). Ол хаттарда Н. ... Ә. ... т.б. ... бар.
Ф. Катыбаевтың Г.Н. Потанинге жазған үш хатында ақыл-кеңес сұрап, әрі
өзінің Г.Н. ... ... ... ... ... ... ... 22 наурыз 1908 ж. Бийскіден жазған хатында
монғол ... ... ... ... ... С. ... да Григорий
Потанинге жазған хаты біз үшін үлкен қазына деуге болады. ... ... ... жазған хатынан біз ... ... ... мол ... байқадық [28].
Г.Н. Потанин мұрағатында Орта және Шығыс Азияны зерттеу туралы Орыс
комитетінен жазылған В. ... ... Орыс ... Г. Потанинді мүше
қылу туралы дипломды беретіні туралы айтылған.
Г.Н. Потаниннің шетелге сапары туралы деректерді біз оның ... ... ... бірге Тибетке саяхаты кезінде Г.Н. ... ... ... ... ... ... біразы қазақ зиялыларына жазылған. 1917 жылы ... ... ... және І Құрылтай ... ... ... радасына, 3-Қырғыз съезіне жолданған телеграммада «құрметті төраға
Г.Н. Потанин» деп қол қойған. М. Тынышпаевтың Омбыға Ә. Бөкейханға жіберген
телеграммасы Алаш Орда ... ... ... қолдандық. Томскге, Ә.
Бөкейханов Сібір бірлестігіне, Торғай ұйымы жалпықырғыз съезіне бес делегат
жіберетіні ... ... ... ... ... мен Сібір өкіметінің арасындағы
қарым-қатынас туралы да құжаттар алға қойған мақсатты шешуге ... ... осы ... ... жіберілген телеграммалар Қазақстанның әр
қаласынан жіберілген. Оларды біз әр бөлімнің мазмұнын ашуға пайдаландық.
Сібір съезінде ... ... ... ... ... ... Соның ішінде біздің қолымызға ... ... ... иесі ... ... мүшесі болған. Олар К. Сейдалин,
А. Тұрлыбаев және И. ... бір ... Ә. ... 1918 ж. 19 ... ... ... ... ... думасына Сібір және Алаш автономиялары
арасындағы өзара ... ... ... жіберетіні туралы жазып, қол
қойған. Зерттеуде Сібір облыстық думасының хаттамалары да қолданылды. Атап
айтқанда, 9 ... 1918 ... ... ... Г.Н. ... ... Сібір Комиссариаты жүзеге асырғанын жазылған. Ал № ... ... Г.Н. ... кеңестің құқы мен құрамы жөнінде
айтқаны жазылған.
Сібір ... ... ... «Голос народа» газетінде көлемді материал
сол кезде-ақ жарияланған. А.И. Герценнің «Колоколы» туралы материалдар да
септігін ... ... өз ... деректердің негізгі тобын құрайды. ... мен К.В. ... ... ... ... ... Шығыс
Қазақстанның тарихы, этнографиясы, географиясы туралы біраз мәлімет береді.
Зайсан мен Қара Ертістегі ... ... ... ... бірі ... ... 1864 ж. Г.Н. Потаниннің Шығыс
Тарбағатайға саяхаты туралы жазғаны бұл жерде ауылдардың ... ... ... береді. Қазақстанның шығысындағы қалалары ішінен Григорий
Потанин Семей туралы әсерлі жазған.
Халықтың эпосы жөнінде жиналған көптеген ... және ... ... ... 2 ... құрайды: “Солтүстік-батыс
Монғолия”, ал екінші том ... ... ... ... ... жылдары
Г.Н. Потанин жаңа ... ... ... ... ... өзі жинаған
еңбектерді қайта өңдеген. Г.Н. Потанин аспан ұлы Исус ... ... ... ... ... ... ертеректе қалыптасты дейді.
Азиаттық халық эпосын өңдеуде Григорий Потанин біртіндеп шығармалар
жаза бастады. «Ортағасырлық эпостағы шығыс әуендері» 1899 жылы ... ... қызы ... еңбегін Г.Н. Потанин тибет, монғол атауларымен
салыстырып ... [30]. ... эпос пен орыс ... ... ... 1912 ж. басылып шықты. “Солтүстік Азияның ерке аспан ұлы” Томскіде
1916 ж. жарық ... ... ... ... А.В. ... мақаласына
қатысты өз пікірін берген.
Жергілікті жерде ғылыми деректердің жинақталуын Г.Н. ... ... және ... ... ... деп ... Москва мен Петербургте
деректердің жинақталуын Г.Н. Потанин ... ... деп ... ... ... орталықтар құрып, сол жерде зерттеуге қажетті дүниелерді
шоғырландыру қажеттігін айтты. Г.Н. ... ... ... ... ... ... тарихи-дәстүрлі қағиданы емес, территориялық-
экономикалық қағиданы ұстану керектігін айтты. Мысалы, Щапов дамытқан земск-
облыстық және табиғи ғылыми теорияларды Г.Н. ... ... ... алды ... болады. Г.Н. Потанин облыстық ағымның өкілі болғандықтан
соның бірінші ... ... деп ... ... «Сібірдегі облстық
тенденция» (Томск, 1907) деген брошюрада ол бұл ... ... ... ... Г.Н. ... бұл ағымның әлеуметтік базасын іздейді. Г.Н.
Потанин оның әлеуметтік негізі Сібір шаруалары деп санады, ... ... ... ... ... алды ... ... болғанда да Сібір
Ресейдің отары деп дәлелдеуге тырысты. Оның бұл ... ... ... ... қарсы шыққан болатын. Г.Н. Потаниннің ... ... ... ... тип, ... ... ... деп баға берген.
Сібір патриоты болған Г.Н. ... ... ... ... үшін ... жергілікті әкімшілік өлкенің байлығын тонап, ... ... ... ... ғ. ... ... да ... дерек көзі болды. Мысалы, «Тобыл
губерниялық ведомостілері» Түменде 1897 жылға дейінгі нөмірлері ... ... ... Осы 2007 ж. бұл ... ... 150 жыл толды. Соған
байланысты бұл басылым ... ... Г.Н. ... ... ... ... ... тұрған. Оларды біз осы жаңа басылымнан пайдаландық. Г.Н.
Потаниннің шығармалар жинағының үш томдығы ... 2005 жылы ...... Федерациясындағы халқының саны аз орталық. 1917 жылға
дейін халқының саны да көп, алып ... жері де ... ... ... ... болды. ХІХ-ХХ ғ. басында әкімшілік басқарманың
аймақтық ... ... ... ... ... ... бағынған
министрлік мекемелер орналасты. Сондықтан Томск облыстық ... ... ... сақталған. Оның ішінде Қазақстанға қатысты
материалдар да көп. Өкінішке орай, ... ... ... 1960 ж. ... ... ... ... көрсетпейді,
идеологияның ықпалы басым болғаны әсер еткен. Осы мұрағаттағы Р-72 ... ... ... деп ... Онда ... ... байланыс
туралы біз жоғарыда сипаттаған мәліметтер бар.
1914 ж. шыққан «Сибирская жизнь» газетінде Г.Н. Потаниннің «Естеліктері»
шыққан. Олар Томскіде ... ... ... материалдарды пайдаландық.
Әсіресе бізді Г.Н. Потаниннің монғолдар туралы жазғаны қызықтырды. 1917
жылғы «Голос Свободы» газетінен ... ... ... ... және ... ... мәліметтерді сұрыптап алдық. ... ... Г.Н. ... ... ... жиі ... ... бірі оның
соңғы саяхаты туралы мақалада Ә. Ермековпен қарым-қатынасы туралы мәлімет
бар. «Қазақ» ... біз Алаш ... ... ... Г.Н. Потаниге қатысты Саматовтың «Потанин баяндамасы»
мақаласын алдық.
Г.Н. ... ... ... ... ... ... шығып тұрды. Ал осы институттың құрылуы ... ... ... ... Атап ... ... ... министріне
институтты құру туралы съезд бюросының хаты сақталған. Институттың ... ... ... ... ... ... байланысты құжаттар мен материалдардың жинақтарын
деректерге жатқызамыз. Бұл ... ... ... ... негізін кеңейтіп, ХХ ғ. басындағы қоғамдық-саяси
оқиғаларды сипаттауға көмектеседі. Маңызды ... ... ... ... ... ... “Айқап” журналы болып табылады.
Бұл жинақтардан жалпы ... ... Ә. ... ... Т. ... С. Садуақасовтың, т. б. ... Ә. ... ... ... ... мәселелерді
шешуде пайдаландық. Ә.Бөкейханның 1903 жылы Санкт-Петербургте Семенов ... ... ... ... ... Орыс Географиялық
Қоғамының «Россия. Полное Географическое описание нашего отечества» атты
көп ... ... ... ... «Исторические судьбы киргизского края
и культурные его ... ... ... ... тас дәуірінен бастап
көрініс тапқан.
А. Байтұрсынов «Ер Сайын» поэмасында Г.Н. ... ... ... ... ... деген өлеңін А. Байтұрсынов Нәзипа Құлжановаға арнаған.
Сонымен қатар Х. Досмұхамедов еңбектерін де Алаш ... ... ... Ж. ... ... ... ... құнды мәліметтер
берілген.
“Алаш” ... ... ... І-ІІ ... да дерек ретінде қолданылды. Осы кездегі оқиғаларға қатысты
кейбір материалдарды ... ... ... ... ... деректер
жинағынан пайдаландық. Сонымен қатар Орынборда өткен ... ... ... ... біз Алаш және ... ... ... географиялық бөлімшесінің ұйымдастырушысы, белсенді ... ... бойы ... төрағасы қызметін абыроймен атқарған шіркеу
қызметкері Борис Георгиевич Герасимов есімі ... ... ... ретінде
әйгілі. Оның тарих алдында ағартушылық, ғылыми-зерттеушілік еңбегі ұшан-
теңіз. Б.Герасимов Ресей ... ... мен ... Қоғам рұқсатымен археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп,
ғылыми саяхаттарында этнографиялық мәліметтер жинаумен қатар Семей ... ... ... мен ... ... ... жылғы «Записки...» ІІ басылымында Б.Герасимовтың 1904 жылы ... ... ... ... ... ... туралы
мәлімет бар. 1915 жылғы «Записки...» Х басылымындағы ғылыми хроникада Семей
бөлімшесінің іс басқарушысы Б. ... ... ... оңтүстік шығыс
бөлігіне археологиялық және тарихи статистикалық ... ... ... ... ... Герасимов Шығыс Қазақстан өлкесін көлікпен де жаяу да ... ... ... ... ... ... жинаған. Оның
қаламынан туған жүзден аса ғылыми еңбектері мен екі ... ... ... ... ... мәселелеріне байланысты мақала, очерктері
әлі күнге дейін құндылығын жоғалтқан жоқ. Жасаған зерттеулері: «Поездка на
Рахмановские ... ... ... в ... ... «Из ... «Сказки собранные в западных предгорьях Алтая»; «К вопросу о
рациональном пчеловодствъ на Алтай». ... ... с 10-ю ... ... ... ... в Семипалатинской области» (Краткий
исторический очерк), «Поездка на Барлыкские минеральные источники 1903 г.»;
«Бычки в Иртыше»; «Градь в ... ... ... болды. «В
долине Бухтармы» (Краткий историческо-географический очерк с 3 ... ... үшін ... ... 1912 жылы ... ... ... күміс медаліне ие болды. Бұл очерк шынайы өмірлік
және тарихи этнографиялық мәліметтерге негізделіп жазылған. Автор ... мен ... ... ... ... өлкесіне
орналасуын боямасыз бейнелеген. Б.Герасимов тұрғындардың ... ... ... ... бұйымдарын шебер суреттей білген.
Ол Шығыс Қазақстанда ғылыми сапарда жүріп тамаша адамдармен ... ... ... мен ... ... ... ғалымдармен
хат алысып, ғалымдар өмірін зерттеп В.Н. ... Е.П. ... ... Г.Н. ... ... ... ... жазды. Б.Герасимовты
СССР Ғылыми академиясының Географиялық Қоғам Кеңесі ғылыми зерттеулері үшін
алтын, күміс ... ... мына ... мен материалдардың жинақтары қолданылды: «Сборник
узаконений о киргизах степных областей», «Прошлое Казахстана в источниках ... ... по ... ... ... «Материалы по истории
политического строя Казахстана», «Полное собрание законов ... ... ... о ... ... областей», «Казахско-
русские отношения в ХҮШ-ХIХ вв.» т.б.
«Г.Н. Потаниннің саяси және ғылыми көзқарасын қалыптастырудағы ... атты ... ... Г.Н. ... өскен ортасы, Сібір кадет
корпусының Г.Н. Потанин дүниетанымын қалыптастырудағы ролі, Г.Н. ... П.П. ... ... бен ... ... ... мен Қытайға саяхатының шығыстану ғылымына қосқан үлесі, Шығыс
Тарбағатай ... ... ... ... Потаниннің туған жері ХVIIІ ғасыр аяғында ... ... және ... орталығы болды, тіпті Омбыдан да маңызды еді, ... ... ... ... ... бастығы мен үлкен гарнизон тұрды. Мұнда
қонақ үй, мешіт болды. Тұз алу үшін және өз тауарларымен қоса ... ... ... ... ... келетін. Омбының дамуына
байланысты біртіндеп Ямышевоның да мәртебесі түседі.
Ресми атпен Сібір кадет ... ... ... ... Омбы ... ХІХ ... 40-жж. ... әскери казак училищесі құрамы есебінен
қайта құрылған еді. Бұл училище 20-жж. губернатор Петр ... ... ... ... Ол ... жж. Батыс Сібір генерал-губернаторы
қызметін істеді. Сперанский ... ... ... ... тартқан,
өйткені 20 наурыз 1823 ж. жазылған рапортта ... ... және ... ... ... ... ... ала алмағандықтан, Сібірде жоғары оқу орындарын
ашу қажеттігі туралы ... ... ... ... саны ... ... ... құрамына теңесетін. 250 орындық училище тікелей
казак балалары үшін ашылып, казак әскери жасақтары қаражатымен жабдықталды.
Мұғалімдер ... да ... еді, ... ... ... урядниктер
болатын.
“Естеліктерінде” Г.Н. Потанин “Әкем мені Омбыға 1846 ж. ... ... оқу ... ... жағдайы тоқтаған еді. Біздің келуіміздің алдында
казак училищесін кадет корпусы деп атау ... ... Жаяу ... және ... ... ... қабылдау заңдастырылды.
Олардан кадет корпусы құрамында рота құру, ал казактардан эскадрон құру
белгіленеді. Жаңа киім ... оқу ... ... ... ... ... жаңа мұғалімдер мен тәрбиешілерді ... ... ... алға қойылады. Алайда мен оқу орнына революцияға дейінгі
жағдайында келдім”, - деп жазған. Омбы кадет ... Г.Н. ... ... ... ... ... Ф.И. ... Е.И.
Старков сияқты ұстаздарының ықпалы жоғары болған. Г.Н. ... 1852 жылы ... ... ... ... бітіреді. Семейге 8-казак полкіне
жіберілген Г.Н. Потанин қызмет ... ... ... ... жоқ. Ол сонау балалық шақтағы арманын жүзеге асыруды ойлады.
Қазақстанға саяхаты ... ... ... Іле ... ... ... 1854 ж. Г.Н. ... қызмет еткен отряд «Верный» қамалын
салады. Осындай іс ... Г.Н. ... ... ... ... мен Г.Н. Потанинді П. Семенов қызықты да ... ... ... 1856 жылы ... ... Петр ... ... әуелі Шоқанды
іздеген, сөйтіп екеуі бірге Г.Н. Потанинге барған. Ол кезде Г.Н. ... ... ... ... кеңсесінің” жазбаларымен
танысып жатқан болатын. Семенов бұл ... де, ... ... Г.Н. Потанин әр өсімдіктің латынша атын атаған. Бұл П. Семеновты
таңдандырмай қоймайды. Семенов оған ... ... ... ... ... одан ештеңе шықпайтынын, жай қарапайым казак
офицері болып қалатынын айтқан. Осындай ... да Г.Н. ... мен ... ... ... өтуіне әсер еткен еді. П. ... ... ... ... Г.Н. ... 1859 ж. астанада зерттеу
ісін бастап, ғылыми және қоғамдық өмірге қабілетті екенін көрсетеді. ... ... ... де ... ... Н.С. ... және
Қазандағы сібірлік студенттермен, сол арқылы ... ... ... жасаған. Осындай ғылыми байланыс ғылыми еңбектің
нәтижесі болды. 1859 ж. Г.Н. ... ... РГО» ... для ... ... еңбегін жариялайды. Осы жылы Омбы кадет
корпусында естеліктерін айтып сөз ... Г.Н. ... П.П. ... ... де Ш. ... ... ... үлкен үлес қосқаны белгілі.
Генерал К.К. ... және ... ... Орыс географиялық
қоғамының кеңесі Ш. Уәлиханов еңбектерін жарыққа шығару туралы шешім
қабылдаған.
Томск ... ... ... ... ... ... Семеновтың немересінің Г.Н. Потанинге жазған хаты бар. Онда былай деп
жазылған: «Аса құрметті Григорий Николаевич! ... аты аз ... ... ... белгісіз Сіз білетін Петр ... ... ... ... отыр. Мен марқұм Атам Сізге қалай қарағанын ... ... әрі ... Сіз де оған ... қарағаныңызды білемін.
Петр Петрович қайтыс болғанда Сіздің біздің отбасымызға ... ... ... ... ... ... де ... Осының бәрі мені
Сізге үлкен бір өтініш жазуыма әкелді. Оны жазбастан бұрын әуелі ... ... ... ... нақ ... ... Сібірді біріктіру түсті және
оны Өзіңіздің ұзақ та даңқты өткен терең ... ... ... Тек ... ... ... ... емес, өзім де ... ... ... осы ... ... және ... ... жолдап
отырмын. Сібірмен бала кезімнен Атаммен жүріп етене жақын болдым, ... ... ... пен ... ... зиялыларды кездестірдім.
Гимназияда оқып жүргенімде мен Географиялық қоғамның мәжілісіне үнемі
қатысып жүрдім. 1896 ж. ... ... ... ... онда
Атам Азиат бөлімін басқарған. Сонда сібірліктермен кездестім, әрі ... ... ... ... әкем өз кезінде Пермь-Котласс темір жолының
экономикалық жайымен жүрген. Ол Ақмола облысының біраз бөлігін және ... ... ... жүріп өткен. Мен әкеме көмектесіп,
баяндамасын жөндейтінмін және оның барлық ісін ... Одан ... ... ету ... ... жазған. Өмірбаяны «Рафаиль Дмитриевич
Семенов Тян-Шанский, Семенов ... ... ұлы ... ... ұлы. 31 ... 1879 жылы ... туған. 1889 жылы әулие
Екатерина Еванг. Лют. Шіркеуіндегі ... ... 1894 жылы ... ... 4 сыныбына өтеді. 1899 ж. Спб. ... ... ... факультетіне түсіп, оны 1903 жылы
бітеді, мемлекеттік емтихандарды 1905 ж. тапсырады», - деп ... ... жыл өтсе де, П.П. ... ... ... күн ... атасының
шәкіртінен көмек сұрауы адамға тән қасиет деп түсінеміз. Қазақта да «әкең
өлсе де, әкеңді көрген бар» ... ... ... ... жылы Г.Н. ... Сібірді Ресейден бөліп алу идеясын насихаттаған
«сепаратистер» үйірмесін ұйымдастырды деген күдікпен ұсталады да, бес ... ... Г.Н. ... үстінен тергеу жүріп жатқанда күндері
Алтынемелде досы Ш. Уәлиханов қайтыс ... ... ... мен ... ... Г.Н. ... бірнеше жыл ғылымнан қол үзіп қалады.
Бірақ көкірегінде үлкен ... ... бір сәт ... ... ... ... өз өмірін Азия елдерін зерттеуге арнаған. Бостандыққа шыққанан
кейін Григорий Потанин Монғолия, Урянхай өлкесі, ... пен ... ... жж. саяхат жасайды. Кадет корпусында алған білімі осы жылдары жүзеге
асты. Шығыс тілдерін білуі, жергілікті салт-дәстүр ... ... ... ... ... ... Осы елдердің ... ... ... ... ... ... жж. ... және «Солтүстік Монғолия очерктері» еңбегінде
ауызша тарихты жинақтаудың салыстырмалы әдісі мен түсініктеме берудің өзіне
тән ерекшелігін қалыптастырды. Қазақтың ауызша ... ол ... мен ... көрсетіп, сараптама жасаған. Қазақтардың жеті
атасын білуі, одан кейін бұрынғы ата-бабасын ... еске ... іс ... баса ... хан туралы монғол аңыздары» деген мақаласында «Қозы Көрпеш – Баян
сұлу» жырының түп төркіні монғолдың ... ... ... ой ... Г.Н.
Потанин былай деп жазады: «...кейбір қырғыз ... ... ... Т.Ж.), Қозы Көрпеш және Қозай (Ер ... ... ... бар. Қозы Көрпеш башқұрларға да белгілі. Батысқа таман гэсэрлердің
тақырыбы осетин, шешен, черкес және ... ... тау ... ... десе, келесі бір еңбегінде «...Қозы Көрпештің сюжеті
Өлмейтін Кащей туралы орыс ... ... - ... ... ... ... «қаңғыбас сюжет теориясы» («теории бродячих
сюжетов») өкілдерінің ... сай ... Г.Н. ... ... айта ... мұндай жақындық монғолдардың, алтайлықтардың,
қазақтардың фольклорында бар ... ... ... да, ... ... жалпылығы көптеген халықтарда кездеседі.
Г.Н. Потаниннің ірі еңбектері қатарына 1893 ж. Орыс ... ... ... мен ... Монғолияға жасаған саяхаты туралы екі
томдық кітабы болып табылады. Оның ... ... екі ... ... ... ... ... көріністері және Қытайдың үлкен картасы.
Өсімдіктердің атын жазған кезде Г.Н. Потанин жергілікті атауларды ... ... ... т.б.) ... ... ... мекендеген халықтардың өміріне салыстырмалы талдау
жасаған.
Рабданов телеграммасында “Аса құрметті Григорий Николаевич! ... ... ... ... да бір ... жарармын, осы маңызды
іске қажет болсам елді білетін тамаша бір тілмаш табамын. Жеке ... ... ... - деп ... ... ... ... болды деген ниетпен қалай болса - солай экспедиция құрамына әркім
кіре бермеген.
Шығыс Тарбағатайға сапары туралы Г.Н. ... мен Карл ... ... ... ... да біраз мәлімет береді. 1864 жылы олар ... ... ... ... ... ... ... 14
маусымда Тарбағатай етегінен 30 шақырым жерде, Алакөл ... ... ... шығыс етегіндегі Мақаншы бұлақтарынан өтеді. Мақаншы
Ұржар ... ... ... ... ... ... жолда орналасқан. Авторлар бұл жерлердің топонимикалық атауларына да
тоқталады. Мақаншы атауы Батыс ... ... ... қырғыздары
облысы басқармасының мұрағатында Жоңғар ханының ордасы орналасқан ... ... ... ... ... бар. Бұл Риттердің айтқан Махациі
де болуы ... ... ... және Маци ... жорығы кезіндегі
Тянь-Шаньдағы станция.
Мақаншының жасыл алқабында шала ... ... ... 50 ... ... ... салып, ол өзі кірпіштен үй салып, 10 десятина жерге
егін, бау-бақша салды, сонымен бірге Қытайдың шөбі муисті екті, сөйтіп ... ... Үйді ... үшін қыс ... 4000 ағашқа тапсырыс
жасаған. Уақыт өте бұл жерге Ахмет су диірменін салмақшы ... ... ... ... ... Тума ... болыстың старшыны өз егіншілерінен
50 аула ауыл құрмақшы ... ... ... ... жолда орналасқан
жердің жағдайы осылайша жақсарады деп санады.
Жергілікті көшпелі халық отырықшылыққа көшуге талпынса, Г.Н. Потанин ... ... ... шала ... көбі жер ... арыз жазған, бір
жерді алуға бірнеше адам жазған кездер де ... ... ... ... Баймұратов арыз берген жерге де қазақтардың біреуі жазған. Бұл ... ... ... ... шала ... ... диірменшілер
мен ұсақ саудагерлер белсенділік көрсетті. Бұлар орыс билігінің ... ... тұр, ... ... ... ... орналасуға рұқсат
берген өкімет актісін тез ... ... ... қана қоймай, губернатор
бекіткен өз ауылының да жоспарын ... ... ... ... ... өкімет актісінің мәнін түсіне бермегені рас. Ахмет Баймұратов ... ... ... ... ... ... заң жөнінде түсінігі жоқ,
сондықтан губернатор қол қойған қағазға қарамай, оның ... ... ... ... ... 40 жыл алға қарап, жорамал жасай ... ... ... жер ... ... сауатын біртіндеп ашпақшы
болды.
Жайтөбеден шығысқа қарай Бақты тауларына дейінгі ... ... өте көп. ... ... Г.Н. ... мен Карл ... ... Жолда қытайлар салған үйлер де көп екенін жазған. Оның біреуі
Қатынсу мен ... ... ... ... Бақты Жайтөбе сияқты
Тарбағатайдан оңтүстікке қарай түсіп тұрады. Бақты тауының ... ... ... ... ... бұзып айтқан сияқты деп пайымдайды Г.Н. Потанин
мен Карл Струве.
Аталған топонимдер «Қозы Көрпеш – Баян ... ... да ... ... сұлуды көрмей-ақ сырттай ғашық болатын тоқсан серінің ... ... ... ... суреттелген:
Қаратау, Тарбағатай жерге келді,
Жайтөбе, Қатынсуы көлге келді.
Басынан Ақшәулінің дүрбі ... ... елді ... Жайтөбе – Мұқаншының іргесіндегі төбе болса, Қатынсу – Мұқаншы
мен Қаратал ... ... ... Одан ... Мұқаншы, Ұржар,
Барқытбел (Тарбағатай), Алакөл – қазақ-жоңғар соғысының шайқастары болған
жер. Қабанбай батыр бастаған төрт Төлегетай, ... оның ... ... жер. ... ... Әріп ... Әсет
Найманбайұлы сынды арқалы ақындар жырлаған, Қытай қазақтарына ... ... М. ... Р. Марсеков, О. Әлжанов сияқты алаш ... ... ... Майлин «Даудың басы – Дайрабайдың көк сиыры» сынды
төрт-бес әңгімесін Алакөлдің ... ... ... жазыпты. Міне, осы
жерлерде ХІХ ғ. екінші жартысында Г.Н. ... ... ... Г.Н. ... Азия ... ... ... ғылымына қосылѓан үлкен үлес еді. Оның көптеген мәліметтері ... ... ... ... жоқ. Г.Н. ... ... пен Қытайға жасаған
екінші сапары тарих, этнография, георафия саласына үлкен үлес ... ... ... ... да ... еді. Сондықтан әкелген
мәліметтерінің мазмұны бай болды, сөйтіп ... ... ... ... Г.Н. Потаниннің Монғолияға, Хинганға жасаған ... ... ... ... ... ... ... алуға
болады. Олардың ғылымда әлі маңызы зор. ... мен ... ... ... ... олар кейін көп томдық шығармаларға айналған. С.
Олденьберг академиктің айтуынша, жекелеген ... мен ... ... оның күн сайын жазған күнделік мәліметтері аса
құнды болып келеді. Оған зерттеушілер ... ден ... Міне ... ... ... бұл ... тындырған істері аса ауқымды болды деп айта
аламыз.
Үшінші ... «Г.Н. ... ... ... ... ... Онда Ақпан революциясы қарсаңындағы Сібірдегі ... ... Г.Н. ... ... ... ... ... саяси ахуал сипатталған.
1917 жыл ақпан айында Сібір мен Ресейде қандай да бір ... ... ... ... жоқ. ... жандармдық
басқарманың ай сайын жасайтын есептерінде ... ж. ... ... ... ... қарсы ұйымдар құрылмаған, революциялық
басылымдары ... ... ... ... ... ХХ ғ. ... ... деревнясында да айтарлықтай өзгерістер орын
алды. Олар дәстүрлі өмір салтын сақтап ... ... ... ... ... оңтүстігінде тұрақсыздық көрініс тапты. ... болу ... ... ... ... ... жж. ... 730 мың адам келген немесе ... ... ... 40 ... ... ... жер ... байланысты
проблемалар туғызатыны белгілі. Ал оны мемлекет шаруалар есебінен шешті.
Қоныстанушылар ... де ... ... Жер мен ... ... шаруалар өзін кем санады, сондықтан жаңа ... ... село мен ... ... ... ... орталығы
болды. Бұл қақтығыс ашық жүрді, тіпті қарулы қақтығысқа дейін барды. Егер
1861-1905 жж. ... ... ... жоқ, ал ... жж. – үшеу, 1908-
1916 жж. онға жуық ... ... жж. ... ... 29 ... ... село ... өлтіріліп, 89 жараланды не ұрып соқты, өзін-
өзі қорғаған 13 шаруа ... 14 ... ... ... ... ... барлық саяси
топтардың одағын құруға ... ... ... Томск технологиялық
институтының профессоры, ... ... ІІІ және ІУ ... ... ... ... ... бірі Н.В. Некрасовтың
«Мен к.-д партиясына 1905 жылы бұрынғы Азаттық одағындағы ... жоқ ... ... ... ... Бұл топ тек ... ... жоқ,
бірқатар мәселелер бойынша оңшыл ұстанымда болды. Біз республикашыл-
федералистер болдық, патша ... ... ... ... ... тыс демалыс айларында Н.В. Некрасов Сібірдің әр ... ... ... ... ... ... кезінде аймақтық әлеуметтік-саяси ... бәрі ... ... теориялық-идеологиялық ұйымдық тоқырауда ... ... ... ... ... ... еді. ... мен социал-
демократтар арасында арандатушылар көп болды. ... ... ... ... ... соғысты Ресей тарихының бір кезеңі деп қарады.
Сібірдегі саяси топтардың ... тағы бір ... ... үшін
күрес болып қала берді. Бұл үшін қалалардағы Бүкілресейлік одақтардың
бөлімдері мен ... ... ... ... ... ... ... қолданылды. 1915 жылы сәуірде жиналған Омбыдағы Батыс Сібір
қалаларының съезі земствоны енгізу жөніндегі ... ... ... жылы 14-19 ... ... ... Шығыс Сібір
қалаларының съезі жандармдардың анықтауынша «кадеттерден солшылдау немесе
шамамен кадет тобының сол қанаты ... ие ... ... ... бәрі ... көз ... өтіп оның саяси көзқарастарының қалыптасуына елеулі
үлес қосты.
Ресей мен ... ... ... ... ... ... бір үлкен саяси оқиға бірінші дүние жүзілік
соғыс пен 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс. 1914 ж. ... ... ... халықтың жағдайын бұрынғыдан да күйзелтті. Мал басы кеміп, егіс
көлемі ... ... ... ... ... ... халыққа
салынатын салықтың мөлшері де өсті. Әр түтінге енді соғыс салығы енгізілді.
Земство салығы мен ... ... ... жиналатын “алымның”
мөлшелері көбейді. Соғысқа байланысты жергілікті ... ... ... 3-4 есе, ал ... ... 15 есе ... облысшылары туралы тарихи әдебиеттерде ХІХ ғасырдың 50-60-жылдары
қоғамдық ... ... Г.Н. ... мен Н.М. ... қалыптасуына әсері айтарлықтай зерттелген ... ... ... біз осы ... ... ... ... ал
облысшылардың пайда болуы туралы баға берген деректерге тоқталмауды ... ... ... ... ... болған қоғамдық ағым Сібір
тарихындағы ірі құбылыс. Оның пайда ... ... ... өмірінің
экономикалық, саяси және мәдени факторлардың нәтижесі еді. ... ең ... ... ХІХ ғ. ... ... ... ... байланысты болды. Бұл кезде капитализм кең түрде дамып, Сібір
өлкесіне де енді. Крепостниктік құқық жойылғаннан ... ... ... ... қоныстанушылар көбейді. Капитализм Сібір деревнясын да
қамтыды. Өлкеде өнеркәсіп дамып, алтын өндірісі, ішкі және ... ... ... ... ... Сібір буржуазиясы күш жинап,
қуаттанды, сонымен қатар жұмысшы табы қалыптасты. ... ... ... ... шектегенді доғаруды талап етті, ал егер протекционизм
болмаса, Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі буржуазиямен теңестіруді қалады.
Орталық пен шет ... ... мен ... ... ... қоюдың
экономикалық негізі осындай болды, ал оны Сібір облысшыларының көсемі Г.Н.
Потанин бұл идеяны ... ... ... оянғанына тәуелді»
болғанын атап өткен. Облысшыл идеялар алғаш рет Сібірде емес, ... ... ... ал ол кездегі азаматтық және қоғамдық өмір қиын
жағдайда еді. Облыстық идея пайда ... орта ... ... ... жастар болды. Оған Сібір облысшыларының негізін ... ... Н.М. ... ақын И.В. ... ... ... Н.И. Наумов,
тарихшы С.С. Шашков т.б. кірді. Олар түрлі сословиеден шыққан, ... ... ... әр ... еді. Г.Н. ... мен Н.М. ... ... В.Г. Белинскийдің мақалаларымен танысып, «Современникті»
бас алмай оқып отыратын. ... ... ... ... ... білім алды, барлық қоғамдық мәселелерді біліп жүрді, алдыңғы қатарлы
орыс әдебиетімен ... ... Н.Г. ... Н.А. ... А.И.
Герцен шығармаларын құмартып оқыды, «Полярная ... ... ... ... Орыс ... ... қоғамдық мәселені терең қабылдауға,
адамзат прогресіне ... ... ... Г.Н. ... ... облысшылар қызметінің негізі болып қалған ... ... ... ... Ол мына мәселелер болатын: 1) ... жер ... жою; 2) ... шектеуді тоқтату және халық
шаруашылығы мен Сібірде ... ... үшін ... ... ... 3) Сібірде
өзінің жергілікті интеллигенциясын және шығыс өлкесінің ... ... 4) ... ... ... ... жер қорын
орнымен пайдалану; 5) «бұратана» халықтың ... ... ... ... ... тақтан құлап, Петроградта биліктің жаңа ұйымдарының құрылуы
Ресейдің ішкі ... тез ... ... ... Жаңа басқарма
құрылымдары құрылып, өзін-өзі басқару мен кооперация ұйымдары да саяси ... ... ... ... ... және ... құрамалар белсенді
түрде құрылып, ұлттық қозғалыстар ... ... Ал ... саяси
үрдістің өзінше ерекшелігі болды. Біріншіден, саяси үрдіс бұл жерде ... ... ... ... ... да, өз үлгісімен күштеп,
шеттегілер орталықтың көшірмесін жасап қана қоймай, ... ... ... ... ... ... ... партия ұйымдарымен қоса түрлі қоғамдық
құрамалар, әлеуметтік және ұлттық топтар ... ... ... ... алды: наурыз-қараша айларында 506 кәсіподақ құрылған.
Кәсіподақтарға елдің бәрі құлақ түріп ... ... ең ... ... экономикалық мүддесін қорғау. Сібірде жұмысшылар ... 8 ... ... ... ... Еңбекақ жоғары болса, одан көп
сағат жұмыс істеді. Мысалы, темір жолда, ірі ... 9-9,5 ... ... ұсақ ... – 10 сағат істеген.
Қорыта айтқанда Ақпан революциясы алдындағы Сібірдің жағдайы Ресейдің
шет аймағындағы ... ... ... ... ... болады. Бұл кездері
Г.Н. Потанин Сібірді Ресейден бөліп алу сиқты ойынан тайған жоқ. Орталықтан
билік жүргізетін вертикалды басқаруға кім ... да ... тура ... ... ... ... жоқ, ол рәсімделген қозғалыс не партия
емес еді. Сібірдегі бірде-бір партия облысшылар көтерген мәселелерді ... ... ... өзі ... доктринадан гөрі ойлау мен
әрекеттің ... Ол ... ... сол ... тән, ... қарай өзгеруі де мүмкін. Сонымен Г.Н. ... ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты
болды деп қорытынды жасауға болады.
«Г.Н. Потанин және ХІХ ғ. ... ... атты ... ... ... ... ... қоғамдық-тарихи көзқарасындағы ерекшеліктер, Шоқан
Уәлихановтың орыс зиялыларына ... Г.Н. ... және Мұса ... ... байланыстарға талдау жасалды.
ХІХ ғасырда қазақ зиялылары өз ... сол ... ... ... ... жасады. Соның бірі жас та болса ірі тұлға болып
танылған Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов. Шоқан өз ... ... ... ... ... ... ... айтқан жөн. Ол кейбір
мәселелерге сол замандағы орыс әкімшілігі мен ... ... ... Ресейге адал қызмет ету үшін ант берген ... Жасы ... ... өмір ... ... ... мұра ... шын мәніндегі
«құйрықты жұлдыз». Шоқан ... ... ... біз ... ... өз халқының мүддесін қорғайтынын анық
көреміз.
Осы ... ... ... ... ... ... үшін ... шығаруы
үлкен маңызға ие болды. Ағарту мәселесі бойынша Шоқан Уәлиханов пен ... Х. ... ... хат жазысып, пікір алысқан. Екеуі де баспа
ісіне көп көңіл бөліп, мектеп оқулығы ... ... ... В.Д. ... ... ... саяхат жасаған. Ол 1825 жылы
Бұхараға саяхат жасағанда оны Файзолла Ноғаев басқарып жүрген. Дала жолының
кейбіреуін танып білу қиын, ... ... жол ... өзі ... ... ... алмайтын. Одан кейінгі жылдары Ф.Ноғаев Сырдария
линиясында ... ... әрі ... Вельяминов-Зерновпен бірге жұмыс
істегені туралы мәлімет бар, ал Жетісуда ол П.П. ... ... ... бастап жүрген. Мұны дәлелдейтін құжатты Әлкей Марғұлан
келтіреді, яғни Уәлихановқа қызмет ... үшін ... ... ... ... ... ... мен Г.Н. Потаниннің алғашқы таныстығы Омбы шекара басқармасының
тілмашы Дабминскийдің үйінде болған. Екеуінің әкесі де ... Омбы ... оқып ... ... ... ... 1847 жылы Құсмұрын
дуанының аға сұлтаны, майор Шыңғыс Уәлиханов пен ... ... ... Омбыда балалары арқылы қайта табысады. Г.Н. Потанин үшін Шоқан
«Европаға ашылған ... ... ... ... ... зерттеуге қосқан ... ... ... Орта жүз, Ұлы жүз ... және ... қарым-қатынасы жайлы тарихи деректермен, мұрағат ... 1875 жылы Г.Н. ... ... К.А. Иностранцевтің Қырымға
жасаған саяхатына қатысып, 1876 жылы ұзаққа созылған өз Отаны ... ... оған ... Азия ... ... кіріседі. Ол Семей облысы, Зайсан
уезіне, Тарбағатайға, Солтүстік Батыс Монғолияға, Ішкі Қытай, ... ... ... ... ... ... Бұл ... Г.Н. Потаниннің
есімін Азияның әйгілі зерттеушілері ... ... ... ғылымы
Г.Н. Потаниндей бір ғылым саласы шеңберінде шектеліп қалмаған ірі ... ие ... ... ... ... ... Г.Н. ... өзінің
географ-табиғаттанушылық ісін тарих пен этнография материалдарымен қоса
жинаумен ұштастырып, Шоқанның өткен өмірі мен ... ... ... ... мән ... ... Бұл ... оған көмекке келушілер де тез ... ... оған ... ... 1880 жылы ... ... Сәтпаев, 1895 жылы Көкшетау уезінде Сұлтанғазин көмек берді.
Г.Н. Потанин 1895 жылы ... ... ... ... ... өзімен жүздесіп қайтқан болатын. Шыңғыс ол кезде 85 жаста ... ... жаз ... ... ... ... ... суреттеу
арқылы Г.Н. Потанин бүкіл қазақ халқының тұрмысын көз ... алып ... «О ... в аул Чингиса Валиханова» деген еңбегінде Көкшетау округін не
үшін ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандарының
ордасы болған; бұл жер қазақ өмірінің ... ... ... ... ойынша, қазақ халқының тарихи естеліктері молынан сақталған.
Қазақтардың ішінен жұлдыздар мен мал ... ... ... ата ... аңыз ... ескі ... туралы жазғып алғанын айтқан.
Дуровпен Г.Н. ... ... ... еді. Дуровпен танысып,
сұхбаттасқаннан кейін Г.Н. Потаниннің ... ... ... ... ... ... Потанинге ықпалы көп тиді. Әрі Шоқан
сол кездегі орыс қоғамы мойындаған адамдармен, орыс ... ... ... ... ... ... ... томаға-тұйық
болмай, қасындағы Г.Н. Потанин сияқты достарын да араластыра ... Бұл ... ... бір ... ... ... ... қоғамдар ішінде Орыс Географиялық Қоғамы мен
оның бөлімдерінің атқарған ісі орасан зор. ... ... ... ... ғылымдағы жетістіктері осы қоғаммен байланысты.
Олардың ... П.П. ... Н.М. ... ... Н.А. Северцов, Г.Н. Потанин, В.В. ... Ә.А. ... ... Н.И. ... Н.Н. Пантусов, т.б. болды.
Қазақ жері мен қазақ халқының тарихын зерттеуге орыс ... ... ... ... Ресейдің ғылыми қоғамдарының өкілдері қазақ зиялыларының
көмегімен өлкені ғылыми тұрғыда зерттей бастады. Революцияға дейін орыстың
ғылыми ... қиын ... ... ... ... Орынбор, Ташкент,
Семейдегі ғылыми қоғамдардың зерттеушілері революциялық қозғалыстарға
қатысты немесе саяси айдауда ... ... ең ... ... тіл ... И. ... Е. П. ... Г. Н. Потанин, Д. Л. Иванов, П. Голубев,
Чермак Л. К., Ф. А. ... т. б. ... ... ... ... ... ... этнограф Г. Потанин қатысқан экспедициялық
зерттеу Зайсан көлі мен Қара ... ... ... ... мен ... ... ... мекендерді зерттеді. Г. Н. Потанинге Мұса Шорманұлы да
түрлі көмек көрсеткен.
ХІХ ғ. ... ... ... ... жанданып, жергілікті
өлкетану ұйымдарының қызметі дамиды. Соның бірі ... ... ... географиясын, табиғатын мен халқын зерттеуде көрнекті рөл
атқарған Орыс географиялық қоғамының Батыс ... ... ... ХІХ ғ. 80-
90-жж. қазақ даласы мен қазақ халқы туралы зерттеулер жүргізу күн тәртібіне
қойылады. Омбы ... іс ... ... ... және ... ... Қазақстанда да өлкетану мұражайлары ашыла ... ... ... фольклорын жинауды ұйымдастырды. 1878 жылдың өзінде ол Бөлім
мәжілісінде «Қырғыз аңыздары туралы» хабарлама ... ... ... ... ... 1881 ж. ... «қырғыз ертегілері мен
татар тіліндегі өлеңдер» бойынша ... ... ... ... ж. «Жазбаларда» Г.Н. Потаниннің «Несколько вопросов по изучению
поверий, суеверных обычаев и ... у ... и ... татар» атты
бағдарламасы жарияланады. Бұл бағдарламада мәселенің тізімі ғана ... ... мен ... ... ... ... беріледі.
ХХ ғ. алғашқы он жылдығында Бөлім басылымында қазақ этнографиясы туралы
жазылмайды. Тек «Павлодар уезі ... ... ... ғана ... Мұса ... ... ... Көп жылдардан кейін ол Г.Н. Потанин
арқылы Бөлімге келіп ... ... ... ... аң ... егін ... жабайы шөптерді қолдану туралы мәліметтер бар.
Көріп отырғанымыздай Мұса Шорманов ... ... ... бірі ... ... ... төрт ұлының үлкені, 1819 ж. дүниеге келген. Жас кезінен елдегі
жағдайды, саяси-әлеуметтік мәселелердің қыр-сырын бақылап өсті. Мұса ... ауыл ... ... ... ... оны Омбы ... ... болды. Бұл кезде Омбы әскери училищесінде Уәлиханның екі баласы
Шыңғыс пен Төрежан ... ... би де ... сол ... береді. Омбыдағы
екі жылдық әскери училищеге түскенде Мұса орыс ... ... ... ... ... ... оқу озатына айналды. 1835 жылы оқуын үздік бітіріп, ауылына
қайтады. Мұнда сайлауда жеңіп шығып, өз ... ... ... басқарады.
Бұл қызметін алты жыл ... ... 1841 ж. ... ... ... Бұл істі 1854 ... ... атқарады. Осындай дарынды көш
басшының ел ішінде ғана емес, Омбы бастықтарының алдында да ... ... жж. ... ... аға ... ... ... Әскери
дәрежесі полковникке дейін өседі.
Мұса Шорманов Петербургте екі рет болған. Бірінші рет Орта жүз ... ... ... рет 1855 жылы ІІ Александр патшаның таққа
отыруына байланысты салтанатты жиынға қатысады. Бұл ... Орта ... ... адам қатысады. Олар: подполковник Шыңғыс Уәлиханов,
прапорщик Ыбырайым ... ... Мұса ... Ақмоладан Бегалы
Қоңырқұлжин, Баянауылдан заседатель хорунжий Шекербай Малгелдин, болыс
Аққошқар Кішкентаев, ... ... би ... Көкшетаудан
Шұбек Байсарин. Григорий Потанин «Естеліктерінде» бұл ... ... ... ... ІІ ... ұлықтауға қатысқан түрлі ұлттардан тұратын
депутаттар ішінде ақылды да ... Мұса ... ... Ол Москвада
көпшілік қауымды әңгімесімен қызықтырған жас немісті кездестірді. Шорманов
оған мынадай мақтау айтты: «Алғаш рет ... ... ... ... ырықсыз шыққан сөз Сібірде іскер немісті кездестіру қиын ... ... ... ... рет 1860 ж. А.И. Герценнің ... ... ... ... жазылған. Мұса патша өкіметі тарапынан талай
сыйлықтармен, грамоталармен, медальдармен марапатталған. «Шоқанда ... өзі ... және ... ... жазып, құрастырған Омбы кеңсесінің
мұрағаттарында қазақ шаруашылығы немесе сот тәртіптері туралы ... ... - деп ... ... Г.Н. ... Ең ... Мұса ... өз
материалдарын Ш.Ш. Уәлихановқа, А.К. Гейнске, Г.Н. Потанинге ... ... ... ... бірінде былай деген: «Сіз сұраған ертегілерге
қатысты, материалдар жинақталуда, айтарлықтай ... ... ... ... тез арада Сізге жібереміз». Г.Н. Потанин Шоқан еңбектерін
шығарғанда, Мұсадан Шоқанның «Киргизское родословиесін» ... ... ... ... ... (Спб., 1883) атты кітабына
енгізген.
Қорыта айтқанда, ХІХ ғ. қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... ... шығармаларымен терең танысқан. Шоқанның
дарынды тұлға екенін ... ... ... орыс ... дос болды.
Олардың арасында 20 жыл достық ... ... Г.Н. ... ... Г.А. ... т.б. ... Олардың Шоқан үшін атқарған еңбегі
үлкен еді. Әсіресе, Григорий Потанин Шоқаннан өзі де көп ... ... ... оның ... ... қолға алғанды.
Г.Н. Потаниннің Мұса Шормановпен ... ... ... ... ... үлес ... деректер арқылы көрсетуге тырыстық. ... ... ... ... ... ... ғылымда алатын
орнын анықтауды Григорий Николаевич Потанин абыроймен ... ... ... «Г.Н. Потаниннің ХХ ғ. қазақ зиялыларымен қарым-
қатынасы және Алаш ... деп ... Бұл ... ... және ... ... бастаулары, сипаты, ерекшеліктеріне, ... ... ... Г.Н. ... ... ... Ермековтің
саяси және рухани ұстанымдарына, Г.Н. Потанин және Баржақсиннің рухани
байланыстарына, Г.Н. Потанин мен Алаш ... ... ... жылғы Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясы ... ... ұсақ ... ... ... ... ... Сондай-ақ облысшылар “біртұтас ... ... ... ... автономиясын” жариялау, “заң шығарушы құқы
бар Сібір облыстық думасын шақыру”, т.б. ұрандарды ... ... ... ... іске ... жоқ ... ... П.И. Казанский Барнауылда 10-
наурыздағы ревалюция ... ... ... ... кредиттік
серіктестік қызметкерлері «революция ұсынған басқа да ... ... ... ... да ... ... ... еді” деп келіскенін”
еске алады. Ал сонау 80-жылдары Н.М. ... ... ... ... ... сібір- оқушылары пайдасына ерекшелік белгісі ретінде
“сібірлік” түс болып ... ақ және ... ... ... ... ұранын да қызыл жалауда ... ақ, ... ... ... шешті. 1917 ж. көктемде облысшыл автономистердің көп бөлігі
істің артын күтіп, ... ... жағы ... өз ... И.И. Серебренниковтың күнделігінен жағдайдың ... ... ... Ол ... былай деп жазады: “Сібірдің болашақтағы
құрылымы туралы мәселелерді шешу жөніндегі жұмыстардың алға басуы ... ... ... ... керек болды: ескі облысшылдық өз ... ... ... ... ... өйткені ол ешқашан самодержавиелік
тәртіпті күйретуді ойлаған емес. ... ... ... ... бәрі сәйкес келеді, бірақ біреулері бұл түсінікке ... ... ... ... түсінік беруде. Біреулері автономиялы Сібір
орталықтанған ұстаным бойынша құрылу керек десе, ...... ... ... ... ... тығырыққа тіреді. Г.Н.
Потанин мен оның ... өз ... ... ... ... ... ... губерниялық халықтық жиналысы “Облысшыл дума туралы”, ал 18
мамырда “Облысшылардың өзін-өзі ... ... ... ... соң ... Бұл резолюцияда Сібір аймағында дума ұйымдастыру
және жуық арада Томскіде жалпы Сібірлік облысшылар съезін ... ... Г.Н. ...... бұдан кейінгі барлық аймақтық іс-
шараларға белсенді ат салысты (тамыз ... ... және ... ... Оның ... бұл ... басында олар облысшылыққа
біріккен бастама ретінде Сібірдің ұсақ буржуазиялық саяси топтарынан жоғары
қоюға ... ... ... ... құрылысын жасау үшін
Сібірдегі демократиялық күштерді біріктіруді бастау қажет. Мұны ... ... ... ... ... ... керек,” – деп жазды И.И.
Серебренников.
Алайда облысшылар ойындағыларын жүзеге асыра ... ... ... күш ... шамалары жетіспеді. Оның үстіне облстық идеялар аймақта
кең қолдау таппады. Мұны В.М. Крутовский, К.В. Дубровскийлер және ... ... ... ... мойындады. Сондықтан дума үшін күресте
одақтас ретінде Сібірдегі ықпалды эсерлер таңдап алынды. Олар өз ... ... ... Г.Н. ... және оның айналасындағылар
эсерлерді одақтас деп қана ... ... ... ... ... олар тұтастай халықтық позицияда тұрып, эсерлерге қарағанда
оңшыл ... ... ... 1917 ... ... ... ... өз
туларының астына аймақтың барлық жұмысшы емес топтарын біріктіру арманында
жүрді. «Облысшылар жеңіске жету үшін ол ... ... ... ... ... халықшыл, кооператизм, автономизм және ... ... ... ... ... ... ... құрғанда ғана облысшылар жеңілмейтін болады», - дейді облысшыл-
автономистердің Иркутск тобының ... А.М. ... ... бұл ой ... ... ... мен ... меньшевиктерден қолдау
тапты. Меньшевиктер аймақтағы автономия және Облысшыл дума ... ... ... жоқ. ... ... көп ... ... айында
Томск губерниялық халықтық жиналыс ... және ... ... бұл ұрандарға қарсы шықты. Меньшевиктер лидерлерінің бірі
– А.Н. Рожков Сібірге ... ... ... ... ... ... ... конференциясында меньшевик В. Иванов ... ... ... де олар енді ... ... ... ... олардың партиясы аймақтың экономикалық
өрлеуін қалады. Ал оған тек облысшылардың жоспарын ... ... ... ... ... ... Жоғарыда айтып өткендей, 1917 ... ... ... ... ... болды. Бұндай бірігу
әлеуметтік және бағдарламалық ұқсастықтарына негізделді, яғни мәдени-ұлттық
автономия тұжырымдамасы болды. Осы мәселе бойынша облысшылар ... ... Г.Н. ... ... анықтап берді: “Шет аймақтағылар өз жерінде
комитеттерін ұйымдастыруға құқы бар. Ол ... ауыл ... ауыл ... т.б. ... ... жүктеледі. Бұл
комитеттерге жер үлесі берілуі тиіс, ... олар өз ... ... мекемелерді ұстай алады. Оның үстіне, бұл комитеттерге тайпаның
рухани қажеттілігін, оның ұлттық және діни ... ... ... ... жүктелуі тиіс”.
Г.Н. Потанин мен Жақып Ақбаев жиі хат ... ... ... ... жеке ... сипаттауға болады. Мысалы, 12 маусым 1913 жылы ... Ж. ... ... ... соңғы сапарға шығарып салғанын ... да ... ... ... ... сондықтан Сізден өтініш
біраз уақыт біздің ... ... ... ... алғаныма кешірім
сұраймын. Сізді шынайы құрметтеуші Сіздің Якуп-мырза Ақпаев», - ... Бұл ... ... Г.Н. ... ... М.Г. ... Былқылдақ
ауылынан 1913 жылы 13 маусымда жазған хатында да айтылған: ... ... ... ... ... ... келді, білімді қырғыз, заң факультетін
бітірген, адвокат тәжірибесі бар, либерал, 1905 ж. айдалған, қазір ... ... ... 10 шақырым жердегі ауылына келген. Оның ... ... ... ... ... ... ... Н.
Құлжанов уақытын өткізуде. ... ... ... ... қызына
үйленген... Ақпаев [мырза] бізді өз ... ... ... ... ... ... ... деп шештік.
Ақпаев [мырза] Антонина ... ... ... ұн, ... ... т.б. ... ... сонымен бірге почта
жәшігіне біздің хаттарды салуға ... Мен осы ... ... ... ... ... сипаттадым. Бірақ кеше біз қайғылы хабар
алдық, Ақпаевтың [мырзаның] үлкені, 5 ... қызы ... ... ... ... ... сондықтан ол көшуді кейінге қалтыруымызды сұрады».
Келесі хаты 1914 ж. 30 ... ... төрт ... тұратын хаты. Жалпы
біз санағанда Ақбаевтың жазуымен хаттың бір беті 20 жолдан ... ... ... ... жазған. «Аса құрметті Григорий Николаевич! Сізге
шын ... ... ... «баурмский» деп жазады.- Т.Ж.) сәлемімді
жолдаймын, бәрі жақсы болсын, ең ... ... - деп ... ... Г.Н. ... де оған хат жазған. Оған «Сіздің жақындарыңыздарға
жазған сүйіспеншілікке толы хатыңызды алдым», - деп ризашылдығын білдіреді.
Хаттан Ж. ... ... ... ... ... ... Семейде болғаны
байқалады. Ол жерде қатты ауырып қалған. Одан әрі қазақ оюлары мен өнері
бойынша комитетке ... ... ... ... Осы ... «Сіздің маған
деген сеніміңізді ақтаймын». Бұл жағынан ... ... ... Ж.) сөйлесемін, олардың әрқайсысының бұл істе ... деп ... Оның ... ... ... да ... жылы қызым Иммузидің қайтыс болуына байланысты ... ... ... маған әлі күнге дейін ауыр тиюде. Сіз ... ... деп ... «Егер мен Семейде болмасам, ылғи ... ... ... - деп ... ... ... ... Семей Орыс Географиялық Қоғамына мүше болған. Орыс
зерттеушілері Ю.Попов пен ... ... ... ... ... ... ... ат басын Ақбаевтың ауылы орналасқан Мыңбұлаққа
бұрды. Ақбаев Г.Н. Потанинді жақсы білетін. ... ол ... ... ... алды... Г.Н. Потанинге әрі пайдалы, әрі ұнамды ету мақсатымен
Жақып Ақбаев музыкалы-әдеби кеш өткізді. Ж. ... Г.Н. ... ... тайпалары туралы да жазған. Г.Н. Потанин Монғолияға жасаған
экспедициясында сондай бір көп ... ... жоқ, ... ... ... ... ... Г.Н. Потанин солтүстік-батыс Монғолияға, Алтай ... ... ... жж. ... ... ... Географиялық қоғамда
үлкен баяндама жасаған.
1913 жылдың көктемінде Григорий Николаевич Потанин өзінің ... ... ... ... үшін экспедицияға баратынын хабарлады.
Г.Н. Потанин өзінің жас досы ... ... ... ... ... Империялық Географиялық қоғамның Батыс Сібір бөлімінің Семейдегі
бөлімшесінің мұрағат хаттарынан Г.Н. Потаниннің Қарқаралы ... ... екі ... ... ... Оның ... 1913 ж. 5-ші ... комитеттің бөлімшесінде В.К. Зайковскийдің төрағалығымен отырыс
ұйымдастырылғандығы туралы айтылады. «Батыс Сібір ... ... А.Н. ... Г.Н. ... осы жылғы жазда Қарқаралы
уезіне қырғыз фольклорын ... үшін ... ... ... ... беретін
хаттары тыңдалды». Осы ... 50 ... ... бөлінетіні және оған
интеллегентті қазақ аудармашысын табу туралы қаулы шығарылды. Екіншісі, бұл
1913 ж. 30-шы ... деп ... ... ... ... ... Қарқаралы уезіне сапарына аудармашы, Григорий Николаевичті
Қарқаралыда күтіп ... ауыл ... ... Рахфымбай Сапақов
болатыны туралы айтылады. Дәл сол уақытта Р.Сапақов отбасылық жағдайына
байланысты Г.Н. ... ... бола ... ... өзінің орнына мамыр
айының аяғында Қарқаралыда болатын студенті Чалымбековті алуын ... ... ... қарағанда, Томскі студенттерінің бірі Қарқаралы
уезінің тұрғыны Г.Н. ... ... ... ... ... ... ол ... хабарласуды артық деп есептеді.
Әлімхан Ермековтың көмегімен Г.Н. Потанин Арқаның ... ... Ол ... табиғатын, шаруашылығы мен мәдениеті жөнінде
еңбектерін де жазды. Атап айтқанда, «Дала ... ... Г.Н. ... ... ... ... ... калмынка, теремкова деген атпен
белгілі түрлері бар. Олар бірге егіледі, олардың таралу шекарасы ... ұсақ ... ... ... ... мен Г.Н. ... бір-біріне жазған хаттарынан
шығармашылық байланысты байқауға болады. 1914 ж. 22 ... ... ... ... ... ... ауылдық мектепке орналасқанын жазған. Бұл
хаты үш беттен тұрады. Хаттардың мәтініне қарағанда А. ... ... ... ... ... ... болады. «Жағдайды айтатын
болсам, онда Сіздің көп уақытыңызды ... ... көп ... деп
шештім», - дейді.
Баржаксиннің Г.Н. Потанинге Атбасардан жазған мына бір хатының ... тек ... ... ... ... 10 ... ... Бұл хат екі беттен тұрады. «Құрметті Григорий Николаевич!
Сізді және ... ... ... ... ... өмірінен» көптеген
жазбаларды көрдім», деп Г.Н. ... ... айта ... ... ... ... ... редакцияға хабарлап отырамын»,
деп уәде бере отырып, өзі екі мақала жібергенін айтады. Оның ... ... олар ... ... деп ... Енді ... жіберіп отырамын.
Сізге мақалаларыммен мазаңызды алғаныма кешірім сұраймын», - деп жазады.
Семейдегі ... ... ... ... ... ... ... Г.Н. Потанинге жазған хаттарынан үлкен сыйластық,
жақсы қарым-қатынас, қазақ не орыс зиялылаы туралы ... ... ... бергені, артық сөздері жоқ екені байқалады. Б. Герасимовтың қай
хатын алсаңыз да “Қымбатты Григорий ... деп ... 1916 ж. . ... ... ... ... ... Герасимов Нәзипа туралы “…9
қазанда Виктор Николаевич Белослюдовты үш Қоғам - ... ... ... ... ... ... Қоғам және Драмалық Қоғам - еске
түсіру шараларын жүргізеді. Ол туралы кейін ... ... ... ... ... ... айтып, Сізге бас иіп сәлем жолдайды.
“Сібір жазбаларына” Нәзипа Сегізбаевна ... жаза ... ... ... онша ... ... уақыт бұрын баласы қайтыс ... ... ... ... ... Нәзипаның төрт ұлы болған. Өйткені ... ... ... оны жақсы білген деп есептейміз. Бұл
кезде өзінің де денсаулығы мәз емес еді. Оны да Б. ... осы ... ... ... ... ... қауіп төндіреді. Ол тіпті Томскіге
операция жасатуға жиналған (зоб, туберкулез ... ... бұл ... қалдырды”.
Григорий Потанин Н. Құлжанова мен оның шәкірттерінің ... ... ... “енді бір елу жылда қазақтың әнші, сырнайшы әртістері
патша театрына шығуға жарайды” деп ... ... ... ... ... ізгі жүрекпен бағалағанын байқауға болады.
Қорыта айтқанда, Г.Н. Потаниннің соңғы саяхатының бас-қасында жүрген
Әлімхан ... ... игі ... ... да Г.Н. ... ... жасап тұрған. «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жырын білген Г.Н. ... ... да ... ... Оны Н. ... ... ... Нәзипаның білімділігі, мәдениеті, ұйымдастырушылық қабілеті,
ұлтжандылығы кімді болса да қызықтырды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ғасырлар тоғысы ... ХХ ғ. ... ... ... шиеленісті,
тарихи дүмпулерге толы болды. Егемендік алғалы бері ... ... ... ... ... ... ... болатын. Бұл әсіресе
Қазақстанның Ресей империясының қиырдағы отары ретіндегі ... ... ... Сол кезеңдегі қоғамның айқындаушы факторларының бірі ел
тағдырында елеулі орын алған ұлттық ... ... ... да біз өз ... ең ... осы ... ... танымы мен методологиялық негізін жіті қарастырдық.
Қоғамдық ақыл-ойдың жиынтығының ... ... ... ... ... ... түрлеріне де тоқтала отырып, оның
қоғамдық-саяси іс-әрекетіне де баға берудің әдіс-тәсілдерін айқындауға ден
қойдық. Әрине бұл ... ... ... ... көп ... ... тақырыпқа сай қысқаша мазмұнын ашуды жөн көрдік.
Ендігі тұжырымдау бағытымыз ұлттық саяси элитаның ... ... ... қазақ зиялыларының белсенділігінің
артуындағы орыс демократиялық интеллигенциясының ... ... ... ... біз Г.Н. ... ... ... қарастыру арқылы
соның ең бір елеулі қырларын зерттеу негізіне алдық.
Саяси себептермен қазақ жеріне жер аударылған ... ... ... ... ... ... ұлттық интеллигенция
бойына дарыта алды. Бұл ... ... ... ... ... отарлық мүддені аяусыз күштеп жүргізуі кезінде тіпті қатты
асқынған еді. Қазақстандағы Ресей интеллигенциясының ... ... ... әсіресе ХХ ғасырдың басында өте қарқынды болды. Міне ... ... ... ... ... өкімет қызметіндегі
шенеуніктердің, әскери шендегілердің кейбіреулерінің жүргізіліп отырған
отарлық саясаттың қатыгездігіне өз ... ... ... ... ... оята алғанын айтуға болады.
Осы кезеңдегі қазақ зиялылары ... да ... ... ... ... саясатына білек түріп кіріскен империялық жүйемен пәрменді күрес
жүргізу үшін ең алдымен бүкіл қазақ жұртының басын ... ... ... ... ... ... орыс қоғамының ішінде ресіми билікке қарсы
оппозицияда тұрған ... ... ... ... ... еді. Сан жағынан
аз, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... үшін бұл ... желпі емес істерді көтеріп алып кету оңайға
түспегені анық. Міне осы ... ... ... қатарлы интеллигенциясынан
алар үлгі көп еді. Ә. Бөкейхановтың сөзіне жүгінсек халық пен ... ... ... ... және дәстүр. Белгілі ғалым
Г.Н. Потаниннің өмір жолы және ... ... ... ... ... өнер ... басқа жұртпен бірге теңдікке жету үшін керек
екенін ... « ... ... ... ... ... ... сонда
университет салып қазақтың ұлын, қызын оқытсақ « Қозы Көрпеш Баян сұлуды »
шығарған, Шоқан, Абай, Ахмет, ... ... ... кім ... ... еді- ау ... ... Николаевич» деп жазған еді [31].
Патшалық билік пен жаңа қалыптаса бастаған ұлт зиялылары арасындағы
егес қазақ қоғамында Ресейдің ... ... үлгі ... ... ... тұрған саяси оппозицияның қалыптасуымен аяқталды.
Сондай ақ ол ұлттық мемлекеттік дербестік және ... ... ... ... көтерді. 1917 жылдың соңына қарай өмірге келген Алашорда және
Түркістан (Қоқан) автономиясының үкіметі ұлттық элитаның ... ... ғана емес ... қатар болашақ тәуелсіздіктің тарихи тамыры болды
деуге болады.
ХХ ғ. ... ... ... ғылыми дүниетанымының
қалыптасуында Г.Н. Потаниннің де елеулі үлесі болғанын атап ... ... ... үшін ... ... арасынан шыққан ғалымдардың өз
мәдениетіне деген қызығушылығы жақсы таныс еді, ол ... ... ... ... ... ұмтылады, сол арқылы өз ... ... ... ... өткен тарихына деген мақтанышы оянады» деп білген ... ... ... ... Ә. Бөкейханов Г.Н. Потанинге үлкен
алғыспен, тамаша ... ... ... Оның ... жаза ... ... ретінде терең толғаныспен, шынайы сезіммен сыйпаттама берген.
Империялық идеялогияның қылышынан қан ... ... ... тіпті ғылымның
өзіне үстемдік еткен тұсында, саясаттан ... ... ... ... адамдардың ара қатынасы да олардың ұлылығының көрінісі болса керек.
Сонымен, зерттеу жұмысымыздың негізгі қорытындыларына ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық саяси көзқарастарының қалыптасуында ... ... ... ... 1852 жылы Г.Н. ... ... кадет
корпусын бітіріп, офицер ретінде әскерге қызметке ... ... ... деген қызығушылығы оны әскери қызметтен кетуге
мәжбүрлеген. Алғашқы ... атап ... ... ... Семейдегі
Ф.М. Достоевскиймен кедесуі, Ш. Уәлиханов пен И. ... ... жас ... ... ... ... Я. ... үйінің
мүшелерімен, петрашевшіл С.Ф. Дуровпен, атақты ғалым-профессор П.П.
Семеновпен, Г.Чернышевскийдің досы В.П. ... ... ... ... ... ... ... ой-тұжырымдарының қалыптасуына
және оның болашақтағы ғылыми шығармашылығына зор әсерін тигізді деп айтуға
болады.
Сібірде айдауда жүрген кезде ол ғылыми ... бет бұра ... 1874 жылы жер ... босаған соң саяхатқа дайындалып, 1878 жылы
Монголия, Урянхай өлкесі, ... мен ... ... ... Міне дәл ... оған ... ... ұлы Ш. Уәлихановтың және П.П. Семеновтың әсері
күшті болды. Бұл оның ғылымға деген бетбұрысына алып келді деп ... ... Оның ... ... ... ... ұласып,
Шығыстану ғылымына қосылған үлкен үлеске айналды.
Г.Н. Потаниннің өміріндегі келесі бір айшықты ... ... ... қарым қатынасында жатты. Облысшылар идеясы алғаш
Сібірде емес Петербургте ... ... оны ... негізде сібірлік
студенттер құрған еді. Бұлардың құрылтайшыларының құрамында: Г.Н. Потанин,
Н.М. Ядринцев, ақын И.В. ... ... Н.И. ... ... ... және т.б. ... Облысшылар теориясының басты ... ... ... ... ... деп ... ... бұл орталықтың
тонаушылық, басқыншылық әрекетін қатты айыптады. Сонымен, Г.Н. Потанин мүше
болған ... ... ... ... ол ... ... ... қалыптаспаған, болашағы бұлыңғыр, жергілікті ... ... ... ... тар ... ... еді. ... да оның тамаша
жетістіктерге жетуі шектеулі болды.
Келесі, ... бір ... Г.Н. ... мен ... зиялыларының
арақатынасы. Бұл мәселені қозғағанда біз ең алдымен өз ... аса ... ұлы ... ... пен Г.Н. ... өз ара ... достығын, адамгершіліктік және ғылыми байланыстарының ықпалдастығын
деректер арқылы талдап, негізгі қортындыларын шығардық. Екі халықтың ... ... үлгі ... бұл ... ... ... боларлықтай
еді. Г.Н. Потаниннің қазақтардың шаруашылығы, салт дәстүрлері, ... мен ... ... ... дүниеге келуіне және осы
бағытты ұстануына Ш.Ш. Уәлихановтың әсері ... еді. ... ... ... де ... ... үндесіп жатты. Олар өмір бойы тыным
таппай ғылым ... ... ... ... ... ету ... ... асырумен болды. Азияның алып ... ... ... ... Европаға танытқан жиһангез қос ғалым ... ... ... бір Г.Н. ... ғылыми ізденістеріндегі ерекше орынды
оның қазақ зиялыларының бірі Мұса ... ... ... ... ... ... қатынастары аса жемісті болды деуге болады
өйткені, Мұса ... ... салт ... ... ... ел ішінен ерінбей жинақтап Г.Н. Потанинге жіберіп отырған ... ... ... ... Мұса ... мен Г.Н. ... оны ... жариялаулары арқылы жүрді деуге
болады.
Г.Н. Потаниннің ақпан төңкерісінен кейінгі Алаш көшбасшыларымен
арақатынасы, ... Ә. ... ... мұрағат деректері арқылы
сараланды. Бұл байланыстың Сібір облысшылары мен Алашордашылардың өзара
ықпалдастығын айқындауда мол ... көзі ... ... ... мәселенің бірі Г.Н. Потанин мен Жақып Ақпаевтың арасындағы
байланыстар. Бұлар негізінен ... ... ... емес Омбы ... ... қорлардан алынған деректер арқылы талданды. Әсіресе,
олардың өзара алысқан хаттарының мазмұны адамға тән жылылық пен ... ... ... ... ... сол ... ... қазақ
зиялыларымен, атап айтқанда Ә. ... Н. ... А. ... ... және тағы ... Г.Н. ... ... шығармашылық және адами -
достық байланыста болды.
Жоғарыда айтылғандардан шығатын қорытынды мынадай: Г.Н. Потанин ... ... ... ... бір сырлы тұлға. Ол бірде қоғам қайраткері,
ағартушы-ғалым, ... ... ... ... ... ... бірде отаншыл патриот, ұлтжанды және халықтар мен ұлттар
теңдігін насихаттаушы, отарлық езгіге қарсы шыққан адам ... ... ... де ... өте нәзік, адамгершілік пен шынайы достық
сезімге толы болды.
Г.Н. Потаниннің ғылыми мұрасы Шығыстануға, ... ... ... ... этнографиясы мен ауыз әдебиетіне және тарихына қосылған
асыл ... ... ... Сондықтанда, Г.Н. Потанинді өз заманының ірі
тұлғасы деп ... ... ... ... ... ... ... сана қалыптасуының тұжырымдамасы. –
Алматы: Қазақстан, 1995. – 32 б.
2 Бердяев Н. А. ... ... ... ... ... мысли ХІХ –
начало ХХ вв. // Вопросы философии. - 1990. - № 1 - С. 77–91.
3 ... М.А. ... ... и ... ... ... в России. – Спб.: Земля, 1910. – 259 с.
4 Ленин В.И. Шаг вперед, два шага ... // ... ... соч. – ... 1985. – Т. 8. – С. ... ... М. Ұлттық зиялы // Шоқай М. Таңдамалы. – Алматы: Қайнар, 1998. –
Т. 1. – 174-179-бб.
6 ... -1888. - № 5.
7 ... А.В. К ... Г.Н. ... // ... к ... ... Григория Николаевича Потанина. - Томск, 1915.
8 Обручев В.А. ... ... ... Жизнь и деятельность. –
М.-Л., 1947. – 247 ... ... А. ... ... и ... Ч.Ч. Валиханова //
Валиханов Ч.Ч. Соб. соч. в 5 т.– ... 1984. - Т. 1. – С. ... ... С. ... ... кездесу. – Алматы: Қазақстан, 1990. -
240 б.
11 Касымбаев Ж.К. ... ... ... ... ... АГУ им. ... 1998. – 276 с.
12 Сагалаев А.М., Крюков В.М. Г.Н. Потанин: Опыт осмысления ... ... ... ... ... 1991. – 231 ... Катанаев Г.Е. Н.И. Потанин и его русские ... ... в ... Азии, с приложением путевых журналов Н.И. ... ... Зап.- Сиб. ... РГО. - Т. ... ... ... - 1915. - № ... Обручев В.А. Григорий Николаевич Потанин // Люди русской науки. –
М.-Л., 1948. - Т. 1.– 600 с.
16 Шиловский М.В гг.). ... ... в ... ... в ... 50-х - 60-х ... ХІХ века. - Новосибирск,
1989.
17 Шиловский М.В. Политические процессы в ... в ... ... ... гг. – ... Сибирский хронограф, 2003. – 428
с.
18 ... М.П. ... ... ... ... (1919-1922). – Семипалатинск: СГУ им. Шакарима, 1999. – 266 с.
19 Нұрпейіс К. Алаш һәм ... ... ... 1995. – 256 ... ... М.Қ. Алаш қозғалысы. Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1995. –
368 б.
21 Озғанбай Ө. ... Дума және ...... ... ... С.М. ... ... с другими соседними народами
Центральной Азии в ХVIII-начале ХХ вв. ... и ... ...... 1995. – 276 ... ... Г.Б., Валиханов Э.Ж., Кривков А.Л. Русская демократическая
интеллигенция в ... ... ... ... ХХ в.). / Под ... М.К. – М.: Русская книга, 2003. – 288 ... ... М.К. ... ... в ... русской революции
(1905-1907 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1965. – 181 с.
25 Галиев В.З. Караванные ... (Из ... ... ... ХVII-XX ...... ... 1994. – 128 с.
26 Потанин Г.Н., Васильева М.Г. «Мне хочется ... Вам, ... ... ... ... / ... Н.В. ... Г.И. Колосова. – Томск:
изд. Томского университета, 2004. – 418 с.
27 ... ... Н.И. к ... Г.Н. // Центральный Госархив
литературы и искусства СССР. Ф. 381. Опись 1. Ед. Хр. № 2. ... фонд ... ...... Письмо Р.Д. Семенова-Тян-Шаньского. Архив Г.Н. Потанина // Научная
библиотека ТГУ. ... ... ... и ... ... ... ... мемлекеттік мұрағаты. 0578 қор. 1-тізбе. 4-іс. 6-
7-пп.
30 Потанин Г.Н. Русская девица Дарига в ... ... ... ... - 1890. - № ... Қойгелдиев М. Ұлттық саяси элита. Қызметі мен тағдыры (ХVІІІ – ХХ
ғғ.). Зерттеулер. – ... ... 2004. - 400 ... ... ... ... еңбектер
1 Сібір кадет корпусының түлектері: Г.Н. Потанин және Ш. Уәлиханов //
Отан ... 2006. - №2. – ... Г.Н. ... және ... Құлжанова // Материалы международного
теоретико-методологического семинара ... ... ... в ... ... ... ... Актюбинский
государственный педогогический институт. - Актөбе-2006. 299-304-бб.
3 Г. Потаниннің Тибет аймағы мен Қытайға жасаған екінші ... ... ... -2006. - №2. – ... ... және ... ауыз әдебиеті // Қазақ тарихы. - 2006.- №4. ... Г. ... Азия ... ... // ... Республикасы
Ұлттық ғылым академиясының Хабарлары. –«Қоғамдық ғылымдар» сериясы. - ... №4. – ... ... ... – қоғамдық-саяси қайраткер // ҚазҰУ Хабаршысы.
-Тарих сериясы. – 2006. - №1. – 141-144-бб.
7 Г.Н. ... және ... ... // ... ... - ... – 2006. - №2. – ... Г.Н. Потанин – исследователь истории казахского народа ... ... ... 15 ... ... ... ... материалдары. –Алматы: Шет тілдер іскерлік карьера
университеті. –2006. – С. 143-146.
9 Г. Потаниннің ғылымға бетбұрысының ... // ... ... ... және ... болашағы» атты халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдар ......... ... ... ... Г.Н. Потаниннің орны мен ролі //
«Жаһандану және әлеуметтік-гуманитарлық танымның мәселелері» тақырыбындағы
философия ... ... ... С.Б. ... 60-жылдық
мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – ...... Г. ... ... ... мен ауыз әдебиеті туралы // Әлемдік мәдени
және білім беру кеңістігіндегі өнер. Т. ... ... ... ... ... халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы 19-20 сәуір. -
Алматы-2006. – 433-436-бб.
12 Г. Потаниннің Қытайға саяхаты ... ... және ... ... ... ... көзқарас тұрғысынан. - Алматы, 2006, 25-
26 мамыр. – 270-275-бб.
13 Г. Потаниннің Үлкен Хинганға саяхаты // ХХІ ... Әлем ... ... ... ... конференция материалдары. -
Алматы, 2006, 29 қараша. - 221-227-бб.
14 Г. Потанин және қазақ зиялылары // Ізденіс. – 2006. №4. – 69-73 ... Г.Н. ... және Мұса ... // Шәкәрім атындағы ... ... ... – 2007. - №3. – ... Г. ... және ... зиялылары // «Алаш» тарихи-этнологиялық ғылыми
журнал. – 2007. - № 2 (11). – 100-105-бб.
17 Г. Потаниннің Шығыс Тарбағатайға саяхаты // ... ... ... ... ... ... ... конференция материалдары. – Алматы, 2008, 9 ақпан. – ... ... ... ... ... ... ... деректері //
Қазақстан мұрағаттары. – 2007. -№ 2(4). – 92-97-бб.
19 Г. Потанин және ХIХ ғ. ... ... // ... және Әлем тарихы
ХХІ ғасырда: ғылыми парадигмалардың ортақтығы мен ... ... ... ... ... 2007, 22-23 ... ... 2007. – 92-97-бб.
20 Г. Потанин және Жақып Ақбаевтың ... ... ... ... ... ... археология және деректану мәселелері»
атты республикалық ғылыми-теориялық ... ...... 30 қазан. – 142-147 бб.
21 Научный вклад Г. Потанина в развите ... // ... ...... - 2007. - № ... Деятельность Г. Потанина в Сибирском областничестве // Социально-
гуманитарные науки. – ... - 2007. - № ... ... ... в Сибири в начале ХХ в. // Известия ВУЗов. --
Бишкек. - 2007. - №3.
24 Г.Н. Потанин және ... ... // Х. ... ат. ... ... ... - 2008. - № 10. – ... М. Дулатовтың Г.Н. Потанин туралы тұжырымдары // Х. Досмұхамедов ат.
Атырау мемлекеттік университеті Хабаршысы. - 2008. - №10. – ... ... ... және ... ... ... // Қазақ тарихы. -
2007. - №3. - ... ... ... ... // Абай ... ... Ұлттық
педогогикалық университетінің Хабаршысы. - Тарих және ... ... - 2007. - №4. - ... Г.Н. ... ... ... тарихнамалық талдау //
«Отан және Әлем тарихы ХХІ ғасырда: ғылыми парадигмалардың ... ... атты ... ... ... ... 2007,
22-23 қараша. - Алматы, 2007. – ... Алаш ... ... ... // ... ... - 2008. - №2. ... Потаниннің ХІХ ғ. Қытайға саяхаты // «Қазақстан және түркі әлемі»
Халықаралық конференция материалдары. - ... 29-30 ... 2008. - ... ... ... ... по ... 07.00.02 – Отечественная
история (история Республики Казахстан) на соискание ученой степени
доктора исторических наук
Потанин и казахская интеллигенция: исторический ... ... ... ... ... ... наука с большой
ответственностью взялась за активную ... по ... ... ... из ... глубокой деформации. Сейчас в ... ... ... ... и ... ... ... на критической основе переосмысливаются ... ... и ... 2003 год стал ... в ... ... ... важные события: это обращение Президента
страны к ... (4 ... где в ... ... ... ... ... ставится задача по изучению и сохранению историко-культурного
наследия. Это и последовавшие за ... ... ... ... национальной программы «Культурное наследие». В этой связи
выбранная нами тема ... ... ... ... ... ... авторитетом среди казахов и в
особенности среди молодых интеллигентов начала ХХ в. К нему часто ... ... М. ... А. ... С. Торайгыров и другие яркие
представители Алашского движения. После ... с ... ... он сравнил его с Ч. Валихановым, считал, юноша в будущем ... ... ... ... ... вспоминал, что казахи:
«называли Г.Н. ... ... ... Ведь ... ... и
постоянно проявлял интерес к инородцам, знал их быт, нравы и ... ... ... ... ... ... ... политические и духовные взгляды
Г.Н. Потанина и ... ... на ... их ... ... ... Исходя из этой цели ... ... ... ... ... ... интеллигенции второй половины ХІХ-
начала ХХ вв. на казахскую интеллигенцию;
- показать влияние среды и Сибирского кадетского корпуса на ... и ... ... Г.Н. ... ... ... Г.Н. ... на Монголию и Китай показать
его заслугу в развитии востоковедчесой ... ... ... ... ... Г.Н. ... в ... и
определить влияние на политически группы Сибири и «Сибирским ... ... ... ... казахской интеллигенции
ХІХ века показать ... ... с ... ... как Ч. Валиханов, Муса Чорманов;
- Сибирская и Алашская ... ... ... и ... Показать мировоззрение и концепции казахской интеллигенции начала ХХ
века и ... их ... с ... ... ... определяется тем, что ... ... ... ... комплексное изучение политико-духовных
взглядов казахской ... и их ... с ... ... ... ... ... материалы Томского государственного ... по ... ... ... интеллигенции,
такие как А. Биржаксин, Ж. Акпаев, Н. Кулжанова, А. ... ... и ... автономии проанализированы на
основе докладов и работ Г. Потанина. По ... ... были ... ... ... ... во ... А. Букейхановым.
Основные положения, выносимые на защиту:
- взгляды русских и ... ... по ... ... ... ... не были одинаковыми;
- Г.Н. Потанин и политические группы Сибири были ... ... на ... ... взгляда Г. Потанина огромное влияние оказало
Ч. Валиханов;
- Между Г. Потанином и с таким представителем казахской ... в. как ... ... ... были творческого и
просветительского ... ... ... Г. ... ... помощь оказали
казахские интеллигенции;
- Исследования Г. Потанина Центральной Азии обогатил востоковедческую
науку;
- Взаимоотношения Г. ... и ... ... ... на основе их переписки.
Структура и объем работы обусловлены логикой достижения поставленной
цели и задач и состоит из ... пяти ... ... ... ... и 3 приложений.
SUMMARY
Tanatarova Jamiga
Potanin and Kazakh intelligency: historical analysis political-spiritual
overviewies
Dissertation for ... degree of Doctor of ... ... 07.00.02 – Native history – History of the Republic of
Kazakhstan
Urgency of a theme. Today the modern historical science with the ... has ... active work on deducing ... memory of
a society from ... of deep ... Now in a ... new ... and directions arise, scientific search became
more active, on critical basis are ... by decades ... and ... 2003 year began new area in ... of ... science, there were important events: this ... of ... of the country to people (on April, 4) where among the ... facing to the country, the task in studying and ... of ... and cultural heritage is put. It and the actions which ... behind the presidential reference on preparation of the ... ... ... In this ... the theme of ... us is ... Potanin had huge authority among Kazakhs and in particular among
young ... of the ... of XX century. To him often came ... M. Dulatov, A. ... S. Toraygyrov and other bright
representatives of the Alash ... After meetings with young ... he has compared him with ... ... the young ... the future becomes the second Chokan. Alimkhan Ermekov ... that Kazakhs: « named as G.N.Potanin «Thinking about Kazakh’s
grief». In fact Potanin for a long time and ... showed interest ... knew their life, customs and in every possible way ... of original culture.
The purpose of research is to show G.N. ... ... ... sights and Alash ... on the basis of their ... political activity. Proceeding from this purpose ... tasks are ... To ... influence of Russian intelligency of second half ... of XX ... on the Kazakh ... To show ... of ... and the Siberian military school ... of political and scientific sights of G.N. ... ... ... travel to Mongolia and China to show his merit
in development oriental sciences of ... The analysis of ... activity of ... in Siberia and ... ... on politically groups of Siberia and « ... ... ... sight of Kazakh ... of ХІХ ... show Potanin's mutual relations with such Kazakh ... such ... Musa ... Siberian and Alash autonomies: definition of the theory and ... To show outlook and concepts of the Kazakh ... of ... of XX century and to analyse their mutual ... with ... novelty of research is defined by that for the first time in
a ... science complex studying ... sights of ... intelligency and their communication with the Siberian ... carried out. ... of Tomsk state regional archive are entered ... revolution on political activity of the Kazakh intelligency,
such as A. Birzhaksin, Z. Akpayev, N. ... A. ... relation Siberian and Alash ... are analysed on the ... reports and G. ... works. On this question the basic concepts ... Kazakh ... under the leadership of A. Bukeikhanov have been
determined.
The substantive provisions which are taken out on ... Views of Russian and Alash ... on problem Siberian ... autonomies were not identical;
- G.N. Potanin and political groups of Siberia were patriots of ... ... On becoming G. ... ... view huge ... ... Between G. Potanin and with such representative of Kazakh
intelligency of ХІХ century as Musa ... mutual ... ... and ... ... At research of Kazakhstan to G. Potanin huge help rendered Kazakh
intelligency;
- Central Asia Researches of Potanin has enriched oriental ... G. ... mutual relation with Kazakh ... have been
determined on the basis of their correspondence.
The structure and volume of work are caused by logic of ... an object in view and tasks will consist of the ... ... the ... the list of the used sources and 3 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шоқан Уәлиханов13 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Адамгершілік – рухани тәрбие маңыздылығы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь