«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі

Абай өзінің поэзиясымен қазақтың көркем әдебиетін өлшеусіз биікке көтерсе, әдеби тілді дамытып, қалыптастыруда да аса үлкен еңбек сіңірді. Ол қазақтың жазба әдебиеті тілінің негізін салушылардың бірі болды.
Абайға дейінгі және Абай тұсындағы ақындарда ескі араб, парсы сөздерін көп қолдану, оны қазақ сөзімен араластыра сөйлеу салтқа айналған еді. Кейін орыс сөздері араласты. Абай осыларға қарама-қарсы шет тілдер сөздерін көп қолданбай, негізгі шығармаларын қазақтың таза ұлттық тілінде жазды. Тіл, сөз мағынасын жаңартып, байытты. Сөздің халықтық үлгілерін жонып, қырнап, өзі айтқандай, «тіл ұстартты».
Бірақ жас кезінде Абайдың өзінде де сыртқы өлең түрі мен тілі жағынан Шығыс ақындарына еліктеу болғаны мәлім. Осыған дәлел ретінде ұлы үш бірдей поэмаларын «Әзім әңгімесі», «Масғұд», «Ескендірді» келтірсек болады. Бұлар шығыс ақындарынан алынса да, өзіндік ұқсастықтары мен айырмашылықтары баршылық. Мысалы, «Әзім әңгімесі» поэмасының тақырыбы «Мың бір түн» ертегісінен алынған. Қазақ ортасында ауызша көп айтылып жүретін «Мың бір түннің» бір тарауы «Әлидің Әзімі» деген ұзақ ертегі болатын. Сол ертегінің ішінен жас бала Әзімнің жетімдік шағы, жігіттік кездегі басынан кешетін бейнет соры, кейін барып өзінің туралығы, жазықсыздығы арқылы арманына жететін оқиғалары дастан желісіне арқау етілген.
«Ескендір» поэмасы Шығыс елдерінде «Ескендір Зұлқарнайын» деген атпен тараған. Европаға Александр Макендонский деген атпен белгілі қолбасшының өмірі жайлы аңыздар негізінде жазылған. Ескендір тақырыбын Европа ақындарына қоса, Шығыстың Фирдауси, Низами, Науаи, Жәми сияқты ақындары да жыр еткен. Абайдың үшінші поэмасы «Масғұд» деп аталады. Бұл поэманың оқиғасы мен тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан алынғаны байқалады. Ақынның 1977 жылы жарық көрген шығармаларының екі томдық толық жинағының түсінігінде «Масғұд» дастаны туралы былай деп
Әдебиеттер:

1. Дүкенбай Досжан Абай айнасы,-Алматы «Қазақстан» 1994 жыл
2. Абай Құнанбаев – Шығармаларының екі томдық толық жинағы,- Алматы «Ғылым», 1977 жыл
        
        «МАСҒҰД» ПОЭМАСЫНДАҒЫ АБАЙ БЕЙНЕСІ
Абай өзінің поэзиясымен қазақтың көркем ... ... ... әдеби тілді дамытып, қалыптастыруда да аса үлкен еңбек сіңірді. ... ... ... тілінің негізін салушылардың бірі болды.
Абайға дейінгі және Абай тұсындағы ақындарда ескі араб, ... ... ... оны ... сөзімен араластыра сөйлеу салтқа айналған еді. ... ... ... Абай ... ... шет ... ... көп
қолданбай, негізгі шығармаларын қазақтың таза ұлттық тілінде жазды. Тіл,
сөз мағынасын жаңартып, байытты. Сөздің ... ... ... ... ... «тіл ... жас ... Абайдың өзінде де сыртқы өлең түрі мен тілі ... ... ... ... мәлім. Осыған дәлел ретінде ұлы үш бірдей
поэмаларын «Әзім әңгімесі», «Масғұд», ... ... ... ... ... ... да, өзіндік ұқсастықтары мен ... ... ... ... ... тақырыбы «Мың бір түн»
ертегісінен алынған. Қазақ ортасында ауызша көп айтылып ... «Мың ... бір ... ... Әзімі» деген ұзақ ертегі болатын. Сол ертегінің
ішінен жас бала Әзімнің жетімдік шағы, жігіттік ... ... ... ... кейін барып өзінің туралығы, жазықсыздығы арқылы арманына
жететін оқиғалары дастан желісіне арқау етілген.
«Ескендір» поэмасы ... ... ... ... ... ... Европаға Александр Макендонский деген атпен белгілі қолбасшының
өмірі жайлы аңыздар ... ... ... ... ... қоса, Шығыстың Фирдауси, Низами, Науаи, Жәми сияқты ақындары да
жыр еткен. Абайдың ... ... ... деп аталады. Бұл поэманың
оқиғасы мен тақырыбы шығыс халықтарының аңызынан ... ... 1977 жылы ... ... шығармаларының екі томдық толық жинағының
түсінігінде «Масғұд» дастаны туралы былай деп жазылған:«Мүрсейіттің ... ... ... деп көрсетілген. И.С. Тургеневтің
«Восточная легенда» атты қысқа әңгімесі мен ... ... ... ... басынан аяғына дейін дәл түсіп отырады. Дегенмен зерттеуші
Д. Досжан бұл ... ... ... ... «Бұл «Восточная легенда» мен
«Масғұд» поэмасының бірінші бөлімінің сюжеті басынан аяғына дейін дәл түсіп
отырады ... ... ... Екі ... салыстырып шыққанда орысша текстін
Абай біршама бұрып, өзінше кеңейтіп өзгерткені белгілі болды». Поэманың
негізгі ойы – ... ... ... ... ... ... ... барып, оған үлкен сапалы адамгершіліктің қасиеттерін бітіру. Және
осы арқылы қай заманның адамына болса да , үлгі ... ... ... Осы ... ... ақын ... ... кездестіріп, оған үш
жемісті ұсындырады.
«Ағын жесең, ақылың жаннан асар,
Сарыны алсаң, дәулетің судай тасар,
Егерде қызыл жеміс алып жесең,
Ұрғашыда жан ... ... ... ... да, ... ... ... да қашып, әйелзатын
адамзаттың қақ жарымы деп түсініп, қызыл жемісті алады. Бұл ... ... ... ... ... тұтатындығымен түсіндіреді. Ер жынысы мен
әйелді адамдық алдында тең ... ... ... ... ... да біз ... ... Абай шығармаларында ақынның өзі кеңіен
жырлап, терең ойлар тудырған тақырыптары емес пе? ... ... – ол екі жол» , ... оты ... ... тілі ... тіл» атты өлеңдерінде өрнектелген тақырыпты, яғни ... ... ... ... гуманист ақын жаңа түрде шартты
мазмұнға байланыстырып, осы поэмасында ... ... ... ... ... ... бір ... – ол Масғұдтың бойынан көрінетін ақынның өз
бейнесі. ... ... ... ... ... ... екеуін де сынап,
талғап отырып жиреніп шығады. Сол Масғұдтың ақылдан ... ... ... өз ... ... аса ... ... Менінше, көп наданның
арасындағы бір жалғыздың халінкешкен Абай өз ... ... сол ... ... ... айтқызып отыр. Себебі, Абайдың өзі білімді, ақылды,
халыққа билік айтар ... ... әрі жеті ... ... ... ... ... бола тұра ол өз жырларында надан, ... ... ... ... Сұм ... пен елге ... білімнен безеді.
Жалпы поэманың мазмұнына, сюжеті, композициясы, оқиғалардың ... ... ... ... өзгешелеу. Мысалға оқиғаның, басы
Масғұдтың Қызыр атамен ... ... ... - ... ... ... үш ... ұсынуы, дамуы: Масғұдтың қызыл жемісті таңдауы
болса, осыдан кейін шиеленісуде ... ой ... ... ... ... жемісті, әйелзатының достығын таңдаған Масғұд поэма
оқиғасының өрістеуі ... ... ... ... Енді ... ... бөлігіне келейік. «Екінші бөлік» деген нәрсе шартты ғана,
әйтпесе дастанда ақын я тарауға, я ... ... желі ... ... бір ... ... әрі қарай жалғасын табады. Мазмұны былай: ... ... ... ... болады. Уәзірлік етіп жүргенде, бір түні, ... шал ... ... еніп аян ... ... күні ... жынды су
жауады, оны ішкен адам жынданады. Судың жеті күн ... соң күші ... ... ... Таза ... жиып алып сол жетін күнді тос» дейді шал.
Бұл хабарды Масғұд әміршіге айтып, ... ... ... ... ... Білмейтін жұрт жынды судан ішіп алып тегіс құтырынып шыға келеді,
шуласып, дүрлігіп жүреді. Халиф пен ... ... ... екеуі бізден
өзгеше, жынданған екеуі, өлтірейік»,-деседі. әмірші сасады. Бұл ... ... ақыл ... «Құтылар хал болмады мына дудан, біз де ішпесек
болмайды жынды судан» деп екеуі де ішіп ... әлгі ... ... ... екі иінін жұлып жеп ... ... ... жынды: «Байқамай
айтыппыз»,- деп баяғы өлтіреміз деген сөзге кешірім сұрап тарап ... ... ... ұлы ақын ... діттеген ойын үлкен пәлсапалық
оралыммен жеткізеді. «Көптің бәрі осылай, ... ... «Көп ... деп
алданып, уағада күтсең. Ғапіл болып көп нәрседен бос қаласың, Аңдамай көп
сөзімен жүріп кетсең». ... ... ойлы ... ... ... ... өзі ... Яғни соңында «Жұртың жынды болса, ақылды болма,
қоса жынды бол» дейтін пікірге тоқтайды. «Поэманың композициялық ... ... келе Абай бұл ... ... ... ... тұтас етіп шығара алмағандығын аңғартады,» - дейді ... М. ... Егер де ... ... Масғұд қызыл жемісті емес,
ақ жемісті, яғни ақылдылықты таңдағанда, онда мүмкін оқиғаның басы ... ... ... ... ... шынымен де үлкен ақыл иесі, тіпті,
Шәмси жиһан боп атанатын ба еді. Себебі қызыл ... ... ... алған кейіпкеріміз ақылды, көреген кісі болып шығады.
Поэманың оқиғасына, ақынның өзі өмір сүрген ортасына ой ... ... ... ... ... ... орны болған тәрізді. ... ... ... құрмет пен сүйіспеншілігін білдіріп, не ... ... ... ... ... ерке адам ... қасы,
Қатын, шеше, қаза жоқ кімнің басы?
Хан-қаһар, қара халық қастық қылса,
Сонда ұрғашы болмай ма арашашы,»-деген
Өлең жолдарынан көруге болады. Сондай-ақ ... да көп жан ғой, ... деп ... ... болар, ақыл айтар жар ... ... ... ... Зере мен ... ... қолында тәрбиеленеді. Ал бұл
әйелдер өз отбасының көсем, өз ортасының ақыл айтар данагөйі ... ... ... ... ... ауыр Құнанбайдың өзі Зерені тыңдап, Ұлжаннан
ақыл сұрап отыратын болған. Жалпы Құнанбай Ұлжанды өте ... ... ... разы ... ... ... көріп өскендіктен болар,
Абай да өмірлік жолдасы болар, аналарына ұқсар жар іздеген.
Кей абайтанушы ғалымдар мұны ... ... ... ... ... 1855 ... жазылған. Кейіннен де осындай сарындағы
тақырыптармен жазылған өлеңдер бар. Оларда ғашықтыққа толы жүректің ... ... ... гүл, үш сүю танымымен байланысты құбылыстар ерекше орын
алған. Осындай құбылыстар, құдай қосқан қос ... ... ... ... ... суық ақылмен таразылап, талдап көрсеткісі келген сияқты
көрінеді. Бұл поэма 1887 жылы жазылған, яғни Тоғжанмен ... ... ... ... де, оған ... ... сезіміне, махаббатына
арнаған құрметін осы поэмада көрсетуге тырысатын сыңайлы. Сондықтан осы
ойын жүректен шыққан үн ... ... үшін ол ... ... таңдап,
Тоғжанға деген махаббатын танытады, оқырманға жеткізеді.
Поэманың жазылуы туралы жазушы Д.Досжан ... ... ... құрылыстың өзінде, яғни қызыл жемісті таңдап, соңында
білімдарлығын ... ... ... ... ... өзі ... ... оқырманның бар ынтасын қойғызады.»
Жалпы Халиф һарон Рашид Бағдатты 786-809 жылдар аралығында, яғни 23 ... Ең ... ... ... ... «Мың бір түннің» бас
кейіпкерінің бірі болып, ... өнер ... ... кезеңі де осы тұс.
Халифтың Жафар ... ... ... Ал осы ... ... ... ... емес Жиаффар деп, дастанның нобайын өзгертіп, өзінше бір жоба, өзінше
қиял, бояу қосып, ... етіп жаңа ... ... ... ... ... һаронды ақылдан гөрі айлаға бейім етіп көрсетеді. Дәл осы
желіні қазақ ақыны оқып алып, түпнұсқаға жалпы ... ... ... тіп бояуы, кейіпкер машығы, әңгіменің пәнсапалық астары мүлде бөтен
бірегей туынды туғызғанын байқаймыз. Бұдан ... ... ... желіден алғанын байқауға болады. Яғни әр ақын Фзули де, ... Абай да осы ... дәл ... тек ... ғана ... ... жазғанын аңғаруға болады.
Дегенмен, әр ақын бас кейіпкерден өз бейнесін табуға ... ... ... ... оқып ... соң, оқиға желісі Абайдың өз өмірінде
болған оқиғасымен өте ... ... ... ... ... ... шал ... тауып айттың, жә, шырағым,
Ақыл, дәулет әуелден өзінде екен,
Өміріңнен артылсын, жаным, бағың!» - деп, дәл ... ... ... білім де, байлық та болады. Бірақ сүйген жарына қосыла
алмай бақытсыздыққа ұшырайды. Ол:
«Тегінде, адам басы сау бола ... ... дау бола ... ашу ... ... басу айтып,
Отырса, бұрынғыдай жау бола ма?» - деп, ... ... ... ... ... ... ... нақты Тоғжанға байланысты
шығарылған поэма деп аталынбаған. Абайдың өзі атап көрсеткен деректері де
жоқ. Ал біз бұл ... өз сын ... алып ... Абайдың Тоғжанға,
өзінің өкінішті аяқталған бала махаббатына арнаған ескерткіші деп дәлел
айтқымыз ... ... ... яғни өмір ... білім, махаббат
секілді өмірдің негізгі үш ... ... Ол ... ... пен білімді
қойып, ғашықтық стихиясын таңдайды. Сол ... қол ... ... ... ... ... тек Тоғжанға жетпеген. Міне, осыдан келе ақын Масғұдқа
қызыл жемісті таңдатқызады. Бірақ, ақын өз дегеніне жете алмайды. ... ... ... ... ... Абай жеті есе ... беріп
сүйіктісін өзіне жар етіп алуы да мүмкін еді, ... бұл ата заң ... ... еді. ... ... батылы бармай, Тоғжанмен қош
айтысады. Сөйтіп, махаббат жолын таңдаған қара торы жас ... ... ... одан бас ... өзін ... Бұл ... ... танытып, жынды судан аман қалған сәтіне сәйкес келеді. «Жынды су»
терминін Абай бойындағы ұятпен теңестіріп алсақ ... ... егер ... ... ... ... онда ол бүкіл жанұясына, әкесі
Құнанбайға кір келтірер еді.
Ал, поэманың соңындағы ... ... ... ... ... қоса ... дейтін жолдар, Абайдың «болды енді сұм, құр өкініштен ... ... да ... ... ... сен де көн,» - деген сөздерді білдірсе
керек. Міне, осылай композициялық ... ... ... ... тұтастығы
жеткіліксіз поэмаға, осындай өмір философиясын қолдана отырып, шешімін
тауып беруге ... ... ... кейін жақсылық болар дегендей,
махаббатынан айрылған Абай соңында ... ... ... бірі ... ... оның ... ... оянуына сол Тоғжанға деген
махаббат пен қосыла алмауынан пайда болған зар сезім әсер еткен шығар
Әдебиеттер:
1. Дүкенбай ... Абай ... ... 1994 ... Абай ...... екі ... толық жинағы,- Алматы
«Ғылым», 1977 жыл

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың сатирасы12 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Басқаның бейнесін құру кезінде пайда болатын қателер мен эффектілер10 бет
Бейбарыс сирасындағы жас бейбарыс бейнесі52 бет
Би-би-си-дің әлемдік әуе толқынындағы бейнесі74 бет
Бұқар жырау шығармашылығындағы заман бейнесі12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь