Валюталық тәуекелдер: бағалау және басқару әдістері

1 ВАЛЮТАЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕР ЖӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Валюталық тәуекел ұғымы және оның түрлері
1.2 Валюталық операциялар ұғымы және оның түрлері
1.3 Валюта операцияларындағы есептеулер
2 ВАЛЮТАЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДІ БАСҚАРУ
2.1 Валюталық тәуекелді басқарудың кезеңдері мен әдістері
2.2 Валюталық тәуекелдерден сақтандыру әдістері
2.3 Валюталық тәуекелді басқару кезіндегі кездесетін проблемалар
3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ВАЛЮТА НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫ РЕТТЕУ
3.1 Қазақстан республикасындағы коммерциялық банктардың валюталық операцияларын мемлекеттік реттеу
3.2 Қазақстан Республикасының валюта нарығының ерекшелігі
Валюта нарығы әр уақытта да өзінің тұрақсыздығымен және нақты болжамдар жасаудың қиындығымен сипатталған. Бұл жайт, нарықтың әлемдегі саяси және экономикалық өзгерістеріне тез бейімделуімен және көп жағдайларда,спекуляцияның орын алғандығымен түсіндіріледі.
Валюта тәуекелі дегеніміз—шетел валютасын әртүрлі бағамдармен сатып алу-сату кезінде шығынға ұшырау қаупі.
Валюта тәуекелі немесе бағамдық жоғалтулар қаупі банктік операциялар нарығының интернационализациясымен, трансұлттық (біріккен) кәсіпорындар мен банктардың құрылуымен және де олардың қызметінің диверсификациялануымен байланысты болып келеді де, валюта бағамдарының ауытқуы нәтижесінде ақша жоғалту қаупі пайда болады.
Валюта бағамдарының арақатынасының өзгеруі көптеген факторлардың әсерінен пайда болады, мысалы: валюталардың өз құнының өзгеруі, ақша ағымдарының бір мемлекеттен екінші мемлекетке ағылуы, спекуляция ж.т.б.факторлар. Кез-келген валютаның бағамына қатты әсер ететін басты фактор—резиденттер мен резидент емес азаматтардың валютаға сенім арту деңгейі болып табылады. Валютаға сенім—күрделі көпфакторлы критерий, ол бірнеше көрсеткіштерден құралады. Мысалы, мемлекеттің саяси режимінің ашықтылық деңгейіне сенімділік көрсеткіші, экономиканың либерализациясы және айырбас бағамы режиміне, мемлекеттің экспорттық-импорттық балансы, негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер және болашақта мемлекеттің дамуының тұрақтылығына инвесторлардың сенімі [1].
Валюталық тәуекелдер – сыртқы саудада, несиелік, валюталық операциялардың тауар және қор биржасында ашық валюта позициясының болуы шетел валютасы бағамының ұлттық валютаға арақатысының өзгеруімен байланысты валюталық жоғалтулар қаупі. Экспортерлер мен импортерлер қызметінде валюталық тәуекел түсінігімен кездеседі. Егер де мәмілені жасау мен ол бойынша төлемдер жүргізу периодының ортасында ұлттық валютаның бағамы төмендесе экспортер шығынға ұшырайды.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министірлігі
әл – Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Экономика және бизнес факильтеті
“Қаржы” кафедрасы
Магистрлік диссертация
Тақырыбы: “Валюталық тәуекелдер: бағалау және ... ... ... 2 курс күндізгі
магистратура бөлімінің магистранты
Темирбаев Ж.С.
Сын – пікір беруші:
э.ғ.к., доцент Жүнісбеков С.Б.
Қазақстан ... ... ... доцент Мақыш С.Б.
_________________
Қорғауға жіберілді:
кафедра меңгерушісі
э.ғ.к.., Ермекбаева Б.Ж.
хаттама № ____ ... ... ... 2006 ж.
Алматы, 2006
1 ВАЛЮТАЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕР ЖӘНЕ ВАЛЮТАЛЫҚ ОПЕРАЦИЯЛАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
НЕГІЗДЕРІ
1.1 ... ... ... және оның ... ... әр ... да ... тұрақсыздығымен және нақты
болжамдар жасаудың қиындығымен сипатталған. Бұл жайт, нарықтың әлемдегі
саяси және ... ... тез ... және ... орын ... ... тәуекелі дегеніміз—шетел валютасын әртүрлі бағамдармен сатып
алу-сату кезінде шығынға ұшырау қаупі.
Валюта ... ... ... ... ... ... ... интернационализациясымен, трансұлттық (біріккен) кәсіпорындар мен
банктардың құрылуымен және де олардың қызметінің диверсификациялануымен
байланысты болып келеді де, ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Валюта бағамдарының арақатынасының өзгеруі көптеген факторлардың
әсерінен ... ... ... ... өз ... өзгеруі, ақша
ағымдарының бір мемлекеттен екінші ... ... ... Кез-келген валютаның бағамына қатты әсер ететін басты
фактор—резиденттер мен ... емес ... ... ... ... ... ... Валютаға сенім—күрделі көпфакторлы критерий, ол
бірнеше көрсеткіштерден ... ... ... ... режимінің
ашықтылық деңгейіне сенімділік көрсеткіші, экономиканың либерализациясы
және айырбас бағамы режиміне, мемлекеттің ... ... ... ... және ... ... ... инвесторлардың сенімі [1].
Валюталық тәуекелдер – сыртқы саудада, ... ... ... және қор ... ашық ... позициясының болуы
шетел валютасы бағамының ұлттық валютаға арақатысының өзгеруімен байланысты
валюталық жоғалтулар қаупі. Экспортерлер мен ... ... ... ... ... Егер де ... ... мен ол
бойынша төлемдер жүргізу периодының ортасында ұлттық валютаның бағамы
төмендесе ... ... ... ... үшін бағам жоғарылауы шығынға ұшыратады. Екі жағдайда да
импортер мен экспортер үшін ... ... ақша ... кем ... ... мен ... ... де қарызды шетел валютасында беретін болса,
онда ... ... ... ... тәуекелге мемлекеттік ұйымдар, банктар, мемлекеттік ... ... ... де ұшырайды [2].
Алтын стандарты ... ... ... ... ... экономикалық қатынастарға өздерінің ... ... ... бағамдары салыстырмалы түрде тұрақты және жиі өзгерістерге
ұшырамайтын.
Ал, қазіргі монополиялы капитализм жағдайларында ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің
режиміндегі тіркелген паритеттер (тепе-теңдік) мен ... ... ... ресми периодты девальвация және ревальвация
жүргізілген. ... ... ... бағамдары режиміне өткеннен кейін
валюта ... ... олар ... ... және ... қатынастарын
қиындатады.
Экономистер валюта бағамына ұзақ ... әсер ... ... ... екі ... факторды бөліп көрсетеді:
Инфляция қарқыны. Оның заңдылығы бойынша жоғары қарқынды инфляциясы
бар елдің ұлттық ... ... ... ... ... ... валюта
бағамына қарағанда айтарлықтай төмен болады. Мысалы, жоғары инфляция
қарқыны байқалатын ... ... ... ... АҚШ, ... бағамы төмендеген, ал төмен елдерде (Жапония, Бельгия, Нидерланд
корольдігі, Германия, Швейцария) жоғарлады. ... 20 жыл ... ... ... ... мен ... ... ұзақ мерзімді
тенденция пайда болған [3].
Бағамдардың жылдам ауытқулары экономикалық, ... және ... ... ... ... ... ... көрсеткіштердің
өзгеруіне, мамандардың болжамдарына, саяси кризистерге өте ... ... ... ... ... бос жібермейді.
Валюталық тәуекелдің келесі түрлері болады:
1)Валюталық-бағамдық;
2)аккаунтингтік;
3)трансляциондық;
4)валюталық-экономикалық;
5)операциондық немесе контрактілік тәуекел.
Валюталық бағамдық тәуекел ... ... ... фирманың
(банктің) нетто құнына кері әсер ... ... ... ... ... ... есебінде көрінеді немесе ақша
қаражаттарының қалдықтары жайлы ... ... ал кең ... ... ... ... ... шетел валютасын ұлттық валютаға қаржы есеп беру
мақсатында айырбастағанда пайда болады.
Жалпы, ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... валюта бағамының ауытқуы әсерінен ... ... ... ... ... ... есептік шамалар қауіпті
деп есептеледі [4].
Керісінше, егер де валюталық ... мен ... ... бағам бойынша есептелсе, онда олар өзінің құнын ұлттық валютада
сақтап ... ... да олар ... ... деп ... өйткені
айырбас бағамдарының қолайсыз өзгерісі құнның жоғалуына әкелмейді.
Трансляциондық валюта тәуекелі деп активтер мен ... ... ... нәтижесіндегі құнын жоғалту тәуекелі. Сонымен қатар,
банктар (фирмалар) өздерінің ақша ... ... ... ... да ... ... жатса, валюта бағамының қолайсыз өзгеруінің
қаупін –валюталық-экономикалық тәуекел дейміз. Кең мағынада, бұл ... ұзақ ... әрі ... ... ... ... ... фирманың
(банктің) бәсекелестік позициясына теріс әсерін тигізуімен байланысты[4].
Валюталық-контрактілік тәуекел
Банк (фирма) үшін валюталық-контрактілік ... ... ... ... ... ... айырбас бағамының өзгерісінің
нәтижесінде болашақта шығынға ұшырау қаупі болып ... ... ... Х фирмасы В мемлекетіндегі Ү фирмасына өз тауарын ... ... ... бір күні төлем жүргізілуі тиіс. Егер де бұл ... ... ... ... ... ... онда фирма-сатушы бұл
контрактіге өзіне валюта бағамы тәуекелін алу қаупін тудырады. Ал, ... ... ... жасалса, онда тәуекелді сатып алушы фирма
тәуекелге барады [5].
Келесідей валюта бағамының ... ... ... ... халықаралық несие келісімінің шеңберінде (бір тарап үшін ... ... мен ... ... халықаралық банктык емес ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалар) және қарыз
алушы-эмитент (банк,фирма,үкіметтік агентстволар).
Мұндай түрдегі валюталық бағамдық тәуекелдің ... ақша ... ... ... және ... ... ... да валюта бағамы тәуекелінің осы ... ... ... ... деп те ... ... ... тәуекелі әр жеке шетел
валютасында өлшенеді. Сандық мағынада ол болашақ ақша ... ... ... ... ... ... ... тең (яғни банктың нетто-валюталық ағымына тең).
Осылайша, валюталық-контрактілік тәуекел түсінігі ... ... ... ... ... ... яғни банктың қаржылық-
валюталық ... ... ... ... сай (тең) ... ... ... талаптар міндеттемелерден көп болатын болса,онда
банктың валюталық позициясы ашық және ... ... Бұл ... ... ... ... ... тәуекеліне ұшыратады (бұл
жағдайда аккаунтингтік тәуекел). Керісінше, егер талаптар міндеттерден аз
болатын болса, онда ... ... ... ... болады. Бұл
экономикалық субъектінің шетел валютасы бағамының жоғарылау қаупіне ... ... ... ... ... ... ... бағамы
өзгерістерінің банктің қаржылық есеп беруіне басты ... ... ... тәуекелдің экономикалық туекелінің экономикалық концепциясында
валюта бағамы өзгерісінің болашақтағы ... ақша ... ... ... ... ... ақша ағымдарының келтірілген
құны—оның ағымдағы құны болып есептеледі. Келтірілген құн өсімінің валюта
бағамы өсіміне ... ... тең ... онда ... экономикалық
тәуекелге ұшырайды. Валюталық тәуекелін – ... ... ... ... ... құнының ауытқуы деп қарастыруға болады.
Сонымен, валюталық-экономикалық тәуекелді ... ... ... ... ақша ... шамасын өзгерту
ықтималдығы деп айтуға болады.
Валюталық-экономикалық ... 2 ... ... ... және
бәсекелестік тәуекел.
Бәсекелестік тәуекелі валюта бағамының өзгеруі себебінен ... ... мен ... ... ... табылады, яғни оның жалпы ақша
ағымдары жеке мәмілелермен байланысы жоқ. Тәуекелдің бұл түрін ... ... ... ... ұзақ ... ... ... қажет. Сонымен,
қорыта келгенде фирма өз ... ... көп ... нарығында
инвестициялайтын болса, бәсекелестік тәуекелімен кездеседі [7].
50 Валюталық ... ... және оның ... Республикасының «Валюталық реттеу туралы» заңында
"валюталық операцияларға" төмендегідей ... ... ... жөне өзге де ... ... ауысуына байланысты операциялар, соның ішінде төлем құралы
рстінде шетел ... және ... ... өзге де ... ... ... мәмілелер;
валюталық құндылықтарды кез келген тәсілмен Қазақстан Республикасына
әкелу және ... ... ... ... ... ... валюталық құндылықтарға мыналар жатады;
шетел валютасы;
номиналы шетел валютасында көрсетілген бағалы қағаздар жөне ... ... ... ... резиденттер мен бейрезиденттер арасында ... ... ... құны ... ... ... бағалы
қағаздар және телем құжаттары.
Мұндағы резиденттерге жататындар:
ҚР-ның тұрақты тұрғыны, соның ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қызметте жүрген жеке
тұлға;
ҚР-ның зандылыктарына сәйкес ... ... ... ... ... ішіндегі немесе одан тысқары ... ... мен ... ... ... орпаласқан дипломатиялық, сауда ... де ... ... ... ... ... ... КР-Н барлық
заңды және жеке тұлғалары немесе одан тысқары жсрлердегі олардың филиалдары
мсн өкілеггіктері жатады.
Кейбір экономикалық әдебиеттерде валюталық құндылыктар ... ... ... ... да) мен ... асыл тастарды (алмаз, рубин,
изумруд, сапфир, александрит жене ... ... ... ... ... және ... ... операцияларға бөлінеді.
1. Ағымдық операцияларға жататындар:
тауарлар, жұмыстар және қызметтер үшін толемның не ... ... 120 ... ... ... ... көздейтін экспорт-
импорт мәмілелері бойынша есеп ... ... ... арналган
аударымдар;
120 күннен аспайтын мерзімге несиелер беру және алу;
салымдар (депозитгер), инвестициялар, заем және ... ... ... ... және өзгс де табысстарды
алу жәнс аудару;
гранттарды қоса ... ... ... ... ... соманы, жалақыны, зейнетақыны, алименттерді
және басқа сомаларды аудару;
осы заңмен капитал ... ... ... ... өзге де ... ... ... қозғалысына байланысты операцияларга жататындар:
инвестицияларды жүзеге асыру;
интеллектуалдық меншік объектілеріне ерекше құқықты толық беруді
коздейтін ... ... есеп ... ... ... ... және өзге де жылжымайтын мүлік ... ... ... жөне ... үшін ... не аванс төлемінің
мерзімін 120 күннен асатын мерзімге ... ... ... ... есеп ... ... ... арналган аударымдар;
120 күннен асатын мерзімге несиелер беру және алу;
өздері ... ... ... ... ... ... асыруға құқығы бар шетел банкілерінде және өзге де
қаржылық ұйымдарда салымдарды (депозиттерді) ... ... ... ... ... ... ... аударымдар;
жинақтау сипатындағы сақтандыру жөне қайта ... ... ... аударымдар.
Валюталық операцшшарды біздің елімізде шетел ... ... ... ҚР ... ... ... ... бар окілетті
банктср ғана орындай алады. Сонымен қатар, ҚР Үлтгық банк ... жене ... ... ... ...... құқықтық актілерді жасау жөне бскіту,
ақпаратгар жинау, ... ... ... ... жасау,
заңмен кезделген санкцияларды қолдану шараларын білдіреді.
Экономикалық әдебиеттерде банктер жүргізетін валюталық операциялардың
өзіндік белгілеріне байланысты ... ... ... ... ... БАНКТІК АУДАҒЫМ ... ... ашу және ... ... ... ... ... және жеке тұлғаларға (резиденттер мен ... шот ... ... бойынша пайыз төлеу;
овердрафт (банктің ... ... ... несиелерін беру;
операция жасалуына қарай шоттың көшірмелерін беру;
кез ... ... ... шот ... ... ... бойыниіа операцияларды орындау (юшенггер
ессбінен шетел валютасын сатып алу және сату);
экспорттық-импорттық операцияларға бақылау ... ... емес ... емес ... ... тауарлар және қызметтср экспорты
мен импорты жөне капитал қозғалысы бойынша қызмет ... үшін ... ... операциялар жатады.
Өкілетті банктер сауда емес ... ... ... ... ... валютасын және шетел валютасындағы төлем құжатгарын
сатып алу және сату;
шетел ... және ... ... ... ... ... жол ... сатып алу (төлеу);
- акшалай аккредитивтерді төлеу.
3. ... ... ... ... ... есеп ... ... асыру үшін банктер шетел
банктерінде өздерінің корреспондентгік шотгарын ... ... ... ... болып келеді:
1. НОСТРО шоты (біздің шотымыз ...... ... атына ашылған ағымдық шот;
2. ЛОРО шоты (сіздің ... ... - ... ... ... ... ... ағымдық шот.
4. Конверсиондық операдиялар
Конверсиондық операциялар — сол елдің қолма-қод және ... ... ... қолма-қол жәме қолма-колсыз шетел валюталарын
сатып алу және сату момілелерін білдіреді.
Конверсиондық операцияларға мынадай ... ... ... СПОТ ... бір ... ... екінпіі валютаны сатып
алу және сатуға байланысты мәміле жасалған күннен кейінгі екінші
банктік жұмыс күніндегі валюталау күні жүргізілген операциялар.
- ФОРВАРД (мерзімді, ... ... - бір ... карсы скішні
валютаны сатып алу және сатуға байланысты мэміле жасалған күннен кейінгі 2
банктік ... ... ... күні ... ... СВОП ... - бір валютаға қарсы екінші валготаны сатып
алу және сатуға байланысты осы валютаны бояашақта қайта сатып
алу және сатууа сейксс, яғни екі ... ... ... ... ... нарығы – валютаны шұғыл жеткізу нарығы болып табылады. Оның ...... әр ... ... ... ... коммерциялық
банктар.Олар келесі серіктестермен қызмет жасайды:
Тікелей мемлекеттік және жеке сектордағы мекемелер;
Банкаралық нарықта, яғни ... ... ... ... ... және жеке ... ... банктарымен.
Спот нарығының ғұрыптары арнайы халықаралық конвенцияларда
тіркелмеген,бірақ-та ... ... ... ... ... ғұрыптары келесідей:
Валюта соммасына пайыздық қойылымның есептеуінсіз төлемдердің 2 жұмыс
күні ішінде жүргізілуі;
Мәмілелер компьютер саудасының негізінде,электронды ... күні ... ... болуы:егер де ірі банктың дилері басқа банктың
котировкаларын ... ... ... ... ... ... мәмілесінде міндетті болып саналады.
Спот нарығының негізгі инструменті – SWIFT жүйесінің ... ... ... ... нарығында валюта саудасы тіркелген айырбас бағамының ... ... ... ... белгілеу процесі – валюта котировкасы деп
аталады( валюта құнын ... ... ... ... және ... ... ... тікелей котировкасы дегеніміз – шетел ... ... ... ... ... ... валюта бағамдары АҚШ
долларымен салыстырғандағы өздерінің бағамын белгілейді.
Кері(жанама) котировка – ... ... ... ... ... ... ... бағамдарының ағымдағы өзгерістері туралы электронды
ақпарат көздерінен, яғни “Reuters”, “Telerate”, “Bloomberg”, ... ... және де ... банктардың дилерлерімен телефон ... ... ... нарығында кросс-бағам анықтау кеңінен пайдаланылады, яғни 2
валюта бағамдарының арақатынасынан 3-ші валюта ... ... ... ... ағылшын фунт стерлингіне кросс бағамын анықтасақ, ағылшын
фунт стерлингінің АҚШ долларына және ... ... ... ... – 1.5657 ... – 1.3540 € 1 £ = 1.1577 ... нарығында банктар сатылым бағасын (ask rate - AR) және сатып
алу бағамын анықтайды(bid rate - ... егер евро - АҚШ ... ... 1.4120 – 1.4125 ... 1.4120 – BR, ал 1.4125 – AR. ... ... ... сатып алып
оны 1.4125$ сату. Бұл операциядағы спред ... ... ... = AR – ... ... алу және сату бағамдарының абсолютті айырмасынан басқа
спредтің (маржа) салыстырмалы мөлшерін ... = ... AR- ... алу ... – сату ... – сату спреді;
Спред, немесе маржа, банктың операцияға кеткен шығындарын ақтап,
пайда ... ... ... ... ... ... ... яғни нүктеден
кейін төрт бірлікке шейін ... ... 1 € = 1.1678$, ... 1.16 ... ... деп аталады, ол өте сирек өзгереді. Валюта дилерлері белгілі
бір валюталар ... ... ... ... ... ... ... өте жақсы таныс болып, ... ... ғана ... Мысалы, 1 € = 1.1678 $ болып 1.1689 болып өзгерсе АҚШ доллары ... ... ... ... ... ... (банкноталар) және қолма – қол
ақшасыз валюталар (форекс) саудасы орын алады [10].
Сонымен, ... ... ... ... ... валюталар
дегеніміз – шоттарда шетел валютасы түрінде ... ... ... бір ... ... ... ... жазулар арқылы
көшіріледі. Банкноталар саудасында валюта физикалық түрде кеңістікте орын
ауыстырады. Ол тасымалдау, қорғау, ... және ... ... ... ... себебінен шетел банкноталарының котировкалары
бойынша спред өседі [10].
Валюта мен банкнота саудасының айырмашылығы
|Критерий ... ... ... ... |
|1. Мәміле ... ... ... ... ... ... ... немесе |
| ... ... ... ... |
| ... | ... ... ... ... ... кассаға |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... – пошта|
| | ... ... ... ... көрсетіледі |Банкноталарды санау |
|4. Сақтау ... ... % ... |
| ... депозит |қоймасында,% |
| | ... ... ... ... ... ... жеткізілу мерзімі 3 күннен
асатын ... онда ол – ... ... деп аталады. Мерзімдік
операциялардың төрт түрі бар – форвард, фьючерс опцион, своп. Форвард ... ... ... ... ... ал опцион және фьючерс
саудасы көбінесе валюта нарығының биржалық сегментінде іске асады.
Мерзімдік мәмілелер бағамы әдетте спот ... ... ... спот ... ... ... премия мөлшері қосылып отырады (басқаша
айтсақ, спот бағамы шегерім немесе үстеме мөлшеріне өзгереді). Бұл ... ... ... ... ... Ол үшін ... бағамының
көлеміне әсер ететін факторларға анализ жасап, болашақтағы шамамен ... ... ... шығарамыз. Ол бағамдарды банктар нарықтағы жағдайларға
байланысты ... ... ... валюта келісім-шарты деп – болашақта белгіленген күні шетел
валютасының белгілі бір ... ... алу ... сату ... ... ... келісім [10].
Валюта сомасы, айырбас бағамы және төлем датасы келісім шартқа отыру
кезінде белгіленеді. Форвард мәмілесінің ... 3 ... 5 ... ... мүмкін, алайда ең жиі қолданылатын мерзімдер 1, 3, 6, 12 айға шейін
болып созылады.
Форвард келісім-шарты – ... ... ... ... бір
стандартқа бағынбайды, сондықтан да оны ... ... ... ... нарығы – 6 айға шейін тұрақты, ал 6 айдан кейін тұрақсыз болуы
мүмкін,соның арасында ... жеке ... ... ... ... болуы мүмкін.
Форвард – своп мәмілесінің бір бөлігі болып жиі кездеседі. Егер ... ... ... сөз ... ... ... спот
керімәмілесімен түйіндеспейтін),онда бұл операцияны – «аутрайт»(outright)
мәмілесі деп ... және спот ... ... ... ... ... ... форвардтық базасы (FR) спот бағасына тең
болуы мүмкін(SR).Алайда, практикада мұндай сәйкестік өте ... ... ... ... ... немесе премиясын келесі
жолмен есептеуге болады:
FD (Pm;Dis) =
мұндағы, FD(Pm;Dis)—форвард дифференциялы(премия немесе ... ... ... ... ... ... ... дисконтты жылдық базисте есептеу
себебі—валютаны форвард операциясына ... ... мен ... да ... ... ... ... салыстыру мақсатында.
Күнделікті халықаралық қаржы басылымдары (The Wall Street Journal,
Financial Times, Reuters агенттігі) ағымдағы спот және ... ... ... алға болжамдап басып шығарады.
Форвард бағамын анықтайтын 2 негізгі әдіс бар: аутрайт және ... ... ... ... ... анықтағанда банктар өз клиенттеріне
толық спот ... ... ... және ... ... ... көрсетеді.
Алайда, көп жағдайда банкаралық нарықта форвард ... ... ... ... себебі, дилерлер форвард маржасымен
жұмыс істейді, ал ол маржа бірліктерімен көрсетіліп, своп ... ... деп ... ... ... (своп-мөлшерлемесі) басымды
түрде таралуы келесі себептерге байланысты:
а) ол көбінесе өзгермеген қалпында қала береді, ал спот ... ... ... отырады, соның себебінен премия немесе дисконт
бағаларына аз өзгерту енгізу ... ... ... ... бағамын емес, тек маржаның
көлемін білу жеткілікті [10].
Своп операциялары
Своп операциялары – спот және ... ... ... Своп ... ... ... ... деп те
атайды.(1 сурет)
Своп мәмілесі – 2 валютаның сатылуы мен сатып ... ... ... сол ... белгіленген мерзімге кері мәміле(контрсделка)
жасалынатын валюта операциясы.
Своп операциясы бойынша нақты мәміле спот бағамы ... ... ... ... премия немесе дисконт көлеміне өзгеріп отырады (валюта бағамы
өзгеру тенденциясына тәуелді). Мәміленің бұл түрінде клиент сатып алу ... ... ... ... ... үшін де мұндай операциялардың
белгілі артықшылқтары бар, өйткені своп ... ашық ... ... ол ... ... ... сақтайды [11].
Своп мәмілелері әдетте 1 күннен 6 айға дейінгі мерзімге жасалынады, ал
5 жылға дейінгі мәмілелер өте аз ... ... ... ... ... ... банктар
мен орталық банктар арасында, және де орталық банктардың өздерінің арасында
жасалынады. ... ... ... своп ... – ұлттық валютадағы
бірін-бірі өзара несиелеу келісімдері негізінде болады.
Своп операцияларын ... ... ... ... своп ... ... ... шектелген периодқа,
бекітілген айырбас бағамымен сатып алу құралы бола ... және де ... ... ... ... ... ... арқылы күтілетін
шығыс және кіріс валюта ағымдарындағы ... ... ... ... [16].
Своп операцияларын жүргізгендегі құжаттар процесі салыстырмалы түрде
бір жүйеге келтірілген. Егер де ... ... ... ... ... мен ... ... шарттары, және де ... ... ... ... Бұл шарттар қажетті валютаны
алу мүмкіндігін береді және ... ... ... ... ... ... ... және валюталық резервтер құрылымын
реттеуге көмектеседі.
Своп ... ... ... ... ... ... мақсатында: бір банк шетел ... ... ... ... ... оны бір ... ... қайта
сатып алады. Мысалы, бір коммерциялық банкке 6 ай ... ... ... онда ол спот ... сатып, орнына ұлттық валюта сатып ... сату ... бір ... банк долларды 6 айдан соң форвард
бағамымен қайта сатып алады, ... 6 ... ... ... қажеттілігі
туындайды. Осы операцияны жасау кезінде банк бағам айырмасынан шығынға
ұшырауы мүмкін, ... ... банк ... ... ... ... ... есеп айырысу операцияларын жасау және де
валюта авуарларын ... үшін банк ... ... сатып алады (кері операциямен жабу арқылы).
Егер де клиент, белгілі бір валютамен берілетін ... ... ... ... ал банк ... ... валютада болса (АҚШ
доллары), банк долларды франкке своп арқылы айырбастап клиенттің несие
талабын қанағаттандырады ... ... ... мәні ... операциясына ұқсас. Фьючерс
операциясында валюта жеткізілімі 3 ... ... және ... ... мәміле жасалған күні ... ... ... ... да ... операциясы, негізінде, биржа нарықтарында, ал форвард банк
аралық ... ... Бұл ... сөз, ... ... ... белгіленген күндерге байлаулы (мысалы, әр 3-ші ... ... және де ... көлемі, және жеткізілу ... Ал ... ... ... және ... 2 тараптың
келісімі бойынша болады.
Фьючерс операциялары тек шектеулі валюта түрлерімен ғана жұмыс ... ... ... йена, фунт стерлинг т.б). Ал форвард мәмілесінде валюта
түрлері айтарлықтай көп.
Фьючерс нарығы ірі инвесторларды қоса жеке және кіші ... ... Ал ... ... кіші ... саны шектеулі
(мәміле жасаудың минималды сомасы – 500 мың доллар).
Фьючерс ... 95 ... ... ... ... жасалумен
бітеді, яғни нақты валюта жеткізілімі болмайды, ал операцияға ... ... ... ... баға мен кері ... ... күнгі
бағалардың айырмасына ие болады. Ал форвард ... 95 ... ... ... ... ... ... жасалу тәртібі
Сатып алушы ... ... ... ... ... ... ... мәмілесінде клиенттің серіктесі болып – фьючерстік ... ... ... ... биржалар ондағы айналымдағы
мәмілелер көлемдері мен мәміле жасау ... ... ... ... контрактілерімен жұмыс жасайтын негізгі биржалар болып – Чикаго
тауар биржасы(Chicago Mercantile Exchange – ... ... Board of Trade – PBOT), ... ... ... (Singapore International Monetary Exchange – SIMEX). Ал ... ... ... ... ... Option Exchange – ... халықаралық қаржы фьючерстік биржасы (LIFFE), Швейцариядағы
(SOFFEX) [20].
Банктар мен брокерлер келісім-шарттың тараптары болмайды, олар ... ... мен ... ... ... ... ролін
атқарады.
Клиент клирингілік палатадағы бастапқы маржаны белгілеуі қажет. Өткен
периодтағы контрактілерде көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін белгілейді. Сонымен
қатар, ең төменгі маржа деңгейін де ... ... ... ... маржалық шотындағы ақша сомасы белгіленген деңгейден ... ... ... маржаның төменгі деңгейі бастапқы маржаның 75
пайызын құрайды.
Клирингілік палата күн сайын ... ... ... ... ... отырады. Егер де контракт шығынға ұшырайтын
болса, онда ... ... ... ... ... үшін қосымша қамтамасыз
ететін сома салу туралы міндеттеме пайда ... Егер ... ... ... ... сома ... онда инвестор сол артық соманы шешіп алып,
пайдалануына болады [20].
Опцион
Опцион келісім шарты – форвард және ... ... ... ... ... мінездемесі – опцион ұстаушысының таңдау құқы
болады: опционды алдын ала ... баға ... сату ... ... бас ... ... ... ұстаушысының белгілі әрекет жасауға
міндеті емес құқы бар; өйткені опционда мәміле жасауға құқық сатылады, ... ... ... ... - - ол ... ... белгілі бір мөлшерін мәміле жасалған
кездегі тіркелген бағамен иесіне сату (сатып алу) ... ... ... ... келісім шартын жасау кезінде опцион сатушысы (опцион
жазбагері) және сатып алушы ... ... ... ... ... бір ... ... бағамен сату немесе сатып алу құқығын сатып
алады, ал ... ... ... ... сату ... ... ... алады. Опцион жазбагерінің валюта бағамының өзгеруіне байланысты
шығынға ұшырау тәуекелі, опционды ұстаушы тәуекелінен ... ... ... жазбагерге премия төлейді.
Опцион мерзімі деп – опцион сатып алушының валюта сату ... ... ... және де ... ... өзінің контракт шарттарынан
босатылу уақтысын айтамыз. Базисті құн түсінігінің астында сатып алушының
контрактті өткізген жағдайдағы валютаны ... алу ... ... ... Базистік құн контрактіні жасаған уақыттан ... оның ... ... ... болып қала береді. Опциондық премия дегеніміз – сатып
алушының төлейтін ақша сомасы.
Опцион мәмілесінің жасалу негізінде базистік активтің валюта ... ... ... қатысушылар контрактінің валюта бағамының өзгеру
бағыты мен жылдамдығын әрқалай бағалайды, сондықтан да контрактілерді ... ... алу ... іске ... ... ... ... – оңай шаруаға жатпайды.Опцион сатушысының
шығынға ұшырау тәуекелі аз ... үшін ... ... ... ... ал ... ... үшін оны төмендетуі керек.
Премия көлемі келесі факторлармен анықталады:
а)опционның құндылығы—опционның иегері оны іске асырғанда пайда табуы
тиіс;
б) опцион мерзімі - - ... ... ... ... ... өзгермелілігі;
г) пайыздық шығындар - - пайыздық қойылымдардың валютада өзгеруі.
Валюталық опциондар биржаларда сатылады.
Опциондар 2-ге: сатып алушы (колл - опционы) және ... ... (пут ... ... бөлінеді.
Сонымен қатар, еуропалық опциондар (тек мерзімі өткен кезде ғана
орындалады), американдық опциондар (базистік активті ... ... ... ... ... алу ... ... Американдық опциондар кезінде сатушы
үлесінде өте үлкен тәуекел болады, сондықтан соған ... ... ... ... мемлекеттерде және Ресейде еуропалық опциондар
қолданылады.
Форвард және фьючерс контрактілерімен салыстырғанда валюталық ... ... ... ... ... ... ... береді. Ал қолайлы жағдай туса пайда табуға мүмкіндік туады. ... ... ... ... жаңа ... бола ... биржа
алаңдарында кең таралып кетті [22].
Валюталық ... ...... ... ... және де оны ... ... болып – валюталық нарықтардың ... ... ... пайда табу және мүмкін валюталық шығындардан кету болып
табылады. Негізгі принципі – валютаның арзан бағамен ... ... ... ... ... ... жасаудың шарты – әртүрлі валюталық
нарықтардағы валюта бағамдарының және де ... ... ... ... 15 ... Нью-Йорк – Лондон бағамы келесідей:
1 фунт стерлинг = 1.6853 АҚШ ... ... ... фунт стерлинг = 1.6935 АҚШ доллары
АҚШ банкі Нью-Йорк-те 100 мың ф.ст. сатып алды ... ... ... ... оған 1.6853 $ төледі. Бір ... банк ... ... 100 мың ф.ст. ... алу ... ... ... ондағы $
бағамы жоғары. Солай арбитражист пайда болады.
Күрделі валюталық ... ... ... ... ... ... нарықтары пайдаланылады. Бірақ, бұл жағдайда да арбитражист
мәмілені ең бірінші жасаған валютамен ... ... ... ... ... ... болуы – осы мәміленің мақсаты болып
табылады. Мұндай ... ... ... деп аталады.
Алайда, қазіргі жағдайда барлық банктар валюта нарығының қатысушылары
болғандықтан, олар бірімен-бірі ... ... және ... ... ... жүреді [23].
Әр түрлі валюта нарықтарында бағамдар жылдам өзгеріп отырады. Бұл
конверсионды ... ... ... пайдалануға мәжбүрлейді. Мұндай
валюта операциясын жүргізгендегі арбитражисттің ...... ... ... алу ... ... ... құтылу үшін). Бұл жағдайда
бағамдар айырмасы негізінде пайда табу ... ... ... ... өз ... тапсырмасын орындай отырып қажетті валютаны ең тиімді
нарықта ... ... ... мен ... ... ... болмауы мүмкін).
Валюта арбитражы басқа ... ... ... ... ... ... мерзімді теңестіру жүргізеді. Сонымен, валюта
бағамы төмен болса, арбитраждық ... оған ... ... ... ... өседі және керісінше – оған ұсынысты көбейтеді де,
баға төмендей бастайды.
Мұнда субъективті ... ... роль ... – дилер психологиясы, оның
есебінің, болжамдарының нақтылығы және оның ... ... мен ... ... ... ... түрлері бар:
Теңестіруші арбитраж. Тікелей және жанама болып ... ...... ... мен ... берушінің валюта бағамының айырмасын
пайдалануы.Ал, жанама теңестіруші арбитражда 3 – ші ... ... ол ... ... ... алынады да, төлем орнына сатылады.
Пайыздық арбитраж – жоғары пайыздық ... бар ... ... Ол ... капитал нарығындағы операциялармен байланысты және
екі ... ... ... ... қойылымы төмен шетелдік ссудалы
капиталдар нарығынан несие алу; шетел валютасындағы ... ... ... ... ... ... орналастыру [24].
Мысал қарастырып өтейік:
Француз банкі 3 айлық депозит ... ... ... ... ... ... екенін біледі. Нью-Йоркке ақшаны аударады. Бұл
операция тәуекелге ... ... ... 3 ... ... ... ... бағамынан төмендеп кететін болса. Айталық, банк 3 айдан соң 1 млн
евроны 1,250 млн АҚШ ... ... ... ... ... ... мөлшері – 16 %, ал Францияда – 8 %. Онда 3 айға 4%, яғни 10000 ... 14000 $ ... Ал ... – 2000 € ... 2200 $.
3 ... кейін валюта бағамы 1 € - 1.27$ (3 ай бұрын 1.25$ ... ... ... банкі 1250000$ орнына 925926 евро алды, сөйтіп банк
74074 евро шығынға ұшырады.
Егер де банк соманы Францияда қалдырғанда 1020000 ... ... ... – пайыздық арбитраж – пайыздық арбитраждың бір түрі, ол
банктің ... ... ... тиіс ... ... ... ... валюта саудасындағы шығындар арбитраж операциясында шешуші роль
атқарады, өйткені, соңында пайда соған ... ... ... ... ... ... ... шығындары, биржадағы алымдар, банк
жұмысшыларының жалақысы, капиталды шетелге салғандағы ел ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... арзан сатып алып, оны екінші жерде
қымбат сату болғандықтан,бұл ... ... ... ... ... өсуі және сатылған жерде ұсыныстың көбейуі байқалады.Жоғарыда
айтылғандай,мұндай операциялар валюта ... ... ... осымен
арбитраж жоқ болып кетпейді, өйткені дилерлер қызметі нәтижесінде үнемі
теңсіздіктер пайда болып отырады.
Валюталық спекуляциядан валюталық ... ... ... ... ... сипатына бағыт жасайды және мәмілелер
арасындағы қысқа мерзімдердегі бағамдардың ... ... ... ... ... ... ... мақсаты—валютаның
ұзақ позициясын көп уақыт қолдау арқылы оның бағасын төмендету.
1.3 Валюта операцияларындағы есептеулер
Операциялардағы кросс-бағамды есептеу.
Келесідей ... ... ... АҚШ ...... АҚШ доллары — 1,2617-1,2627
Клиент Швейцария банкінен Ағылшын фунтын алуға ұсыныс білдірді. ... ... ... ... ... ... АҚШ долларына келесі
бағаммен сатып алады:
1£ -- 1.7973 $
Швейцария банкі ағылшын банкіне ... АҚШ ... ... ... ... ... АҚШ ... айырбастайды:
1 €--1.2627 $
Х евро — фунт
1€ -- 1,2627 $
1,7973 $ = 1 £
1 евро = 0,7026 фунт ---- ... ... ... өз ... ... ... сататын боллса,
Х евро = 1 фунт
1,7983 $ = 1£
1$ = 1.2617 ... фунт = 0,7016 евро --- ... ... ... ... ... ... евроға фунт стерлинг сатып алғысы
келді. Валюта бағамдары келесідей:
Фунт ст. / доллар — 1,6427-1,6437
Евро / Доллар — 1,2617-1,2627
Банк Цюрихте евроны АҚШ ... ... = 1.2627 $ және ... ... фунт ... сатып алады:
1 ф.ст. = 1,6437 $
X евро = 1ф.ст.
1ф.ст.=1,6437$
1$ = 1.2627
X=1.6437*1.2627=2.0754
1ф.ст.=2,0754 евро
Егер клиент фунт ... ... ... ... ... евро = 1ф.ст.
1 ф.ст. = 1,6427$
1$ = 1.2617 шв.фр.
Х = 1.6427*1.2617 = 2.0725
1 £ = 2.5664 € ... ... ... ... ... ... позицияларын қарастырайық.
|Валюта |Ұзақ позиция ... ... |АҚШ $-на ... ... ... ... |2.000.000 |1.6432 ... ... ... |1,2115 ... иенасы |244.800.710 |1.784.652$ |137.17 ... $ ... ... ... операциялары кезіндегі есептеулер.
|мерзімі |Ф.ст./доллар ... ... |
|1 ай |35-30 |
|2 ай |67-62 |
|3 ай |94-89 |
|6 ай |168-153 ... ай |270-240 ... ... ... фунт стерлингті долларға ... ... ... ... әр ... да ... алушы бағамынан жоғары болатынын
естен шығармаған дұрыс. Форвард операциясында бұл айырма СПОТ операциясына
қарағанда жоғары ... ... ... ... пункттері астына үлкен
сандар жазып,ал сатушы бағамы ... кіші ... жазу ... ... және ... ... ... болады.
Форвард бағамы бойынша дисконт немесе премияны анықтағанда пайыздық
қойылымдар ... ... ... ... ... ... ... келесі
формуламен есептеледі:
П/Д=(ПҚв*СБ-ПҚДа*ФКБ)*ФМ/100*360
П—премия («+»таңбасымен)
Д—дисконт(«-«таңбасымен)
ПҚв—В валютасындағы пайыздық қойылым;
ПҚДа—А валютасындағы депозиттің ... ... ... ... ... ... ... мерзімі;
3 наурызда дисконтты есептеу қажет (25 сәуірде ... ... ... 1 айға ... 2 айға ... ... жеткізілу күні 3/03=7 наурыз
Мерзімі 1 ай 32 күн,жеткізілу күні=7 сәуір
Мерзімі 2 ай,жеткізілу күні =9 ... ... ... 14 ... ... --- ... ... 3 наурыздан 25
сәуірге дейін,яғни 14 күн ішінде.
Дисконт есептеу қажет/24 наурыздан ... күні ... ... айға ... ... ... ... премия(1 күн)—(+0,0015)
30 жай күнге дисконт ... жай ... ... ... ... 29 ... ... периодта
-0,0097(28 наурыз—28 сәуір)
+(-0,00037)(28 сәуір--29 сәуір)
-0,01007
Ажио және дисконттың ... жылы 4 ... ... 1 млн. ... 3 айға ... ... ... $/евро (6 маусымға спот-бағасы) 1.8410 -1.8425
3 айға ... - 7 ... 3 ... 5,8% - 4 ... ... реті ... клиенттен шв.франкіне 1 млн. доллар сатып алады(валюталау
датасы – 1999 жылдың 8 қыркүйек). Евро ... табу ... ... ... ... мақсатында банк спот нарығында (б) 1 млн.
евроны АҚШ долларына нарық бағасымен сатады, яғни 1.8410.
Өтімсіздік тәуекелінен құтылу үшін ... ... ... евроны 3 айға 7 1/8% қойылыммен қарызға ... бұл ... ... 3 айға 4 5/8% ... бұл ... банк үшін ... 21.2% - 1 евроға 1.8410 АҚШ
доллары яғни 3 айлық мерзімге жеткізілген 0.0460 ... ... ... ... ... түріндегі займды төлеу пайыздарын хеджілеуді есептегенде).
1999 жылдың 8 қыркүйегінде доллар түріндегі займ ... ... де ... ...... ... соңында (г).
Валюталық тәуекелді толығымен хеджілеу үшін, доллар түріндегі займның
пайыздарын тағы да ... ... ... ... 1.8285 бағамымен
(шамамен: спот бағасынан пайыздық қойылым түріндегі айырмасын алып тастасақ
125 пункт болады). (Тек 120 ғана емес 125, ... ала банк ... ... үшін). АҚШ долларының капитал салымдарының пайыздары ... құн ... ... зайымдардың төленген пайыздары – АҚШ
долларындағы шоттардың кредиттері мен ... ... ... бағамы АҚШ ... ... ... АҚШ ... ... АҚШ ... пункт
Бухгалтерлік жазулар:
Спот
Евро
АҚШ доллары
+ -
+ ... 1000000 1000000 (б) ... ... ... 1.841.000
Форвард
Евро
АҚШ доллары + ... ... ... (г) ... ? ... 1.829.214,91
94 күн
3 айлық
төленетін ... ... ... ... ... кейін 1 млн. евроға (1.841.000 емес) 1.829.214,91 АҚШ
долларын төлейді. (Спот бағамы ... ... ... 1.8410). Бұл ... бағамды көрсетеді 1.8292. спот және форвард бағамдарының ... ... тең және ол ... ... ... қиын емес.
2-мысал: Егер де импортер мерзімге 1 млн. долларды тура осындай
шарттармен сатып ... ... онда ... ... ... ... ... болады:
Форвард
1 млн. Евроны мерзімге сату.
94 күннен кейін банк импортерге долларды жеткізіп, өзінің ... ... АҚШ ... ... кезде, банк онымен қарызын жабады. Банк
импортердің несиесіне пайыздарды ... оған ... ...... ... АҚШ ... – 2.125% ... валюталық тәуекелден құтылу үшін 1 млн. евроны 1.8425 ... ... банк 94 ... 4 7/8% ... ... ... АҚШ ... тиіс және бір уақытта осындай мерзімге 7% бойынша 1 млн. евроны
инвестициялайды.
Банк ... ... ... ... – АҚШ ... ол ... осы
евроны сату арқылы ... ... ... ... қағаздарда:
Спот
Евро
АҚШ долл.
+ -
+ ... ... ... ... ... -
+ ... ... ... ... ... ... ... ... 1.8325, яғни спот ... ауытқу – 100 базистік
пункт.
Қысқаша (евро – дисконтымен).
|Сатып алушы бағамы ... ... ... |Хедж. жоқ |Хедж. бар |Спот ... жоқ ... бар ... |1.8290 |1.8292 |1.8425 |1.8323 |1.8325 |
| |-120 ... |-118 ... | |-108 ... |-100 ... |
| |(6.5%) |(6.41%) | |(5.57%) |(5.46%) ... ... ... ... ... 3 ... ... ... 4 ... 3 ... 7 ... да ... ... (94 күн және спот ... Форвард бағамдары
қандай болмақ?
1.Сатып алушы бағамы: евро – АҚШ ... 3 ... ... Банк ... ... ... ... 1 млн. доллар сатып алады;
б) Банк оны спот нарығында 1.8410 АҚШ ... ... 1млн. ... 4 7/8% ... ... ... АҚШ ... 7% қойылыммен
орналастырады.
Мәміле пайда әкеледі–7-4 7/8=2 1/8% яғни жылына 0.0391 АҚШ долл. немесе
пункт.
Пайыздарды ... үшін банк ... ... ... ... ... (107
пункт), яғни 1.8517.
Есептеулер келесі түрде жүреді:
Спот
Евро
АҚШ долл.
+ -
+ ... ... ... (в)
1.000.000 ... ... ... -
+ ... ... ... 1.851.078,78 (а)
12.729,17
+33.649,38
23.570,60
1.8517
? 1.8511
1.000.000 ... ... ... – 1.8511.
Егер де пайыздар хеджіленбесе, онда: 1.8410+102=1.8512
Сатып алушының бағасын есептейміз (евро/ АҚШ долл.):
Спот ... ... ... ... ... ... евро/ АҚШ долл. 3 айлық мерзімге
а) Банк өзінің импортер – клиентімен 1 млн. евроны сатады;
б) Банк спот нарығында 1.8425 ... 1 млн. ... ... ... ... 4 5/8% ... ... және эквиваленттік құнын 7 1/8%
қойылыммен ... ... Банк ...... Банк ... хеджілейді: евроны шамалы бағаммен сату ... ... ... яғни ... долл.
+ -
+ ... ... ... (б) ... ... ... ... -
+ ... ... ... (б)
+1.8532
1.000.000 (а) ... ... ... ... ... АҚШ доллар/шв.франкы :
Спот ... ... ... ... ... ... ... АҚШ долл.
|Сатып алушы бағамы ... ... ... |Хедж.жоқ |Хедж.жоқ ... ... ... ... |1.8511 |1.8512 |1.8425 |1.8545 |1.8532 |
| |-101 ... |-102 ... | |-120 ... |-107 пункт |
| ... ... | |(0.65%) |(0.58%) |
2 ... ... ... ... тәуекелді басқарудың кезеңдері мен әдістері
Бүгінгі күні банк секторындағы тәуекелді өлшеу мен сәйкестендіру
(идентификация) — ... ... мен ... ... ... ... Банкирлер тәуекелді басқару процесін ... ... ... ... басынан оның шешіміне дейін қадағалауы
қажет. Банк ... ... ... ... ... сатылары
келесі:
Банктың тәуекелге сезімталдығын өлшеу және идентификациялау. Банк
басқармасы қандай тәуекел факторлар банк бөлімшелеріне қауіпті ... ... және ол ... деңгейін анықтауы тиіс.
Банктың әр бөлімшесінде жедел саясатының тәуекел факторларынан ... ... Банк ... ... ... өмірде
өзгерістері немесе стратегиялық шешімдер қабылдау қажет пе деген ... ... ... ... ... ... нәтижелеріне анализ
жасау және одан шығатын өзгерістердің қысқа және ұзақ мерзімді жоспарларына
әсерін қарастыру.
Әр қаржылық есеп беру ... ... ... және ... ... саласындағы шешімдер мен қызметтердің нәтижесіне анализ
жасау.
Валюталық тәуекелдер, әдетте, банктарда ... ... ... ... ... ... ... қадамы
болып – банк құрлымы ішінде валюталық операцияларға шектеу қою жатады.
Осылайша келесі шектеулердің түрлері ... ... ... ... ... ... шектеулер (әр нақты мемлекеттегі
клиенттермен контр-серіктестер үшін операцияға максималды ... ... ... ... мен ... операцияларды шектеу (әрбір
контр-серіктес пен клиентке максималды мүмкін сома бекітіледі).
- Операция ... ... ... сауда
инструменттері мен валюталарды шектеу).
- Әр күнге және әр дилерге қойылатын шектеулер (әр ... ... ... күнге қалдыруға болатын ашық позициялардың
максималды көлемі анықталады).
- Шығындар ... ... ... ... ... ... ... барлық ашық позициялар шығындармен жабылуы
тиіс). Кейбір банктарда мұндай лимит әр жұмыс ... ... ... (1 ай) қойылады. Ал тағы басқа банктарда лимиттер жеке
түрлерге бөлінеді.
- Әлемдік практикада лимиттерден басқа да ... ... ... ... актив және пассив бойынша сатып алу-сатылуын ... алу ... - ... ... көлемінен оның
түсімі мөлшерін шегеру арқылы банк ... ... және ... әсер ету мүмкіндігіне ие болады).
- «Неттинг» әдісін пайдалану. Оның көмегімен валюта ... ... ... ... ... ... ... осы
мақсат үшін шетел валютасын сатып алу-сату жөніндегі өтініштерді
қабылдайтын бөлімшелер құрады;
- валюта бағамдарының ... мен ... ... етіп ... ақпарат құралдарын сатып алу;
- күнделікті валюта нарықтарына талдау және ... ... ... ... тәуекелді екі әдіс көмегімен төмендетуге болады:
- валюта бағасын дұрыс таңдау;
- контракттар бойынша ... ... ... бағасын дұрыс таңдау әдісі бойынша, ұйым үшін валюта бағамының
өзгерісі пайда әкелетін болса, мәмілені сол валютада жасау. Экспортер ... ... ...... ... ... уақтысында жоғарлап отыратын
«күшті» валюта болады. Ал, импортер үшін бағамы төмендейтін ... ... ... валюта бағамдары қозғалысының ... ... 70% ... ... шығармаған жөн. Сонымен қатар, мәміле
келісімі кезінде тиімді ... ... қиын ... өйткені
серіктестердің мүдделері әрқашанда сәйкес келмейді, сондықтан, тиімді
валютаны таңдай отырып, ... ... бір ... ... шегінім жасау
қажат болады, ал ол әр уақытта тиімді және мүмкін ... ... ... ... ... әр ... ... мәмілелер жасайтын шаруашылық субъектілері қолданады. Бұл
әдістің мәні – ... ... ... ақша ... ... ... қамтамасыз ету келесі тәсілдер
көмегімен жасалады:
- экспорт және импорт контракттері бір ... ... ... ... және төлем мерзімінің бір уақытта болуы қажет. ... ... ... ... ... ... шығындар импорт
операциясының пайдасымен жабылып отырады және керісінше.
- егер де шаруашылық субъектісі сыртқы экономикалық қызметтің тек ... ... ... онда оның ... құрлымын
диверсификациялау қажет, яғни әртүрлі валюталармен жұмыс істеу қажет.
2.2 Валюталық тәуекелдерден сақтандыру әдістері
Валюталық тәуекелден сақтаудың 2 ... ... ... ... ... операциялары.
Валюталық ескертпелер дегеніміз – контракт мәтініндегі ... ... яғни егер де ... ... ... ... ... сомасы сондай пропорцияға өзгеретіні жайлы ескертіледі.
Бұл валюталық тәуекелдерден сақтандыру ... ... ең көп ... ... ... түрлері кездеседі:
- жанама ескертпе;
- тікелей ескертпе;
- көпвалюталық ескертпе.
Жанама валюталық әдіс тауардың бағасы халақаралық есеп-айрысуда кең
тараған валютада тіркелген (АҚШ ... ... ... т.б), ал ол ... ақша ... ... Мұндай ескертпенің мәтіні келесідей болуы
мүмкін:
«Тауар бағасы АҚШ ... ал ... ... йенасымен жасалуы
тиіс. Егер де доллардың ... ... ... ... ... ... ... контракт келісілген бағамынан басқа ... онда ... мен ... сомасы сәйкесінше өзгереді» [27].
Тікелей валюталық ескертпе бойынша тауар бағасының валютасы ... ... ... бірдей, бірақ контракттағы төлем сомасының көлемі,
басқа тұрақты валюта бағамы өзгерісіне тәуелді болып ... Осы ... ... ... бастапқы сатып алу құнының сақталуын
қамтамасыз етеді.
Мұндай ескертпенің формулировкасы келесідей ... ... мен ... АҚШ ... ... Егер ... йенаға бағамы төлем жасау күні контрактта келісілген ... ... онда АҚШ ... ... бағасы мен төлемдер сомасы
сәйкесінше жоғарлайды».
Көпвалюталық ескертпелері бір валютаның емес, ... ... ... ... ... ... ... төлем сомасының
өзгеріске ұшыратады. Валюта қоржынындағы валюта бағамдары ауытқулары –
орташа арифметикалық ауытқу пайызы негізінде ... ... ... – бұл ... белгіленген күні шетел
валютасын келісілген бағам бойынша сату немесе сатып алу шарты. ... спот ... ... ... оған таза ... немесе таза
шығындар пайыздар бойынша қосылады:
- спот бағамдары мен сатып ... ... ... ... ... салынған валюталар;
- спот бойынша сатылып төлем мерзімінің соңына ... ... ... ... пайда мен таза шығындар «пипсалар» арқылы көрініп, сәйкесінше
спот бағамына ... ... ... ... ... түсу ... отырып өзінің банкымен алдын-ала белгіленген бағам бойынша болашақта
шетел валютасын банкке сатуға келісім жасайды.
Экспорттың артықшылығы – ... ... түсу ... ... ... ұлттық валюта түрінде көрсетеді, осыған байланысты
контракт бағасын белгілейді. Форвард мәмілесін ... ... ... күні ... ... ... ... валюта эквивалентін
жеткізуі тиіс.
Ал импортер, керісінше форвард ... ... ... ... ... осылай шетелдік инвестор инвистицияларды валюта бағамының төмендеу
тәуекелінен сақтау үшін, оларды банкқа, келісілген ... ... ... ... өз ... сақтандырады. Осы тәуекелдерді банктың өзі де
сақтандыруы қажет. Сондықтан, банк тура сол ... сол ... сол ... бір ... ... ... банкпен жасайды.
Валюталық тәуекелдерді ... ... ... ... ... – бұл мүмкін болатын шығындарды азайту процесі. ... ... ... ... ... ... ... шешім
қабылдайды.
Хеджілеу процесінің болмауы екі себепке байланысты болады:
- фирма өзінің ... ... ... ... ... ... ... айырбас бағамдары немесе пайыздық қойылымдар өзгеріссіз болады
немесе фирма пайдасына өзгереді деп есептеуі ... ... ... ... ... ... егер ... дұрыс болатын болса, ол пайда табады, ал қате болса
шығынға ұшырайды. ... ... ... – бұл ... ең ... әдісі. Бірақ та, компаниялардың қаржы
директорлары таңдау арқылы хеджілеуді ... Айта ... ... ... ... әдетте, өздерінің
бағалауында жиі қателеседі, ал компанияның ... ... ... ... бір ... – комиссиондық шығындарға және ... тым ... ... ... ... табылады. Таңдау арқылы
хеджілеуді жалпы шығындарды азайту үшін де қолданады. Басқаша тәсіл ... ... мен ... ... бір ... ... соң ғана ... тәсілі. Компания позициясы қандай да бір
валютаның белгілі деңгейіне шейін қолайсыз өзгеруіне ... ... ... ... ... ... соң алдағы шығындардан сақтандыруға болады.
Хеджілеуді іске асырушы ... ...... деп аталады.
Хеджілеу операцияларының 2 түрі болады:
- валюта бағамының өсу тәуекелін хеджілеу;
- валюта бағамының төмендеу тәуекелін хеджілеу.
Валюта ... өсу ... ... ... ... алу ... – мерзімдік операциялардың контракттарын сатып алу жөніндегі
биржалық операциясы [30].
Болашақтағы валюта бағамдарының өсу ... ... Бұл ... ... ... алу бағасын алдын-ала белгілейміз. Мысалы, 3 ... ... ... ... ... Ал оның ... 3 ... соң өседі деп
күтілуде. Болашақтаға жоғалтатын шығындарды компенсациялау мақсатында біз
бүгінгі бағамен форвард ... ... ... ... ... оны 3 ... ... (валютаны сатып алар ... ... ... мен ... мерзімді контракт пропорционалды түрде бір бағытта өзгеруіне
байланысты болғандықтан, 3 ай бұрын ... ... ... күтілетін
валюта бағамы өсу кезінде тура сондай мөлшерде пайда табамыз. Осылайша,
хеджер болашақтаға ... ... өсу ... өзін сақтандырады.
Валюта бағамының төмендеу ... ... ... сату ... операцияларында хеджер валюта бағамының төмендеу қаупінен сақтану
үшін биржада форвард немесе опцион контрактын сатады. Мысалы, 3 ... ... ... ... деп ... ал ... 3 ... соң валютаны
сатып алуымыз керек. Болашақта жоғалтатын шығындарды қайтару үшін хеджер
бүгінгі күні ... ... ... ... ... 3 ... соң валюта
бағамы төмендегеннен кейін, осындай мерзімдік ... ... ... сатып аламыз.
Хеджер валюта бағамдарының нарықтағы өзгеру белгісіздігіне байланысты
тәуекелден сақтану үшін мерзімдік контракттарды сатып алады немесе ... ... ... жасау және пайда мен шығындарды анық ... ... ... соның өзінде хеджілеумен байланысты ... ... ... ... және ... ... ... спекуляннтар тәуекелді өз мойнына алады [35].
Хеджіліеу, ең бірінші фьючерс нарығында орын алады. Хеджер өзінің
тәуекел мөлшерін ... ... сату үшін ... ... Ал ... пайда
табу мақсатында өз мойнына тәуекелді қабылдайды.
Мерзімдік контракт нарығында спекулянттар үлкен роль атқарады. Өз
мойындарына ... табу ... ... ала ... бағалардың айырмасы
ойынында олар бағаларды тұрақтандырушы ролін ... ... ... ... ... алу немесе қабылдау
қызықтырмайды. Оларға тек күтілетін бағалар тербелісі маңызды ... ... да, олар ... ... ... ... ... валюта көлемі үлкен емес болғандықтан, спекулянт
маневрлер еркіндігіне ие болады. Бірақ бұл еркіндік өзімен ... ... ... тек бір ... ғана ... ... Егер
де хеджер фьючерс нарығында өзінің шығындарын пайдамен ... ... ... нарығындағы кездесетін шығындарға дайын болуы
қажет.
Биржада спекулянт ... ... ... ... ... ... жасайды, тәуекел мөлшері соның негізнде пайда болады. Егер де валюта
бағамы төмендесе, контракт сатып алған ... ... ... Ал ... өссе, спекулянт соманы қайтарып қана қоймай оның үстіне
қосымша контракт бойынша валюта бағамдарының айырмасы ретіндегі ... ... ... ... ... ... ... көмегімен басқарылады. Сонымен бірге, төлем қабылдау және ... ... әсер ... ... айтылған операцияның валюталық
тәуекелді төмендету ... ... ... ... ... ... ... тауарды сатып алушыға импорт кезіндегі төлемдер
жүргізілген валюта көрсетіледі.
Бірақ бұл варианттар сатып ... әр ... ... ... ... кей ... мүмкін емес.
Хеджілеудің нақты әдістері келесідей болып бөлінеді:
- форвард валюталық операциялары;
- валюталық фьючерстер;
- валюталық опциондар;
- своп операциялары;
- ... ... ... қарыздардың активтері мен
пассивтерінің құрылымды теңестірілуі (балансировка);
- төлем мерзімінің өзгертілуі;
- шетел валютасында ... және ... ... қарыздар түріндегі реструктуризация;
- параллельді ссудалар;
- лизинг ;
- талаптарды шетел валютасында дисконттау;
- валюта ... ... ... ... ... ... әдістерін практика жүзінде қарастырайық.
Валюта операцияларында хеджілеудің кең тараған түрі – ... ... ... ірі ... ... ... контракттардың бір түрі
болып фьючерс операциялары ... ... ... ... ... келесідей:
- фьючерс операцияларында стандартты контракттар саудасы жүреді.
- фьючерстің міндетті шарты – кепілденген депозит.
Контрагенттер арасындағы төлемдер валюта ... ... ... ... ... палата – тараптар арасындағы делдал
және мәміле кепілі болады.
Фьючерстің фовардтан артықшылығы – оның жоғары өтімділігі және ... ... ... ... ... ... ... хеджілеу мүмкіндігіне ие болады. Валюта фьючерсін ... ... ... ... ... ... пайда болатын жоғалтулар
қаупінен кетуге мүмкіндік береді (клиенттермен жұмыс кезінде).
Банктар арасындағы фьючерс бойынша спот ... ... 12 ... ... ... ... ... ашық
позицияларға, әдетте, фьючерсті биржа нарығында хеджілеп отырады.
Фьючерс валюта нарығындағы хеджер – ... ... ... ... ... ... спот нарығында өсу жағдайында оны ... ... ... ... ... ... алушы болып табылады. Сонымен, спот
мәмілесіндегі шығындар фьючерстік валюта ... ... ... ... Практикада кездесетін заңдылық бойынша спот нарығындағы
валюта бағамы ... ... ... ... ... оның ... жақындау тенденциясы байқалып отырады [40].
Фьючерс мәмілесінің келесі түрі – своп ... Своп ... ... ... ... бір периодқа айырбастау арқылы жасалады. Спот және
форвард операцияларын комбинациясы болып ... Екі ... де ... ... ... ... бағам бойынша жасалады. ... ... ... мен ... ... ауытқуларының тәуекелінен
сақтау мақсатымен жасалады. Своп – банктар үшін өте ыңғайлы, ... ... ... ... ... ... болмайды және де банктың шетел
валютасындағы талаптары мен міндеттерінің көлемі бірдей ... ... ... халықаралық есеп-айрысуға қажет валютаны алу;
- валюталық резервтерді ... ... ... ... ... белгілі қалдықтардың қалуын қамтамасыз ету;
- клиенттің шетел ... ... ... ... орталық банктар арасында кеңінен қолданылады. Олар
өздерінің ... ... ... қолдауға және валюталық
интервенциялар жасауға қолданады.
Егер опцион сатып алушысы өзін ... бір ... ... ... ... сақтандырғысы келетін болса, валюталық ... ... ... ... ерекшелігі – экспортер немесе
инвестордың тәуекелінің опцион сатушысына өтуі. ... ... ... ... ... ... асып кететін шығындарға тап болады.
Сондықтан, опцион сатушысы әр кезде оның ... ... ... ... отырады, бірақ сатып алушыға баға тиімді болуы қажет [43]. Опцион
көмегімен хеджілеудің артықшылығы – валюта ... ... ... ... кемшілігі болып – опцион премиясын төлеуге кететін шығындардың
болуы.
Валюталық, пайыздық және ... ... ... ... кездері бірқатар қаржы инструменттерін қолданады: қаржылық
фьючерстер және қаржылық ... ... ... ... болашақ пайыздық қойылым туралы келісім, бағалы қағаздардың
қосымша сақтандыру шарттары ж.т.б.
Сақтандырудың бұл әдістері ... ... ... ... мен ... белгілі бір сыйақыға банктар валюталық,
несиелік және пайыздық тәуекелдерді өткізеді. Ал ... үшін ... ... істеу пайда әкеледі.
Осындай жаңа қаржылық инструменттерді пайдалану тек ... ... ғана орын ... ... ... ... қолданылуын шектейді. Тәуекелдерді
сақтандырудың бұл түрлері бүгінгі күні өте тез дамуда және ... ... бар. ... ... ... ... ... үшін сақтандырудың соңғы құнын тура есептеуге мүмкіндік
береді.
Форвард операциясы көмегімен хеджілеу операциясы – 2 жақтың келісілген
бағамы бойынша ... ... ... ... конверсиясын өткізуі
туралы міндеттері. Мерзімді немесе форвард мәмілесі – белгілі валюта
мөлшерін ... ... бір күні ... алу ... сату туралы
міндеттемесі.
Форвард операциясының бір артықшылығы – ... ... ... ... ... болмауы.
Кемшілігі – жіберілген пайда тәуекелімен байланысты жоғалтулар.
Форвард операциясы ... ... ... ... ... орын ... бар болатын пайыздық арбитраж кезінде де
қолданылады.
Пайыздық арбитраж – бұл ... ... және ... ... валютасындағы пайыздық қойылымдардың айырмасынан
пайда табу ... бар ... ... ... 2 түрі ... орын ... орын ... орын толтырмайтын арбитраж – бұл валютаны ағымдағы бағаммен
сатып алып, ... ... ... ... өткеннен кейін қайтадан
ағымдағы бағаммен кері айырбас жасаймыз. ... ... бұл ... тәуекелмен байланысты болады.
Форвардық операциямен орнын толтыратын пайыздық ...... ... ... сатып алып, оны мерзімді депозитке сала отырып,
бір уақытта ... ... ... ... ... ... бұл
формасында валюталық тәуекелдер болмайды.
Құрылымдық теңестіру ...... мен ... ... өзгерісінен туатын шығындар мен пайданы теңестіру болып табылады.
Шетел валютасын ... ... ... мәмілелерінде, банк «ашық»
позицияларды толығымен жабатын валютаны ... ... ... ... – банк ... ... мәміле жасау кезіндегі ... ... ... ... ... өзгерту – валюта бағамының өте жылдам өзгерісі
туралы ... ... ... ... ... ... тәуекелден
сақтандыру. Мұндай тәсілдердің қатарына: ауарлар мен қызметтер ... ... ... (валюта жоғарылауы кезінде), және керісінше,
төлемдер жүргізуді ... ... ... ... кезінде),
несиелердің негізгі сомасын өтеу және пайыздар мен дивидендтерді ... ... – екі ... ... мен ... ... ... ұлттық валютада өтуі. Екі ссуда да ... ... ... ... спот ... ... ... спот
шарттарымен сатып алып, бір уақытта форвард мәмілесін жасау. ... ... ... ... форвард мәміле нарығы мерзімдерінен ұзақ болуы
мүмкін.
Форфейтинг.Факторингтік операцияларға ... бұл ... ... ... тәуекелдерді өз мойнына ала отырып, толық мерзімге және
бір сомаға ... ... ... ... ірі ... төлемді ұзақ мерзімге ұзарту арқылы
құрал-жабдықтар ... ... ... ... ... 5 ... шейін) және
банктың кепілдігі болады (аваль).
Валюта қоржыны – ... бір ... ... алынған валюталар
жиыны. Егер де мұндай валюта қоржындары хеджілеу ... ... онда ... ... жиналады,яғни олардың бағамдары бір-біріне
қарама-қарсы бағытта өзгереді. Сол ... ... ... ... оны ... ... – кәсіпорындар мен банктардың жоғарыда айтылған
хеджілеу тәсілдерінен тәуелсіз қолданылып отырады. Оның мәні – ... ... ... ... ... құрамына кіріп кетеді (егер
де нарық конъюнктурасына сәйкес келетін болса) және сақтандыру қорын құру
үшін ... ... ... ... ... ... инвесторлар мен
экспортерлерге инвестициялар мен шетел валютасындағы талаптарды оптималды
түрде хеджілеу туралы кеңестер беріп ... ... ... ... ... мен ... қозғалысын болжамдайтын бірқатар
мамандар, ... ... ... жөніндегі өздерінің қызметтерін
ұсынып отырады.
Хеджілеу процесі мерзімдік операциялар нарығында сұраныс пен иұсынысқа
әсерін тигізіп ... ... ... ... ... көрсетіп отырады,
әсіресе қиын болжамданатын бағамдардың даму тенденциясы периодында.
Валюта тәуекелін басқару ... тағы бір түрі ...... ... ... болып табылады. Мұндай анализ ... және ... ... ... ... ... бағамдарының анализі – ұсынысқа негізделген, яғни
негізгі бағамдар өзгерістері – ... ... ... ... ... (ЖІӨ, ... темпі, сауда
және төлем балансы, ... ... ... ... ... даму ... ... болады. Өздерін
фундаменталистерге жатқызатын аналитиктер – жеке ... ... ... ... ұзақ ... ... бағамы өзгерісін болжап отырады.
Техникалық анализдің мәні – макроэкономикалық көрсеткіштердің ... орта ... ... ... ... ... аз
әсер етуі. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... отырып, нақты есептеуге болады.
Техникалық анализ – бағамдардың ауытқу тенденциясына қарай отырып
сатып алу және сату ... ... ... ... ... басқару кезіндегі кездесетін проблемалар
Шетел валютасымен операциялар жасайтын банктар ... 2 ... ... немесе пайыздық қойылымдардың қолайсыз
қозғалысының ашық позицияға әсері;
2)Екінші тараптың өзінің спот,форвард және ... ... ... дейін банкроттыққа ұшырау.
Бірнеше ірі банктардың көтерген шығындарына анализ ... ... ... 2 ... ... басқармасының немесе басқарушысының өкілеттігімен немесе толық
қадағалаумен жасалатын операциялар;
Банк басқармасының қатысуынсыз операциялық бөлімдердің диллерлері
жүргізетін ... ... ... ... ... ашылған уақытта, бизнес
көлемдерінің артуы байқалады. Банктің халықаралық нарықта жүргізе алатын
бизнесінің ... ... оның ... ... ... ... ... болғандықтан, басқа нарық қатысушыларына күмәнді
операциялардың неге негізделетінін анықтау мүмкін емес [78].
Жеке операциялар көлемін дилингтік ... жай ... ... ... ... Өкілеттігі жоқ дилингтік операциялардың ... ... осы ... ... ... ... мүмкін:
Сауда көлемдерінің банк немесе оның бөлімшесіне үйреншікті мөлшерден
күрт асып кетуі. Егер де сөз жоғарыда айтылған ірі ... ... ... онда бұл ... ... ... ... корреспондент – банктермен клирингтік шоттары ... ... ... ... ... өсуі. Клирингтік
шоттардың айналымы басқа мәмілелер санының ... ... ... де, ... ... ... келтірмейді. Бұл өте тиімді тұжырым болуы мүмкін;
Дилинг ... ... ... ... ... Ашық позициялар
тек форвард валюта жеткізілімі кезінде пайдаланылуы тиіс. Бірақ ... ... ... алу – сату ... де ... ... ... өздерінің нарықтағы санының көбеюіне және клирингтік ... ... ... ... ... Банк ... валюталық
операциялар бойынша нетто позициясын ұстанғанда жоғалту қаупі туады. Мұнда
таза ашық ... ... ... ... мен ... ... сомалары
сәйкес болса да форвард операццияларының сәйкес емес мерзімдері бойынша
тәуекел пайда болады.
-Мәміле ... ... ... ... форвард
операцияларында есептеулер туралы өтінішке қанағаттанарлық жауапты ... ... ... емес ... ... ... Диллер
кейбір банктермен жұмыс жасамауы үшін сатып алу мен сату бағаларының
спредін үлкейтеді. Егер де басқа банк своп ... ... ... ... бұл банк операциялар жасауда қиындығы бар банк болып табылады ... ... ... ... НАРЫҒЫ ЖӘНЕ ОНЫ РЕТТЕУ
3.1 Қазақстан республикасындағы коммерциялық банктардың валюталық
операцияларын мемлекеттік реттеу
Валюталық реттеу дегеніміз – валюталық құндылықтармен мәмілелер ... және есеп ... ... ... негізделген мемлекеттің іс-
әрекеті. Валюталық реттеудің ... ... ... ... ... ... мен шығысын, төлем балансы мен
ұлттық валютаның ... ... ... ... ... ... туған кезде мемлекеттің валюталық реттеу қызметі
кеңейе ... ... ... ... ... шекарадан тыс
шығаруға шектеулер қойылып, шетелдік заңды тұлғаларын ... ... беру ... ... Валюталық реттеу – нормативті жүйе ... яғни ... ... ... ... мен ... қабылдануын қажет етеді [50]. Көптеген мемлекеттерде өздерінің
экспортерлерінің шетел валютасындағы ақша түсімдерін өткізуге немесе оларды
белгілі ... ... ... ... ... ... ... валюталық нарықтардың регламентациясын ... ... ... ... қарыз алушыларға ұзақ және орта мерзімдегі
несиелеуді ұлттық валютада жасауы үшін арнайы рұқсат алуы ... ... ...... мен ... ... валютамен және басқа ... ... ... ... заңдық және административтік тыйым салу
немесе лимиттеуі. Валюталық шектеулер – валюталық саясаттың бір ... ... Олар ... ... заңдық жүйесімен бекітіліп,
мемлекетаралық реттеудің объектісі болып ... ... ... ... ... ... мақсаттар үшін қолданылады: төлем
балансының түзелуі, валюта бағамының тұрақтылығын қамтамасыз ету, валюталық
құндылықтардың мемлекеттің ... және ... ... ... ... ... ... негізгі қағидалармен
анықталады: валюталық операциялардың ... ... және ... ... ... банктарында орталықтандыру, валюталық операцияларды
лицензиялау, шетел валютасын алу үшін ... ... ... ... етуі, әр түрлі категориялардағы валюталық шоттарды енгізу
мен жабу, ішкі ... ... ... ... ... ... тежеу және т.б. валюта конверттелуінің шектеуі.
Қазақстан республикасының валюталық жүйесінің негізі болып... Заңда
Қазақстан Республикасында ... ... ... ... және жеке тұлғалардың валютаны иемденуге құқықтары мен міндеттері,
валюталық құндылықтарды пайдалану мен ... ... және ... ... ... жөнінде жазылған.
Бірақ, Қазақстан Республикасындағы валюталық реттеу заңы тек валюталық
шеңберіндегі реттеудің ... ... ғана ... Бұл ... басқа
валюталық реттеу саласындағы үлкен орын алатын – нормативтік актілер.
Оларды Қазақстан ... ... ... ... ... ... территориясындағы заң жүйесі бойынша барлық
валюталық операциялар ... ... ... ... ... ... ... өткізілуі тиіс. Жоғарыда айтылған банктардың рұқсатынсыз валютаны
сатып алу–сату жүргізетін мекемелердің қызметі – заңға қайшы келеді.
Шетел ... және ... ... ... ... ... ... валюталық операциялар және ... ... ... ... ... ... ... операцияларға:
- тауарлар мен қызметтердің экспорт және импорт төлемдері бойынша
шетел валюта мемлекетінен Қазақстан Республикасына аударылатын
төлемдер;
- қаржылық несиелердің 180 ... ... емес ... беру ... ... ... мен дивидендтердің, салымдар мен инвестициялар
бойынша падалардың несиелер және басқа ... ... ... ... ... ... емес ... аударымдар – ақша аударымдары, жалақы,
зейнетақы, алименттер және ... ... ... ... ... валюталық операциялар:
- тікелей инвестициялар, яғни ... ... ... ... ... салу және оны басқаруға қатысу құқығын
иемдену;
- портфельді инвестициялар, яғни ... ... ... алу;
- меншік құқығына жасалатын төлемдер (үйлер мен ғимараттар, жер,
пайдалы қазбалар ж.т.б);
- тауарлар мен ... ... мен ... бойынша
төлемдердің 90 күнге мерзімін ұзарту;
- қаржылық несиелерді 180 күннен жоғары мерзімге беру;
- ағымдағы операцияларға жатпайтын басқа ... ... ... ... ... ... көздері болып
– заңдар, Үкіметтің және Президенттің нормативтік актілері, ... ... ... және ... ... табылады [55].
Валюталық жүйедегі нормативтік актілері императивті болып табылады,
яяғни оған ... ... ... ... ... ... ... бақылау дегеніміз – валюталық операциялар ... ... ... ... ... ... ... бақылаудың негізгі бағыттары:
- жасалатын валюталық операциялардың іс жүзіндегі ... және ... ... ... ... ... мемлекет алдындағы шетел валютасындағы міндеттерін
орындауын тексеру және шетел валютасын сату ... ... ... ... орындалуын тексеру;
- шетел валютасындағы төлемдердің негізділігін тексеру;
- валюталық операциялардың есеп беру ... ... ... ... болуын тексеру.
Қазақстан Республикасның Ұлттық банкі ... ... ... болып табылады және келесі функцияларды атқарады:
- республикадағы шетел ... және ... ... ... айналым шеңбері мен тәртібін анықтайды;
- резиденттер мен резидент емес тұлғалар міндетті түрде орындауы
қажет нормативтік актілерді шығарады;
- валюталық ... ... ... жұмыс істейді;
- резиденттер мен резидент емес тұлғалардың ... ... ... ... және бағалы қағаздармен
операциялар ... ... ... ... ... ... ... және несиелік
мекемелерге лицензия берудің жалпы тәртіптерін бекітеді, ... ... ... Республикасның кедендік комитеті іске
асырады. Қазақстан Республикасындағы Кедендік Кодекстің ... ... ...... ... ... ал басқа
кедендік органдар – осы комитетке қарайтын валюталық бақылаудың агенттері.
Қазақстан Республикасның Кедендік Кодексінің ... ... ... тұлғалардың кедендік шекара арқылы ... ... ... құнды қағаздардың, валюталық құндылықтардың өтуін
және көрсетілген тауарлар мен ... ... ... ... ... ... валюталық бақылаудың мақсаты болып –
экспортталатын тауарларға ақша ... ... және ... ... ... ... ... болуын көрсетеді:экспортер – банк –
кеден - ... ... ... ... банк мәміле шарттарының
орындалуын және ақша ... ... ... ... ... «экспорт»режиміндегі барлық тауарлардың сыртқа шығарылуын
,бартерлік мәмілелерді көрсететін мәмілелерге бақылау жүйесі тарайды.Ақша
есепайрысуы ... ... ... ... жасалмайды және
экспортқа жатпайтын тауардың шекарадан шығуына жүргізілмейді ... ...... ... ... және оның ... ... жасауда қажет резидент пен резидент емес ... ... ... ... ... ... ... Ол тауар
экспортына шетел немесе ұлттық валютамен төлем жасауын көрсетеді.
Экспорттық ... ... ... кезінде келесі құжатар болуы
тиіс:
сыртқы сауда келісім-шарты;
кедендік декларация түпнұсқасы және көшірмесі;
мәміле паспортының көшірмесі;
валюта түріндегі қаражаттарды шетелдік банктардің шотына ... ... ... ... ... ... да ... құндылықтардың олардың айналым процесіндегі функцияларын
ескере отырып, валюталық реттеу мен бақылаудың ... ... ... ... дисбалансын қысқарту, яғни ағымдағы валюталық
операциялардағы экспорттық ақша ... елге ... мен ... ... ... ... конверттеленуін бір қалыптынегізде көтеру, яғни негізгі
факторлардың өзгеруі мен ... ... ... айырбас бағамы,
халықаралық өтімділік (резервтер және ... ... ... ... ... шетелдік инвестициялар және қаржы капиталының
ағынына қажетті ... ... ұзақ ... ... жол ... қысқа мерзімді капиталдар салымдарын шектеу;
капиталдардың мемлекеттерден негізсіз түрде шығуына шектеулер қою.
Көрсетілген мақсаттарды кезеңдерге бөліп, іске асырамыз. ... және ... ... ... ... негізделеді:
Ішкі айналымдағы шетел валютасын пайдалануды шектеу.
Халықаралық ... мен ... ... ... валюталық
операциялардан шектеулерді бірқалыпты алып тастау.
Ұлттық банктың аналитикалық – есепке алу функциясын ... ... ... ... ретіндегі заңдарға бағыну
деңгейін қадағалау ... ... мен ... ... ... ... ... қатарына кіруі үшін,
заңдар мен норматвтік актілерді талаптарға сай болуын реттеу.
Қазақстан Республикасының қолма-қол ... ... ... ... ... ... тек рұқсаты бар банктар мен жеке ... ... ... мен ... емес тұлғалар).
Қазақстан Республикасының Үкіметі 25.06.2004 ж. № 705 ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған бағдарламасы қабылданды.
Осы бағдарламаның магистрлік диссертацияға байланысты ... ... ... және сапалық бағалау
1. Халықаралық Валюта Қорының валюталық режимді ырықтандыру ... ... ... ... ... күйзеліс индикаторларын ішкі
қаржылық сектордың жай-күйі және оның сыртқы конъюнктураның ... әсер ету ... ... ... ... ... ... беретін
көрсеткіштерді; капитал ағыны және оны пайдалану, валюталық активтер ... ... ... ... ... ... ерте ... индикаторлары жүйесін құру қажеттігін бірнеше рет атап ... ... ... ... ... ... жою ... ақша-кредит
саясатын неғұрлым тиімді жүргізуге мүмкіндік береді және Ұлттық Банктің
инфляциялық ... ... ... ... ... ... ... және дамушы елдердің тәжірибесі экономикалық даму, қаржылық
тұрақтылық және қаржы рыногының субъектілері мен ... ... ... ақпараттарын беру тұрғысынан алғанда қаржы жүйесінің
тәуекелдерін бағалау ... ... ... ету мен ... ... ... көрсетеді. Осы мақсатта бірқатар ... ... ... сол ... ... факторлар, ішкі және
сыртқы тәуекелдер тұрғысынан қарағанда ... ... ... ... ... қаржылық тұрақтылық жөніндегі есепті
тұрақты жариялап отырады. Осы практиканы сондай-ақ ... да ... ... ... ... ... ... сәйкес валюталық
реттеу органы белгілейтін валюталық операцияларға қойылатын шектеулер.
1.Ұлттық Банктің резиденттердің ... ... ... ... ... ... ... кезде еркін айналыста ... ... ... ... 20% ... және ... рубліне сәйкес келеді. Сонымен қатар, валюталық заңдарда сыртқы
экономикалық қызметке қатысушылардың ... ... ... келісім-
шарттарында тараптардың қалауы бойынша кез келген есеп айырысу валютасын
белгілеу құқығы бекітілген, бұл көрсетілген ... ... ... ... ... еркін айналыстағы шетел валютасымен валюталық түсімнің
түсуін қамтамасыз етуді нысанаға алған осы құқықты ... не ... ... ... бір ... валютасымен есеп айырысуды шектеу дұрыс емес.
2. Ұлттық Банктің экспорттық валюта түсімін міндетті сату ... ... ... ... бар ... ... ... айқындалатын айрықша құқықтық мәртебеге сәйкес болашақта
қажеттілігі ... емес ... сату ... ... ... мұнай-газ
саласындағы ірі экспорттаушы кәсіпорындар тарапынан ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, ... Сонымен
бірге, капиталды әкетуге қатысты валюталық режимді ырықтандыру және заңды
тұлғалардың шет елдерде шоттар ашуы ... ... ... мұндай шектеу тиімсіз әрі мақсатқа сай емес.
3. ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатында
жекелеген экспорт-импорт мәмілелері бойынша есеп айырысу ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру және
бартерлік операцияларды барынша азайту мақсатында пайдаланылуы ... ... ... ... ... операцияларды бақылау
және жол бермеу мәселелері ... ... ... қажет арнайы
заңнамасының реттеу пәні болғандықтан және ... ... ... ... ... көлемінің аз екендігін ескере отырып, бұл ... ... ... реттеу пәнінен алынып тасталатын болады.
4. Валюталық құндылықтарды ... ... ... ... ... ... ... лицензиялар берудің
нысандандырылған рәсімдері тарихи қалыптасып отыр. Қазіргі жағдайларда бұл
жүйе валюталық-қаржылық қатынастарды дамыту ... сай ... ... ... бара жатқандықтан, Қазақстан Республикасында валюталық режимді
ырықтандыру ... ... ... ... ... ... қатысты лицензиялау режимін толық жою ... ... ... ... ... ... әлемдік тауар рыноктарында, валюта бағамдарына,
пайыздық ставкаларға баға құбылмалылығының ... ... ... ... ... қаржылық ұйымдар рыноктық тәуекелдерді
хеджирлеу құралдарына үлкен ... ... ... ... ие бола ... осы ... құралдары базалық актив
бағасының едәуір қолайсыз өзгеруінің үлкен тәуекелін көтереді, бұл тиісінше
инвестордың едәуір зиян шегуіне әсер етуі ... ... ... банк
жүйесіндегі дағдарысқа 1998 жылғы рубльдің құнсыздану әсері Ресей рублінің
бағамы ... ... ... ... ... ... қарсы
әріптестермен жасалған ресейлік банктердің форвардтық ... ... ... ... ... ... Шартты талаптар мен
міндеттемелер ... ... ... ... ... ... ... Осылайша, пруденциалдық реттеу қаржылық ұйымдардың
туынды қаржы құралдарымен мәмілелерін барынша тиімді қадағалауға және ... ... ... ... ... ... қызметі қаржы
ресурстарын тартуға байланысты емес ұйымдардың ... ... ... ... ... бұл ... ... экономикалық
қызмет қатысушысының тікелей міндеті тәуекелдерді ... ... ... ... құралдарымен жүргізілетін операциялардың
айқындығы мен заңдылығын қамтамасыз ету болады. Осы ... ... ... ... ... ... жүйесіне негіз болады.
Валюталық реттеудің объектісі резиденттер арасындағы ішкі рынокта
жасалатын валюталық операциялар, сол ... ... мен ... арасындағы трансшекаралық мәмілелер де болуы мүмкін.
Бірінші жағдайда, мәмілелер ұйымдасқан бағалы қағаздар рыногында
жасалуы мүмкін, атап ... ... қор ... АҚШ ... ... АҚШ ... ... Қазақстан Республикасының халықаралық
бағалы қағаздарының кірістілігіне 6 ... ... ... ... ... ... алу/сату бағасы бойынша мерзімді келісім-шарттың
құны мен ... есеп ... ... ... оның ... ... ... арқылы базалық активті жеткізбей орындалады. Барлық есеп
айырысулар теңгемен ... ... ... ... рыногының
қатысушылары екі жақты ... ... ... ал сыртқы экономикалық
мәмілелердің қатысушылары басқа құралдардан гөрі ... ... ... ... жасауға мүдделі.
Ішкі ұйымдасқан бағалы қағаздар рыногында мерзімді келісім-шарттар
көлемінің көп ... ... ... ... мен ... ... резидент еместерімен халықаралық рыноктардағы
мәмілелерге қызығушылық білдірулері орынды. Алайда, қолданылып ... ... ... ... ... ... құралдарымен
операцияларды жүзеге асыру ерекшелігіне сай келмейді және тиісінше
хеджирлеу құралдарын ... ... ... ... ... ... құралдарымен операцияларды реттейтін заңнамалық
нормалар.
Қазақстан Республикасының Салық ... ... ... ... – осы туынды бағалы қағаздардың ... ... ... ... ... қағаздар.” Салық кодексі туынды ... ... ... ... ... ... варранттарды және Қазақстан Республикасының
заңнамасына сәйкес ... ... ... деп ... ... да бағалы
қағаздарды жатқызады. Тауарлардың стандартталған партиялары, ... ... және ... құралдары базалық активтер болуы мүмкін.”
Тиісінше, “бағалы ...... ... бағалы қағаздар, туынды
бағалы қағаздар және Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес бағалы
қағаздар деп ... ... ... өзге де ... ... ... осындай айқындамасы “Бағалы қағаздар рыногы
туралы” Қазақстан Республикасының 2003 жылғы 2 ... ... да ... ... осы заңда қазақстандық депозитарлық қолхаттар, опциондар,
своптар, фьючерстер туынды бағалы қағаздар ретінде тікелей айқындалған.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... мен резидент еместер ... ... ... құралдарымен
операциялар емес, осы туынды құралдармен байланысты болатын базалық
активтермен тікелей ... ... ... ... ... ... егер ... белгіленген
баға бойынша тауар жеткізу қарастырылса, яғни Қазақстан ... ... ... ... өткізу болжанса, онда мұндай келісім-шарт
Ұлттық Банк Басқармасының 2001 ... 5 ... № 343 ... ... Республикасында экспорт-импорт валюта бақылауын
ұйымдастыру туралы нұсқаулықта көзделген паспорт ... ... ... ... болады. Егер экспорттың күні мен
резидент еместің төлемді жүзеге асыру кезеңінің арасы 180 ... ... онда ... ... ... қозғалысымен байланысты
операцияларды лицензиялау ... ... ... ... ... қаржы құралдарымен операциялар жүргізу резиденттердің шет елде
шоттар ашуын болжаған және/немесе резиденттердің шет ... оның ... ... ... ... ... алуы ... инвестицияларды
жүзеге асыруын қарастырған жағдайда, қолданылып жүрген валюталық заңнамаға
сәйкес, тиісінше:
резиденттердің (банктерді қоспағанда) шетел ... және ... ... ... ... ... ... бар өзге де қаржы
институттарында шоттар ... ... ... ... ... ... ... шет елдегі инвестицияларына (бағалы
қағаз/эмитент рейтингі бойынша валюталық ... ... ... ... ... ... қажет.
Туынды қаржы құралдарымен операциялар жүргізуді тежейтін қолданылып
жүрген валюталық заңнаманың нормалары:
Қолданылып жүрген валюталық заңнама әрбір инвестицияға, оның ... ... ... біржолғы лицензиялар алу қажеттігін айқындайды,
бұл өтелетін мәмілелерді, туынды ... ... ... ... ... ... ... асыру және мерзімді келісім-
шарттар рыноктарындағы ахуалға байланысты әр ... ... іске ... ... ... шет елде инвестицияларды жүзеге асыруға лицензия алу туынды
қаржы құралдарының мерзімі ішінде валюталық ... ... не ... ... ... сатып алу бойынша
міндеттемені ... ... ... ... ... активті жеткізу
сәтінде ғана мүмкін болады. Туынды қаржы ... ... ... яғни ... ... ... ... іске асырған жағдайда
мәміленің басқа тарабы міндеттемені ... ... ... ... ... мен ... ... талаптарының қайшылығынан,
атап айтқанда, резиденттің міндеттемелерін орындамауынан немесе уақтылы
орындамауынан (валюталық ... ... ... ... ... дау тууы ... ... халықаралық рыноктарда туынды қаржы құралдарымен
операциялар кеңінен тараған, мұнда базалық активті ... ... ... ... ... құны мен ... ... бағаның арасындағы айырманы ғана алады не өтелетін ... ... ... бақылау агенттерінде, бағалы қағаздар
рыногының кәсіби ... ... және ... ... ... ... ... қаржы құралдарымен операциялар
бойынша төлемдерді жүзеге асыру (алу) кезінде валюталық реттеу ... ... ... ... ... опционды сатып алған және
сыйлықақыны аударған немесе операциялардан ... ... ... ... ... жіктеуге болады және ... алу ... пе ... ... ... ... туынды қаржы құралдарымен операцияларды
жүзеге асыру үшін осындай шот ... ... ... ... қаржылық
ұйымдарда шоттар ашуды реттеудің және инвестицияларды реттеудің ... ... атап ... ... ... ... ... фьючерс) болған операциялар кезінде қолданылып жүрген валюталық
заңнама, жеткізусіз мерзімді мәмілелер жүзеге ... ... ... ... алу ... ... ... реттемейді.
Туынды қаржы құралдарымен валюталық операцияларды реттеу жүйесі.
Туынды қаржы ... ... ... ... ... ... бойынша толық және шынайы ақпараттың
болуын қамтамасыз ету;
2) операциялар көлемін және ... ... ... реттеудің тиімді құралдарының болуы;
3) валюталық шектеулер қаржылық ұйымдардың қызметін реттейтін
заңнамамен ... ... ... ... ... тиіс;
4) хеджирлеудің неғұрлым тиімді стратегиясын іске асыру үшін жағдайлар
жасау мақсатында мерзімді келісім-шарттар рыноктарында ... ... ... ... ... ... ... шаралар:
1. Банктер, сақтандыру ұйымдары, зейнетақы активтерін ... ... ... ... ... ... мәміленің бір тарабы
болғанда инвестицияларға ұқсас туынды ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген
қаржылық ұйымдардың осы операциялары лицензиялаудан алынып тасталады.
2. Брокерлер және басқарушы компаниялар ... ... ... мен ... жүзеге асыратын туынды құралдармен операцияларды реттеу брокерлік-
дилерлік қызметті және инвестициялық ... ... ... ... ... шет елдегі инвестицияларға ... ... ... ... ... біліктілік талаптарын белгілеу
арқылы) іске асырылатын болады.
3. Резиденттер операцияларды шетелдік брокерлер арқылы жүзеге ... ... ... ... операциялар брокерлік қызмет көрсету
және инвестициялық ... ... ... үшін ... ... ... шотты пайдалану шартына қойылатын біліктілік талаптары
арқылы реттелетін болады (шет елдегі инвестицияларға ... ... ... ... ... қаржы құралдарымен
мәмілелерді (1-тармақта көрсетілген қаржылық ұйымдарды қоспағанда) ... ... ... ...... ... екі жақты мәмілені шот ашпай жасаған жағдайда, осы операциялар
лицензия алудың қолданылып жүрген рәсімдеріне ... ... ... ... ... орындауды бастағанға дейін лицензиялауға
жатады.
5. ... ... ... ... активіне (бағалы қағаздар, валюта,
басқа қаржы құралдары) құқықтарды резиденттің іске ...... ... ... ... жасалғаннан кейін) тәртібімен жүзеге асырылады.
6. Егер ... ... ... ... ... ... түсіру (фьючерстер, форвардтар) жүзеге асырылса, ... ... ... ... заңдардың нормалары
қолданылады.
7. Ішкі рынокта туынды қаржы құралдарымен операцияларды жүзеге ... ... ... не ... ... меншікті қаражаты есебінен
есеп айырысуды жүзеге ... ... шарт ... тиіс. Алыпсатарлық
тәуекелдерді барынша азайту тұрғысынан алғанда, шетел валютасын сатып ... ... ... ... ... ... базалық активті жеткізе
отырып, клиентпен мерзімді мәмілелер жасайтын уәкілетті банктер келісім-
шарт жасау ( мәміленің дәлелділігін ... ... ... алу мақсатын
немесе шетел валютасында меншікті қаражаттың болуын ... ... ... ... ... ... ... барлық есеп айырысулар теңгемен
жүзеге асырылатындықтан және құралдар базалық ... (бұл ... ... ... қарастырмағандықтан, оған резиденттердің – заңды және
жеке тұлғалардың қатысуы валюталық заңдардың нормаларымен шектелмейді.
Сондай-ақ ... ... есеп ... ... ... ... ... ұйымдаспаған рыногында жеткізусіз туынды қаржы құралдарымен
жасалатын ... ... ... ... ... ... ... жөн:
банктердің, зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды ... ... ... ... және ... ... ... етілген қаржы құралдарының тізбесін
кеңейту ... Бұл ... ... ... ... қаржылық
ұйымдарға хеджирлеудің барынша тиімді стратегияларын жүргізуге, ал банктер
мен инвестициялық қорларға ... ... ... ... ... ... ... қатар қаржылық ұйымдардың туынды ... ... ... ... ... ... ... және жаңа талаптар мен нормативтерді енгізудің орындылығын
бағалау қажет, ... ... ... ... ... салық, азаматтық заңнама және бухгалтерлік есеп ... ... ... ... құқықтық кесімдердің кешенін ... ... ... ... ... ... стратегиясын
пайдаланудың ерекшелігі мен міндеттеріне балама құқықтық базаны жасау
қажет.
Валюталық мониторинг.
“Валюталық реттеу туралы” ... ... 1996 ... ... ... және ... Республикасының Салық кодексіне сәйкес,
оның ішінде жекелеген валюталық реттеудің ... ... ... ... ... ... ... танылады. Сонымен қатар
төлем балансы мен сыртқы борыш статистикасының ... ... ... ... ... ... ... резиденті ретінде
қарастырылады және оның ... ... ... сыртқы борышында
есептеледі, ал негізгі компаниямен операциялар төлем балансында көрсетілуге
тиіс. ... ... ... ... ... ... шетел
компанияларының филиалдары белсенді жұмыс жасайтын, әсіресе қызмет көрсету
саласында, жекелеген ... ... ... ... ықтималдығына әкеп соғатын операцияларды төлем балансында
көрсетуге байланысты ... ... ... осы ... бағыттарының бірі төлем балансында оларды
дұрыс көрсету ... ... ... ... ұйымына (ДСҰ) кіру
контексінде шетелдік коммерциялық ... ... мен ... ... ... ... ... компанияларының филиалдары мен
өкілдіктерінде жүргізілген валюталық операциялар туралы қажетті ... ... ... ... ... ... ... Президентінің 2003 жылғы 16 мамырдағы
№ 1095 ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасына сәйкес, төлем балансының тұрақтылығын,
сыртқы борыштың экономикалық ... ... ... ... елдің экономикалық қауіпсіздігіне қауіп-қатер
деңгейін бағалау мақсатында валюталық мониторинг ... ... ... Валюталық мониторинг резиденттер (Қазақстан
Республикасында тұрақты мекеме арқылы ... ... ... ... тұлғалардың филиалдарын қоса алғанда) мен резидент еместер, сондай-ақ
резиденттер (егер олардың біреуі валюталық мониторинг ... ... ... ... операциялар бойынша ақпарат жинау жүйесін
білдіретін болады.
Жоғарыда ... ... ... ырықтандырудың екінші кезеңі
шеңберінде ... ... ... ... ... және ... борышында
көрсетілетін операциялар туралы ақпараттарды нақтылауға мүмкіндік беретін
валюталық ... ... ... ... олар ... ... валюталық бақылау жөніндегі тиісті нормативтік құқықтық актілерде
көрсетілуге тиіс.
Сондай-ақ ірі мұнайгаз жобаларында негізгі ... ... ... ретінде (құрылыс, бұрғылау және т.б.) жұмыс істейтін шетелдік
компаниялар филиалдарынан олардың қызметінің түрлі аспектілерін есепке ... ... ... ... қалыптастыру және алдағы уақытта
қажетті ақпаратпен алмасуды ұйымдастыру үшін ... ... өзге ... алатын ведомстволарды үйлестіруді күшейту қажет. Бұл ... ... және есеп ... ... ... шығындарын
азайтуға мүмкіндік береді.
Валюталық реттеу жүйесі
Валюталық реттеу және бақылау жүйесі 2007 жылдан ... ... ... ... валюталық құндылықтарды пайдаланумен байланысты операцияларды
лицензиялау режимінің күшін толық жою;
2) ұлттық Банктің ... ... ... ... ... ... дейін) және валюталық операциялар туралы хабардар ету
тәртібін айқындау (ол жасалғаннан ... ... ... ... ... ... ... резидент және/немесе резидент емес валюталық операцияларды жүзеге
асырған ... ... ... негіздеме болып табылатын тиісті түрде
ресімделген құжаттарды уәкілетті банкке ұсынуға міндеттілігі туралы талапты
сақтау. Қажетті ... ... ... заңнамада бекітіледі;
4) экспорт-импорт мәмілелері бойынша валютаны қайтару талабын сақтау.
Қайтару талабы резидентке экспорттан ... ... ... ... ... авансты сыртқы сауда келісім-шартында көзделген мерзімде
уәкілетті банктердің ... ... ... болжайды. Бұл ретте
заң кесімінде резиденттер ... ... ... ... құқылы жағдайларының жабық тізбесі айқындалуға тиіс;
5) резиденттер арасындағы ұлттық валютамен операциялар бойынша ақша
төлемдері мен ... ... ... ... айқындайтын норманы
сақтау. Заңнама кесімінде осы талаптан шығатын ерекше жағдайлар ... ... ... ... ... ... алу ... және соның
есебінен шетел валютасын сатып алу ... ... ... ... (резиденттерге, сол сияқты резидент еместерге қатысты) барлық
шектеулердің ... ... ... және ... ... ... жаңа ... Заңы жобасының тұжырымдамалық негіздері
1. «Валюталық реттеу және валюталық ... ... жаңа ... ... осы Бағдарламада көзделген валюталық операцияларды
реттеуге қатысты ырықтандырудың екінші кезеңінің іс-шаралары көрсетіледі,
сондай-ақ Қазақстан Республикасында ... ... ... 2003-
2004 жылдарға арналған бағдарламасында айқындалған валюталық режимді
біртіндеп ырықтандырудың талаптарына сай ... ... ... ... ... іске ... ... заңның негізгі тұжырымдамалық негіздері мыналар:
1. Заңда валюталық шектеулердің барлық форматтары және валюталық
реттеу мен бақылау ... атап ... ... ... және
хабардар ету режимдері айқындалуға тиіс.
2. Валюталық құндылықтарды ... ... ... операциялардың тізбесі «Лицензиялау ... ... 1995 ... 17 ... ... «Валюталық реттеу және
валюталық бақылау туралы» жаңа ... ... ... ... ... ... және ... қозғалысымен байланысты
операцияларға бөлінбейді. Капитал қозғалысымен ... ... ... (халықаралық міндеттемелерге ... ... ... ... ... бар ... ... енгізілетін болса,
валюталық заңнамадағы бұрынғыдай бөлінуі тиімді болады. ... ... ... ... ... болмауға тиісті шектеулерді
біртіндеп жою көзделгендіктен, тиісінше шектеулердің мақсаты да ... ... ... емес, нақты операцияларды ... ... Осы ... өту ... ... жағдайларында
валюталық реттеу нормалары трансшекаралық капитал ағындарын есепке алудың
шынайы және толық болуын қамтамасыз ... ғана ... ... ... ... нормаларын төлем теңгерімінің жіктелуіне неғұрлым
толық ... ... ... ... ... ... бұл нақты валюта
операцияларын реттейтін рәсімдерді қолдануды ... және ... ... ... кезде бірдей түсіндіруге жол бермеуге
мүмкіндік ... ... ... заң ... ... құқықтық кесімдердегі
негізгі анықтамалар есебінен кеңеюі тиіс. ... ... мен ... үшін ... ... ... атап ... валюталық
операциялар, резиденттер ұғымын нақтылау қажет.
5. Ұлттық ... ... ... рәсімдерін белгілеу жөніндегі
негізгі қағидаттары мен өкілеттіктері заң ... ... ... ... Қазақстан Республикасының резиденттері арасында ... ... ... ... операциялардың жеке тізбесі көзделуге
тиіс (резиденттер арасындағы ... ... ... ... ... тиіс ... ... ережеден ерекшеленіп отыр). Қолданылып жүрген
заңдардағы ... ... атап ... ... ... ... операцияларын жүзеге асырған кезде аударымдық аккредитивтерді,
вексельдерді пайдалана ... есеп ... ... шет ... ... эмиссияланған бағалы қағаздармен операциялар бойынша
ерекше жағдайлар бар. ... ... ... ... тізбесін
заң кесімі деңгейінде бекіту және осы тізбені ... ... ... ... ... валюталық операцияларды жүзеге асыруына
лицензиялар берген кезде Ұлттық Банк ... ... ... тиіс. Бұл ретте қолданылып ... ... ... барынша бір ізге ... және ... ... ... үшін ... ... тиіс.
8. Тұтастай алғанда заң қазіргі уақытта бар, оның ішінде заң аясындағы
кесімдердің де валюталық операцияларды жүргізуге қатысты ... ... ... ... ... ... құрылымы қолданылуы 2007
жылдан кейін де сақталатын басты ... ... ... құрылымға
ағымдағы және күрделі операциялар бойынша ... ... ... ... ... уақытша шектеулер және тыйымдар салынуы
тиіс.
9. Заңда 2007 ... 1 ... ... ... ... рұқсат беру тәртібін айқындайтын қандай да болмасын баптарының,
тармақтарының, тармақшаларының және ... ... ... басқа да шектеулердің қолданылуын жоюға мүмкіндік ... ... ... ... ... қабылдау 2007 жылы толық ырықтандыруды
жүзеге асыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... мен
толықтырулар енгізудің қажеті болмайды. «Нормативтік құқықтық актілер
туралы» Қазақстан ... 1998 ... 24 ... Заңына сәйкес
нормативтік құқықтық кесімде нормативтік құқықтық кесімнің жекелеген ... ... үшін ... ... ... ... ... Бұл
валюталық операцияларға қатысушылар үшін одан әрі ... ... ... және ... реттеудің қолданылып жүрген жүйесінен
ағымдағы және күрделі операциялар бойынша толық ... ... ... Заң қол ... күннен бастап 6 ай өткеннен кейін күшіне енуге
тиіс. ... ... және ... ... ... ... жаңа Заң
қабылданғаннан кейін валюталық операциялар ... ... ... ... атап ... лицензиялау, тіркеу және хабардар ету
ережесін көрсететін бірыңғай заң ... ... ... ... үшін ... ... ... Заң валюталық реттеу мен бақылаудың
барлық рәсімдері және ережелері ресімделгеннен ... ... ... ... ... ... ... нарығының ерекшелігі
Егемендік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының халықаралық нарыққа
шығу ... ... ... ... ... ... шығуына
кедергі болатын негізгі проблема – теңгенің конверттелену проблемасы болып
табылады. Іс жүзінде Қазақстан теңгесі, ... ... ... ... ... ... ... табылады. Осы себептен-ақ Қазақстан
әлемдік валюта нарығының толық ... ... бола ... ... кіші ... байланысты валюта нарығында кез-
келген ірі қаржылық институты (соның ішінде шетелдік) ... табу ... ... ... әбден мүмкін. Коммерциялық банктардың сыртқы
қарыздарын жабу периодында валюта нарығынан көп ... ... ... Бұл ... ... ... бағамында өзінің әсерін
тигізіп отырады.
Валютаның сатылу – сатып алыну деңгейі төмендемей, керісінше ... ... ... экономиканың долларизациясына әкеледі.
Мемлекет ішіндегі айналыстағы шетел валютасының көлемі 2002 ... ... ... ... ... ақша ... ... асып,
170 млрд. теңгені құраған. Іс жүзінде теңгенің басты функцияларын шетелдік
валюта атқаруда. Көптеген тауарлар мен ... ... үй, ... ... ... және т.б.) ... АҚШ ... есептелінеді.
Теңгенің әлсіздігі – Үкіметтің қатаң монетарлы саясатына байланысты
және де экономика ақша суррогаттарымен толып ... ... ... және т.б.) ... ... ... ... тең болады. Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі ... ... ... ... (теңгенің доллар бағамына арақатысы)
[61]. Мұндай шектеуді – ... ... деп ... Оның мәні ... ... ... салыстырғандағы бағамын тұрақты түрде
қуаттап отыратын механизм іске ... Кей ... ... банк ... жаңалап отырады, бірақ мүлдем алып тастамайды.
Ішкі нарықта барлық тұрақты валюталармен операциялар жасалады. Бірақ,
операциялардың көпшілігі АҚШ долларымен ... да, ... ... ... операциялардағы үлесі аз. Теңгенің ішкі ... ... ... ... жүреді. Мысалы, жеке тұлғалардың
валюта сатып алуына салықтың бар болуы, валютаны шетелге шығару ... және ... ... ... нарығында операциялар жасауға қатысуы
– қатаң валюталық шектеулерді алып тастап, теңгенің сыртқы конверттеленуіне
жағдай ... ... ... ... ... конверттеленуіне көшу –
Қазақстан Республикасы Үкіметінің халықаралық валюталық қаржылық және
несиелік ... ... ... міндеті болып табылады. ТМД
елдерінің валюталық одағын құру – осы мақсатты жүзеге асырудың ең ... ... ... ... ... Қорына (ХВҚ) кіруі – оның жақын және
алыс ... ... ... ... ... ... ... шетелдермен қатынастарда валюталық одақ құру міндеті
оңайланады. Бұл жағдайда мемлекеттердің (Ресей, Қырғыстан, Беларуссия,
Қазақстан) толық ... ... ... ... ... құруға болады. Ағымдағы операцияларға валюталық шектеулер қоя отырып
жеке топтар ... ... ... ... – ХВҚ ... ... келмейді.
Екіншіден, Қазақстандық фирмалардың халақаралық мәмілелер ... мен ... ... мүмкіндіктері кеңеюде. Олардың экспорттық
түсімінің ... ... ... сату ... және ... ... валютасын алу проблемасы шешіледі.
Үшіншіден, теңгенің халықаралық ... ... ... ... Бұл ... ... фирмалардың Қазақстандық
серіктестермен есепайрысуында теңгені еркін пайдалану ... ... ... ... ... күшті валютаны алу құқығына ие болады.
Төртіншіден, Қазақстанның ХВҚ-ға кіруі инвестициялар ағынының кеңеюіне
жол береді. Валюталық шектеулердің болмауы – ... ... ... ... ... ... алып шығуына мүмкіндік туады [64].
Жоғарыда айтылған жоспарлардың іске асуы – ... ... ... ... оның толық конверттеленуінде жетістіктерге
жетуін, мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бірақ, теңгенің толық конверттеленуі
заңдық қаулылармен бекітілмегенін естен шығармауымыз қажет. Валюталық толық
конверттеленуі – ... ... ... ... ... ... да, ... мемлекет экономикасының жағдайын
қарастырғанда бұл мәселе көп ... ... ... көз ... ... ... ... ірі дамыған мемлекеттердің өздерінде
валюталық шектеулерден толық конверттеленетін валютаға өту процесі – көп
жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ... бағамына Қазақстан дамуының макроэкономикалық
көрсеткіштері әсер етеді. Олардың ...... ... және ... ... инфляция деңгейі және халықтың табысы, ақшаның ... ... ... ... және фискалды саясаттың тиімді жүргізілуі де
ерекше орын алады.
Қазақстанның төлем балансында да ... ... ... ... ... банкының есептеулері бойынша, 2003 жылы 9
айдың ағымдағы сальдосы 0.5 млрд. доллардан асып ... ... ... 25.1% ... және 16 ... ... жеткен. 33% құраған ... ... ... мен ... баға деңгейінің жоғарылауымен
байланысты. Экспорттан түсетін пайда өсіп, сәйкесінше, ... ... ... ... мекемелер мен банктардың шетелдік қаржы
ресурстарын тартуы ... ... ... ... ... ... асып ... Коммерциялық банктардың бағасы бойынша, жалпы шетел
валютасының ағыны 12% өсіп, 3.3 млрд. ... ... ... ... орта және ұзақ ... қарыз беру бойынша операцияларды
сыртқы қаржылаудан түсетін нетто-ағыны (нетто-приток) 330% өсіп, 1.8 ... ... ... ... ... халықаралық резервтері (Ұлттық
банктың халықаралық резервтерін және Ұлттық Қордың ... ... ... 69.3% ... 8.6 ... ... ... Сонымен
қатар, Ұлттық банктың таза халықаралық резервтері 58% артып, 4.9 млрд.
долларға тең ... ... ... мен ... 5 ... ... ... Ұлттық Қорында 3.6 млрд. доллар жиналған. Мемлекеттің ... ... ... ... ... 2002 жылы 7.6 ... доллардан 2003
жылы 13.0 млрд. долларға дейін өскен.
Жалпы Ұлттық банктың халықаралық ... және ... ... ішкі ... ... ... ... нарықтағы жүріп жатқан
жекешелендіру және операциялардың өсуі – Қор биржасында ақша ... ... ... ... ... 2003 жылдың 11 айында ақша базасы 52.2%
кеңейді. Ақша массасы 28.9% өсті. Айналымдағы қолма-қол ақшалар 39% ... ... ... күшейді. Жекелей алғанда,
теңгедегі ... ... ... 40.0% - дан ... ... түріндегі несиелер 2 еседен көп өсті, ал шетел валютасында – тек
11.8% . Теңге түріндегі несиенің үлесі 31.5% -дан 45.8% -ға ... ішкі және ... ... ... айырбас бағамына әртүрлі
интенсивтілік деңгейімен әсер ... ... олар ... ... ... ... ... Республикасында 1999 жылы еркін қалқымалы айырбас бағамы
енгізілген болатын. Қазіргі кезде оның іске асу ... ... мен ... ... ... 2004 ... 1 қаңтарында
күшіне енген «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкы туралы » ... ... оның ... ... ...... ... ету болып табылады. Сонымен қатар, Үкімет басшылары теңгенің
қалқымалы айырбас бағамының сақталуын, сұраныс пен ... ... ... деп ... ... алғанда, теңгенің айырбас бағамының қозғалыс векторы –
экономикалық дамудың ... ... және ... ... мен оны ... ... ... банк ақша ұсынысын шекаралары мен динамикасын және халықаралық
резервтердің жеткіліктігін және ... ... ... ескеріліп
отыруы керек.
Ұлттық банктың есептеулері бойынша теңгенің 2003 жылғы ... ... құны 149.45 ... (1 ... ... болды. 2003
жылдың соңында ол 143.33 теңгеге азайған. Теңгенің номеналдық мағынасында
жылдың басында теңге долларға ... 8.03% ... Ал шын ... ... Осы ... ... ... қарағанда 7%, ал Ресей рубліне қарағанда –
5.4% төмендеген. Теңгенің басқа ... ... ... ... ... – 1.4% болған. Жалпы, осы берілген тенденциялар
ішкі құрылымдық компенсация ... ... ... түріндегі
тұрақтылығын анықтаған [71].
Бұл өзгерістердің экспортқа негізделген ... ... ... әсер ... әсер ... өте маңызды болып
табылады.
Қысқа және орта мерзімді периодтарға болжамдарда маңызды орында келесі
көрсеткіштер - АҚШ ... ... пен ... ... қаржы
инструменттерінің пайдалылығы, сыртқы міндеттер бойынша төлемдер ... ... ... және фискалды саясаттың тиімділігі – ... ... ... және теңгенің долларға қарағандағы
күшейтіп ұстап отыру – осының барлығы ... ... ... ету ... және ... ... мүдделерін
қорғау мақсатында жасалады.
Ұзақ мерзімді ...... ... ... теңге бағамының динамикасы және оның сатып алу паритетінің
қабілеттілігі, өтімділіктің валюта резервтерімен қамтамасыз етілуі ... ... ... ... ... ... шотына қатысты
либерализациясы.
Теңгені ревальвацияға әкелетін валюта нарығының ... бір ... ... ... ... өзінде теңгенің күшею потенциялы толығымен
қолданылған жоқ.
Болжамдарға сүйенетін болсақ, ... ... ...... ... 8-10% , ал ... ... 5-7% . Бұл жағдай доллар мен
теңгенің бірдей және ... ... ... ... ... ... ... нарығының дамуы.
Қазақстан Республикасының әлемдік экономика шеңберіне кіріп,жақын және
алыс шетелдермен сауда қарым-қатынастарын жасауы ... ... ... ... тұрқты түрде жақсартып отыру қажет болды.Әртүрлі
норматиатік актілер қабылданды,соның ішінде ... ... ... ... актілер қабылданды.
Біздің мемлекеттің шекара аймақтарында,жақын және шетелдеріне барып-
келу қажеттіліктері – осының барлығы да теңгені әртүрлі шетел ... ... ... ... Ұлттық Банкі 1994 жылы
ең бірінші нормативті ... ... ... бойынша тек банктар ғана
емес сонымен қатар рұқсат алған мекемелер де ... ... ... ... ... норма ТМД елдерінде тек Қазақстанда ғана
енгізілген.
Қолма-қол шетел валюта нарығының заңдастырылуы «қара ... ... және жеке ... ... ... және жылдам
айырбастауға мүмкіндік ала оторып,алдамыш ақша ... ... ... ... ... тәжірибесі қолма-қол валюта
нарығының оң және теріс жақтарын көрсетеді.Заң ... ... мен ... ... ... пункттерінің
қызметтеріне қадағалау функциялары күшейді(техникалық қондырғылары).
Осылардың барлығы ... ... тек ... ғана ... ... ... ... істейтін бүгінгі күні елімізде толығымен
квалификацияланған,тұрақты жұмыс ... ... ... валюта нарығы
қалыптастыдеп айтуға болады.Банктардың.заңды тұлғалардың нарыққа белсенді
түрде араласуы нәтижесінде халықтың сұранысын ... ... ... ... ... ... валюта нарығының даму деңгейімен айырбас бағамының салыстырмалы
түрдегі ... ... ... оны либерализациялауға мүмкіндік
берді.Банктар мен ... ... ... ... ... ... де 200 АҚШ ... сатып алу кезінде
анықтама қағаз жазып беру міндеті болса,қазіргі кезде анықтама қағаз мұндай
анықтама қағаз клиенттің сұрауы бойынша ғана ... ... ... шот ... ... ақша ... ... жерге
аудара алады;ҚР жеке тұлғалары бұрынғы кездері шет елге 3000 АҚШ ... ... ... ... 10000 АҚШ ... ... ... алып шығуға
мүмкіндік алған.Осы көрсетілген сомадан үлкен сома шығатын болса ,онда осы
қаражаттың заңды түрде ... ... ... ... ... қажет болады [76].
Мұндай құжаттар ішінде – айырбас пунктіндегі анықтама қағазы,банк
шотын лғандағы жайлы анықтамақағазы ... ... ... ... ақша
екенін дәлелдейтінқағаз ж.т.б.
Бүгінгі күндері қолма-қол валюта айырбастау қызметімен 193 ... ... ... 130 – ... 63 – ... ... айырбас пункттары.Ең көп конверттелетін АҚШ долларының ұсынысы –
осы валютаны банктардың ... алып ... ... ... жыл ... ... ... 250 млн.АҚШ доллары айырбасталады.Ресей
рублінің орташа жылдық айналымы – 900 млн.рубль.
Осылайша, ... ... ... ... жаңа мемлекетіміздің
ерекшеліктерін ескере отырып,мемлекетімізде айтарлықтай ... ... ... ... деп ... болады.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Коммерциялық банктердің несиелік тәуекелін бағалау және төмендету жолдары»67 бет
«ҚР-ның екінші деңгейлі банктерінде тәуекелдерді басқару жүйесі (банк мысалында)»66 бет
Банктің қаржы жағдайы, оны бағалау және банк операцияларын басқару (АҚ «Нурбанк» Алматы қ.мысалында)69 бет
Қазақстан Республикасында тұрғын үй саласы нысандары құрылысының жобалық шешімдерінің тиімділігін бағалау136 бет
Қаржы тәуекелін басқарудың теориялықаспектілері49 бет
Қаржы тәуекелдірі : оларды бағалау және төмендету жолдары78 бет
Банк тәуекелі. Банк тәуекелінің жіктелуі86 бет
Ұлттық валюта тұрақтылығы және нақты сектор4 бет
«Банктердің несиелік тәуекелдерін басқару (Алматы қ. «ЦентрКредит Банкі» АҚ мысалында)»76 бет
Базель келісімінің құрылуы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь