М. Ж. Көпейұлының өмір мен отты жырлары

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I М.Ж.Көпейұлының өмір мен отты жырлары
1.1 М.Ж.Көпейұлының өнер жолына келуі ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 М.Ж.Көпейұлының өлең.толғамдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
II Қазақ халық ауыз әдебиеті және М.Ж.Көпейұлы.
2.1 М.Ж.Көпейұлы .халық ауыз әдебитін жинақтаушы ... ... ... ... .13
2.2 М.Ж.Көпейұлының ауыз әдебитіндегі мәңгілік мұрасы ... ... ...16

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ...21.
КІРІСПЕ
ТАҚЫРЫПТЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ: халық ауыз әдебиетін жинақтаушы, бостандық пен азатшылдық жыршысы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының қазақ әдебиті үшін еткен еңбегі баға жетпес мұра. Оны бүгінгі ұрпақ біздер саралап, жинақтау, зерттеу біздің міндетіміз. Мәшһүр Жүсіп қазақтың арғы-бергі тарихындағы ірі ақындардан Қотан, Бұқар, Көтеш, Шортанбай, шөже, Ұлбике, Шернияз т.б. өлең сөздерін, өмір деректерін жазып қалдырып кеткен. Мәшһүр Жүсіп өлеңдеріндегі тақырыптық ізденістерге келсек, мұнда қоғамдық-әлеуметтік өмір тудырған замананың зәру мәселелері көрініс тапты. Соның ең негізгілері: дін жайы, халықтың тұрмыс жағдайы, ұлт, жер мәселесі, білім, ғылым, еркіндік, азатшылдық, патшалық саясаттың қилы қи тұрқы әрекетін сынау, жалпы адамзаттық ой толғамдар.
Мәшһүрдің кейінгі ұрпақ бізге қалдырып кеткен мұрамыздың үлгілері әлі талайұрпақ сусындар асыл қазына.Олар оның өлең-жырларымен мәңгі жасай бермек. Ендеше ақын қалдырған мұраны зерделеу тақырыптың өзектілігі болып отыр.
ЗЕРТТЕУДІҢ НЫСАНЫ: жазба жұмысы барысындағы басты нысан Мәшһүр Жүсіп Көпейұлын халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинақтаушы ретінде таныту. Негізінен баспасөз деректер мен М.Ж.Көпейұлының әр жылдарда жарық көрген еңбектері басты нысанға алынды.
ЗЕРТТЕУДІҢ МАҚСАТЫ: Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының қазақ халық ауыз әдебиетін терең түсініп, жинақтағанын дәлелдеу. Ақын жинақтаған ауыз әдебиеті үлгілерінің қаншалықты маңызды екенін терең ұғыну. М.Ж.Көпейұлының қалдырған мұрасының бізге жеткендігі оның бағалылығын таныта түседі. Ендеше мақсат Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы жинақтаған халық ауыз әдебиеті үлгілерін оқырман қауымға, жалпыға жария ету.Осыдан барып зерттеудің міндеттері туындайды.
ЗЕРТТЕУДІҢ МІНДЕТТЕРІ: жазба жұмысы барысында зерттеудің мақсатымен қатар, алдымызға төмендегідей негізгі міндеттерді қойдық.
Мәшһүр ақын жанын өзінше түсінеді. Талғамы терең азамат – ақын сөз өнерінің нәзік иірімдеріне терең бойлағандықтан, көп өлеңдерінде әдеби көркем шығармашылық қиыншылығының құпиясын кең ашуға талаптанған ақын екенін дәлелдеу зерттеу жұмысының басты нысандарының бірі болды.
М.Ж.Көпейұлының өнер жолына келуін, өлең-толғамдарына тоқталуды, халық ауыз әдебитін жинақтаушы ретінде танытуды жазба жұмысна міндет еттік. Сонымен қоса, М.Ж.Көпейұлының халық ауыз әдебитіндегі мәңгілік мұрасы деп аталатын тарауда – ақын еңбегінің еңбегі ерен екенін дәлелдеуге тырыстық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Жүсіпова Г.Қ. Мәшһүр Жүсіп дастандары. – Авторферат.
2. Сүтжанова С.Н. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің әдеби мұрасы. – Автореферат.
3. Әбдиманұлы О. XX-ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті.- А, 2002.
4. Жұлдыз \\ 1998 №4 139-142-беттер
5. Қазақ тілі мен әдебиеті // 2001 1 33-34
6. Ізденіс.// 1999 №4-5 17-22-беттер
7. Ұлт тағылымы // 2002 №4 86-69-беттер
8. Жұмабек С.Е. Сын әуені.- 2001
9. Дүйсенбаев Б. Эпос және ақындар мұрасы.-1987 170-175-беттер
10. Тәрбие құралы. // 2007ж 18-22-беттер
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………………..3
I М.Ж.Көпейұлының өмір мен отты жырлары
1.1 М.Ж.Көпейұлының өнер жолына келуі………………………….5
1.2 ... ... ... ... ауыз әдебиеті және М.Ж.Көпейұлы.
2.1 М.Ж.Көпейұлы –халық ауыз әдебитін жинақтаушы.................13
2.2 М.Ж.Көпейұлының ауыз әдебитіндегі мәңгілік мұрасы...........16
ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................
....................19
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ...................................21.
КІРІСПЕ
ТАҚЫРЫПТЫҢ ӨЗЕКТІЛІГІ: халық ауыз ... ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының қазақ әдебиті үшін еткен еңбегі
баға жетпес мұра. Оны бүгінгі ұрпақ ... ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп қазақтың арғы-бергі ... ... ... ... ... ... ... Ұлбике, Шернияз т.б. өлең
сөздерін, өмір деректерін жазып қалдырып кеткен. Мәшһүр Жүсіп өлеңдеріндегі
тақырыптық ізденістерге келсек, ... ... өмір ... зәру ... көрініс тапты. Соның ең негізгілері: дін жайы,
халықтың ... ... ұлт, жер ... білім, ғылым, еркіндік,
азатшылдық, патшалық саясаттың қилы қи ... ... ... ... ой ... ... ұрпақ бізге қалдырып кеткен мұрамыздың үлгілері ... ... асыл ... оның өлең-жырларымен мәңгі жасай
бермек. Ендеше ақын қалдырған мұраны зерделеу тақырыптың өзектілігі ... ... ... ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп
Көпейұлын халық ауыз ... ... ... ретінде таныту.
Негізінен баспасөз деректер мен М.Ж.Көпейұлының әр ... ... ... ... ... алынды.
ЗЕРТТЕУДІҢ МАҚСАТЫ: Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының қазақ халық ауыз ... ... ... дәлелдеу. Ақын жинақтаған ауыз әдебиеті
үлгілерінің қаншалықты маңызды екенін ... ... ... ... бізге жеткендігі оның бағалылығын таныта түседі. Ендеше
мақсат Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы ... ... ауыз ... ... ... жалпыға жария ету.Осыдан барып зерттеудің міндеттері
туындайды.
ЗЕРТТЕУДІҢ МІНДЕТТЕРІ: ... ... ... ... мақсатымен
қатар, алдымызға төмендегідей негізгі міндеттерді қойдық.
Мәшһүр ақын жанын өзінше түсінеді. Талғамы ... ... – ақын ... нәзік иірімдеріне терең бойлағандықтан, көп өлеңдерінде әдеби
көркем шығармашылық қиыншылығының ... кең ... ... ... дәлелдеу зерттеу жұмысының басты нысандарының бірі болды.
М.Ж.Көпейұлының өнер жолына келуін, өлең-толғамдарына тоқталуды, ... ... ... ... ... жазба жұмысна міндет еттік.
Сонымен қоса, М.Ж.Көпейұлының халық ауыз әдебитіндегі мәңгілік мұрасы ... ... – ақын ... еңбегі ерен екенін дәлелдеуге тырыстық.
I М.Ж.Көпейұлының өмір мен отты ... ... өнер ... ... ақын, публицист, этнограф, жиһанкез-саяхатшы, ағартушы, дала
данасы, ... ... Ол ұлы ... ... шықты да осы данышпан
ұстаздың ағартушылық жолын берік ұстанды, ақындық ... да ... ... ... қаны ... ... облысы, Баянауыл ауданындағы Қызылтау
аумағында тамған.
15 ... ... ... ... ... ... алған. Ауыз
әдебиеті нұсқаларымен ерте танысып, халықтық жыр-дастандарды жаттап өскен.
өзінің алғырлығын, сөз өнеріне бейімділігін ол ерте ... ... ... он бес жасында басталғанын ақын былай баяндайды:
«Айырылдым дәл он бесте ақыл-естен,
Жабысып бір дауасыз ауру төстен...»
Кейін 1872 жылы ... ... ... діни ... ... ... ... деп саналатын мұсылмандық білім алған. Медресені тәмәмдаған
соң, бірнеше жыл ... ... ... ... атқарған. 1872 жылы
Солтүстік және Орталық Қазақстанның ауыз ... ... ... ... мен, ... ... ... «Дала уәлаяты»
газетіне мақалаларын жиі жариялаудың арқасында көрген білгенін оқырманға
жеткізе алатындай ... ... ... атын ... бастайды. Ғылым
академиясының қолжазбалар ... ол ... ... ... ... ... көп ... білгір ақын бұл асыл мұралардан ... ... ... ... ... «Жоқтау», «Қара өлең», «Айтыс»,
«Бақсының сөзі», «Өтірік өлең», «Жақсылардың ... ... ... ... ... ... «Лиро-эпос», «Батырдар жыры» сияқты түрін хатқа
түсірген.
Мәшһүр Жүсіптің көне мұраны жинаудағы еңбегі XVIII ғасырда өмір ... ... мен ... ... ... Күдері қожа, Жинақ ақынның сақталған
жыр, толғауларын атауға болады. ... ... сөз ... ... хатқа түсірушу болмаған.
Қазақтың байтақ даласының көп жерін аралап, көптеген ақындармен ... ... ... Көкшетау ақындары шақырып, сонда Ақанмен кездеседі.
Бұл туралы күнделігінде былай жазған: «Көкшенің жер-суымен ... ... көру ... ... ойым еді. Ақан сері ... көркі, сөздің
бұлбұлы еді.»
1887-1990 жылдары білімін тереңдету ... Орта ... ... ... ... ... ... қалаларда болған.осы жылдары
белгілі ... ... ... ... ... ... патша Үкіметінің отар елдерде жүргізген езу-қанау саясатына
қарсылық білдірсе де, түптеп келгенде патшаның өз ... ... одан ... ... үзбейді, әділетсіздік пен жадыр-жапаны жүргізушілер патша
әкімдерімен болыс – ауылнайлар деп таниды.
М.Көпейұлының ... ... ден ... және ... ... әдебиет тарихының білгір ... ... Ол ... ... XX ... ... демократ жазушылары» атты еңбегінде Мәшһүр
Жүсіпті демократтық ағартушылық бағыттағы ақындардың бірі ретінде ... оның ... ... ... үш кітабына жеке-жеке тоқталып сөз
етеді. Ғалым аталмыш ... ... өз ... үшін ... көтергенін, халықты оянуға, өнерге, мәдениетті іргелі ел болуға
шақыруын жоғары бағалады.
М.Ж.Көпейұлының ... ... ... ... ... қай ... ... оның шығармашылық құндылығын, әсіресе, халық ... ... ... ... аса зор ... Жүсіп Көпеев тек қана Қазақстанда емес, өзге елде болып жатқан
оқиғалаға сергек көңілмен ... 1905 жылы ... орыс ... осы ... 9-қаңтарында болған оқиғаға ... ақын ... ... ... ... орай бұл өлеңді «Айқап» журналына басуға
жергілікті үкімет органдары ... ... тыйм ... ... бұл кезе
Ташкентте болатын. Осы жылдары ақынға өз елінде тұруға мүмкіндік болмай,
тұтқын ... ... Еділ мен ... ... ... ауылдары мен орыс
тұрғындары арасына ... ... ... тек 1915 жылы ... жылы ... қаласында «Хал-ахуал», «Сарыарқа кімдікі», «Тірлікте көп
жасағандықтан көрген бір тамашамыз» атты кітаптарын шығарған. Қазақ ауыз
әдебиеті мен ... ... ... «Гүлшат-Шеризат», «Шайтанның
саудасы», «Ғибратнама», «Баянама», т.б қисса-дастандарды жазған. қасиет деп
тануды ... ... ... ... ... ... атап айтқанда,
мақал-мәтелдермен бата, шешендік сөздер, ... ... ... ... ... ... ... тлқталып, фольклоршының қыр-сырын жан-
жақты зерттеген.
Біз жоғары да оның әдеби мұрасы ... ... ... ... ... ... ... туралы әркездерде жазылып, жарық
көрген көптеген монографиялар мен мақалар арнайы ... ... бұл ... зерттелгені растайды.
1959 жылдан бастап жоғарғы оқу орындарында оқытылып, ақын шығармашылығы
жөнінде жылы лебіздер ... ... жиі ... ... келсе де
Мәшһүр Жүсіп шығармашылығының кітап болып шығуының кешеуілдеуіне де 1952-
1953 жылдардағы қате ... ... тиіп ... ... игі ... ... мақала авторының 1994 жылы «Мәшһүр Жүсіп
Көпейұлының әдеби мұрасы» атты кандидаттық десертациясы мен сол жылы ... ... ... ... ... ... деген әдістемелік
нұсқауын айтуға болады.
Ол өлең ... ... ауыз ... үлгілерін жинап бастырумен де
айналысады. Шежірелер мен айтыстарды, көптеген таихи ... ... ... ... ... Ауыз әдебиетінің асыл қазыналарын
жинақтап, көзінің қарашығындай сақтауы, оның парасатын танытады. ... ... ... ... шын асылды тани білетін және сол
асылды келер ұрпақтық ... ... ... ... ... арман-
аңсарын аңғарамыз. Мәшһүр Жүсіп Көпеев күллі өмірін ... ... ... ... көзі ... яғни 1930 жылы мәңгілік мекенін салдырады.
Өзі қадағалап, жөн-жоба сілтеп отырады. Екі бөлме екен.
Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... өткізеді. 1932 жылдың
тақсіретке, қасіретке, қырғынға толы екендігін күні бұрын білген.
Мәшһүр Жүсіп –тек ақындық өнермен ғана ... ... жан. Ол- ... ... ... талай ғажайып аңыз әңгімелерге арқау болған адам.
Ол құдай деген түсінікке үлкен мән беріп, ол бір адам ойы ... ... биік ... ... терң деп ... ... көптеген ойлы
адамдардың тәжірибесінде болып келген.
М.Көпеев өз заманындағы қазақ өміріне, ондағы ... ... ... сол ... ... ... дін өкілдерін сынағанда да
дін қағидаларын жөндеп ұстай алмадың, ... ... деп ғана ... ... өлең-толғамдары
Ақын ел еңсесін басқан қараңғылықтың себебін білімнің жоқтығынан деп
біледі. Отаршылдардың ... ... ... ... ... ... деп түйеді. «алты бақан алауыздықтың» түп төркіні ... ... ... Надандықтың тұманын түретін нұрлы сәуле білім
екенін ақын аңғарып қана қоймай, соны ұлтының үмітіне айналдыруға ... ... бар ... ... ... да ақын «Үш рет сөз» ... ... мазақ ғылымы жоқтан
Надандар адасуда білімі жоқтан,- дей келіп, оның отаршылдықтың құрсай
түсуіне тиімді болып ... ... ... ... ... ... ... қылар орны жоқтан.
Іргеңнен атаққоныс мұра шықты,
Тарылтып аймағыңды крестьян.
Мұнда қазақ жерінің талан-таражға ... күйі ... ... таяң ... ... берілген. Еркіндігінен еріксіз айрылғанел іргесінің
бүліншіліккее ... ... ... ... ... ... бағамдауынша оғаннегізгі қозғаушы күш болып отырған «өз
тамағы тойған соң, ... ... бұза ... ... «ат ... қан ... қырып-жойып жүрген» ғаділетсіз хакімдер.
Құрметті ел билеген хакімдер де,
Жыландай зәрін төгіп, сорын шашқан.
Бас салып, мұңлы-зарлы ... ... ... жатқан.
Ақын бейнелеуіндегі хакімдер бейнесі ап-айқын. Момын халқын сорып жатқан
улы жылан, тырнағымен бүркіп жатқан бүркіт ... ... ... ... ... ... ... біртұтасқан жиынтығындай.
Нақ табылған, тап келген теңеу деп ... ... ... ... ... – негізінен діни-ағартушы ақын. Шығармашылығындағы
басты желі діни таным ... ... ... ақын ... «дін» ұғымы қандай мақсат пен үлесім ... ... ... еткен кез-келген ақын, сөзсіз оның танымдық,
тәрбиелік негізін арқау етеді. Мәшһүр Жүсіп поэмасындағы діни ... ... ... ... ... ... ... атқарады. Мәшһүр Жүсіп мұрасын
зерттейтіндердің бірі Ертай Мәшһүр Жүсіп шөбересі ақын ... ... ... ... Жүсіп Көпеевтің дін тақырыбына көп ... ... оның ... ... ... керек. Мәшһүр Жүсіп алғашқы
өлеңдерін жазып, әдебиетке араласа бастаған шағыр XIX ... ... дөп ... Бұл ... ... ... елін отарлауы белең алған
кезі еді. Жердің ең ... ... беру ... тек экоеомикалық
емес, рухани қыспақта дендеп ене ... ... ... да ... ... ... ... етуге, дін жолына шындап кісуге үгіттеу
дінді ғана емес тілді, жалпы ұлттық болмыс-бітімді сақтаудың ең ... ... ... қиын ... ... ... ой ... Жүсіп Көпеев ел жайына, ұлт мәселесіне арналған ... ... ... ... ... ... ... алға
шығарылады. Ол еркіндік пен әділдік құрған елді аңсап қана ... ... пен ... жеткізер әділетті жолбасшы да іздейді. өлеңінде
солардың өз көкейіндегі, өз ойындағы бейнесін сомдайды. ... ... асыл ... ... айтады. Бұл туралы «Қазақ жұртының осы күнгі
әңгімесінде» былайша жырлайды:
Дін үшін жан кешетін ерлер ... ... де ... ... ... ... алмайтұғын,
Жан-жағын қу болмасын жалмайтұғын,
Алланың ақ жолымен жүретұғын,
Ерік аллада екенін білетұғын.
Қызылшыл, ... ... ... ... ... ... талабына қарасақ та Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің сол ... бұл ... де ең бір ... сөз ... жеткенін байқаймыз.
Жолбасшыға қатысты кешегі тілек те бүгінгі талап та бір деңгейден ... ... ... ... бар ... ... ... бодандық
бұғауындағы халыққа биік арман. Осы орайда келсек, ... ... ... ... ... тақырыптардың бірі әлеуметтік-қоғамдық өмірді
қамтитын азаматтық тақырып екенін аңғарамыз.
Ақын сананың төңкерісі, адамдық қасиеттердің дамуы, ... ... ... тұғырлы орыны дейтін мәселелреге ой толғайды:
Бостан бос бір іс қылмай бекер тұрма,
Біліп қал теріс пе оң ... өз ... ... ісін,
Қылмайды ақылды адам дұшпанына.
Мағынасы терең өлең жолдарының оқырмандарына берер тәлім-тәрбиелік мәні
өте зор. Сыртқы ... мен де ... ... мен де ... ... сөздермен қатар тұр.
Ақын «Қазақтың қылып жүрген жұмысы» атты өлеңінде сол тұстағы ... ... ... ел ... ... деген шоқ түсіп, ел
арасы екіге жарылып, бүлінгендігін:
Бөлініп жұрт екі жақ партиялап,
Қалмайды ұрғашыдай сол ... орын ... ... ... бас жегізіп тәрбиелеп, - деп жік-жік болып партияға бөлудің
астарында жатқан зымиянқулықты айқын аңғарады. Ақын ... орын ... ... ... ... салмақ артқан. Бұл арада ол партияға
бөлініп, топ-топ болғандарды ... ... ... салып, содырлыққа
бой ұрған тентек, көрсеқызар жандар екенін меңзейді. Ал оларды сайлаушы
жоғарғыдағылар соларды бас ... атқа ... етіп ... ел-жұртына
қарсы айтақтамақ ниет ұстанып отырғанан астарлап жеткізеді.
Ақын өзі мейіріміне бөленген ұлы ... ... ... шын ... ... Алла, айналайын бергеніңе,
Ғибратпен, шын ықыласпен көргеніңе!
Жоғарыдағы өлең жолдарының өн бойынан Мәшһүр Жүсіптің шынайы сенім-
түсінігі ... ... осы ... ... ... бір маңыздысы – ... ... ... бар ... қойды жоқтан,
Құтылмаймыз тура атқан қалақ оқтан.
Жамандыққа келгенде білгіш – ...... көз – ... ... ... ... жолында тіршілікті жаратушыға деген нақты сенім бар,
яғни ақын «Құдайдың жоқтан бар жасағанына» ешбір күмәнсіз. Келесі тармақта
адам ... ... ... ... Олда ... ... Демек, өмірді
беретін де жаратушы, алатын да жаратушы. Мұндағы ... ... ... ... ... ... ... Үшінші жолда жалпы ... тән ...... ... ... тұратындығы, соған
бейімшілідігі нақты берілген. Ең соңында адамның өзінен адалдық, ... ... ... ... ... ... сынға алынады. Ақынның
дүниетанымдық көзқарастары өлеңдерін де осылайша көрініс тапқан.
Мәшһүр Жүсіп өлеңдерінің тағы бір ...... ... болмытың
табиғатын айқындауға, соны байыптауға арналған. Ақынның «Қазақ жұртының осы
күнгі әңгімесі» атты ұзақ өлеңінде өнерді бағалау, эстетикалық талғам-талап
пен сөз ... ... ... ... айқын танылады.
Ар жағынан келген соң судай ағып,
Тұра алмайды ақындар ауыз бағып.
Көр соқырлар танымай тез екенін,
«Қисық қой» деп қор қылар отқа ... ...... ... жүгі ауыр шығармашылық процесс, ол терең
дүниетанымдық қабілетпен сезіиталдық қасиеттердің бірлігінен туып, ... ... ... мен жүрек түкпіріндегі ... ... ... Ішіне сыймай, буырқана сыртқа ... ... ... ақын ... ... тоқтатып тұра алмайды.
Мәшһүр ақын жанын осылай түсінеді. Талғамы терең азамат – ақын ... ... ... ... ... көп ... әдеби
көркем шығармашылық қиыншылығының құпиясын кең ... ... ... өлеңдерінің ішінен «Мәшһүрдің қырық алты жасында сөйлеген сөзі»
атты өлеңінің орны ... Өлең ... келе ... өнер ... - ... ... ол ақындық өнердің бар болмысын тап басып танытады.
Іштегі терең ... ... ... өлең ... ... ... өлең көптің жол таба ... ... ... ақын ерекше атап көрсетеді.
II Қазақ халық ауыз әдебиеті және ... ... ... ауыз ... жинақтаушы.
Ж.Көпейұлы қолжазбаларымен таныс әрі мағлұматы мол ғалымдадардың бірі ... Оған 1990 жылы ... ССР ҒА ... ... ... ... ... фольклористикасының тарихы» атты коллективтік жинаққа ... ... ... атты еңбегі куә. Ол ақынның шығармашылық өмір жолына
тоқталғанымен, оның ... ауыз ... ... ... зерттеудің
негізгі нысаны етіп алған. Фольклоршының ... ауыз ... ... ... ... ... бұл ... артықшылығын да дөп басып,
тани білген. Мысалы М.Ж.Көпейұлының фольклор үлгілерін жазып ... ... ... бұзбай жазып алуының маңызы зор екенін тілге тиек ...... ... ауыз ... үлгілерінөзінше топтасытрып,
жіктеуін құптай келіп, бұл әдіс ... ... ... ... ... ... ... Көпейұлының өзі жинаған фольклор үлгілеріне
этнографиялық түсінік беріп, сын-ескертпелер ... ... ... деп ... ... ... ... жинаған әдебиет нұсқалары, атап айтқанда,
мақал-мәтелдермен ... ... ... тарихи аңыздар, әңгімелер өлең-
жырлар, ... ... ... ... ... қыр-сырын жан-
жақты зерттеген.
Біз жоғары да оның әдеби мұрасы туралы ... ... ... ... ... шығармашылығы туралы әркездерде жазылып, жарық
көрген көптеген ... мен ... ... еңбектерқазақ әдебиеттану
саласында бұл тақырыптың зерттелгені растайды.
1959 жылдан бастап жоғарғы оқу орындарында оқытылып, ақын ... жылы ... ... ... жиі ... ... ... де
Мәшһүр Жүсіп шығармашылығының кітап болып шығуының кешеуілдеуіне де ... ... қате ... ... тиіп ... сөзсіз.
Бұл игі істердің бастамасыосы мақала авторының 1994 жылы ... ... ... мұрасы» атты кандидаттық десертациясы мен сол жылы жарық
көрген «Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының шығармашылық өмірбаяны» деген ... ... ... өлең ... ... ауыз ... үлгілерін жинап бастырумен де
айналысады. Шежірелер мен ... ... ... ... ... Кейінгі ұрпаққа аманаттайды. Ауыз әдебиетінің асыл қазыналарын
жинақтап, көзінің қарашығындай ... оның ... ... ... мұраларды құныға жинауында шын асылды тани білетін және сол
асылды келер ұрпақтық рухани кәдесіне жаратуды ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпеев күллі өмірін қазақ халқын
сауаттандыруға жұмсайды.
Соңғы ... ... ... алынып, шығармалары талас туғызған
жазушының бірі – ... ... ... ... ... ауыз ... жинаудағы жазушының еңбегі бірде жоғары бағаланып, мақтау сөздер
айтылса, көпшілігінде, оның өз ... ... ... ... ... еді, ... ... мінін көріп сынаса да, түпкі
нысанасы ескілікті дәріптеу,хандық заманды көксеу, орыс пен ... ...... ... ... ... тағылып жүрді. Әрине,
бұл айыптардың көпшілігі орынды, дұрыс та, өйткені Мәшһүр ... ... мол, ... әлі күнге толық зерттелмеген қайраткерлердің бірі.
Алайда, бізде ол ... әлі де жете ... бар: ... ... уалаятының газетінде», «Айқап» журналында, сондай – ақ басқа дабаспа
орындарында көптеген мақалалар, әдеби ... ескі ... өз ... ... ... шығарды. Кейбір сәттерде патша үкіметінің
тарапынан қуғын да көрді. Өзінің ... ... ... ... қазақ халқы ауыз әдебиетінің көптеген нұсқаларын жинап, бірнеше
көлемді ... ... енді ... ... Көпеевтің өз еңбектеріне келетін болсақ, ең алдымен,
жазушының көзқарасы мен түсінігіндегі ... мен қате ... ... жөн. ... ... ... көзқарасы, құдайды бар, бір деп
тануы шүбә туғызбайды. Өйткені оның өзі бұл жөнінде: «Мен ... бір ... бар деп ... күшті деп білемін. Осы үшеуіне ... ... ... өзі не ... оны білуге, оны тануға ақыл – ойым, зейін
пікірім жетпейді», - деп ... ... ... ... ... ... профессор Қунадық Мәшһүр Жүсіптің тың зерттеу
еңбетері мен ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Гүлназ Жүсіпованың «Мәшһүр Жүсіп дастандары», Нартай
Жүсіптің «Мәшһүр ... ... ... ... атты ... ... Жүсіп Көпейұлы мұрасының іріктеліп, екі томдық болып шығуы да жаңа
заман лебінің демі. Оның ел ... ... «Ер ... «Ер ... ... батырлық жыры кітабына» енуі, төл туындыларының мерзімді
баспасөзде ... ...... ... бастамасы ғана. Алдағы уақытта
М.Ж.Көпейұлының қыруар мол мұрасы жарияланып, тирихи, ... ... ... ... әрі ... әрі тарихе-көркемдік
електен өткізілуі, сөйтіп сарапталып барып,әдебиетіміздің тарихынан өзінің
лайықты орынын алуы ... ... ... ... ... ... ... филология ғылымдарының докторы Серік ... ... ... 2004 жылы №36 ... жарияланған «Мәшһүр Жүсіп ауылы»
атты мақаласы дәлелдей түсті. «Біздің Екібасьұз қаласына оңтүстік шығысқа
қарай 90 шақырымдай Жаңажол ... ... ... ... ... фольклор жинаушы, дала данасы, көріпкел болжампаз, шежіреші,
ғұлама Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ... ... таяқ ... ... ат тіредік. Биік төбенің басындағы мавзолей зиратына келіп, аят
оқып, Алладан елімізге ... ... ... ... Атластай аспанда
теңгедей бұлт жоқ. Періштедей пәк, ... ... ... ... ... Жүсіптің ардан жаралған жаныныдай үріп ауызға салғандай мөп-
мөлдір, тап-таза әрі мейірімді, әрі мінсіз. Таңғажайып табиғаттың ... ... қиял ... ... ... ... «Салтанатты Сарыарқа»
дейтін жақұттай жырын тілімізге үйіреді.
Ақынның артында қалдырған мол мұрасы тек ... ғана ... ... ... ... ... зерттеушілердің айтуы бойынша отыз томдай.
Онда қазақ халқының тарихы мен салт – дәстүрі, өнері мен әдет – ... ұшан – ... бай ... бар. Ондағы мәшһүр жинаған ауыз әдебиеті
үлгілерінің өзі – бір ... ... ... ... бір ... ... ... мақсаттас келіп жататыны болады.
Мұндайда олардың әр қиырда, әр ... өмір ... ... қызықтыра
түспесе, әсте кедергі болмайтыны таңқалдырады. Мәселен, Оңтүстік Созақ
өңіріндегі Шәді ақын мен ... ... ... Мәшһүр Жүсіп
ақынның тұлғаларын алып көрейікші.
Біріншіден, бұлардың жас мөлшерлері де өзара тетелес, ... ... ... ... де өз ... Бұхараның атақты медреселерінде
не бірге, не тұстас оқыған, діни жоғары білім алған.
Үшіншіден, ең ... ... де – Шәді мен ... ... ... ақын
болып жаратылған. Өздерінің тұла – бойындағы дарын – қабілеттерін ... аңыз - ... ... ... ... әрі кең, әрі ... күш – ... жұмсаған жандар. Олардың бұл саладағы ... мен ... ... ... ... ... тұрарлық сүбелі
проблема.
Төртіншіден, бұлардың екеуі де өздерінің жоғары діни ... ... ... ... ... ислам дінін дүмшелерше насихаттау ісінен
бойларын аулақ ұстаған. Олар өзінің бүкіл күш – ... ... ...... ... ... Шәді мен ... Жүсіп тарихты, көне шежірені терең білген
ғұлама жандар болған. Бұған ... ... ... ... ... ... ... замандас болып келетін Шәді мен Мәшһүр ... ... ... болмысындағы өзара айырмашылықтар да
жеткілікті.
2.2 М.Ж.Көпейұлының ауыз әдебитіндегі мәңгілік мұрасы.
Мәшһүр ... ... – XX ... ... ... ойды алғаш
қозғағандардың бірі, әрі бірегейінен саналады. Алғашында патшалық саясаттың
құпия қитұрқыларын ... ... оған ... қарап, үміт артқанымен, кейін
патша манифесін де түрлі астарынан да ... ... ... ... ... ... ... өзгеше қарай бастайды. Жан-жағын байыппен ... ... ... алып ел ... ... жұртын тікелей азаттық алу
жолына үндейді. «Оян, жұртым!» деп, жар салады. ... ... ... өлеңінде»:
Жатқандай тәтті ұйқыды қазақ халқы,
Айрылмай жақсы менен жаман парқы.
Баласы дін мұсылман оянындар,
Көрінер өз пайдасы жұрттың ... ... ... ... мұра ... Ол алғашқы кезде шығыс
әдебиетіне еліктеп, қиссаларды жазып, кезінде Абайдың қатал сынына ұшыраса,
ейін сол ... ... және ... ... әдебиетінің тікелей әсері
бойынша реалистік шығармалар жазатын болады. Бір кезде ақынның тіл қорында
араб – ... ... ... кездесіп, шығыс ақындарының сөз кестесі орынды
– орынсыз жиі қолданылып отырса, енді ол халық фольклорының бай ... ... ... ... ... ... ат ... Ақын
қазақ тұрмысына арналған өзінің төл шығармаларында көбінесе заман шындығын,
замана ... ... пен ... ... – ақ өнер мен ... ... ... шабытпен жырлайды. Сол кездегі жемқор би – болыстар ... ... ... ... ... шенеп, мейлінше ажуа етсе, жастарды
оқу оқып, ғылымның соңынатүсуге, адал еңбек ... ... ата – ... ... ... болуға шақырады.
Әріп Тәңірбергеновтың мұрасындағы айрықша тағы бір қасиет, ол ... ... қол ... ... ... тілек – арманын, қуаныш ... ...... көре де, тани да ... ... ... ... бір ғана мысал келтіруге болар еді: жаңа ғана ... ... – ішкі ... ... енді ... ... ... өркендету
ісін қолға алған совет елінің басына қайғылы күн туады – ол ... қаза ... еді. Міне ... ауыр ... ұлы ... Ұлы ... революциясы теңдік әперген бауырлас бар халықтар
Ленин өлімін аза ... ... ... өсиетін қалтықсыз орындауға
қабірінің басында серт етті. Ел басына келген осы зор ... ... ... толғаған ақынның бірі Әріп Тәңірбергенов болды.
Соңғы жылдарда көбірек ауызға алынып, шығармалары ... ... бірі – ... ... ... Қазақ халқының ауыз әдебиеті
нұсқаларын жинаудағы жазушының ... ... ... ... мақтау сөздер
айтылса, көпшілігінде, оның өз туындыларына келгенде, көзқарасы ... ... еді, ... ... ... көріп сынаса да, түпкі
нысанасы ескілікті дәріптеу,хандық заманды ... орыс пен ... ... – қатынасты түсінбеу деген кінәлар тағылып жүрді. Әрине,
бұл айыптардың көпшілігі орынды, дұрыс та, ... ... ... Көпеев
қайшылығы мол, еңбегі әлі күнге толық зерттелмеген қайраткерлердің бірі.
Алайда, ... ол ... әлі де жете ... бар: ... ... ... газетінде», «Айқап» журналында, сондай – ақ басқа дабаспа
орындарында көптеген мақалалар, ... ... ескі ... өз өлеңдерін,
жеке жинақтарын бастырып шығарды. Кейбір сәттерде патша ... ... да ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп
Көпеев қазақ халқы ауыз әдебиетінің ... ... ... бірнеше
көлемді қолжазбалар қалдырды.
Ал енді Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің өз еңбектеріне келетін болсақ, ең алдымен,
жазушының көзқарасы мен түсінігіндегі ... мен қате ... ... жөн. Мысалы, жазушының дінге көзқарасы, құдайды бар, бір ... шүбә ... ... оның өзі бұл ... «Мен құдайды бір деп
білемін, бар деп ... ... деп ... Осы ... ... сенуім
күшті, құдай өзі не нәрсе, оны білуге, оны ... ақыл – ... ... ... - деп жазады. ... ... ... ... ... ... Қунадық Мәшһүр Жүсіптің тың зерттеу
еңбетері мен Сүйіндік Көпеевтің ... ... ... ... ... көрді. Гүлназ Жүсіпованың «Мәшһүр Жүсіп дастандары», Нартай
Жүсіптің «Мәшһүр Жүсіп ... ... ... атты ... қорғалды.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы мұрасының іріктеліп, екі томдық ... ... да ... лебінің демі. Оның ел аузынан ... «Ер ... «Ер ... ... ... жыры ... енуі, төл туындыларының мерзімді
баспасөзде жарық көруі – игілікті істің бастамасы ... ... ... ... мол ... жарияланып, тирихи, этнографиялық тұрғыда
байыпталуы әдеби-ғылыми ... әрі ... әрі ... ... ... сарапталып барып,әдебиетіміздің тарихынан өзінің
лайықты орынын алуы тиіс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ақынның артында қалдырған мол мұрасы тек ... ғана ... ... ... Жүсіп Көпейұлының өз қолымен ... ... ... айтуы бойынша отыз томдай. Ол еңбекте ... ... ... мен ... ... мен әдет-ғұрпына
қатысты ұшан-теңіз бай деректер бар.
Иә, ол өлең жазумен қатар, ауыз әдебиеті үлгілерін жинап ... ... ... ... мен ... ... тарихи жырларды хатқа
түсірген. Кейінгі ұрпаққа аманаттаған. Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... Төле, Ақтайлақ, Саққұлақ, Бөлтірік т.б. ... ... асыл ... ... ... еткен. Қазақ ауыз әдебиетін «Үлгілі
сөз», «Баталар», «Ертегі», «Жар-жар», «Қайым айтыс», ... ... ... әрқайсынан көптегенүлгілер жазып қалдырған. Мұның бәрін «Қара
Мес» атты екі ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мұрамыздың үлгілері - әлі талай ұрпақ ... ... Олар оның өлең ... ... мәңгі жасай бермек.
М.Ж.Көпейұлының фольклор үлгілерін жазып алғанда ескі ... ... ... ... ... зор ... тілге тиек еткен. Фольклорист –
ғалым Мәшһүрдің ауыз әдебиеті үлгілерінөзінше топтасытрып, жіктеуін ... бұл әдіс ... ... мысалдар арқылы көз жеткізеді. Сонымен
қатар, Көпейұлының өзі жинаған фольклор үлгілеріне ... ... ... жасауын фольклоршыға тән қасиет деп ... ... ... ... әдебиет нұсқалары, атап айтқанда,
мақал-мәтелдермен ... ... ... ... ... ... өлең-
жырлар, айтыстар, ертегілерге арнай тлқталып, фольклоршының қыр-сырын жан-
жақты зерттеген.
Біз жоғары да оның ... ... ... ... ... еңбектерге
тоқталдық. Мәшһүр Жүсіп шығармашылығы туралы әркездерде жазылып, жарық
көрген көптеген монографиялар мен ... ... ... ... бұл ... ... растайды.
М.Ж.Көпеев мысалдарына тән бір ерекшелік – олардың сюжеттерінің ... ... ... ... әлем ... ... кең ... танымал мативтерден тамыр алуы. Ортақ сюжеткежазыла беретін мысал
жанрының типологиялық дәстүрін сақтай ... ... ... ... ерекшелікпен көрінуге тырысқан.
Ақын өз жан дүниесін ғана емес, халқына тән бар ... ... ... ... ... өнерін бүтіндей ашып, ел-жұртына сый ғып ... ... ... ақын халықтың төл баласы. Оның тағдыры мен талай да,
бақыты мен бағы да халқымен ... ... - ... жете ... әрі
жанымен түсінген ақын.
Сондай-ақ, атадан балаға мұра болар ауыз ... асыл ... ... ... ... ... шын асылды тани білетін
және сол асылды ұрпақтың рухани кәдесіне жаратуды көксеген ... ... ... ... Сөйтіп, сол кездегі ... ... ... ... қалуына сүбелі еңбек етті де осында.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Жүсіпова Г.Қ. Мәшһүр Жүсіп ...... ... С.Н. ... Жүсіп Көпеевтің әдеби мұрасы. – Автореферат.
3. Әбдиманұлы О. ... бас ... ... әдебиеті.- А, 2002.
4. Жұлдыз \\ 1998 №4 139-142-беттер
5. Қазақ тілі мен әдебиеті // 2001 1 33-34
6. ... 1999 №4-5 ... Ұлт ... // 2002 №4 ... ... С.Е. Сын әуені.- 2001
9. Дүйсенбаев Б. Эпос және ақындар мұрасы.-1987 ... ... ... // 2007ж ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет
Сұйық және Газ тәрізді отындарға арналған оттықтар3 бет
Сұйық және газтәрізді отындарға арналған оттықтар7 бет
Сұйық және газтәрізді отындарға арналған оттықтар жайлы6 бет
Сұйық және газтәрізді отындарға арналған оттықтар туралы6 бет
Сұйық пен газтәрізді отындарға арналған оттықтар3 бет
Қазақ жырлары5 бет
Қазақ ғашықтық жырларының орындалу ерекшеліктері34 бет
Қорқыт ата жырларының тәрбиелік маңызы57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь