Қазақстан Республикасындағы сайлау технологияларының даму ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.10


1 САЙЛАУ ИНСТИТУТЫ ДЕМОКРАТИЯНЫҢ НЕГІЗІН АНЫҚТАУШЫ ФАКТОР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11.49
1.1 Сайлау институты және оның технологиялары: мәні мен мазмұны ... ... ...11
1.2 Сайлау технологияларының қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... 36
1.3 Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы елдерінің сайлау науқаны мен технологиялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САЙЛАУ ИНСТИТУТЫ МЕН ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50.73
2.1 Қазақстан Республикасы саяси жүйесіндегі сайлау институты мен технологияларының қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...50
2.2 Қазақстан Республикасындағы сайлау технологияларының қолданылуы мен дамуының өзекті мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...69

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...74.79
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..80.83
Қоғамдық саяси өмірде жетпіс жылдан аса үстемдік құрған кеңестік идеология,алып саяси жүйе КСРО ның ХХ ғасырдың аяғына қарай саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени тағы басқа дағдарыстарды, тоқырауды бастан кешіп нәтижесінде оның қоғамның бетінен кетуіне әкеліп соқты. Әлемның саяси сахнасынын жоғалуына әкеліп соқты. Бұл оқиға қоғамдағы болып өткен соңғы ірі оқиғалардың бірі болып тарих бетінен орын алды. Кеңестік жүйенің ыдырауы нәтижесінде қоғамдық саяси өмірдің бос қалған кеңістігінде жаңа саяси тәуелсіз мемлекеттер пайда болды. Жаңа қоғамдар тарих сахнасынан орын алды. Енді жаңа тәуелсіз мемлекеттердің алдында бұрынғы кеңестік жүйеден мұраға қалған саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени тағы басқа салаларды қамтитын проблемаларды шешу міндеті тұрды.
Қордаланып қалған проблемаларды шешу жолында бұрынғы кеңестік елдер қоғамда түрлі бағыттарды қамтитын реформалар жүргізе бастады. Бұрынғы кеңестік мемлекеттердің басым көпшілігі қазіргі қоғам дамуының озық үлгісі, адамзаттың дамуының мақтанышына айналған идеялар жиынтығы болып есептелінетін «демократиялық қоғам» құру жолына қарай бұрылды. Бұрынғы кеңестік саяси жүйелер демократиялық саяси даму, нарықтық қатынастар жолын қалап алды. Басқа да елдер секілді, жалпы әлемдегі өз тәуелсіздіктерін алған мемлекеттердің көпшілігі секілді Қазақстан Республикасы да өркениетті даму жолына апаратын, негіздейтін демократиялық даму бағытын елдің, қоғамның болашақ дамуының кепілі ретінде басым бағыт деп таңдап алды. Демократиялық даму жолына түскен Қазақстан мемлекеті бұл жолда үлкен кедергілер мен қиыншылықтарға тап болды. Өйткені бұрынғы кеңестік жүйеден қалған саяси, әлеуметтік, мәдени т.б. мәселелер, идеология, психология демократиялық мақсат жолына түскен Қазақстанның жолына кедергі болып табылды. Және кеңестік идеологиядан, психологиядан әлі де арыла алмаған халықтың мәселесі тағы да алдымыздан шықты. Кеңестік жүйеден қалыптасып, тамырын тереңге жайған рухани өмір, тұрмыстық ақуал, ауа -райы Қазақстанның нарықтық экономикаға көшуіне үлкен кедергілердің бірі болып табылды. Жалпы алар болсақ кеңестік мұра басқа посткеңестік елдер секілді Қазақстанда да тамырын аса тереңге жайған еменге айналған болатын.
Дегенмен мұндай қиыншылықтар мен кедергілерге, ауыртпалықтарға қарамастан Қазақстан қоғамында барлық сфераны қамтитын үлкен ауқымдағы реформалар тізбегі басталды. Қазақ қоғамында демократия дәндері себіле басталды, демократия механизмдері орныға бастады. Социалистік базар нарқынан нарықтық қатынастарға біртіндеп көшу процесі басталды. Қазақстанның қоғамдық саяси жүйесінде демократияның принциптері, нормалары, ережелері болып табылатын көппартиялық жүйе, көппікірлік, түрлі ұйымдар мен қозғалыстардың жұмыс істеу еркіндігі, ой-пікір білдіру бостандығы, ар-ұждан бостандығы, тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары, үкіметтік емес ұйымдар, сайлау жүйесі, Парламент, тәуелсіз Сот билігі, адам құқықтарының қорғалуы, еркіндік, теңдік принципіне негізделген азаматтық қоғам институттары тағы басқа механизмдер орныға бастады. Сонымен
1 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында
сайлау технологияларының дамуы.-Алматы 2002.-4-8б.
2 Саясаттану қысқаша ОКСФОРД сөздігі. -Алматы: Қазақстан, 2001.-168б.
3 Саясаттану қысқаша ОКСФОРД сөздігі. -Алматы: Қазақстан, 2001.-168б.
4 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-77б.
5 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технологияларының дамуы.-Алматы 2002.-127б.
6 Скворцов В.В. Демократический процесс становления основных структур гражданского общества.-Алматы: 2001.-86с.
7 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-77б.
8 Гаджиев К.С. Введению в политическую науку.-Москва: 1997.-92с.
9 Гаджиев К.С. Введение в политическую науку.-Москва: 1997.-127-128с.
10 Скворцов В.В. Демократический процесс становления основных структур гражданского общества.-Алматы: 2001.-88с.
11 Қуандықов Е. Саясаттану негіздері.-Алматы: 2000,-59б
12 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-88б.
13 Байділдинов Л.Ә. Теориялық саясаттану Оқулық. -Алматы: Интерлигал,
2005.-96б.
14 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-74б.
15 Қуандықов Е. Саясаттану негіздері.-Алматы: 2000.-67б.
16 Гаджиев К.С. Введению в политическую науку.-Москва: 1997.-126с.
17 Марченко М.Н. Политология.-Москва: МГУ, 1993.-78с.
18 Салықжанов Р. Сайлаушылардың сайлау алдындағы көңіл күйлері.
//Саясат-2003.- №7.
19 Коновалов С. Соотношение выборного механизма и института общественного мнения.//Саясат-2001.-№1
20 Дмитриев А.В. Конфликтология.-Москва: 2001.-58с.
21 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-248б.
22 Мощенко А.В. Курс. Конфликтология.-Москва: 2000.-97с.
23 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-183б.
24 Казахстанская политическая энциклопедия.-Алматы: Қазақстан Даму институты, 1998.-137с.
25 Холмская М.Р. Политическая участие как обьект исследования. //Полис-1999.-№5.
26 Нұрымбетова Г.Р. Ел азаматтарының саяси қатысу ерекшеліктері.
//Саясат-2005.-№9.
27 Bill Coxall and Lynton Robins. Political participation and communication.-Oxford: 1999.-89p.
28 Bill Coxall and Lynton Robins. Political participation and communication.-Oxbord: 1999.-68p.
29 Bill Coxall and Lynton Robins. Political participation and communication.-Oxford: 1999.-64p.
30 Пугачев В.П. Выборы общая теория в Российских иллюстрациях. //Вестник Московского Университета-1997. Серия 12-№4.
31. Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық.-Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-188б.
32 Таагепер Р. Шугарт С. Описание избирательных систем. //Современная сравнительная политология. Хрестоматия.-Москва: 1997.-163с.
33 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-67б.
34 Казахстанская политологическая энциклопедия.-Алматы: Қазақстан даму институты, 1998.-88с.
35 Құрманбаева Ш. Әлемдік қолданыстағы сайлау жүйелері: қолайлы және
осал тұстары. //Саясат-2002.-№6.
36. Құрманбаева Ш. Әлемдік қолданыстағы сайлау жүйелері: қолайлы және осал тұстары. //Саясат.-2002.-№6.
37 Устименко С.В. Выборы в органы политической власти: общая и прикладная политология.-Москва: 1997.-69с.
38 Большой Энциклопедическая словарь. 2-том.-Москва: 1991.-768с.
39 Соловьев А.И. Политология: политическая теория, политические технологии.-Москва: 2001.-559с.
40 Джаббасов А.А. Политические технологии избирательных кампании: проблемы категориального осмысления // Вестник Московского Университета. Серия 12.-2000.-56с.
41 Ковлер А.И. Избирательные технологии: Российский и зарубежный опыт.-Москва: 1995.-114с.
42 Джаббасов А.А. Политические технологии избирательных кампании: проблемы категориального осмысление //Вестник Московского Университета. Серия 12.-2000.-59с.
43 Афанасьев В. Современные технологии овладения властью //Электронный вариант: www. meteor.ru
44 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-68б.
45 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-98б.
46 Костенко Н. Медиа в выборах ценностные ориентиры Украинской политической прессы //Полис-№6.-1999.-81с.
47 Тучков С.М. Особенности применения технологий паблик рилейшнз в региональной избирательной кампании //Вестник –МГУ. Серия 12.№4.-2000.-83с.
48. Почепсов Г. Коммуникативные технологии ХХ века.-Москва: Рефл-бук, 1999.-352с.
49 Политическая реклама.-Москва: Никколло М, 2002.-290с.
50 Тучков С.М. Особенности применение технологий паблик рилейшнз в региональной избирательной кампании //Вестник.-МГУ. Серия 12.№4.-2000.-83с.
51 Соловьев А.И. Политология: политическая теория и политические технологии.-Москва: Аспект Пресс, 2001.-519с.
52 Почепсов Г. Коммуникативные технологии ХХ века.-Москва: Рефл-бук, 1999.-358с.
53 //Саясат.- 2003.-№2.
54 Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі кезіндегі жарнама жасау тәсілі және оның саяси имиджді қалыптастырудағы рөлі. //Саясат.-2004.-№1.
55 Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі езіндегі жарнама жасау тәсілі және оның саяси имиджді қалыптастырудағы рөлі. //Саясат.-2004.-№1.
56 Почепсов Г.Г. Имиджеология.-Москва: Ваклер, 2000.-694с.
57 Кошмарев А.Ю, Кузнецов Г.С. Новые подходы в избирательных технологиях //Материалы Всероссийского семинара конференции общество-выборы 1999 и СМИ. //Электронный вариант: www.ist.md
58 Балашова А.Н. Технология избирательной кампании в западной политической науке //Вестник Московского Университета-№2.-2000.-62-79с.
59 Балашова А.Н. Технология избирательной кампании в западной политической науке //Вестник Московского Университета-№2.-2000.-62-79с.
60. Брюс Б. Маркетинг власти.-Москва: 1998.-69с.
61 Арато А. Концепсия гражданского общество. //Полис. №3. 1995.-50с.
62 Балашова А.Н. Технология избирательной кампании в западной политической науке //Вестник Московского Университета-№2.-2000.-62с.
63 Арато А. Концепсия гражданского общество. //Полис. №3. 1995.-48с.
64 Аристотель. Политика. Сочинении. 4 том.-Москва: Мысль, 1984.-512с.
65 Тит Ливий. История Рима от основания города.-Москва: Наука, 1989.-77с.
66 Аристотель. Политика. Сочинении. 4 том.-Москва: Наука, 1989.-78с.
67 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технолгияларының дамуы.-Алматы: 2002.-115б.
68 Құрманбаева Ш. Қазақстан саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-87б.
69 Радунскии П. Ведение избирательной кампании-форма политической коммуникации //Политические партии в условиях демократии.-1995.-557с.
70 Радунски П. Ведение избирательной кампании-форма политической коммуникации //Политические партии в условиях демократии.-1995.-558с.
71 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-139б.
72 Казахстанская политологическая энциклопедия.-Алматы: Қазақстан Даму институты, 1998.-68с.
73 Салықжанов Р. Сайлау кезіндегі азаматтардың мәдениеті мәселесінен. //Саясат.-2003.-№7.
74 Оразбаева Ф.Ш. Тілдік коммуникация және жаһандану. //Саясат.-2005.-№11.
75 Почепцов Г. Паблик Рилейшнз или как успешно управлять общнственным мнением.-Москва: Центр, 1998.-88с.
76 Нысанбаев А.Н.Общ.ред. Политология.-Алматы: 1998.-86с.
77 Жамбылов Д. Саясаттану оқулық.-Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-67б.
78 Казахстанская политологическая энциклопедия.-Алматы: Казахстан Даму институты, 1998.-73с.
79 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-118б.
80 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-85б.
81 Солозобов Ю. В предвыборном Тумане. //Мир Евразии-2004.-№2
82 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық.-Алматы: жеті Жарғы.-2003.-183б.
83 ҚР Сайлау туралы заңы. Алматы: Жеті Жарғы.-1998.
84 ҚР Конституциясы.-1995.-51 бап.
85 Быковскии П. Демократия начинается выборов. //www.br.minsk.by
86 Григорьев В.К. Курс лекций по политологии.-Алматы: Әділетпресс, 1997.-92с.
87 Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі кезіндегі жарнама жасау тәсілі және оның саяси имиджді қалыптастырудағы рөлі. //Саясат-20047-№1.
88 Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі кезіндегі жарнама жасау тәсілі және оның саяси имиджді қалыптастырудағы рөлі. //Саясат-20047-№1.
89 Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі кезіндегі жарнама жасау тәсілі және оның саяси имиджді қалыптастырудағы рөлі. //Саясат-20047-№1.
90 Григорий Евсеевпен сұхбат. //Түркістан.-2007.-11 қаңтар.
91 Кулумбаев С. Қазақ тілді БАҚ тың бүгінгі Қазақстанның демократиялық үрдісіндегі орны мен маңызы. //Саясат.-2003.-№5.
92 Пухович Л. Спортивный пиар формировании политического имиджа. //Саясат.-2006.-№2
93 htp://election.kz
94 Салықжанов Р. Сайлау кезіндегі азаматтар мәдениеті мәселесінен. //Саясат.-2006.-№3.
95 Даль Р. Введение в теорию демократии.-Москва: Наука, 1992.-126с.
96 Сейкен Әмірбекұлы. Оппозиция қолдауды іштен іздей ме, әлде сырттан ба? //Айқын.-2005.-№84.-11 мамыр 2005.
97 Е. Ертісбаевпен сұхбат. //Айқын газеті.-18 наурыз, 2007.
98 ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында.-Астана: 2005.
99 ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мн дамуыың стратегиясы.-Алматы: 1992.-12 б
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Философия және Саясаттану факультетінің Магистратурасы
Саясаттану кафедрасы
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ САЙЛАУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ДАМУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Орындаған_________________________________________ ... ... ____” ... ... ... ... А.И.
ф.ғ.к., доцент
“ ____ ” ___________2007
Қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі_________________________________ Иватова Л.М.
с.ғ.д., профессор
“ ____ ” ... ... в ... ... ... и его ... ... является основным определителем ... ... ... ... ... ... ... института
выборов. Названные механизмы, в Казахстанском обществе действует со дня
приобретения ... В ... годы ... ... ... понятий и одним из них являются понятия «выборные технологии». ... ... ... ... считается одним из мало изученных
тем. Поэтому эта проблема остается в поле ... ... ... так ... ... это – ... приемов и методов который
используется при борьбе за власть через ... ... ... больше
голосов избирателей.
Тема выборных технологий меня интересует как и ... ... ... я ... эту ... ... свой ... исследования является дать новое определения понятию «выборные
технологии» и «института выбора», на ... ... ... ... ... ДЕМОКРАТИЯНЫҢ ... ... ... институты және оның технологиялары: мәні мен мазмұны-----------
11
1.2 Сайлау технологияларының қалыптасуы мен дамуы---------------------------
-36
1.3 ... ... ... елдерінің сайлау науқаны ... ... ... ... ... МЕН ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ... ... ... ... ... ... ... институты мен
технологияларының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... өзекті мәселелері--------------------------------------------------
-------------69
Қорытынды-------------------------------------------------------------------
------------74-79
Қолданылған әдебиеттер тізімі-----------------------------------------------
-------80-83
Кіріспе
Қоғамдық саяси өмірде жетпіс жылдан аса үстемдік ... ... ... жүйе КСРО ның ХХ ... ... ... ... экономикалық, мәдени тағы басқа дағдарыстарды, тоқырауды бастан
кешіп нәтижесінде оның қоғамның бетінен ... ... ... ... ... ... әкеліп соқты. Бұл оқиға қоғамдағы болып өткен соңғы
ірі оқиғалардың бірі ... ... ... орын ... ... ... ... қоғамдық саяси өмірдің бос ... ... ... ... ... пайда болды. Жаңа қоғамдар тарих сахнасынан орын
алды. Енді жаңа тәуелсіз мемлекеттердің ... ... ... жүйеден
мұраға қалған саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени тағы басқа салаларды
қамтитын проблемаларды шешу міндеті тұрды.
Қордаланып қалған проблемаларды шешу ... ... ... елдер
қоғамда түрлі бағыттарды қамтитын реформалар жүргізе бастады. Бұрынғы
кеңестік мемлекеттердің басым ... ... ... ... озық ... ... мақтанышына айналған идеялар жиынтығы болып
есептелінетін «демократиялық ... құру ... ... ... ... ... жүйелер демократиялық саяси даму, нарықтық қатынастар жолын
қалап алды. Басқа да ... ... ... ... өз ... мемлекеттердің көпшілігі секілді Қазақстан Республикасы да өркениетті
даму жолына апаратын, негіздейтін ... даму ... ... ... ... ... ретінде басым бағыт деп таңдап алды.
Демократиялық даму жолына түскен Қазақстан ... бұл ... ... мен ... тап ... ... ... кеңестік жүйеден
қалған саяси, әлеуметтік, мәдени т.б. ... ... ... ... ... ... Қазақстанның жолына кедергі болып
табылды. Және кеңестік идеологиядан, психологиядан әлі де ... ... ... тағы да ... ... ... ... қалыптасып,
тамырын тереңге жайған рухани өмір, тұрмыстық ақуал, ауа -райы Қазақстанның
нарықтық экономикаға ... ... ... бірі ... ... Жалпы
алар болсақ кеңестік мұра басқа посткеңестік елдер секілді Қазақстанда да
тамырын аса тереңге жайған еменге айналған ... ... ... мен ... ... Қазақстан қоғамында барлық сфераны қамтитын үлкен ауқымдағы
реформалар тізбегі басталды. Қазақ ... ... ... ... ... ... орныға бастады. Социалистік ... ... ... ... көшу ... басталды.
Қазақстанның қоғамдық саяси жүйесінде демократияның принциптері, нормалары,
ережелері болып табылатын көппартиялық жүйе, көппікірлік, түрлі ұйымдар ... ... ... ... ... ... ... ар-ұждан
бостандығы, тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары, үкіметтік емес ұйымдар,
сайлау жүйесі, Парламент, тәуелсіз Сот билігі, адам ... ... ... ... ... ... қоғам институттары тағы
басқа механизмдер орныға бастады. Сонымен Қазақстан қоғамы жаңа ... ... ... ... ... көше ... Жаңа
даму, жаңа өмір процесі басталды.
Демократиялық қоғам құруды басты ... ... ... алған
Қазақстанда демократиялық институттар қалыптасқанымен оның механизмдерінің,
функцияларының қалыпты жұмыс істеуіне тиісті деңгейде ... ... ... ... негізде шешімін тапқанымен әлі де болса шешімін
таппаған мәселелер жетерлік деңгейде. Сондықтан демократия ... ... енуі үшін ... ... ... деңгейде. Жалпы алғанда
Қазақстан тәуелсіздігін, дербестігін қалыптастырып, қоғамның барлық саласын
жаңа заман дамуының жаңа талаптары негізінде қайта қалпына ... ... құру ... Бұл ... 1991 ... ... ой ... керек. Біздің мемлекеттілігіміздің түп тамыры өте
тереңде. Дегенмен де саяси тәуелсіздігімізді 1991 жылдан ала ... ... ... ... тәуелсіздіктің атасы. Сондықтан да
Қазақстанның ... ... ... ... құрып мемлекеттілігін
қалыптастыру процесі қиыншылықпен жүзеге асты. Іштен де, сырттан ... ... ... ... ... Байронның-“Бір
мемлекетті құру үшін мың жыл да аздық етуі ... ал оны ... бір ... ... ... ... құру ... қиын , ал оны қорғай,
сақтай білу ... одан да қиын ... ... табылады.
Диссертация жұмысы тақырыбының өзектілігі. Тоталитарлық идеология
жүйесінен ... ... ... ... ... ... қатынастар
кезеңіне көшуді мемлекеттің, қоғамның дамуының ұзақ мерзімдік бағдарламасы,
мақсатты тұғыр ретінде халықаралық қауымдастыққа жария ... Бұл ... ... қауымдастық тарапынан қызу қолдауға да ие болды.
Дегенмен Қазақстанның кеңестік жүйеге және ... ... ... патшалық жүйесіне тәуелділікте болуы яғни ұзақ ... ... ... ... алға ... ... мен
мұраттарына жетуіне зор кедергі келтірді. Демократиялық ... құру ... ... посткеңестік елдер секілді аса қиыншылықтарға ұшырап,
оның механизмдерінің баяу дамуына, қалыптасуына әкелді. Кеңестік ... ... шыға ... әлі де ... ... ... элитасы демократиялық институттардың дамуына жағдай жасамады. Әсіресе
қоғамның саяси келбетінен, қоғамның дамуы ... ... ... ... ... ... сайлау институтына мемлекеттік
басқару ... ... аса ... ... ... ... жөніндегі
мәселелер тек екінші орындағы мәселелердің қатарынан орын алды. Бұл
түсінікті жағдай ... де ... ... ... ... ... зор ... тізбегі жүріп жатқан тұс болатын. Бұрынғы қалыптасқан
қоғамдық саяси ойдан, пікірден, ... ... ... ... ... ... дамуға ауысу процесінің басталған ауыр
тұсы болатын. Сондықтан демократияның ... ... ... ... ... және оның ... жоғары деңгейде аса көңіл
бөлінбеді. Қоғамның басқарушы элитасы 90-шы жылдардан бүгінгі кезеңге дейін
тек ... ... ... ... ... барлық реформалар
сол принципке сүйеніп келді. Өйткені сол уақыттағы қоғамдық жағдай, ... ... ... ... болды. Ал бүгінгі қоғамдық саяси ақуал
басқаша сипатта. Өткенгі мен бүгінгінің қоғамдық ... ... ... жер мен көктей арасында деп көрсете аламыз. Сондықтан ... ... ... ... ... ... аса көңіл бөлінген
жөн. Бұл бүгінгі жағдайдың талабы болып ... ... ... үшін ең ... ... ... баса көңіл аудару
қажет. Ал сайлау механизмінің сәтті, табысты, жоғарғы деңгейде жұмыс істеуі
үшін оның қолданылатын ... аса ... ... қажет. Яғни сайлау
институтының демократиялық формада іске асуы оның технологияларының қалай
жүргізілуіне де ... ... Осы ... ... ... сайлау
институтының, сайлау технологияларының терең зерттелуін, назарға алынуын,
олардың қызметіне қандай факторлардың әсер ететіндігін, ыпал ... ... және оның ... қауымдастықтағы үздік
түрлерінің зерттелуін қажет етеді. Дамыған елдердің сайлау механизмдерін
Қазақстан саяси жүйесіндегі ... ... ... ... ... елдегі жүзеге асуындағы ерекшіліктерін айқындап, анықтауды қажет
етеді.
Жалпы қоғамдағы ... ... ... ... орай ... ... ... терминдер қорын әкелді. Соның бірі “сайлау технологиялары”
ұғымы болып табылады. “Сайлау технологиялары” ұғымы тек сайлау ... ... ... ... ... ... институтының
жетілгендігінен, дамығандығынан ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Қоғамда сайлаулардың қандай көлемде, принципте өткендігін ... ... ... ... сәйкес дамығандығынан,
жетілгендігінен сайлау технологиялары хабар ... ... ... ... ... саяси мәдениетінің көрсеткіші болып табылады.
Жалпы алар болсақ сайлау технологияларының ... ... ... бар деп атап ... ... ... сайлау технологиялары қоғамдағы
өмір сүретін алуан түрлі саяси, әлеуметтік т.б. топтардың, жеке ... сол ... ... ... жағдайының негізгі көрсеткіштерінің бірі
болып саналады. Қоғамның ... ... ... де ... ... ... саяси мәдениеті қай бағытта?, ... ... ... ... жатыр деген сұрақтарға дер ... ... ... институты болып табылады. Ал сайлау технологиялары сол сайлаудың
өзінің деңгейі қандай? ... ... ... ... ... ... ... алмастырудың өркениетті саяси технологиясы болып
табылады. Яғни қоғамдағы ... ... ... ... ортаның
алмастырылуына, қалыптастырылуына негіз болатын, әсер ететін ... бірі ... ... ... ... тиімді әрі дау-
дамайсыз өтуі үшін сайлаулар әділетті ... ... ... Ал ... бұл ... ... ... көрсеткіші болып табылады.
Сайлаудың әділетті түрде өтуі үшін ең ... бірі ... ... аса ... аудару қажет деген пікірдеміз.
Сайлау технологиясы сайлау науқаны барысында қоғамға беймәлім тұстардың
бетін ашып көрсетудегі аса қажетті ... бірі ... ... ... ... ... қатысушылардың (үміткерлердің) белгілі бір
ережелер, принциптерге, заңдарға негізделген ... ... ... ... ... ... ... келетін тұстарын
айқара ашып көрсете алады. Демек сайлау технологиялары қоғамда «тазалаушы»
рөліне ие ... ... ... ... ең ... дамыған
түрлерін қолдануы арқылы адал, қоғам ұшін өз жауапкершілігін түсіне алатын,
парасатты, мемлекетшіл, халықшыл үміткерлердің ... ... ... ... бар. Қоғамның басқару жүйесіне таза емес адамдардың
өтулеріне мүмкіндік бере қоймайтын механизмдерінің бірі болып табылады.
Тәуелсіздігін ... он алты ... ... ... ... де ... ... аталған қиыншылықтарға қарамастан
орныға түсуде, даму үстінде. Соның ішінде сайлау институтының және ... ... ... ... ... ... ... мен
оның технологиялары Қазақстан өз тәуелсіздігін алғаны ... ... ... ене ... ... ... сайлау мен оның
қолданылатын технологиялары бір кезеңнен өтті. Бұл онбес жылдық кезең болып
табылады. Енді ... ... ... ... басталды. Бұл мәселе
қоғамның негізін анықтаушы басты фактор болып ... ... ... ... және оның ... мен ... үрдісі біздің
тәуелсіздігін алғанына көп уақыт өте қоймаған ... ... үшін ... әрі өз ... таба қоймаған мәселелердің бірі болып табылады.
Диссертация ... ... ... ... ... саяси дербестігін қалыптастырғандығына он алты жылға
жуықтады. Қазақстанның саяси тәуелсіздігін ... жас ... ... ... ірге тасы ... ... ... механизмі мен оның
технологиялары тақырыбының зерттелуі деңгейі жас болып табылады. Сайлау
институты мен ... ... ... ... ... тақырыптарына тың тақырып болып табылды. Және бүгінгі уақытта бұл
тың тақырып отандық зерттеушілердің зерттеу жұмыстарына негіз ... ... ... ... ... ... отырып сайлау
технологияларына алғаш тоқталып ... ... ... ... және қоғам
қайраткері Ермұханбет Ертысбаев болып саналады. Ол бұл мәселелер жөнінде
өзінің “Генезис выборной демократии в ... ... ... ... ... деп ... ғылыми зерттеу монографиясында
тоқталып өтеді. [1] Сайлау технологияларына ... ... ... ... ... болып Шырын Құрманбаева болып саналады.
Қазақстанның тәуелсіздігін алғаннан бастап демократия мен оның ... ... ... ... сайлаушылар мәдениеті, мінез
құлқы, сайлаулардағы баспасөздің рөлі, сайлауға азаматтардың қатысушылығы,
сайлау мәдениеті, сайлаулардағы ... ... ... ... сайлау
жүйелері т.б. салаларына ғылыми зерттеу жүргізген, көңіл аударған отандық
ғалымдар, зерттеушілер Е ... Е.Б. ... Т ... ... М ... Ғ ... А Болатбаева, А Сапиева, Е.Ж ... ... Л.М ... Г.Ө ... С.Ю Петренко, С Платонов, ... А.И ... Т ... Г ... Р ... ... ... саналады.
Демократиялық саяси процестер мен олардың механизмдеріне, саяси
партиялардың ... мен ... ... ... ... ... т.б.
мәселерге көңіл бөлгендер, зерттеу жүргізгендер Ә.Н. Нысанбаев, Б Аяған,
К.Н. Бұрханов, Л.А. Байдельдинов, И.Н. ... Д.К. ... ... Л.С ... Ж.Х. ... Е.М. Абен, А.В. Соловьев, М.Ж.
Абдиров, К.Л. ... Н.Ж. ... Р.Қ ... К.У. ... ... С.З. ... Л.М. Иватова, М.Б. Мухамедов, Ә.Қ. ... ... Н.Р. ... Н.А. Қазбеов, Б Дәрімбе, Б Масатов т.б. болып
саналады.
Демократия және оның механизмдері, сайлау ... ... ... тәуелсіз Бұқаралық ақпарат құралдарының сайлаулардағы рөлі ... ... ... ресейлік зерттеушілер, ғалымдар А.И. Ковлер, С.В.
Устименко, А.А. ... В.Н. ... А.А. ... В.Я. ... ... И.Б. Левин, В.И. Борисюк, С.П Перегудов, А.Н. Балашова, М Кошелюк, А
Цуладзе, А.А. Джаббасов, В ... М ... В.П. ... ... А Постников, Г.Г Дилигинский, С.Ф Лисовский, А Кулик, А Салмин,
В.Г. ... В ... және тағы ... ... табылады.
Демократия мен оның механизмдері, саяси процестер жөніндегі мәселелерді
қозғаған, зерттеген шетелдердің ғалымдары, ойшылдары, зерттеушілері Р Арон,
С ... А ... М ... Ф ... Г ... ш ... ... М Липит, Дж Колеман, Б Пауэлл, И ... Р ... Дж ... ... Г ... Д ... Е Фраэнкель, Б Констан, Н ... К ... ... О Доннель, М Оукешоут, Р Нойштадт, Ж Сегал, Р Мерфин, тағы басқа
болып келеді. Ал ... мен оның ... тағы ... мәселерді
зерттеген, көңіл аударған Дж Паломбары, М Вейнера, М Дюверже, К ... ... Дж ... Р.Ж. ... ... ... Н Макиавели, Дж
Ламбард және тағы басқа саналады.
Диссертация жұмысының ... ... ... ... ... мен
оның технологиялары жөніндегі әдебиеттерге, оқулықтарға, еңбектерге, ғылыми
зерттеу жұмыстарына шолулар жасай отырып және халықаралық деңгейде өз ... ... ... ... үлгі ... ... саяси жүйелердің
тәжірбиелеріне көңіл аударуды жөн көрдік. Сайлау институты мен ... ... ... ... ... ... ... жаңа тұжырымдама жасау мақсаты қойылды. Қазақстанның жас
дербес мемлекет ретіндегі қалыптасып жатқан ... ... ала ... ... ... ... кең ... ашу мақсатында халықаралық
қауымдастыққа танымал болған сайлау институты мен сайлау технологияларының
негізгі орталықтарына және оның ... ... ... ... ... жөн көрдік. Халықаралық қауымдастыққа танымал сайлау
жүйесінің ... ... алу ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының міндетін
кеңірек ашу мақсатында мәселелердің рет-ретімен қойылуын жөн деп ... ... ... мынадай болып құрылады:
1.Сайлау институты мен ... ... мен ... ... мен сайлау технологиялары ұғымы, мәні, мағыналарына шолу
жасай отырып оларды жаңадан жүйелеу;
3.Сайлау ... мен ... ... ... қызметтері;
(функциялары)
4.Сайлау институты мен сайлау технологиялары жүйесінің ... ... ... ... ... ... жүйелеріне тоқталу;
5.Қазақстандағы сайлау институты мен технологияларының даму ерешіліктерін
көрсету;
Сайлау институты мен технологияларының электораттың мінез құлқы мен ... әсер етуі мен ... ... мен сайлаудың өзара әрекеттесуі мен қарым қатынасына тоқталу;
7.Сайлау институты мен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің сайлау институттары мен технологиялары мен
оған қоғамдық ... ... мен ... зерттеу;
9.Қазақстан саяси жүйесіндегі сайлау институты мен сайлау ... ... ... ... ... мен ... ашып ... жұмысының негізгі деректемелік көзі ... ... ... ... ... ... ... жүйелері
мен сайлау технологиялары, демократия мен сайлаулардың өзара ... ... ... ... ... ... шетелдік және отандық
зерттеушілердің, ғалымдардың еңбектері, монографиялары, зерттеу еңбектері,
теориялар және БАҚ беттерінен, ғылыми ... ... ... ... ... ой-пікірлер, көзқарастар, ұстанымдар болып табылады. Және
интернет беттерінде көрініс тапқанғылыми зерттеу, ... ... ... ... ... Сондай ақ дамыған демократиялық
саяси ... ... ... мен ... ... ... елдерінің сайлау мәселесін ... ... ... ... ... ... заңдары мен
нормалары, мемлекет ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың сайлау науқаны жөніндегі
талдау материалдары құрайды.
Диссертация жұмысының ... ... ... ... ... және ... ... ретінде сипатқа ие дамыған демократиялық батыс
елдерінің сайлау институттары мен сайлау технологияларының тәжірбилері ... ... ... түрде көтерілген бұрынғы кеңестік ... ... ... ... мен ... ... және
Қазақстан Республикасының сайлау жүйесі мен сайлау науқанында қолданылатын
технологиялары болып ... ... ... және әдістемелік негіздеріне саяси
жүйелерді және саяси институттарды, сайлау жүйелерін ретроспективті негізде
және салыстырмалы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... және ... тарихи, әлеуметтік мәселерін ... ... ... ақ ... ... ... байланысты ойлар,
пікірлер, тұжырымдар, ұстанымдар т.б. жатады.
Зерттеу нәтижесінің апробациясы. Диссертациялық жұмыстың ... 2 ... ... ... баяндалды:
1.2007 жылдың сәуірінде әл ... ... ... ... ... «7 – 8 ... оқуы» атты ғылыми конференцияда;
2.2007 жылдың мамырында “Өркениеттер сұхбатын дамытуда” Қазақстан
мәдениетаралық және ... ... ... орталығы ретінде”
халықаралық ғылыми-практикалық конференциясында баяндалды.
Диссертация жұмысының құрылымы мен көлемі мазмұнынан, кіріспеден, үш
тараудан және ... ... ... мен ... ... тізімінен тұрады.
1 Сайлау институты демократияның негізін анықтаушы фактор.
1.1 Сайлау институты және оның технологиялары: мәні, мазмұны.
ХХІ ғасырда “демократия” сөзі ... ... ең көп ... ... ... айналды. Қоғамдық - саяси өмірде “демократия” ... ең көп ... ... ... ... сөзін қоғамда
өмір сүріп жатқан мемлекеттердің басым ... ... ... қағидасына айналды. Сондай ақ қазіргі ... ... ... ... ... ұйымдардың өз мақсаттары мен
мүдделеріне жету ... ... ... ... ... ... ... қоғамдағы бұл сөздің сүйкімділігі соншалықты, бұл сөзге
ешқандай қатысы жоқ немесе олай атануға ешқандай да қатысы жоқ, құқысы ... ... ... ... ... ... ... Мысал келтірер
болсақ, бұрынғы екінші дүниежүзілік соғыстан ... ... ... кеңестік ықпалдағы Германия өздерін Германия демократиялық
республикасы деп атаған болса, шығыстағы тағы бір ... ... ... солтүстік Корея мемлекетінің өз атауларына демократия ... ... [2] ... ... тізбектей болатын болсақ, тізімнің
кеңейе түсетіндігі сөзсіз.
Бүгінгі қоғамның барлық саласына еніп мықтап ... ... ... өте тереңде жатыр. Адамзаттың ақыл ойы жетістігінің үздігі деп
әспеттелініп мақтанышқа ... бұл ... ... ... бастауын
ежелгі антика дәуірінен алады. Яғни бұл сөздің шыққан жері және оның іске
асқан жері ... ... ... қала ... ... табылады.
“Демократия” сөзі гректің «демос-халық және кратос-билік» сөздерінен
шыққан. Яғни ... ... ... билік” деген ұғымдарды
білдіреді.
Бүгінгі уақытта да, кейінгі уақыттарда да өте көп ... ... ... ... негізі ежелгі грек қала мемлекеттерінен
бастау алады. Соның ішінде демократияның «алтын ... ... ... қала ... орны зор. (б.д.д. 500-б.д.д. 330 жж ) Өз дәуірінде
Афина қала мемлекеті өздерін ... ел деп ... және ... ... ... ... жүйелерін зерттеушілер де, ғалымдар да солай деп
есептейді. ... ... қала ... ... демократиялық басқару
формасындағы мемлекет деп есептеген? деген заңды сұрақтың ... ... ... ... қала ... ... мен нормалары, құндылықтары өз көріністерін тапқан болатын деп
жауап берер едік. Ол қандай құндылықтар, міне соған ... ... ... ... ... шешімдерді қабылдауға қаланың байырғы ... ... ... ... Сонымен қатар Афина
демократиялық қала мемлекетінің жоғарғы билік орыны болып табылатын ... не ... ... ... ... әрбір еркін
азаматтардың қатынаса алуына ... ... Яғни ... ... ... ... ... Афинаның әрбір 20 жасқа ... ... ... ... мол болуы. Және құқығы, еркіндігі
бар Афиналықтардың мемлекеттің ішкі және ... ... ... де болды. Қоғамдық шараларға қатынасқаны үшін қоғамның кедей
бөлігі мемлекеттік ... ... алып ... ... ақ ... демократиясының маңызды белгісі болып «Бес жүздік кеңес» ... Бұл ... ... ... ... елдің күнделікті басқару
мәселелерімен айналысты. Және сондай ақ ... қала ... ... ... табылатын «Халық жиналысына» заңдарды, нормаларды дайындап
беру мәселелерімен де ... ... қала ... ... ... бірі болып ондық бөлімнен құралған «Халық соты»
құрылымы табылды. Бұл ... ... ... ... ... құрылымында
қаралатын қандай да істердің жеребе ... дәл сот ... ... Бұл пара ... ... көрсетушілік, зорлық зомбылық
көрсетушілік тағы басқа лас іс ... ... ... ... Және ... соты ... ашық ... негізде жүргізіліп
отырды. Бұл сотта қаралатын істердің әділ ... ... ... ... ... қала мемлекетіндегі жоғарғы орынға яғни Халық жиналысына
құқықты, ерікті барлық ... ... ... ... ... оған ... сан шамасы кей реттерде 6000 нан асып
кетіп отырды. Бұл сол уақыттағы жағдайда үлкен сан болып ... Ал ... ... ... саны ... аз болған жағдайда оның
мүшелерінің сайлау бойынша емес, жеребе ... ... ... ... ... әрбір ерікті, құқықты азаматтарының біршама ... ... ... қызмет жасауына үлкен мүмкіндіктерінің болғандығын
көреміз. Сонымен Афина ... ... ... ... мемлекет, қоғам іс-шараларына араласуына кең мүмкіндіктері болды
әрі бұл міндетті де болды.Афина демократиясы негізін Солон ... ... Бұл ... төменгі топтарды мемлекеттік салықтан босатты,
барлық ... ... ... ... ... мен ... ... есеп беруін талап ету құқығы секілді шараларды ... ... ... одан әрі ... Периклдің заңды шараларды
одан әрі жүргізуімен жалғасты. Бұлар мүліктік ... ... ... ... ... ... шараларды қамтиды. Бұл уақыт Афина
демократиясының ... ... ... ... Жалпы Афина демократиясы тура
не тікелей демократиялық басқару формасына жатты. [3]
Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... болып саналды. Мұнда демократия принциптері одан әрі дамыды.
Ежелгі Рим ... басы бос, ... ... тең еркіндігі, құқығы жоқ
төменгі топ өкілдері Плебейлер мен саяси еркіндігі, құқықтары бар, қоғамның
басқару істеріне ... ... топ ... ... ... жылдық саяси тартыстың ақырында демократиялық институт «Халықтық
требунат» деп ... ... ... ... ... требунаттың»
қалыптасуымен адамзат тарихындағы демократияның ... ... ... ... [4] ... ... қазіргі қоғамда алатын маңызы зор
екендігі белгілі. ... Рим ... ... демократиясына
жатты. Ежелгі дәуірдің демократияларының кемшіліктерінің бар болғандығын
жоққа шығаруға болмас. ... ... ойып орын ... ... ... ... ішкі және ... істеріне байырғы
тұрғындардан ... ... ... ... ... құқығы бар
азаматтардың, сондай ақ әйелдердің, ... ... ... ... т.б. яғни жалпыға ортақ тең құқықтардың, ... ... ... ... тән ... ... Мұндай топтағы
азаматтарға мемлекет тарапынан өмірлеріне ... ... ... ... қызметі бұлыңғыр болды. Дегенмен көптеген кемшіліктеріне
қарамастан ежелгі дәуірдің ... ... ... өз ... да, ... ... тұсында да өз маңызын жойған жоқ деп атап
көрсете аламыз. Және ... ... ... ... дамуына негіз қалап кетті. Бүгінгі дәуірдің АДАМЗАТ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ
болып ... заң ... заң ... барлығының теңдігі, еркіндік,
бостандық, теңдік т.б. құндылықтардың негізіне арқау болды. Қазіргі уақытта
аталған құндылықтар жүйесінің демократиялық үрдістің ажырамас ... ... ... ... түсінігі (власть принадлежит всем) он
сегізінші ғасырдың соңына дейін сақталды. Кейінгі уақыттарда қоғам ... ... ... сай демократия түсінігі жаңа ұғымдармен,
яғни Парламенттік не билік органдарын ... ... және ... ... ... ... есеп беруі мен жауапкершілігі т.б.
секілді принциптермен ... ... өмір ... ... ... саяси жүйелер
өздерінің бастауларын сонау XV-ХІХ ғасырлардағы ... ... және ... ... ... пайда болған басқару формасынын алады.
Кейінгі саяси және демократиялық ойлардың ... ... ... ... зор ... Бұл ... негізі жеке тұлғаның бостандығы мен
оны мемлекеттік күштеуден қорғау болып табылды. Тұлғаның еркіндігі мен оның
мемлекеттік тираниядан ... жеке ... ... пен қоғамнан
ажыратылуы, мемлекет пен азаматтық қоғамның арасының ажыратылуы, барлық
азаматтардың ... ... ... құқықтарының қорғалуы, тұлғаның
түбегейлі ажырамас құқықтарының белгіленуі мен оның ... ... ... ... бекітілуі т.б. секілді принциптерге негізделген либералдық
идеяның негізгі шыққан отаны және іске асқан жері ... ... ... ... қоғамында абсолютизм, монархтар билігі үстемдік құрып
тұрған кезеңінде Англия қоғамы үлкен «саяси сілкіністің» ... ... ... қоя алды. Ол кезеңде ағылшын қоғамында монарх билігі
үстемдік құрып мемлекеттік биліктің ... ... ... ... ... ... либерализациялану процесі басталды. (1215ж) Қазіргі
заманғы демократиялық саяси жүйелердің ... ... бірі ... “Еріктілердің Ұлы Хартиясы” деп атап
көрсете аламыз. Әрине, бұл хартияның, монархтың ... ... ... ... ... пайдасына сай шектелді ... ... ... ... жоқ деп дау ... ... болады. Дегенмен бұл хартияда демократия
нышандарының, принциптерінің өз ... ... ... ... Бұл хартияда азаматтардың жеке бас бостандықтары, еркіндіктері,
қауіпсіздіктері және азаматтардың заңсыз тұтқындалмауы, күзетке ... ... ... ... қуғындалмауы немесе қандай
тәсілдермен ... ... тиіс ... ... принциптер өз
өріністерін тапты. Мұндай құндылықтар ... сол ... ... ... мен ... көрсетілмеген болатын. Бұл хартияның
құндылығы осында болса керек. Қазіргі зерттеушілеріміздің, ғалымдарымыздың,
саясаткерлеріміздің бұл ... ... ... деп ... өзі ... дәлел бола алады.
Либерализм идеясының отаны болып табылытын Англияда XV ғасырдың өзінде
ақ парламент жұмыс істеді. Бұл ... 1869 жылы ... ... ... заң ... ... толықтай қолдары жетті. Осы күннен бастап
заң ... ... ... ... ... ... ... екі жүз жылдан астам астам уақыт ... ... ... Парламент заң шығарушы органға емес, жоғарғы
сословиенің ... ... ... ... ... әлеуметтік ойлар тарихында бірінші болып жеке тұлғаны қоғам
мен мемлекеттен бөліп қарады, мемлекет пен ... ... ... ... ... ... ... және құқығын
қорғады, барлық азаматтардың саяси теңдігін жариялады, тұлғаны ... ... ... етіп, оны саяси ... ... ... ... ... мен ... ұзақ ... бойы демократиялық
идеямен сәйкес келмеді. Ерте ... ... ... ... Джон ... Ш ... және басқалары барлық азаматтарды тең
саяси құқықтармен қамтамасыз етумен және оларды мемлекет басқару ... ... ... жеке ... иелерінің, аристократияны монарх
тарапынан болатын бассыздықтарынан қорғауға, жеке ... ... ... ... ... жоюға ұмтылды. [6]
Либерализм құндылығы сонда ең біріншіден, жеке тұлғаны мемлекет пен
қоғамнан ... ... ... ... пен азаматтық қоғам саласының ара
жігін ажыратты, ... ... ... саяси теңдігін жариялады,
жеке тұлғаны қоғамның, мемлекеттің негізгі тірегі деп көрсетті. ... ... ... тепе ... жүйесінде болуы либерализм
идеясының ... ... бірі ... ... Еліміздің ірі
газеттерінің бірі “Жас ... ... ... ... ... ... либерализмге –“қоғамның жаңа қалыпқа келуін білдіретін рәміздік ұғым.
Либералданудың негізгі мәні ... ... ... ... ... жету ... саналған және саналып келеді” де тоқталып өтеді.
Сонымен либерализм дегеніміз-жеке адамдардың саяси және экономикалық
құқықтарын ... ... ... ... шектейтін бағыт
болып табылады. Осы заманғы либерализм идеясының шыққан жері ... ... ... Оның ... ... негіз болған оқиғаларға 1789 жылы Ұлы
Француз революциясын жатқызамыз. Адамзаттың ... ... ... ... ... ... ... табылды. Сондықтан да осы заманғы
либерализм ... ... ... жеке ... ... ... ... ой, тәрбие, меншік, кәсіпкерлік бостандықтары секілді
мәселелерді алдыңғы қатарға шығарып, жеке адамдардың ісіне араласпайтын,
тек оған ... ... ... ... қолға алатын мемлекеттік
құрылысты жақтады. Кейін келе тең құқылы сайлаушылар және ... ... ... ... ... либералдық идеяның ажырамас негізгі
бөліктеріне айналды. Саясаттағы тең құқылық пен еркін ... ... ... қағидасы болып табылады. Сонымен қазіргі заманғы
демократия-бұл либерализм мен демократия принциптерінің ... ... және ... екі ... ... ... ... немесе қазіргі заманғы демократияның классикалық теориясы тек
«горизанталды» түзуге ... ... ... теңдік пен баршаға ортақ қатысу
болып келді. Ал ... ... ... ... бойын сәл
болсада алшақтатқан, жеке ішкі дүниесі бар, өзінің ... ... бар ... жеке ... сезіміне ие болып табылады.
Қазіргі уақыттағы демократиялар жөнінде “Демократия” ... ... ... ... ... ... алып жүретін саяси
құрылым ғана деморатия бола алады” деген сөзін еске ала ... ... ... идеяларының ұштасуынан қалыптасты деп атап көрсете аламыз.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... басқару жөніндегі ойлар, пікірлер, анықтамалар сан-алуан
болып келеді. Мәселен, антика дәуірінің ойшылдары грек ойшылы ... ... ... ... ... ұстамды, ұтымды, баянды шешім
қабылдай алмайтын тобырдың ... деп ... ... тағы бір ... Платон “демократия барлық адамдарды теңестіреді, стихиялы ... ... ... ... ... ... емес жеребемен
қойдырады” деп сипаттама бере отырып, “демократияны ... ... ... деп баға ... [7] АҚШ тың көп ... мемлекет және
қоғам қайраткері болған Авраам Линкольн “Халықтың халық үшін халық сайлаған
халықтық басқару, ... ... ... өзін өзі ... деп ... («of the ... the people»-«to the people»), (Суть его
демократий-самоуправление, и именно, правления ... и ... ... ... ... И ... ... “жалпы ықтиярлық, тілек
барлық халықтардың еркімен қалыптаспайды, оны жасайтындар соған мүдделі
болып ... ... ... ... ... билігі деп әспеттелініп ... ... ... ... ... ... тек ... бір арадағы
институтты сайлайды. Ол өз кезегінде ұлттық атқарушы органды ... ... ... ... ... іс жүзінде саясаттан шеттейді.
Демек демократия –потенциалды жетекшілердің ... ... ... ... үшін, олардың сенімдеріне кірулері үшін
бәсекелесуіне негізделген, басқарудың ... ... ... [9] ... жеке ... билігі үшін күресіне тек өз дауыстарын беруі үшін
қатынасатын іс шаралар жүйесі екендігін көреміз. Мұндай ... ... ... ... ... ... сөз болуы мүмкін еместігі белгілі. Ж.Ж.
Руссо өзінің “Қоғамдық келісім жөнінде” еңбегінде демократия идеясын ... ол ... ... ... ... билік жүйесіне бағына отырып,
сол билік жүйесіне халықтың қатынасуы керек және сол ... ... ... ... заң ... шектеу қойылмауы
керектігін” алға тартады. “Халықтың заң шығару ... ... деп ... [10] Ал ... ... ... ... болса, монархиядағы бақытты өмірден гөрі, демократиялық мемлекеттегі
қайыршылық соншалықты қымбат” деп халықтық биліктің маңыздылығына ... ... ... халықтық басқару формасына байланысты бірыңғай анықтама
жоқ. Оның саяси ғылымдар жүйесінде 500 ге жуық ... бар ... ... ... ... ... ... көпшіліктің
қолданысында жүрген, әрі саяси ... ... ... ... ... ... тоқталып кеткенді жөн көрдік.
Сонымен демократия -халық билігін, заңдылықтарын мойындау, азаматтардың
теңдігін, құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... және ... ... халықтың бақылауында
болуын, сайлау құқығы бәріне тең болуын, ... ... ... ... ... ... ... көпшілікке бағынуын, сонымен
қатар көпшіліктің азшылықтың пікірімен санасуымен қатар мойындауын , ... және тағы ... ... ... ... ... және
экономикалық құрылыстың бір ... [12] ... ... ... өздері құрған билік құрылымында шешімдердің қабылдануына тең
дәрежеде қатыса ... ... ... ... саналады. [13] Демократия-
халық билігі, теңдік, құқық, әділдік, еркіндік принциптеріне негізделген
мемлекеттік ... ... ... ... ... көз ... ... демократияның теңдік,
әділдік, еріктілік, бостандық, еркіндік, құқықтық, заңдылық, ынтымақшылдық
адамдық қадір қасиетті ... тағы ... ... рухани қайнар
бұлақтарынан құралған, халықтық басқару принципіне негізделген құндылықтар
жүйесі болып ... ... ... ... қоғамды дамуға жетелейтін ережелер жиынтығы. Қоғамда қалыптасқан
сан түрлі топтардың, ұлттардың, ... т.б ... ... ... мен ... ... мен мұраттардың жинақталуы
процесі болып саналады. ... ... ... ... зор жауапкершілігін нақтылайтын және өзін ... ... есеп ... ... ... ... табылады. Демократия-
азаматтық қоғамға апаратын ... бір жол ... ... ... ... ашық, демократиялық, антидемократиялық негізге сүйенетін
қоғамның өзін өзі басқаруынан, ... ... ... ... ... ... ... жүйеде әлеуметтің еркіндігіне ... ... ... ... ... ... іс
әрекеттер мен саяси пікір таластардың болуы. Әлеуметтік еркіндік адамның
қоғамдағы өзін өзі ... ... ... ... ... Яғни ... ... тығыз байланыстылығында. Қоғам мүшелеріне өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... бағалай алуға,
әлеуметтік проблемаларды көре білуге, және олардың шешімін табуына ... ... ... беретін жариялылық және онымен байланысты
келетін мемлекеттегі азаматтардың жоғары ... ... өмір ... және өмір ... ... ... кепілі болып
табылатын Конституция мен заңдардың әділдік принципте көрініс ... ... ... ... ... ... әрекеттеседі.
Азаматтық қоғамның әлеуметтік -саяси саласын төмендегілер қамтиды: Қоғамдық
саяси ... мен ... ... ... ... өміріне
араласуының түрлі формаларының ... ... ... ... ... жергілікті өзін өзі басқару орындары мен түрлі
қоғамдық орындарының өзін өзі басқару ... ... және ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарының болуы, билікке тәуелсіз саяси партиялардың болуы тағы басқа
құндылықтар бойынша азаматтық қоғам мен ... ... ... ... мен ... өзара әрекеттеседі. Азаматтық қоғам, сайлау
кампаниялары мен референдумдарға белсенді түрде ... ... ... ... ... ... ие бола ... (тәуелсіз теле
және радио арналардың, мерзімді тәуелсіз басылымдардың көмегімен), қандайда
бір мемлекеттің қабылдаған негативті шешімдеріне, реформаларына ... ... ... ... ... ... қоғамда үстемдік етуші биліктің
шексіздігіне жол бермеу мақсатында ... ... ... құрал болып табылады. Жалпы алғанда, демократиялық режим саяси және
экономикалық ... ... ... ... пен ... ... тығыз әрекеттесуіне мүмкіндік құралы болып табылады. ... ... және ... ... көлемі-мемлекеттің
жұмысының мәні мен мазмұны болып есептелетін жоғары құндылықтар ... жөн. Бұл ... ... ... дамуын әділ бағалаудың
таптырмас тетіктерінің бірі болып табылады. Билік пен халық, мемлекет ... ... шын ... тың ... ... ... ... –қатынас
орнатпай күшті мемлекет, ауқатты қоғам құру мүмкін емес. Сондықтан бұл
қарым-қатынастағы ... ... ... оның ... ... ... табылады.
Қазіргі таңда қалың бұқара халықтың басқаруы деп өте көп ... ... сол ... ... ... ... ... утопия деп көрсеткенімізбен, дегенмен ол ақиқат, өмір дамуының
бағыт-бағдары, нысанасы, мұраты болып табылады. Қоғамның ... ... ... ... ... Бұл ... ... саяси, экономикалық,
әлеуметтік, мәдени, рухани ... ... ... ... ... бұл идеалға саяси ... ... ... алыстайды не
жақындағанмен сағым елестей алыстай түседі.
Жалпы антика дәуірінен бастау алатын демократиялық ... ... ... әр даму ... ... оның ... сан алуан өзгерістерге ұшырады. Сол себептен антикалық ... мен ... ... ... арасында үлкен
айырмашылықтарға толы екенін білеміз. ... ... ... кей ... ... сол ... сақталған.
Демократия түсінігі алғаш рет грек ... ... ... ... демократиялық басқару формасының қандай болғандығын
б.д.д бесінші ... өмір ... ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйедегі лауазымды орындарға жеребе тастау
арқылы адамдарды тағайындайды, шиновниктер өз ... ... ... есеп ... ... ... ететін маңызды істер жөніндегі
мәселелер жоғарғы орган болып табылатын, демократияның белгісі деп қаралып
жүрген ... ... ... болады» [15] деген алғашқы демократиялық
басқаруға берген бағасынан байқауға болады.
Жалпы адамзаттың қоғамдық ... ... даму ... көз ... ... ... ... тарихындағы ең озық үлгі болып
табылғандығын байқаймыз. Кезінде ... ... ... ... ... ... Чирчильдің «Демократияның көптеген
кемшіліктері бар, алайда оның ... ... ... бұдан артық озық
үлгіні бүгінгі уақытқа дейін әлі де ешкім ойлап таба алған жоқ» [16] ... ... ... ... әділ баға деп ... ... ... жүйенің жетістігі ретінде халық тікелей және жанама (өз өкілдері
арқылы) жолдарымен мемлекетті билейді не ... ... ... ... ... ... үздігі ретінде шешім шығару істеріне көпшіліктің қатысуы мен
талқылауға араласуын айта аламыз. Бұл жүйенің бір не ... ... мен ... ... гөрі көпшіліктің араласуымен мәнді.
Еркін, бәсекелік сайлаулар демократияның ... ... ... кең
таралған формасы болып табылады. Сайлау халықтың үкіметті қадағалаудың,
бақылаудың қуатты инструменті ... ... [17] Бұл ... келісуге
болады. Өйткені қазіргі уақытта халықтың билікті қадағалаудың, бақылаудың
бұдан басқа демократиялық құралы ... жоқ деп атап ... ... өркениетті даму жолына ... ... ... ... ... ең ... механизміне сайлау институтын
жатқызамыз.
Сайлау институты -демократияның негізгі нышаны, белгісі, ... ... ... ... ... негізгі элементі, фундаменті.
Азаматтардың мүдделері мен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ал
сол қызығушылықтар мен мүдделерді, ... ... ... ... сан ... ... ... саяси жүйе оның барлығынан толық
хабардар бола алмайды және ол жөнінде толық ... да ала ... ақ ... ... ... іс ... мемлекеттің мүмкін
емес шаруасы болып табылады. Сондықтан мемлекет пен аталған қажеттіліктер
мен ... ... тек ... ... ... саяси ұйымдар,
қозғалыстар, үкіметтік емес ұйымдар және тағы басқа ұйымдар, топтар арқылы
ғана ... ... ... ... Ал сол ... ... ... алаңы» болып сайлау болып табылады. ... ... ... да механизмдермен бірге ең алдымен сайлау
институтына назар аударуымыз қажет. Демократиялық ... ... ... ... ... ... ... Демократиялық саяси процесте халық
тікелей және жанама жолдары арқылы (өз өкілдері арқылы) мемлекетті билеу не
басқару ісіне, мемлекеттік ... ... ... ... шешімдері алдын ала қоғамдық талқылауларға түсуімен мәнді.
Өйткені бір не ... ... ... ... қатынасуынан гөрі
көпшіліктің қатынасуы тиімді болып келеді. Мемлекеттің басты ... бір ... ... ... ... және сонымен қатар жоғарғы
билікті іске асыратын тұлғаның ... ... онда да ... ... ... ... белгілі бір мерзімге сайланып ... ... ... деп ... Сонымен сайлау дегеніміз не? Және оның
қоғамдағы орны қандай? деген сұрақтарға жауап ... ... пен ... билік пен халық арасын байланыстыратын,
септестіретін, ... ... ... сан ... ... мүдделерді айқындайтын, ажырататын негізгі фактор болып
саналады.
Сайлау билік және басқару органдарының қалыптасуын, ... ... ... ... ... ... іске ... қамтамасыз етеді.
Сайлау азаматтар мен билік арасындағы ең маңызды ... ... ... ... билік басындағылар өз іс әрекеттерінің ... ... не ... екенін көре алады. [18]
Сайлау азаматтарды саяси процеске қатынастырудың ең ... ... ... ... ... ... ... ең
қуатты факторы болып табылады. [19]
Сонымен жоғарыдағы пікір көзқарастарды жинақтай отырып, өз тарапымыздан
сайлауға мынадай анықтама бере ... жөн ... ... ... ... ... лайықты тұлғаны әкелу механизмі болып табылады. Яғни
қоғамдағы өмір ... ... ... сол өзі өмір ... ... ... өз
таңдауы арқылы лайықты тұлғаны әкелу процесі. Немесе сол ... ... ... ... ... ... билік жүйесіне енуі деген сөз.
Сайлаудың басты мақсаты-азаматтарға өз ... ... ... ... арқылы өз еркін саяси жүйеде білдіруге мүмкіндік беру болып
табылады.
Жалпы әлемдік ... ... ... барлық саяси
көзқарастардың, пікірлердің, ойлардың арасында бәсекелестік болған ... ... ... одан әрі ... ... ... ... ортада көрініс береді? Ол тек демократиялық саяси жүйеде, ... ... ... ғана ... ... ... сайлаулардың болуы
үшін сайлау әділдік, туралық принциптік деңгейде өтуі ... ... ... өтуі тек оған ... ... ... саяси
қозғалыстар мен ұйымдар, жеке ... ғана ... ... ... өмір ... ... ... саяси жүйеге де байланысты болмақ.
Жалпы сайлау институты бүгін қалыптасқан жоқ. Оның қалыптасу тарихы өте
тереңде жатыр. Қандай ... ... сол ... талабы, тілегі, тәртібіне
сай сайлау институтының өмір сүргендігін, әрекет еткендігін кәрі тарихтан
жақсы білеміз. Фридрих ... пен Карл ... Л ... ... ... ... өмір ... тайпа, ру көсемдерінің сол ру, тайпа
мүшелерінің сайлауы не ... ... ... ... ... ... ... деректер кездеседі. Дегенмен қазіргі саяси жүйе
зерттеушілері, ғалымдар сайлау ... ... ... ... ... дәуірінен соның ішінде Афина, Рим демократияларынан бастау
алады деп негіздейді. ... ... орта ... мен ... ... өз ... ... Дегенмен аталған кезеңдердегі сайлау
институттарының біршама демократиялық сипаттары ... өз ... ... Мәселен, сайлауға қатынасуға халықтың ... ... ... не кең ... ... шектелуі (әйелдердің,
жастардың, құлдардың, қара ... ... т.б) т.б. тән ... ... механизмінің қазіргі талаптарға сай пісіп жетілуі үлгісі ХХ
ғасырдың үлесіне келеді.
Сайлау институты қоғамның мақсатын, мұратын, міндетін анықтайды. ... ... ... істеуі өзі өмір сүріп отырған саяси жүйеге де
байланысты болмақ. ... ... өмір ... отырған қоғамдық саяси
өмірдің даму бағытынан ... ... ... даму ... ... саяси
жүйелер сайлау институтының қалыпты жұмыс істеуіне маңыз береді. Бұл саяси
жүйелер сайлауды ... ... ... ... алғышарты ретінде
негіз береді. Әр кезең сайын сайлау жүйесін жетілдіріп, дамытуға мүдделілік
танытады. Антидемократиялы саяси жүйелер сайлаудың ... ... ... Аталған саяси жүйелер сайлау механизміне тек белгілі бір
ойындар ... ... ... негіздеудің құралы ретінде
қарайды. Мысалы, жақында болып өткен Түркіменстандағы президенттік ... ... ... ... ... екі ай ... сол
елдің Орталық сайлау комиссиясы төрағасы Мұрат Қариев президенттіктен басты
үміткер Гурбангулы Бердімұхаммедовты ол президент ... ... ... ... ... өтті деп есептесе де болады. Бірақ заңға сәйкес
дауыс беру процесін 2007 жылдың 11 ... ... ... деп ... ... ... Бұл ... сол сайлау науқаннына қатынасатын
басқа бес үміткер мен сайлаушылардың сайлау мен ... ... ... ... сөз. ... ... тек авторитарлы саяси жүйеде ғана көрініс
береді. (сол ... ... ... ... ... 89,23%і жақтап дауыс берген.)
Сайлау институтын қоғамдағы ... ... ... ... ... ретінде сипаттауға атап тұрарлық. Конфликт дегеніміз не?
деген сұраққа тоқталайық. Конфликт-(латын ... ... ... ... ... ... қарсылы мүдделердің, пікірлердің қақтығысуы.
Конфликтің негізіне қарама қарсы мақсаттардың, мүдделердің келіспеушілігі,
қарама қайшылығы жатыр. [20] ... ... ... мақсат-мүдделердің бір біріне қайшы келуі. [21] Конфликт-
екі немесе одан көп ... бір ... ... ... мен ... ... ... жақты қолайсыздыққа ұшыратып, істі насырға
шаптыратын қарама-қарсы ... ... ... қайшы
келуін, елеулі келіспеушілікті, өткір таласты айтады. [23] Жалпы қоғамда
алуан түрлі көзқарастардың, ... ... ... бар
екендігі белгілі жайт. Аталған алуан түрліліктің ... ... шыға ... ... Соның нәтижесінде саяси жүйеде
«буырқану ... ... ол ... өз ... ... арты саяси
конфликтіге әкеліп нәтижесінде қоғамды саяси ... ... ... алдын алуымыз үшін алуан түрлілікті бір ортаға «саяси ойын ... ... ... ... ... шоғырландыратын
механизм қажет. Бұл механизмді сайлау институтының атқарғаны дұрыс. Сайлау
институты «саяси дәліз ойынында» «таразы» рөлі кейпіне енуі де ... ... ойын ... ... ... ... ... жеңіске жетіп, бірі саяси ойынның ... ... ... көшу т.б.) ... бұл саяси ойынды әлеуметтік, экономикалық,
саяси, мәдени, ... ... ... ... ... мүдделер
күресі немесе идеялар, бағдарламалар тартысы деп көрсетуімізге болады. ... ... ... бір ойын ... ... Мәселен, кішкентай
баланың соғыс ойынына назар аударалық. Олар белгілі бір ережелер анықтайды
және оны ... ... ... ... Яғни бір біріне дене жарақатын
салмауға, сондай ақ ойын барысында бір бірімен ... ... ... ... ... ... ... Бұл ойында жеңіліске ұшыраған жақ ойын
шартына сәйкес ойыннан ... ... ... Яғни бұл ... бір бірімен
келісушілік, санасушылық, бейбітшілік бар. Бұл ойынды ... ... ... да ойын ... ... ... ... уақыттағы қоғамдық саяси жүйедегі азаматтардың саясаттағы
белсенділігі мен жауапкершілігін танытатын саяси қатысу ... ... ... болып сайлауға қатысу болып ... ... ... ... ... ... ... дауыс беру
формасы болып табылады. Сайлау-демократияның ең маңызды институты, халықтың
еркін білдірудің және оның ... ... ... ... әрі өркениетті
технологиясы болып табылады. Саяси қатысу-демократиялық дамудың ... ... ... ... ... ... арқылы саясатты қалыптастыруға
ықпал жасайды, сонымен бірге оны ... ... ... ... ... ... ең ... түрі болып сайлаулар танылады. Ал саяси қатысу
дегеніміз не? “Казахстанская политическая ... ... ... тұлғалардың, топтардың, таптардың саяси сипаттағы саяси билік
қарым қатынасына, саяси шешімдер ... оны ... ... тартылуы
болып табылады деп көрсетілген. [24] Саяси қатысу-азаматтардың саяси өмірге
араласуы, қатынасуы сезімін ... [25] ... ... ... ... ... ... саяси жүйе қызметінің нәтижесіне ықпал етуін
және ықпал етуге тырысатын іс әрекеттер ... [26] ... ... халықтың микрокосмы болып келеді. ... ... ... ... ... сөзі ... ... elector-сайлаушы деген ұғымды білдіреді.) [27] Саяси қатысушылықтың
негізгі формасы сайлаулардың белсенді ... ... ... ... ... ... ... сайлаудың рөлін жоғарғы деңгейге көтеріп қана ... ... ... ... бет ... де ашып ... ... сайлау
институтын «қоғамның айнасы» деп көрсетеміз өз тарапымыздан.
Қоғамды ... ... ... ... ... пен ... ... сезімді қалыптастыру болып табылады. Бұл жолда
сайлау институты қоғамның, өмір сүріп отырған саяси жүйенің ... ... ... ... ақ ... саяси мәдениетін
қалыптастыруда да үлкен рөл атқарады. Оның ең ... ... ... ... және ... ... ... беріп қатынасуы арқылы
өздерінің дауысының қаншалықты құнды екендігін ... Яғни ... өз ... бастан аяқ өзгеруіне ықпал жасайтын үлкен күш
екендіктерін түсінеді. Сондықтан Парламент, Маслихат, Президенттік ... ... ... ... ... өз жағдайларын жақсартуға ықпал
етеміз деген түсінік қалыптасады. Яғни бұл ... ... ... ... ... де ... бір көлемде тұрақты саяси мәдениеті де
қалыптасады. Сонымен бұл ... ... ... ... мен ... ... мәдениетінің қалыптасатындығын көреміз. Халықты ... ... ... ... ғана ашып ... саяси белсенділігін
қалыптастыруда да маңызды орын алады. Демократ Джон Стуарт ... ... ... ... ... ... ғана емес,
сондай ақ әрдайым қоғамның жігерлі бостандығының, әрекетінің ісінен де
хабар береді” деп атап ... [28] Тек ... ... ... іс ... ... ғана ... саяси қатынасушылыққа
(сайлауларға, референдумдарға т.б.) жол ашып, ал ол өз кезегінде ... ... жол ... ... ... ... жігерлілігі,
әсерлілігі не қабілеттілігі-мемлекеттік, саяси, қоғамдық ... және ... ... Ал бұл өз ... ... Ал ... ... қоғамның өмірлік
ұстанымы, элементі болып ... ... ... ... ... ... ... болып келген мәселелердің орнын (өз
өкілдері, қалаулары арқылы) әшкерлеп, ... ... ... өз жәрдемдерін, ықпалдарын тигізеді. Бұл жерде Үндістанның
көрнекті мемлекет және ... ... ... өзгерту үшін
алдымен өзіміз өзгеруіміз қажет” дегеніндей қоғамның ... ... үшін ... ... өзгеруіміз қажет ақ.
Сайлау институты саяси жүйеде өте ... рөл ... ... «биліктің легитимділігін» қалыптастырады. ... ... ... ... яғни ... ... бейбіт түрде, демократиялық
негізде алмасуына жағдай ... ... ... ... ... сөздің мәніне
келетін болсақ, элита-халықтың негізгі кілті рөліне ие, халық атынан тиісті
шешімдер қабылдауға атсалысатын өте ... саны аз ... ... ... Олар ... ... мен бірлігі үшін қызмет етуге тиісті
саяси ... ... [29] Яғни ... ... және қоғамдық әртүрлі
секторларының әртүрлі ұстанымдарын, пікірлерін, көзқарастарын, мүдделерін
көрсететін, ... ... топ ... көз ... Олар ... элита құрамына әртүрлі ... ... ... ... ... т.б.) және түрлі
механизмдермен келеді. Бұл ... ... ... ... институтын
жатқыза аламыз. Демократиялық саяси жүйелерде ... ... ... сайлау цикліне байланысты. ... ... ... ... өз ... ... көмек береді, ықпал жасайды.
Сайлау институтының қоғамдық саяси өмірде атқаратын функциялары:
1. Қоғамдағы сан алуан пікірлерді, көзқарастарды, мақсаттарды,
мүдделерді ... мен ... бір ... ... ... т.б. бір ... жинау, жалпы
еріктерді
қалыптастыру;
3.саяси элитаны қалыптастыру;
4.Саяси, мемлекеттік билік жүйесін легитимділендіру;
5.Саяси жанжалдарды, ... ... алу мен ... ... ... ... ... саяси әлеуметтендіру;
7.Қоғамды жаңғырту, жаңартушылығы;
8.Қарамақарсылықты ой-пікірлерді және оппозицияны қалыптастыру;
9.Билік, институттар мен халық ... кең жол ... ... жүйесіне бақылау орнатушылығы;. [30]
Сайлау институтының функцияларының тиімді жұмыс істеуі сайлау
жүйесіне ... ... ... жүйесі дегеніміз не? Осыған тоқталамыз.
Сайлау жүйесі- бұл электораттың сайлау арқылы ... ... ... ... заң шығарушы, және сот билігін қалыптастырудың ережелері
мен принциптерінің жиынтығы. [31] ... ... ... нормалар арқылы сайлаудағы дауыс берудің нәтижелерін анықтау
процесі мен мандаттық ... бөлу ... [32] ... жүйесі сайлауға
байланысты қабылданған нормалар, ережелер, ... ... [33] ... ... бұл ... билік органдарын сайлаудағы сайлау
тәртібінің құрылуымен байланысты қоғамдық қатынастар ... Бұл ... ... конституциялық құқықты қамтиды, тек конституциялық құқықтық
қатынастарды ғана қамтып қоймайды. Ол ... ақ ... емес ... ... ... ... нормалары мен сайлауға қатысты
әдеттегі мен дәстүрлі нормаларды, саяси ... ... ... Тар мағынасында сайлау жүйесі-сайлаушылардың ... ... ... ... ... депутаттық орындарды
бөлу шарасы және сайлауды ... мен ... ... ... [34] ... ... дегеніміз- өкімет орындарына ашық
сайлаумен байланысты және сайлау тәртібін ... ... ... ... [35] Сайлау жүйесі тұрғындардың сайлауға қатысу
масштабын, дауыс беру ... ... ... ету мүмкіндігін,
сайланбалы органдардағы өкілеттілік тепе-теңдігін және тағы басқа мәселерді
қарастырады. [36] Яғни ... ... ... ... ... сайлау
институты ілгері жылжиды, дамиды.
Ал сайлау нормаларына нені жатқызуға болады? Соған тоқталалық. Сайлау
нормаларына:
Сайлауға кім қатынасады;
Сайлауға кім түседі;
Сайлауды кім ... ... кім ... ... және кімдер қатынасады;
Сайлау округтерін құру;
Сайлау округтерін құруға кімдер ... ... кім ... және ... қатынасады;
Дауыс беру процесі;
Дауысты есептеу процесі;
Сайлану мерзімі;
Қалай сайланады және тағы басқа сайлау науқанына қажетті мәселелер жатады.
Сайлау ... ... ... бір ... ... сайлау
нормаларын құрады. Бұл нормалар сайлау ... үшін өте ... ... ... ... ... басталмай тұрып бұл мәселелерді мұқият
қарастырып алған дұрыс. Өйткені аталған жағдайлардың дұрыс жолға қойылуы,
сайлаулардың даусыз әділетті ... ... ... Яғни аталған
процестер арқылы сайлау институты ілгері жылжиды, дамиды.
Сайлау жүйесінің әлемдік ... үш ... бар. ... ... жүйесі
а) абсолюттік
б) салыстырмалы
2. Пропорционалды сайлау жүйесі
3. Аралас сайлау жүйесі
Можоритарлы сайлау жүйесінің ... ... ... ... тілінен шыққан, majorite-көпшілік) Можоритарлы сайлау жүйесінде
әрбір округтегі мандаттық ... көп ... ... ... ... не
партияға беріледі. Оның абсолюттік (көпшілік) жүйесінде әр ... ... ... ... даусының 50%-інің астамын алса сайлау өтті
делініп және үміткер сайланған болып ... Еер ... ... ... мөлшерді ала алмаса онда сайлаудың екінші
туры өткізіліп, онда ... ... көп ... ... екі ... ... ... Бұл екінші кезеңде екі үміткердің қайсысы көп дауыс алса,
сол сайлауда ... ... ... ... ... жүйесінде елу
пайыздық мөлшер жоқ. Сайлауға қатысқан үмікерлердің арасына ... ... ... ... ... ... саналады.
Пропорционалдық сайлау жүйесі «көппартиялық» негіздеме бойынша өтеді.
Пропорциоалды сайлау жүйесінде электорат нақты тұлғаға дауыс бермейді. ... ... ... ... ... Яғни ... тізім бойынша партияға дауыс береді. Неғұрлым көп партия қатыасса
бұл жүйенің маңыздылығы соғұрлы арта түсетіндігі ... ... ... ... ... сайлауда жеңіске жетіп Парламенттегі
депутаттық мандаттарды өзі ... ... ... қарай иеленеді.
Дегенмен мұндай сайлау жүйесінде ... ... ... ... шектеу мақсатында проценттік мөлшерде барьер ... ... ... барьер)
Аралас сайлау жүйесінде можоритарлық сайлау жүйесінің де, пропорциоалды
сайлау жүйесінің де ... ... ... ... ... жүйесі
Қазақстаның сайлау жүйесінен де өз көріісін тапты.
С.В.Устименко сайлау институтын жоғарғы және жергілікті деп ... ... ... ... ... Заң шығарушы, Атқарушы,
Сот билігін жатқызады. Ал ... ... ... институттарына
облыстық, губерниялық т.б. болып келеді. [37]
Сайлау институтының құрылымы мыналармен анықталынады:
Президенттік сайлау
Парламенттік сайлау
Сот органын ... ... ... сайлау (облыс, аудан, қала, село, округ)
Маслихаттарды сайлау
Жергілікті өзін өзі басқару орындарын сайлау
Негізінен алып ... ... ... ... ... мына екі
Президенттік және Парламенттік құрылымымен анықталады деп ... ... ... қоғамдағы маңыздылығын жоққа шығармаймыз. Дегенмен
қоғамның, өмір сүріп отырған саяси ... ... зор әсер ... ... ... ... ... сайлаулардың орны
ерекше болып саналады.
Сонымен сайлау-қоғамдық саяси шешімдер қабылдауда халықтың ... ... ... ... ... ... Және ... негізі болып табылатын адам құқықтарының сақталуы да осындай
сайлаулардан көрініс табады. Сайлаулардың әділ ... ... ... тең дәрежеде сайлауға қатысуына және бәсекелесуіне
мүмкіндіктердің ... ... ... көп ... және сайлауға
қатысуына жөнсіз кедергілердің болмауы, кандидаттардың үгіт-насихат
материалдарының БАҚ ... тең ... ... сайлауды бақылауға
халықаралық ұйымдар мен жергілікті ұйымдардың, ... ... мен ... жеке ... ... ... ... БАҚ
өкілдерінің сайлауды бақылауына және сайлау учаскілеріне еркін ... ... ... ... ... ... сайлаудың әділетсіз өтуі болып
табылады.
Жалпы демократияның негізін ... ... ... саналатын
сайлаулардың қоғамда алатын салмағы орасан зор деп атап көрсетеміз. “Саяси
жүйені танығың келсе, ... ... ... ел ... ... ... қосыламын деген мемлекет ең алдымен демократия механизмдері мен қатар
сайлау институтына баса назар аудару қажет және қоғам дамуының ... ... сай ... отырулары қажет.
Қоғамдағы болып жатқан соңғы өзгерістер мен оқиғаларға орай ... ... ... ... жаңа ... ... сөздер ене
бастады. Солардың бірі “сайлау технологиясы” ұғымы ... ... ... ... ... ... жоғарғы қарқынмен дамып келе жатқан
дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Технологиялардың жетістіктерін ... ... ... ... не оны керісінше зияндылыққа да пайдалана
аламыз. Өмірдің қай ... ... ... енгізуімен сол саланың
дамуына жәрдем бере аламыз. Сайлау институты қоғамның ... ... ... ... ... ал ... ... сол сайлаудың
негізін анықтаушы факторы болып табылады. Сайлау мен сайлау технологиялары
бір -бірімен өте ... ... ... ... ... ... процесінің дамуынан, жетілгенінен, сайлаудың қандай деңгейде
өткенінен хабар береді. ... ... ... ... ... ... ... емес. Саяси жүйелерді, саясатпен байланысты барлық
процестерді зерттейтін саясаттану ғылымына кейін ... ... ... ... да ... Қазіргі таңда қоғамда сайлау технологиясы
мәселесі әлі де болса зерттелінбеген, ашылып көрсетілмеген жаңа әрі ... ... ... және ... ... бірі болып табылады.
Қазіргі және кейінгі өмірдегі саяси жүйені, саяси институттарды т.б.
саясатпен ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы тың тақырып ретінде өзек болуда.
Жалпы сайлау технологиясына тоқталмас ... ... ... ... боламыз.
Жалпы “технология” деген термин гректің techne-шеберлік, ептілік, өнер
және логия-білім, ғылым дегенді ... ... ... ... ... ... ... және жартылай фабрикаттың жағдайын,
қасиетін, түрін өңдеу, дайындау, өзгертуге байланысты қолданылатын әдістер
мен тәсілдерді білдіретін жиынтық ... ... ... ... ... ... ... ең күрделі саласына қолданылатын және
ең тиімді әрі ... ... ... ... және оны ... ... ... химиялық заңдылықтарын ашу, анықтау болып табылады.
[38] Бұл ұғымды саясаттану саласында қолданып жүргенімізге де көп уақыт өте
қойған жоқ. ... ... ... ... жүйесінде сайлау
технологиялары, саяси технологиялары деп ... жүр. Ал ... мен ... ... ... ... ... сұрақ туындайды. Өйткені саяси ғылымдар жүйесінде сайлау ... ... ... әрі көп ... ... жоқ ... Және ... зерттеушілер, ғалымдар саяси технология мен сайлау
технологиясы ... бір ... ... қолданып та жүр. Сондай ақ сайлау
технологиясы ұғымы турасында ғалымдар, ... ... ... ... келе ... Бұл ... технологиясы ұғымының күрделілігін әрі
маңыздылығынан ... ... ... ... ... С.Соловьев
саяси технология дегеніміз-белгілі бір ... мен ... бір ... ... мен ... ... әрі үнемді түрде пайдаланып
жүзеге асыруға бағытталынған біртіндеп ... ... ... ... ... ... мен ... жиынтығы деп тоқталып
өтеді. [39] Ал А.Джаббасов саяси технологияға –сайлау ... ... ... қол ... ... тұтынушы кейпіндегі сайлаушыға ықпал
мен әсер етудің тәсілдері мен ... ... ... мен ... ... ... деп анықтама беріп өтеді. Және ... ... ... ... деп үш ... ... ... мотив пен интеллектті пайдаланып алға қойған
мақсаттарға жету ... ... ... аспектіде ... ... ... түрі ... ... мәселесіне араласып ... ... ... ... ... ... табылады. [40] А.Ковлердің пікірінше,
сайлау маркетингі –бұл ... ... бір ... ... ... және ол
cаяси партиялар мен ... ... ... ... ... мен дайындау және өткізуге көмек беретін шектеулі
қызметке ие. [41] Сайлау технологиясы ... ... бір ... ... ... кампаниясының сайлау технологиясы-сайлауда саяси табысқа
жету мақсатын қойып, осы мақсатқа жету үшін саяси жарнама құралдары ... ... ... ... белгілі бір саяси күштердің белгілі
бір ғылыми ... сол ... ... ... ... әсер етудің әдіс ... ... Ал ... одан тарлау мағынасы, біріншіден, ... ... ... ... ... оны жүргізудің нақты құралдарымен
арақатынасы арқылы белгіленеді деп есептейді. [42] Ф.Афанасьев сайлау
технологиялары бұл тек ... ғана ... ол ... іс, шахмат секілді
жоғарғы интеллектуалдық өнер. ... ... ... ... ... ... оның ... алдын ала есептеу жаратылыстану,
нақты ғылымдарға ... ... ... ... ... ... ішкі ... анологияларға қарап болжам жасау өте қажет нәрсе
болып келеді, әрине ішкі сезімнің ... ... ... ... ... ... ... білу де маңызды болып есептеледі деп
көрсетеді. [43] ... ... ... ... бір ... билікке
жетуі үшін сайлау заңдарын қабылдау ... ... мен ... ... алды ... ... ... жеңіске жетуі үшін жүргізетін күресінің ... ... ... ... ... ... ... дәл осы
альтернативаны таңдауға ... ... ... ... технология шеберлік жөніндегі ілім болып табылады. Билікке жету
мақсатындағы барлық ... мен ... ... ... ... ... ... орын алып келді. Билік бұл ... ... ... ... табылады. Билік әрқашан халыққа нұрын шашушы
мәніне ие ... ... ... ... топ ... ... ... өз қолына алуға тырысты. Сонымен сайлау технологиялары дегеніміз
-қоғамдық-саяси басқару жүйесіне келуі үшін белгілі бір ... ... ... нормаларын, ережелерін қабылдау кезеңіндегі оған әсер мен
ықпалдылық көрсету бағытындағы іс-шаралары мен әдіс-тәсілдері және сайлау
уақытысындағы ... ... яғни ... ... ... ... отырып жеңіске жету бағытындағы қолданылатын ... мен ... ... ... ... ... ... адами қасиеті мен санасына, сезіміне және мінез құлқына, жүріс
тұрысына зор әсер ететін, ... ... ... құралған құрал болып
табылады. Сайлау технологиялары-сайлау науқанына қатысушы ... ... ... ... ... жасау мен сол бейнені
саяси, сайлау ... ... ... ... кейпіндегі сайлаушылар корпусына
сату, өткізу болып табылады. ... ... ... ... еске
алғанда қытайдың “Шенеунік болғанша-тышқан, шенеунік ... ... ... ... ... еске ... Жалпы қолданылатын уақыты мен кезеңіне,
тиімділігіне орай сайлау технологияларын нормативті ... ... ... және ... науқаны басталатын кезеңге ... ... ... ... ... ... ... сайлау
технологиялары деп бөліп қарастырады сайлау процесін зерттеушілер. Енді
аталған технологиялардың ... ... ... Сайлау процесін
зерттеушілердің тоқтамы бойынша:
1.Сайлау технологияларының нормативтік түрі. Бұл сайлауға ... ... және ... ақ ... ... ... жеке ... партиялардың, қоғамдық-саяси ұйымдардың т.б. сайлау нормаларына,
заңдарына, ережелеріне өз ұстанымдарын, принциптерін, ... ... ... ... ... коммуникациялық түрі. Бұл сайлау науқаны
басталғанда және сайлау ... ... ... әсер мен ... ... ... ... қолданып жеңіске жету жолындағы амал-
тәсілдер, шаралар ... ... ... ... ... ... бір-бірімен ерекшілігі алғашқысының сайлаушыларға,
қоғамға беймәлім түрде яғни жасырын сипатқа ие ... ал ... ... ашық ... ... тән ... ... Сайлау технологиясының
жасырын сипатында сайлаушылар көп жағдайда ... ... ... , ... ... және ... жолмен қабылданып
жатқандығынан және оның нақты кімдер үшін, ... ... ... мақсатта екендігінен хабарлары аз не мүлде бейхабар болып ... ... ... ашық ... ... ... кімдерге және
не үшін дауыс беретіндіктерін, сайлаудың не үшін ... ... және ... сол ... ... ... негізде қарым қатынасқа
түседі. Жалпы алар ... ... ... ... ашық, жабық
сипатында болуына қарамастан мақсаты бір- тек жеңіске жету ... ... ... ... технологияларының коммуникациялық түрі бес түрге
бөлінеді. Атап айтқанда олар:
1.Сайлау маркетингі;
2.Паблик рилейшнз, яғни ПР-қоғаммен байланысты ұйымдастыру;
3.Үгіт-насихат;
4.Саяси жарнама;
5.Мәлімет ... ... БАҚ, ... ... ... т.б.;
Шартты деп отырған себебіміз бұлардың барлығы бір-бірімен біте қайнасып
кеткен, яғни бірінің бірісіз көзге елестетудің өзі ... [45] ... ... ... ... ... ... имиджейкерлікті
Н.Костенко паблик рилейшнз салаларының түрлері ретінде қарастырады. [46]
Ал, ... ... ... үгіт насихат, саяси жарнама паблик релейшнз
салалары ретінде қарамайды. [47] Ол Паблик релейшнз ... әрі ... ... негізделген, қоршаған ортамен үйлесімділікке
жету бағытында ... ... ... ... деген ағылшын Сәм
Бләктің анықтамасына қосылады. Жалпы алар болсақ, паблик рилейшнз ... ... іске ... ... ... жатқызуға әбден ... Бұл ПР ... ... бір түрі ... ... жарнамадан ешқандай айырмашылығы,
өзгешілігі аз не жоқ деп қарастыратын пікір-көзқарастар бар. Мәселен, ... ... ... ... ПР дың текст жасау емес, контекст ... деп ... ... Ол ПР дың ... ... мына ... деп көрсетеді:
1.ПР технологиясында текст жасау басты мәселе емес;
2.ПР саласының саяси жарнамадан ерекшілігі БАҚ ... ... ... ... ... ... ақылы болып келетіндігі;
3.Текстке контекст жасау емес, ПР дың ... ... ... ... қажеттілігінде. [48] ПР дың сайлау ... ... ... не ... маркетингтен айырмашылығы мынада болып табылады:
1.Маркетинг рынокты зерттей отырып қандай тауардың қажеттілігін анықтайды;
2.ПР болса сол дайын ... ... не ... іске ... ... ... ... табылады;. [49] Жалпы қоғамдағы сайлау ... ПР дың ... ... ерекшілігі ақылы еместігі деп атап
көрсетеді.
Сайлау науқаны барысында қолданылатын сайлау технологияларының бір түрі
қоғаммен байланыс яғни ... ... (ПР) рөлі зор. Бұл ұғым ... ... ... ... ... жоқ. Әр ғалымдар
әрқалай көрсетеді. Бұл ұғымды ресейлік ғалымдар Г ... ... И ... “танымалдылықты қалыптастыру”, И ... ... ... А ... “іскерлі коммуникация”, А Зверинцев
“коммуникациялық менеджмент”, М ... ... ... ... Е ... ... үгіт-насихат” деп көрсетеді. Сонымен қатар,
“стратегиялық коммуникация” және ... ... ... да ... [50] ... ПР ... не жатқызуға болады деген
сұраққа ғалымдар, зерттеушілер әрқалай жауап беруге ... ... ПР дың бір ... ... ... ... өте ... өсіп келе жатқанын байқаймыз. Сайлау науқаны ... ... ... ... әрі ... ... ... сайлаушылардың
көңілінен шыға алатындай, жаулап алатындай образын ... ... ... ... ... болып халыққа яғни сайлау процесі кезіндегі басты
орынға шығатын сайлаушыларға ... ... ... жан ... ... таныстыру болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... көңілінен шыға алатындай
үміткердің имиджін жасап шығарады. Мәселен, ол ... ... ... ... ... жағдайлардан салқынқандылық таныта отырып шыға
алатындай бет бейнесін сайлаушылардың барлығының ... және ... ... ... ... халықтың барлығының жағдайын көре, біле алатын,
қоғамдағы болып жатқан өткен және бүгінгі ... ... ... ... бет бейнесін» қоғамның көре алатындай ... ... ... ... мен өтімді болуы тек сайлау кампанияларының жұмысы ғана ... ... ... ... ... ... де ... болмақ.
Имидж жасау-бұл субьектінің, оны қоғамдық қатынастар үшін жағымды қылып
көрсететін және оның қатысуымен нақты саяси міндеттерді шешуге ... ... ... ... ... мен сапасы. Бұл мәнде ... ... ... ... компоненттерге ие, оның көмегімен
билеуші субьектілер ... ... ... ... халықпен кері
байланысты қамтамасыз етеді, мақсатқа бағытталған әрекетке қоғамдық пікір
білдіруге тырысады. Имидж-бұл саяси ... ... ... ... және оның бір ... көбеюінің механизмі. /51/ Сайлау процесі
барысындағы және одан ... ... де ... ... қоғамдық
-саяси қозғалыстар мен ... жеке ... ... ... ... нық орнығуына, халықпен қарым қатынасының
тұрақты ... ... ... ... ... саяси күшке айналуына,
танымал болуына имдждің, имиджеологияның әсері зор.
Сонымен имидждің үш негізгі атқаратын қызметі (функциясы) бар:
1.Идентификациялау;
2.Идеализациялау;
3.Қарама ... қою;. ... ... ... ... үгіт ... т.б. ... сайлау
технологияларының қарыштап дамуына қарамастан, ... ... ... ең ... мәселесі ретінде қарастырылады. Яғни
үміткерлердің образын (бейнесін) қалыптастыру арқылы сайлау ... ... және ... ... кейінде де қоғамның ең негізгі қозғаушы күші
болып саналатын ... ... ... орын ... ... оны ... теледиар, баспасөз құралдары арқылы көрсету арқылы
кіруге болатындығы. Сонымен ... ... ... сұранысына сай
келетін үміткердің имиджі жасалынып, сол имиджге сай келетін үміткер таңдап
алынады. Сол үміткердің имиджі толық ... ... ... соң, ... үміткерді өткізудің толық бағдарламасы жасалынады. Ал сол ... сай ... ... сол ... көп ... ... сайлаушыларға жеткізу және оны ... ... ... ... да сайлау технологияларының жүйесіне кіреді.
Үміткердің сайлауда жеңіске ... оның ... ... ... ... ... болып табылмақ. Сондықтан сайлау
технологияларының басты мақсаты сайлаушылардың сеніміне кіру мен даусын алу
болып ... ... ... өзін ... ... оның сайлау
кампаниясының сайлауалды ... ... ... ұсынамыз деген
мәселенің орнына сайлау науқанын қалай ұйымдастырамыз деген мәселе алдыңғы
қатарға шығады. Сөйтіп сайлау ... ... ... ... ... оны ... түрлі шараларын қолға ала бастайды. Бұндай ... ... іске ... ... үміткердің «саяси нарық
базарында» өтімді болуы ... ... ... ... ... ... ... технологиялардың ішінен саяси жарнаманың
да рөлі зор деп көрсетеміз. Саяси ... ... ... ... Яғни ... ... қалыптасқан бейнені, келбетті саяси
бейне не келбет ... деп ... ... ... ... ... (саяси тіл, символ, нормалар т.б.) халықтың оның
ішінде сайлауда ... ... ... құлқына әсер етіп, ықпал жасау
арқылы жеңіске жету болып табылады. Саяси жарнаманың шығу ... ... ... рим, ... саяси жарнаманың ауызша түрі болғандығын
тарихтан білеміз. Яғни ... ... ... өздеріне алуы үшін,
халықтың назарын өздеріне ... үшін ... ... ... сайлаудағы саяси бейнесін халыққа ауызша түрде жеткізетін
болған. І дүние жүзілік соғыс уақытысында саяси ... тек ... ... ... ... ... ... саяси жарнамасынан ерекшілігі
мұндағы жарнама ... ... ... не ... ... ... болуы. Жалпы алғанда саяси жарнаманың түрлері өте көп. Мәселен,
саяси портрет, саяси мүсін түрінде де ... ... ... ақ ... ... карикатура, фотография, саяси ... ... ... ... ойыншықтар, сувенирлер тағы
басқа түрлерінде кездеседі. ... ... ... түрлері Батыстың
дамыған демократиялық мемлекеттеріндегі сайлау науқандарында өте жиі жиі
қолданылады. Ал бұрынғы ... ... оның ... ... ... ... түрлерінің көпшілігі қолданысқа ие емес.
Саяси коммуникация жүйесінің басты құралдарының бірі ... ... ... ... ... ... ... басты тәсіл және
өзіндік бағыт ... ... ... жарнама-саяси партия үшін тиімді
образды (бейнені) ... ... ... ... ... ... Ол ... және бәсекелі ақпаратты таңдау нәтижесінде ... ... ... институт, символдар) жағымды образын (бейнесін)
қалыптастыруға бағытталады. ... ... ... ... ... және ... ұғынықты түрде адамдарға ... ... ... ... ... ... ... да саяси
обьектінің оң қатынасын көрсетіп қоймай, ... ... ие ... ... ... ... [53]
Сонымен саяси жарнама-бұқаралық ақпарат құралдары арқылы саяси тұлға
немесе партия жөніндегі ... бір ... ... ... ... ... жүйесінің элементі болып табылады.
Консолтингттік институттардың саяси жарнама ... ... ... ... ... ықпал етуге бағытталған, имидж үшін қажетті бояуды
әспеттейтін ... ... ... саналады. Жалпы саяси маркетингтік
немесе ... ... ... белгілі бір әлеуметтік-психологиялық
зерттеулерді ... ... ... ... оны ... обьектіге немесе
аудиторияға бағыттау-саяси мақсатқа жету тәсілінің жемісі болып табылады.
[54] Бұл сайлауларда іске қосылатын сайлау ... мен ... ... мен ... ... ... ... жарнаманың плакаттар,
буклеттер, листовкалар, плакаттар тағы басқа түрлерінің ішінен ақпарат
тарату арналарының, оның ... ... ... ... ... зор ... “Кез келген елдің теледиары қандай болса, ұлты да ... ... ... ... ... ... Ақпарат саласы қазіргі
қоғамның ең қажетті құрылымы, ... ... ... ... ... машинаның негізгі тірегі. Мемлекеттік биліктің ең ... бірі ... ... Ақпарат көне заманнан бері келе жатқан
халықтың көзі, құралы. Қазіргі заман ... ... ... ... ... жер мен көктей болып табылады. Қазіргі заман дамуына
орай ақпарат таратудың теледиар, интернет, радио ... ... ... Ал оның ... науқаны барысындағы маңыздылығы неде? Біріншіден,
теледиар саласы көпшіліктің санасы мен сезіміне ... өте ... ... ... ақпарат құралдарының қоғамдағы ықпалы орасан зор қуатты
институттарының бірінен саналмақ. Демократиялық ... оның ... ... ... ... саяси ой-пікірді, ұлттық патриоттық мінез
құлықты, саяси сананы ... ... ... ие ... ... ... саяси жүйелерде бұқаралық ақпарат құралдары халықтың сана
сезімін мемлекеттің ұстанған бағытына бұруға жұмсалынатын қуатты ... ... ... Досым Сәтбаев “Экономикалық және саяси
бәсекелестік бар қоғамда ақпараттық ... тек ... ... ғана ... ету мен ... ... ... құралы” болып табылады деп атап өтеді.
Теледиардың саяси жарнама жасаудағы ... ... ... ... ... үміткерлер, партиялар) сайлаудағы шынайы
нақты имиджін тікелей көрсете алуында. Теледиардың көрермендері санының
басқа бұқаралық ... ... ... ... және ... оқиғалар теледиардан дер кезінде көрсетіліп, көпшіліктің санасын
өзіне ... ... ... ... ... тыс ... баға ... сынаушы кейпіне енеді. Теледиар бетінде үміткердің
шынайы ... ... ... ... ... Яғни ... ... жасаған «жасанды үміткер образы» теледиардың тікелей эфирінде жоққа
шығарылуының мүмкіндігі мол бола түседі. Үміткердің сайлау ... ... ... мен ... ... ашып ... ... ақ
керісінше сайлау кампаниялары даярлаған ... ... ... ... теледиар бетіндегі сөйлеген сөздері, үміткердің ... ... ... ... ... ... мен ... Демек «медалдың екі жағы» болатыны ... ... да ... атап ... ... ... ... шығарушылық негізге
құрылған негативті имидждік және сенім мен нанымдылық сезімін тудырушылыққа
негізделген ... ... ... бар. Сондықтан жеке үміткерлердің
не ... ... ... ... ... ... жан жақты
дайындалып келулерін талап етеді.
Сайлау науқандарында қолданылатын ... бір ... ... ... ... ... ... технологиясының теледиарлық технологиядан ерекшілігі
сайлаушылар мен ... ... ... түсе ... болып
табылады. Интернеттің жеткізуші ... ... ... ... ... тағы ... ... науқанына қажетті
хабарлардың барлығының сайлаушылардың почталарына ... ... ... ... ... ... түсулеріне мүмкіндіктері зор.
Сайлаушылардың көңіл күйлерін жылдам ... және ... ... талап-тілектерін анықтауына мүмкіндік береді. Сол
талап-тілектер нәтижесінде үміткерлер ... ... ... имиджін
дереу өзгертулеріне мүмкіндік береді. Сайлаушылардың құрамын анықтап алып,
сол анықталынған сайлаушылардың ... ... ... ... қолдары қойылған жеке хаттары негізінде жазылған
жарнамалық сипатқа ие үгіт-насихаттары жіберіледі. [55] ... ... ... ... қарапайым адамдардың жүрегіне тез
жетеді. Өйткені жалпы адамның психологиялық ахуалын бақылайтын ... ... ... көңіл бөлген заттарды ешқашан ұмытпайтынын және тез
әсер ... ... Бұл ... ... ... ... ... арттырады. Сайлау технологиясының бұл тәсілдері
адам санасын жаулап алудың қазіргі ... ... түрі ... табылады.
Сайлау науқандарында жеңіске жетудің бір жолы болып саяси ... ... ... Бұл сайлауда қолданылатын сайлау ұрандары,
символдары мүмкіндігінше сайлаушыларға түсінікті әрі қысқаша мазмұнда болуы
қажет. ... ... ... көңіліне, жүрегіне тез жететін әрі
олардың есінде тез және ұзақ сақталатын технологиялардың бір түрі ... ... ... 1997 жылы ... ... ... ... алып қарастырсақ, лейбористік партияның сайлау ... ... ... ... “Жаңа арман” болып келді. Соңғысы батыс
лидері үшін өте маңызды ... ... ... ... Тони ... ... ... түсу мақсатында төмендегі сөздерді қолданды:
“Жаңа лейбористер-сіздер сенім артатын Тони Блэр басқаратын жаңа заман
партиясы”;
“Жаңа ... жаңа ... үшін ... ... ... жандануына көмектесетін партия”;
[56] Аталған ұрандар сайлаушылардың, халықтың ұғымына сай қысқа ... ... ... Аталған ұрандар сайлау науқанында сәтті ... ... ... ... ... өз көмегін тигізді.
Жалпы ... ... ... демократиялық елдерінде кең түрде
қолданылады және сайлаудың басты ... ... ... ... ... ұрандардың сайлаудың табиғатын аша түседі деп көрсетеміз.
Жалпы сайлау технологияларының тек ... ... ... және
аяқталғанға дейін қолданылатын іс шаралар екенін ... ... ... тек сол ... ... ғана арта
түсетіндігін көреміз. Сайлау технологияларының “ақ” және “қара” ... бар. ... ... ... ақ пен қара түрлері ... ... ... ... жоқ. ... зерттеушілердің
арасында бұл мәселе төңірегінде талас-тартысқа ... Әр ... ... Бір топ сайлау технологияларының қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ретінде тоқталуды ұсынса, ал екінші
бір топ сайлаудың қара технологиясын заңнан тыс деп атап ... ... ... ... ... ... Ал үшінші бір топ болса,
қара технологияларды ... ... оны ... ... ... Мысалы,
А.Ю. Кошмаров пен Г.С. Кузнецов сайлау ... ... және ... ... болмайды, олар тек “заңды” және “заңсыз” ... ... ... ... ... ... ол ... елдердің барлығында
өз көрінісін тапқан және ол сайлау науқанының 70 пайыз ... ... ... деп ... [57] ... сайлау технологияларының ақ
түрі- сайлау ережелерінде, ... ... ... негізде және
үміткерлердің ар намысы мен ожданына, құқығына ... ... ... түрі ... ... Ал сайлаудың қара ... ... ... ... құқықтары мен ар ождан,
намыстарына қол сұғып, олардың бұрынғы және ... ... ... ... ... негізге ала отырып әшкерлейтін ... ... ... ... ... болсақ сайлаудың маңыздылығы аталған
“қара технологияларының” қолданылуымен де арта түсетіндігі сөзсіз. ... ... жиі ... ... ... ... тән болып
келеді. Батыс қоғамында аталған технологиялардың ... ... ... ... не 60-70-80 ... ... ... бұл батыс елдерінде қалыпты жағдай болып есептелінеді. Ал ... ... ... көпшілігінде бұл “қара технологияларының” қолданылуына заң
жүзінде тиым ... яғни ... ... ... Ал енді сайлау
процесінің жетілген, дамыған үлгісі болып табылатын ... ... ... мен ... ... ... ... тоқталып
өткенді жөн көрдік.
Сайлау технологияларының қалың ... ... ... ... зор ... жөнінде батыс қоғамында түрлі теориялар, ағымдар,
ой-пікірлер, әдіс-тәсілдер қалыптасты. Солардың ... ... ... жөн ... ғасырдың 40-50 жылдары Колумбия университетінің ғалымдарының
ұйымдастыруымен (ғалым П Лазарефельдтің ... ... ... ... құлқын зерттейтін әдіс пайда болды. Бұл әдіс
сайлау науқаны алдында сайлаушылардың мінез құлқына зерттеу жүргізе отырып
электораттың ... ... ... ... не ... ... не ... етеді деген сұраққа жауап іздеу болып табылды. Ол ... діни ... мен ... ... ... ... және
олардың тұрғылықты жерін (ауылдық, қалалыққа бөлінуін ... ала ... ... ... ... ... алады. [58]
ХХ ғасырдың 60 шы ... ... ... ... ... В. ... Д. Стокс) қолға ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылу жұмысына емес, басты назарды
оған ықпал мен әсер ... ... ... ... ... ... аударатын әлеуметтік-психологиялық деп аталатын әдіс
қалыптасты. [59] Сол дәуірдің ... ... ... тәсіл
пайда болды. Бұл тәсіл электораттың үміткерлердің теле ... ... ... ... деп ... ала ... коммуникациялық тәсілдерге ғана
басты назар аударды. Бұл тәсілдің негізгі идеясы –коммуникация ... ... ... қызмет атқарады. Яғни онда, іс жүзінде адамзат
қызметінің ... ... мен ... ... ... экономика,
ғылым, моральдық ережелер мен діни құндылықтар, өнер, идеология, ... ... т.б. ... ... бұл ... өкілдері өздерінің барлық
назарын қоғамдық назарға сала отырып, халықтың саяси басшымен ... ... ... Бұл ... соң ... қоғамында сайлау
технологияларының тиімділігіне назарын аударатын және оның ... ... ... ... ... ... кампанияларын
зерттейтін жаңа тәсіл қалыптасты. Бұл саяси мақсаттарға жұмылдырылған жаңа
маркетингтік зерттеулер ... ... ... ... ... ... және тағы ... салалардағы мәселелерге деген
ниеттері мен қатынастарына ден қоюдан бастады. Бұл тәсіл ... ... әсер етуі үшін ... ... не ... бағдарламалардың
мақсаттары мен міндеттерін анықтауды мақсат етіп ... [60] ... ... жету ... пайдаланушылық бұл рынокты зерттеу,
позициялау ... ... ... ... ... ... жиылыстар т.б. тәсілдер жиынтығы болып табылады.
Саясаткерлер дауыс берушілерден ... не ... ... ... ... ... өздерінің жүзеге асырып жатқан шараларына әсері
қызықтырады деп атап көрсетеді Бренден Брюс. [61] Бұл тәсілдің ... А. ... егер ... ... өз ... ... ... технологиялары арқылы көрсететіндей деңгейге қатынас
алатындай етіп құрылатын ... онда бұл ... ... ... арасын байланыстыратын маңызды топтың жоғалып кетуіне әкеліп
соқтырады деп ... ... ... ... және ... ... алатын позициясына қарамастан, жарнамалық
технологиялардың көмегімен ... ... ... болса,
онда парламенттік пікір таластар, бұрынғыдай рационалды ... ... деп ... ... сайлау науқанын зерттейтін әртүрлі әдіс тәсілдердің мақсаты
сайлау технолгияларын дамыту ... ... Және ... ... механизм орныққан қоғамдарда үміткерлердің сайлауда ... амал ... мен ... ... ... ретінде қалыптастыру
мен одан әрі дамыту, ... ... ... ... ... ... ... мен оның сәтті жүзеге асырылуы,
сапалылылығы сол өмір сүріп отырған ... ... ... саяси мәдениеті
мен ұстанған ұстанымына, қоғамдағы әрекет ететін әр түрлі саяси топтардың
арасындағы көзқарастардың ерекшеліктеріне, сайлаулардың бәсекелі, ... ... ... ... Сайлау институты мен сайлау технологияларының қалыптасуы
мен дамуы
Қоғамдық жағдайдың негізін анықтаушы элементі болып сайлау институты
табылады. Сайлау ... ... ... ... ... Қоғамдағы қалыптасқан алуан түрлі элементтерінің бір-бірімен
тығыз байланыста және өзара ... ... ... ... ... ... реттейтін және азаматтық қоғам мен мемлекет,
олардың элементтерінің бір бірімен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп отырған әр саяси жүйе
не билік жүйесі сайлау институтының дамуына ықпалы зор ... ... ... ... ... ... әрі ... сай жұмыс істеуі қоғамдағы әрекеттегі билік жүйесінен де хабар
береді. Мәселен, жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... ... механизм ретінде басымдық берсе, ал
демократиялық емес ... ... ... дамуына басымдық бермейді, не
жоққа шығарады. Яғни біздің байқайтынымыз ... ... ... ... ... ... демократиялық саяи жүйелерде
сайлау науқанының ережелерін, нормаларын, заңдарын негізгі қалыптастырушысы
болып мемлекеттік билік саналады. Бұл табиғи құбылыс болып ... ... ... ... жағдайында саяси жанжалдардың өз
шешімдерін табуына жәрдем береді. Мәселен, ерте кездерде де, қазіргі таңда
да белгілі бір ... ... шешу ... сайлау институты ықпал жасап
екі жақты келісімге келтіріп, не болмаса, бір тарапты қанағаттандыру арқылы
мәселенің шешімін тауып отырған. Бұл ... ... ... қабылдаған
нормаларға, ережелерге негізделгендіктен оның мүшелері орындауға, көнуге
мәжбүр болады. Сондай ақ қоғамда ... ... ... ... тұрмыстық мәселелерден шыққан жанжалдар мен шиеленістердің және
енді қалыптасып келе жатқан мәселелердің шешімін табуына да ... ... ... Яғни ... тұрмыстық жанжалдардың
субьектілері белгілі бір ... ... ... беру ... мәселелерінің өз шешімін табуына ... ... ... ... ... институты қоғамдағы қалыптасқан жанжалдарды,
шиеленістерді абсолюттік ... ... ... сөз ... ... аталған
жағдайларды шешу механизмдерінің бір құралы болып табылады.
Сайлау институтының қалыптасуы тарихы өте ... ... ... алғашқы қауымдағы сайлау институты жөнінде деректемелер
кездеседі. Мәселен, ... ... ... ... ... бар. Яғни сол ... мүшелері өз тайпа, ру көсемдерін, әскер
басшыларын ... ... ... ... ... Және бұл таңдауға, сайлауға
ру, тайпа мүшелерінің барлығы қатынасып ... Сол ... ... ... ыдыратпаудың амал тәсілі болып табылды. Сондай ақ сайлау
институты ру, ... ... ... ру, тайпалардың мойындауы ... ... ... ... ... де ... Сол
кездегі сайлаудың деңгейіне сай өз сайлау технологиялары да қолданылған.
[63]
Қоғамдық өмірде сайлау институты қалыптасуымен сайлау технологиялары ... ... ... оның технологияларынсыз көзге елестетудің
өзі қиын. Сайлау технологиялары не үшін ... ... ... ... ... ... қоғамның қатардағы мүшелерінің барлығының билік жүйесіне
енуі мүмкін болмады. Сондықтан олардың арасынын сытылып шыққан бір ... ... ... ... ... Ал сол ... ... бөлігі дауыс
берушілердің дауысын алуы үшін қоғамдағы барлық мүмкіндікті пайдаланып
қалуға ... Бұл ... ... ... басшылық тобына,
кейіннен саяси элита құрамына, билік жүйесіне енулері үшін ... ... ... ... ... ... біздер тарихтан ғана білеміз. Сол сайлаулардағы қолданылған
шараларды, іс-әрекеттерді сайлау технологиялары деп атаймыз. Ол ... ... ... ... ... ... деп қолданылды. Кейінгі дәуірде зор ... ... ... бір заң ... ... ... ... “сайлау технологиялары” деген ұғымдар қалыптасты.
Сайлау институтының дамуына мұрындық болған орта антикалық қоғамдар
болып табылды. ... ... ... ... ... ... сайлау институты мен оның технологиялары қалыптасты. Және ... мен ... жиі- жиі грек қала ... қолданылуы
оның функцияларының қыр -сырын ашып ... ... ... ... ... ... ... есте қалған Афина
реформаторы Солон сайлау институтының тиімді дамуының мүмкіндіктерін ашып
берді. Солон халықтың құрамын ... ... ... байланысты төрт
топқа бөлді. Азаматтар мемлекеттік қызметке сол ... ... ... ... болды. Ең төменгі топ өкілдерінің елдің жоғарғы
органы болып саналатын Халық жиналысына және соттарға мүше ... ... ... ... ... ... шектеуді енгізе отырып
Солон қоғамның қарапайым өкілдерінің дәрежесін төмендетпеу мақсатында
соттардың қоғамда ... ... ... Нәтижесінде соттардың қоғамдағы рөлі
өсті. Елдің ең жоғарғы қызметіне әр төрт филдің ... он ... және ... ... ... ... ... тоғыз архонг
таңдап алынды. Сонымен қатар Солон реформасына орай әр филден жүз ... ... ... ... ... ... ... Афина
демократиясын өркендеткен Солон реформасын Аристотель “аралас саяси құрылыс
яғни ... ... ... арқылы таңдау-аристократиялық,
ант берушілердің соты-демократиялық сипатта” болды деп көрсетеді. ... ... ... ... ... ... қаупін
тудырмау үшін сайлауда барлық мүдделі топтарды қанағаттанарлықтай деңгейде
шешімдер ... әрі оны ... ... ... ... ... орталығы ежелгі Рим мемлекетіндегі сайлау институтының
қалыптасуына белгілі бір саяси, әлеуметтік ... әсер ... Тит ... “Негізі қаланғаннан бергі Рим тарихы” ... ... ... ең жоғарғы қызмет болып саналатын консулдар мен халық
мүддесін қорғаушылыр ... ... ... ... ... әсер етті деп ... ... патшалық биліктің б.д.д. 6 ғасырда
құлауына негізгі себеп ақсүйектер мен патша ... ... үшін ... ... ал ... ... ... негізгі себеп ақсүйектер
мен қоғамның төменгі ... ... ... қайшылық, күрес әсер
етті. [65]
Ежелгі Рим, демократиясындағы сайлаулардағы қолданылған сайлау, саяси
технологияларының өзіне тән ... ... Рим ... ... ... ... да ықпалы зор болды. Рим
тәжірибесінде заңдардың барлығы алдын ала Сенатта талқыланып, ... ... ... ... болған. Халық жиналысында заңды бекіту процесі
де ақсүйектердің бақылауында болды. ... ... ... ... қорғаушы болып табылатын халықтық трибундарының да заң шығару
процесінде ықпалы болды. Сондықтан ... ... жүйе ... ... ... ... табылды. Алайда бұл кейінгі жағдайлардың әсері
нәтижесінде ... бір ... ... ... ... сайлау науқандарында сайлауға түсуші
үміткерлерді саяси ... ұрып ... ... ... ... ... көрсетушілігі, жанжал, төбелес
шығарушылығы т.б. секілді сайлау технологияларының лас түрін ... ... ... ақ ... ... ... қайырымдылық шаралары негізінде
тегін нан тарату, астық, тамақ үлестіру секілді сайлау технологиялары ... ... ... ... ... амал ... ... отырып
сақтап қалуға болады деп атап көрсетеді. Және сол ... ... ... ... қолданылу аясын демократиялық,
аристократиялық, олигархиялық, ... түрі деп ... ... [66] ... таратып айтар болсақ, ... түрі ... ... ... шектеу қойылған. Яғни мүліктік ... ... ... ... табылды. Демократиялық түрі
бойынша сайлауға қоғамның барлық ... ... үшін және ... ... тартуы үшін материалдық деңгейде ынталандырулар жасайды.
Аристократиялық түрі бойынша сайлауларға үміткерлер тек өзінің шыққан ... ... ... ... ... және ... ... Аристотель аталған
түрлерді бір бірімен араластыруы арқылы билікті ... ... ... ... ... ... орта ... одан әрі дамыды. Дегенмен орта
ғасырлардағы феодалдық қатынастардың үстемдігі ... ... ... ... ... және ... аумағын тарылтты. Бірақ орта ғасырлар
қоғамындағы сайлаулардың рөлін жоққа шығаруға болмас. Сол қоғам жағдайында
сайлаулар әр елде ... ... ... ... Германияда қалыптасып
дамыды. Бұл елде сайлау механизмі тек қана ... ... ... ғана ... ... ... ... елдің ірі
княздары атқарды. Мысалы, сайлауға қатынасатын әр территория басшылары-
княздар мен дін ... 30 күн ... ... ... және оны ... тиіс болды. Яғни Герман мемлекетінде ... тек ... ... құралына айналғандығын көреміз. Ал Францияда
сайлау механизмі король билігін нығайту мен ... Рим ... ... ... ... үшін ... атқарды. Сайлау институты
Францияда жоғарыдан яғни билік жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... үстемдігін шектеу, тежеу
үшін төменнен қалыптасты. Англияда бұл бағытта ... ... ... ... тиімділік тұрғысынан таңдап алынып, елдің жергілікті
басқару орындарын сайлау үшін ... ... ... ... және ... ... ... және
оның функцияларының күшеюіне буржуазиялық революциялар өз әсерін тигізді.
Осы тарихи ... ... ... ... ... институты мен
сайлау технологияларына негіздеме болған сайлаулар қалыптасты. Бүгінгі
уақыттарда әлемдік деңгей дәрежесі тұрғысынан ... Ақш, ... ... ... оның ... ... ... мен оның қолданылатын
технологияларының ірі жетістігі болып ... ... ... ... ... ... ХІХ –ХХ
ғасырларда және сондай ақ коммунистік идеологияның ... ... ... ... сайлау құқығы дамыған елдердің барлығында
енгізілді. Сондай ақ батыс ... ... ... ортақ сайлау
құқықтарының енуіне Ресейдегі социалистік революция да өз ... ... ... мен ... технологияларының тарихи дамуына шолу жасай
отырып, сайлауға қоғам мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... шектелген, біршама шектелген, толық
шектелген, шартты шектелген деп бөліп көрсетуге болады. [68] ... ... ... ... технологиялары да қалыптасты. Сайлауға
қатысушы үміткерлер ... ... алу үшін бар ... ... мүмкіндіктерді пайдаланып қалуға, жиналыстар, сөз сөйлеу,
кездесулер, ойын сауық кештерін ... ... ... ... сайлау
технологияларын қолдануға тырысты. Аталған сайлау технологиялары қазіргі
сайлау ... ... ... ... ... ... технологияларының қалыптасуы жөнінде нақты
деректер жоқ. Әр зерттеуші оны ... ... ... ... жаңа ... 1960 ... Ақш та ... өткен
президенттік сайлаулардан басталады деп атап өтеді П. Рудинский. Сол
уақыттағы ... ... Джон ... мен ... Никсонның сайлауға
түскені белгілі. [69] Сол ... ... ... ... жаңа ... ... технологияларын қолданысқа
енуі болды. Жаңа коммуникациялық ... ... ... ... ... жатқан саяси оқиғалар мен жарнамалық кампаниялардың, ... ... ... ... қосындысы
коммуникациялық технологияларды құрайды. Яғни сол ... ... ... ... ... жатқан барлық оқиғаларды және
сайлау заңында көрсетілген ережелерге сай келетін ... ... ... ... алуға тырысты. Және бұл сайлауда сайлау
кампаниясының табысты жұмысының нәтижесінде Джон ... ... ... ... ... бұл жаңа ... ... еуропа қоғамында алғаш
Францияда қолданылды. (1965 жылғы президенттік ... [70] ... өзге де ... кең ... бастады.
Қоғамға жаңа сайлау технологиялары ретінде өткен ғасырдың 60- ... ... ... екі ... ... ... ... технологиялар;
2.Әлеуметтік топтардың сайлау алдындағы жағдайының терең зерттелуі;. ... ... ... ... ... ... паблик
релейшнз, үгіт-насихат, саяси жарнама, ақпарат ... ... ... жазба құралдары т.б. салалардың жиынтығын құрады. Және ... бір ... өте ... ... әрекет жасайды.
Сайлау науқанында үміткерлердің сайлаушылардың даусын алуда тілдік
коммуникация зор рөл ... ... ... ... тоқталмас бұрын
оның коммуникация терминіне тоқталып өтеміз. Коммуникация ... ... ... қатынасу, пікір, идея алмасу деген сөзді
білдіреді. [72] Коммуникация-хабарлама, ... және ... ... ... ... ... ... [73] Коммуниация
қоғамдық саяси өмірдегі адамдардың бір бірімен араласуда, қарым қатынас
жасаудағы ең ... ... ... ... ... дегеніміз қарым
қатынас жасау, адамдар арасындағы байланыс және ақпарат ... ... әсер ету ... ... Коммуникация сөзі қоғамдық өмірде, ғылыми
әдебиеттерде қолданыла бастағаны ХХ ... ... ... ... ... ... мүмкін емес жағдай.
Коммуникация қоғамдағы барлық топты байланыстыратын фактор ... ... ... ... жалпы қарым-қатынас, араласу, хабарласу,
байланыста болу секілді мағыналарды білдіреді. Тілдік коммуникация-сөйлесу
арқылы ұғынысу, түсінісу, ... ... ... ... ... адамның
екінші біреуге жеткізейін деген ойын жарыққа шығаруды көздейді. Қоғамның
дамуы үшін ең ... ... ... ... қосуы
арқылы ол адамдардың бір-бірімен пікір ... ... ... ... ... ... ойлау, түсінісу кеңістігін
қалыптастырады. [74] Коммуниация саласы сайлау науқаны барысында өте үлкен
рөл ... ... ... ... ... кімді сайлайтындығы
немесе не үшін сайлауға қатысуға ... ... ... ... не үшін ... ... жөніндегі мәселелердің ретін анықтап,
сол мәселелердің шешімін табуына ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... құлқын, жүріс тұрысын тағы басқа да
жағдайларын қарастыра отыруды, зерттеулер жүргізуді қажет етеді. Яғни бұл
жерде ... ... ... ... ең ... ... ... үміткердің жасанды, ... ... ... оны ... ... ... ... мәселе шешіле
қоймайды. Үміткер қалай болса да сайлаушылармен ... ... ... уақытта өзінің үгіт ... ... ... ... ... қалыптасқан теледиарлық, қағаз бетіндегі имиджі орнына
шынайы таза бейнесі ... ... Яғни ... дегеніміз үміткер
сайлаушылар алдында шынайы сөз шешендігіне жүгінуге тура ... ... ... не үшін және не ... ... қазіргі
қоғам жағдайын, елдегі саяси өмір жағдайларын сайлаушылар корпусына
түсіндіре, ойын ... алуы ... Олай ... ... кампаниясының
көмегімен қалыптасқан жасанды бейнесі сайлаушылар алдында жоққа шығарылуы
мүмкін. Сондықтан сайлау ... ... ... ... ... ғана ... қоймай өзінің көмегіне де ... ... ... ... ... баса назар аударудың
қажеттілігіне сайлау кампанияларының да баса ... ... ... ... ... ... бүгінгі уақыттарда сайлау науқаны ғылыми
теориялық жағынан негізделінген, үлкен қаражатпен толық қамтамасыз етілген
және аса ... ... ... ... ... Сайлау
науқанында заңсыздықтардың, әділетсіздіктердің болмауына мемлекет ... ала ... ... ... ... ... деңгейінен
де хабар беретіндіктерін олар ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің, саяси партиялардың, қоғамдық саяси
қозғалыстар мен ұйымдардың ... мен ... орай ... да әр елде ... ... ... Мысалы, Ақш тағы
сайлау технологиялары қоғамдық пікірді жан жақты ... ... Яғни Ақш тың ... науқанында қолданылатын сайлау
технологиялары негізінен қоғамдық пікірді негізге ала отырып ... ... ... ... ... ... ... мен жағдайларды
пайдаланып қалу алаңы болып саналады. Алексис де Токвилл өзінің ... ... ... ... Ақш тағы ... барлығы өз
сайлаушыларының алдында көзге түсулері үшін ... ... ... ... ... ... деп Ақш тың сайлау науқанына
тоқталып өтеді. ХХ ғасырдың аяқ ... Ақш та ... ... технологиялары қарыштап дами бастады. Соның ... ... ... қалған саяси мәдениеті өзгерістерге ұшырады. Бұл сайлау
технологияларының дәстүрлі түрлерінің екінші орынға түсіп алдыңғы ... ... ... түрі ... Бұл мемлекеттегі барлық
мемлекеттік, мемлекеттік емес орындардың, халықтың ... ... ... ... ... ... ... Мұның өзі кез келген
деңгейдегі билікке әсер етудің және ... сана ... ... зор ... ... ... ... сайлау науқанында аталған сайлау технологиясының жаңа
түрін тиімді әрі табысты түрде жүргізген М. ... ... ... Ол
“Саатчи энд Саатчи” сайлау кампаниясының жарнамалық көмегіне жүгініп өзінің
сайлаудағы имиджін қалыптастырды. Ең ... ол ... ... ... оның ішінде әйелдер құрамының сайлаушылардың жартысына
жуығын ... ... Енді ... осы әйел ... ... ... ... қалыптастырды. Және ол сайлаудың қазіргі
заманғы технологиясын өте ... және ... ... қолдана білді.
Транспорт, ірілі- ... ... ... ... митингілер,
пекиттер т.б. ұйымдастырып үгіт-насихат өткізді. М.Тәтчер БАҚ тың ... ... ... ... мен ... әсерінің зор екендігін
түсініп, оның өкілдерімен ... және ... ... ... орната білді.
Қазіргі заманғы сайлау ... ... ... ... ... жеңіске жетті. Консерваторлардың басшысы М Тәтчер
сайлау науқанында «күшті мемлекет» деген тезисті басты орынға қойды. ... ішкі ... ... қорғаныс, пен ұлттық мүддені бірінші орынға қою
және оны қорғау ... ... ... өзін ... ... ... ақ М
Тәтчер сайлау науқанында сайлаушыларға өзін ... ... ... де ... ... Ал оның ... ... оппоненті болып табылатын
лейбористер партиясының ... ... ... тек ресми кездесулер,
жиналыстар өткізумен және сайлау технологиясының ескі, дәстүрлі ... ... Ескі ... шыға алмаған ол сайлаушылардың
көңілінде ... есте ... ... оның сол ... ... ... ... соқты. Сайлау технологияларының жаңа
түрі Германия сайлау науқанында да қолданылды. Дегенмен неміс қоғамы мықты
идеология мен ... ... ... негізделгендіктен сайлау
технологияларының жаңа моделі баяу ... Тек 1998 шы ... ... ғана ... ... ілгерішіліктер болды.
Жалпы сайлау технологияларының жетістігі үміткерлердің сайлауларда
жеңіске жетуі болып табылады. Сайлау науқандарында сайлау ... ... іске ... ... ... ... да осы
үміткерлердің сайлаудағы жеңісі болып саналады. Сайлауларда ... үшін ... ... ... ... ... ... алу
мақсатында халық мүддесін және демократияны басшылыққа алуға тырысады. Бұл
қажет десеңіз сайлау технологияларының ең қажетті ... ... ... қазіргі уақытта демократия мен халық мүддесі ең сүйкімді ... ... ... ... ... ... ең өтімді тауардың
«брендіне» айналғандығы жасырын ... ... ... ... ... ... сайлау технологияларына қарағанда зор қаржы қаражатты талап
етеді. Мысалы, еуропа қоғамындағы сайлауларды алайық, Франциядағы 1981 жылы
өткен ... ... ... сайлауға қатысушы әр үміткер ... ... ... ... ... Ал оның ... тек ірі плакаттар
көлеміне 4-6 миллион ... ... ... ... ... ... тек ... үшін 220 мың доллар жұмсаған.
Бұрынғы кеңестік мемлекеттердегі сайлау ... ... ... ... ... президенттік сайлауында басты үміткер Борис Ельцин 2,7 миллион
қаржы жұмсаған, ал оның басты оппоненті болып саналатын ... ... ... ... жұмсаған болатын. [75]
Сайлау технологияларының іске асуы қоғамдағы заңды оппозицияның бар
жоқтығына да байланысты ... ... ... не? ... сұраққа жауап
берелік. Оппозиция- (латын сөзінен шыққан Oppositio-қарсы тұрушылық, қарама
қарсылық деген ұғымды білдіреді.) саясатта басқа саясатқа өзінің ... ... ... ... ... ... не үстемдік құрып
тұрған пікірге заң шығарушы, партиялар немесе басқа құрылымдар арқылы ... [76] ... ... қоғамның негізгі элементтеірінің
бірін құрайды. Ағылшын Джон Милльдің “демократиядан оппозицияны ... ... ... [77] ... ... ойы өте ... деп айта
аламыз. Қоғамдағы сайлауларға қатынасуы арқылы ... ... ... ... өмір сүріп отырған әрекеттегі биліктің
жүргізіп отырған саясатының ... үшін ... ... ... ... көрсетеді. Соның нәтижесінде билік халық алдындағы жұмысын
жауапкершілікпен атқаруға, ал халық биліктің ... ... ... ... Жалпы қоғамдағы болып жатқан жағдайларды ... ... Сын- ... ... ... ... деген сөзінен
шыққан) мақсатты түрде бағалау, анализ беру ... сөз. [78] ... ... мін түзелмейді дегендей болып жатқан процестердің кемшілігін,
жетпей тұрған тұстарын айқын түрде көрсету, ашу ... өзі үшін ... ... Ал ... функциясын атқаратын механизмдерінің бір ... ... ... ... бар ... ... жүйелердің бет
келбетінен хабар береді. ... ... ... ол тоталитарлық саяси
жүйе болсын, демократиялық саяси жүйе ... ... өмір ... ... ... Бұл ... дамудың құбылысы болып табылады. ... ... ... тек ... ... мүмкін болады.
Демократиялық қоғамдарда саяси оппозиция қызметі ашық болады. Оппозицияның
жұмыс істеуіне мемлекет тарапынан ... ... ... заңдылық ретінде
мойындалады. Сондықтан оппозиция демократиялық қоғамның бет бейнесі болып
табылады. Антидемократиялық қоғамдарда ... ... ... ... ие болады. Ондай қоғамда саяси оппозицияның жұмысына кедергілер мен
тосқауылдар қойылады, мемлекет тарапынан қуғынға ұшырайды. Ал ... ... ... ... негізде өтуі екіталай нәрсе.
Шынайы бәсекелестік негізге құрылған сайлауларда ғана сайлау ... ... ... ... сайлау технологияларының дамып жетілуі,
ілгерілеушілігі қоғамдағы оппозицияның бар жоғына да байланысты ... ... және оның ... алатын орны ерекше.
Сайлау технологиялары қоғамдағы топтардың, жеке тұлғалардың билікке әділ
түрде жетудегі жолы мен ... ... ... ... ... жаны, ары
таза адал, нағыз кәсіби, өз ... аса ... ... ... үшін ... ... ... сайын дамытып,
жетілдіріп отыру қажет. Оның қоғамдағы ... ... ... ... одан ... оған тең келетін балама құралдың жоқтығы. ... ... ... ... ... ... ... беретін
және алдағы уақыттары дамуына, жетілуіне мол мүмкіндіктер бар.
1.3 Тәуелсіз мемлекеттер ... ... ... ... мен
технологиялары
Бұрынғы кеңестік мемлекеттердің сайлау науқандарының ұйымдастырылуы мен
оның технологияларының қолданылуы мәселесі қалыптасқан саяси жүйеге, ... ... ... ... ... ... әлемнің
саяси картасында саяси дербес мемлекеттер ретінде орныққан бұрынғы кеңестік
мемлекеттердің алдында тұрған басты мәселе сайлау жүйесін ... ... ... асырылуы және саяси жүйенің сипатын анықтау болды. ... ... ... елдері секілді демократиялық дамудың бағытын таңдап
алды. Зерттеуші Д Ишиями посткеңестік ... ... ... ... ... ... келе, өтпелі кезеңдегі сайлау жүйесін
мынадай үш түрлі жолмен жүргізілгеніне мән беріп өтеді:
1.Саяси жүйенің негізгі акторларының саяси ... ... ... ... ... ... оппозициялық қоғамдық қозғалыстар мен
ұйымдардың келісімге ... ... әлі ... ... ... [79]
Бұл жерде посткеңестік мемлекеттер институттары әлі қалыптаспаған саяси
жүйелердің құрамына жатады. ... ... ... мен ... мен ... мен ... жоқ ... жүйелер ескі
номенклатураның ықпалында болуға мәжбүр ... Бұл ... ... ... және демократиялық қоспалардың нәтижесінде
қалыптасқан саяси жүйеге жатады.
Тәуелсіз мемлекеттер достастығы елдерінің ... ... ... ... қолданылуы ауқымы және ... ... ... ... табылатынын қазіргі саяси зерттеушілердің басым көпшілігі
қолдайды. Және оны ... және ... ... саяси
жүйелер деп қарастырады. Делегацияланған демократия ұғымын алғаш ... Дж О ... ... болатын. [80]
Жалпы бұрынғы кеңестік мемлекеттердің сайлау ... ... ... ... екі ... ... көрсетеді саяси
зерттеушілер.
1.Авторитарлық саяси жүйе ықпалындағы сайлау ... мен ... ... ... ... және ... ... жүйе ықпалындағы сайлау науқаны мен ... ... ... Украина, Грузия және т.б.)
Ал енді посткеңестік мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... кетуді жөн
көрдік. Посткеңестік мемлекеттердің ішінде демократиясы мен ... ... ... ... алға ... бар
Украина елі болып табылады. 1990 жылдардан бастап Украинада ... жүре ... Және сол ... науқандары деңгейінде сайлау
технологиялары қолданыла бастады. 1998 жылы көктемде Украинаның парламенті
болып ... ... ... ... ... ... ... барысында
сайлау кампанияларының басым көпшілігінің (мемлекеттік билік жағындағы
сайлау кампанияларынан ... ... ... ... істерін,
қалыптасқан жағдайларды сынау бағытында құрылды. Және олар ... ... ... кім ... ... секілді сұрақтарға жауаптар табу
мақсатында жұмыс істеді. Және аталған принциптер Ресей сайлау ... ... ... еске алар ... онда ... ... ... сценариімен жүргенінін көреміз. 1996 жылы Ресейде болған президенттік
сайлауда қолданылған технологиялар араға үш жыл өткен соң Украинада ... ... ... өз ... ... Яғни Украинадағы президенттік
сайлаудағы үміткерлер мынадай ... ... ... ... ... ... ... енді. Яғни бірін бірі
қайталау жағдайы орын ... ... ... ... ... батыстың сайлау науқандарымен
салыстырғанда әлі де тұрақты сайлау-саяси нарығы қалыптаса қойған ... ... ... ... ... ... ... модельінің енуі тенденциясының жүріп жатқандығын байқаймыз. Мысалы,
соңғы ... ... ... пиар ... метроға және
тағы басқа маңызды орындарға теледиарлар, радиолар ... үгіт ... ... және ... ... ... пиар ... көшедегі, алаңдағы жастардың үміткерлерді қолдау бағытындағы акциялары
қолданылғандығын көреміз. Және кандидаттарды ... ... ... дәстүрлі емес тәсілдері арқылы және көрнекі сайлау технологияларының
қолданыста болғандығын білеміз. Сондай ақ БАҚ тың ... ... ... ... диалог және тағы басқалар) бірге
митингілер, пекиттер, кездесулер, жиындар мен жиналыстар, есіктен есікке,
үйден ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, билік тарапынан да, оппозициялық топтар мен және
басқа үміткерлер тарапынан сайлаудың лас технологиялары да қолданылды. ... ... ... үміткерлерге қысым жасау, қорқытып үркітушілік,
оппозициялық баспаларды, газеттерді т.б. құралдарды жауып тастаушылық ... ... ... ... үміткерлердің атынан жалған
хабарламалар, листовкалар, үгіт ... ... ... ... қысым жасау, жоғарғы Рада отырысының трансляциясын орта жолдан
үзіп тастау (президенттікке үміткрлердің көпшілігі яғни он бесінің он ... ... ... ... сот ... ... ... секілді технологиялары қолданысқа и болды. Ал оппозиция не басқа
тәуелсіз үміткерлер тарапынан ... ... ... ... ... ... үндеулер, деректемелерді жариялау т.б.
қолданылды. Соңғы ... ... ... ... ... бойынша
Виктор Ющенко сайлаушылардың 15 млн 115 мың 712 ін не 51,99% ін ... ... ... саяси оппоненті Виктор Янукович 12млн 848 мың 528 адам не 44,20%
дауысқа ие болды. Соңғы сайлаудың ... ...... ... этникалық не ұлтқа бөлінушілікке айқын түрде барды. В Янукович ... ... орыс ... арқа ... Бұл ... ... екіге бөлу қаупіне әкеліп соқты.
ТМД ның тағы бір мемлекеті ... ... ... өз ... ... ... елде сайлау технологияларының белсенді қолдануы
1999 жылы 31 қазанында болып өткен парламенттік сайлау ... ... ... ... және ... ... қолданылуы тартысы
негізінен екі сайлау кампаниясының ... ... ... Яғни ... ... ... ... Эдуард Шеварнадзе басшылығындағы Грузия
азаматтарының одағы мен оның басты оппоненті болып табылатын Аслан Абашидзе
басшылығындағы Грузияның ... ... ... мен қозғалыстарын сайлау
науқанында біріктірген Грузияның өркендеуі блогінің арасында билікке ... ... ... ... үшін ... ... ... өтті. Сайлау
тартысында билік партиясы қолындағы бар ... пен ... ... ... партиясының қолында Бұқаралық ақпарат
құралдарының басым ... ... ... ... ... ... ресурстар, бизнес орындары, әкімшілік
органдары және тағы басқа орасан зор ... ие ... Ал ... ... ие болуы мүмкіндігі шектеулі болды. Бұл тек ... ғана ... ... ... ... ... ... басындағы жағдай болып саналады. ... ... ... ... ... ... жағдайлар мен әлеуметтік
–тұрмыстық жағдайларға сүйенуді басты ретінде негізге алды. ... ... төрт ... ... “Грузияның өркендеуі” газеті мен
Аджария теледиары және оны қолдайтын тағы ... ... ... Сайлау науқанында билік тарапынан ... лас ... Атап ... ... ... штабтары, блокті қолдайтын
ұйымдар мен қозғалыстардың мекен ... ... ... болып қысымға тап
болды. Оппозициялық топтарға қолдау білдірген не ... ... ... не ... ... ... ие болды. Үгіт
насихат жүргізушілерге ... не ... ... не көше ... ... ... ... Сайлаушылармен оппозициялық
үміткерлердің кездесуі барысына жергілікті билік ... ... ... ... ... ұшырады. Сайлау науқаны жүру барысында ел
президенті Эдуард Шеварнадзе “егер билік басына қазіргі ... ... ... ... топ ... ... онда бұл ... басқаны ештеңе білдірмейді” деп саяси мәлімдеме жасауы сайлау
институтының, сайлау науқанының тек биліктің ... ... ... ... табылатындығын көреміз. Аталған мәлімдеме Грузия мемлекеттік
және ... ... ... көп ... ... де. 2000
жылы 9 сәуірінде болған Грузияның ... ... ... өтті. Ел
президенті Э Шеварнадзеге басты саяси қарсылас ретінде компартия ... ... ... табылды. Бұл сайлау науқанында президенттің сайлау
кампаниясы Э Шеварнадзенің сайлау образын “Оңтүстік ... ... ... ... көлемдегі саясаткер”, “лидер” деген секілді
ұрандармен сомдап жарнамалады. Және президенттің сайлау ... ... ... ... ... өткен қанды оқиғанының аргументтерін Ресей
билігінен алып, сайлау науқанында оппозиция лидеріне қарсы қолданды. Және
Ресей бұл ... ... ... ... ... жүріп жатқан
уақытысында бере отырып өзінің әрекеттегі билікті қолдайтынын ... Бұл ... нені ... 1980 шы ... ... ... ... болған шеруді ГКП ОК Бюросының 1989 жылы 8 ... ... қол ... ... ... ... таратып қууына
келісім бергендігі жөніндегі кеңес уақытындағы құпия құжат болып табылады.
Бұл аргументтерді Грузия билігі өте ... ... ... ... ... лидеріне қарсы үгіт насихат ретінде қолданды. Соның ... ... ... ... біршамасынан айрылуына
мәжбүр болды.
Посткеңестік елдердің бірінен болып табылатын Әзірбайжан мемлекетінде
сайлау науқандары болып өтті. ... ... әлем ... ... 1998 ... ... мен 2000 жылы 5 қазандағы парламент сайлауларының орны
ерекше. Бұл сайлауларда ... ... ... ... ... ... қолданылуы деңгейі жоғары болды. Жалпы алар
болсақ, басқа да ... ... ... ... сайлауларына да
билік тарапынан қысым ... ... ... ... ... т.б.) тіркемей тастаушылық, (үміткерлерді) сайлаушылар
мен тәуелсіз үміткрлерге құқық ... ... ... және салық, қаржы
т.б. тарапынан тексерушілікке ұшырауы және тағы басқа сайлаудың әкімшілік
пен лас ... ... ... тән ... келеді. Мысалы,
оппозиция тарапынан үміткерлікке 1999 жылы өткен муниципалдық сайлауларға
5000 үміткерлер ұсынылса, оның 4000 і ... өте ... 2000 ... ... ... ... Әлиевтің басшылығындағы ... ... ... партиялар алуға қажетті 88 депутаттық орынның 56
орынын жеңіп алды. Ал қалған депутаттық ... ... ... ... Халық майданы-2, Мусовет-2, Ұлттық тәуелсіздік партиясы-1,
Әлеуметтік молшылық-1, ... ал ... ... бес орын ... ... ... мен ... коммунистік партияны қоса алғанда оппозициялық
саяси партиялар 19 орынды қанағат тұтуларына тура ... ... ... ... ... жақындау болды. Cоңғы сайлау
науқандарын назарға алатын болсақ, сайлау технологияларының, БАҚ саласының
тиімді қолданылғандығын ... ... шоу ... ... т.б.) ... ... Дегенмен 1998 жылға
дейін (президент Тер Петросян отставкаға ... БАҚ бір ... ... 1998 жылдан кейін сайлау науқаны біршама өзгерістерге
ұшырады. Сайлауда қолданылатын технологиялар, БАҚ ... ... ... ... ... ... байқалады.
Ортаазиялық мемлекеттердің ішінен Қырғызстандағы сайлау өз ... ... А ... ... ... ... ... ресми
сапармен барып В Путинмен кездесіп және орыс ... ... ... ... ... сайлау технологиясының бір түрі болып табылды. Орыс тіліне
мәртебе беруі арқылы ... орыс ... және орыс ... ... дауыс
беруін қамтамасыз ете алды. Оның басты оппоненті Ф ... ... ... ... ... ... технологияларын қолдануға барлығы
тырысты. Соның ішінде БАҚ саласына ерекше көңіл аударылды. ... ... ... ... ... тепе-теңдігі принципі бұзылу
факторлары кездесті. Мысалы, оппозиция лидерлерінің бірі ... ... ... Текебаевтың саяси бейнесі Қырғызстанның барлық ақпарат құралдарының
(оның ішінде электронды БАҚ тың 90%) басым көпшілігінде жағымсыз сипатқа ие
болды. Ал ... А ... ... имиджімен БАҚ 70% і жұмыс істеді.
Түрлі қысым көрсету технологиялары қолданылды. (Ф ... Г ... ... ... Және БАҚ саласына бақылау орнату, билік үшін
тиімсіз сайлаушыларға, үміткерлерге т.б. психологиялық қысым ... ... ... т.б. ... ... ... 2000 жылдары
болып өткен сайлауларды ЕҚЫҰ ... ... ... талаптарына сай емес
деп тапты. Бірақ қырғыз ... ... әділ өтті деп ... ТМД ... ... делегациясы сайлауды әділ өтті деп шешті.
ТМД мемлекеттерінің ... ... ... мен ... жүйесі
ілгері кеткен болып Ресей мемлекеті ... ... ... институты
ежелгі Рус кезеңіндегі патшаларды қызметке сайлауда қолданысқа ие ... ... ... ... ... ... не Михаил Романовтарды алуға
болады. Сол ... ... ... билікке ие болу билікті
«легитимдеудің» құралы болды. Сайлау арқылы билікке келмеген ... ... ... ... ... алдында легитимділігі болмай соның нәтижесінде
билігін жоғалтуына дейін әкеліп соқты. ... 2000 жылы ... ... ... ... сайлау бағдарламасы мен хатында алғаш рет орыс
мәселесіне ... ... ... Қазіргі таңда Ресейде «Ресей орыстар үшін»
тенденциясының жүріп жатқандығы белгілі. ... ... ... 71,7% ... ... ... ... қоғамдық негізде Ресей тарихында
алғаш рет сайлау науқанында ... В ... ... ... [81] ... ... алу ... сайлау технологиясы деп атап өтеміз.
Президенттіктен басты үміткер Б.Н. Ельциннің мұрагері В Путиннің сайлауалды
имиджін ... ... ... ... жасауға тырысты. Аурушаң,
денсаулығы нашар Б.Н. Ельциннің образына қарама қарсы-жас, ... ... ... спорт шебері, тау ... ... ... жақын және Ресей мүддесін халықаралық ортада ... ... ... ... ... ... ... ұшақпен Шешенстанды
аралады, су бетін қайықпен аралады, Ресейдің айбыны болып ... ... ... ... және жауынгерлермен, жұмысшылармен кездесті.
Яғни Путиннің «өмір қозғалысында ... ... ... ... сайлау
кампаниясы тіпті оның сыртқы түрі мен бойының өлшемін (кішкене, арық) ... ... ... В.И. ... А ... Сонымен оның сайлаушылар,
бүкіл Ресей халқы алдында «болашаққа өмірге үміт» образы ... ... ... ... және жеңіп шығуына негіздеді. ... ... ... атышулы В Жириновский Мәскеу мәрі Ю Лужковты-
Тельманға, ал Е Примаковты-жетпіс ... елін ... не таяу ... ... деген секілді сөздерді сайлау технологиясы ретінде
қолданды. Яғни ... ... ... сөз ... ... Бұл электораттың назарын өзіне аудару мен ... ... ... деп атап көрсетеміз.
2 Қазақстан Республикасындағы сайлау институты мен ... мен ... ... ... Республикасы саяси жүйесіндегі сайлау институты мен
технологияларының ... мен ... ... ... саяси өмірі модернизациялану
процесін өткеріп жатыр. Қазақ қоғамы ... ... ... ... ... социалистік базар алаңынан» «капиталистік нарық
базар нарқына» көшті. Сол ... ... ... мемлекттік меншік
түрінен жеке меншік түріне ... ... ... ... ... ене ... ... институттар құрыла бастады.
Біздің мемлекетте демократия ... ... ... ... ... ... Демократияның құндылығы болып
есептелінетін адам құқықтары мен оның ... ... ... ... қол ... ар-ождан бостандығы, заң алдындағы
барлығының теңдігі ... ... мен ... ... ... белгілі бір заңдарда, нормаларда өз көрінісін тапты. Еліміздің ең
негізгі құжаты, ... ... ... ... және тағы ... ... ... рөл атқаратын “Қазақстан Республикасының Азаматтық
кодексі” секілді маңызды заңдарда, қоғамда өз орнын тапқан, ... ... өз ... ... ... ... ... қоғамына енгізілді. Сол бағытта демократия механизмдері ... ... ... ... органы болып есептелінетін Екі палаталы
Парламент, Президенттік институт, биліктен тәуелсіз Сот ... ... ... ... ... басқару органдары, сайлау механизмі
және оның ... ... ... орындарын қалыптастырудағы рөлінің
өсуі, сайлауға қатысуына халықтың тең ... ... ие ... мен сайлау
не сайлануға құқығының болуы, қоғамның алуан түрлілік пікірін, ... ... ... білдіретін көппартиялық жүйе, тәуелсіз қоғамдық,
саяси, құқықтық т.б. бағыттағы ұйымдар мен қозғалыстар, ... ... ... ... ... тағы басқа институттар мен алуан
түрлілік көзқарастар ... ... ... ой-пікірін айту
бостандығы, заң алдындағы қоғам мүшелерінің теңдігі, мүше болу, еріктілік,
әділділік, теңдік, ... тағы ... ... принциптері
қалыптасып нығаю үстінде. Белгілі бір мамандардың, саяси процесті зерттеу
бағытындағы яғни сол ... ... ... ... қоғам құрудың, орнатудың, жүзеге асырудың ... бар. Оның мәні ... ... демократия механизмдерінің
жалпылама құндылықтары, мойындалған принциптері біздің мемлекетіміздің
жағдайында біртіндеп-біртіндеп, (эволюциялық ... ... ... ... ... ақ ... елдердің демократиялық қоғамға ... мен ... ... тұрақсыздық секілді жағдаяттар
біздің қоғамымызда жоқ және оның ... дер ... ... ... Сондықтан демократиялық тұрғыда қайта құру ... ... ... ... ... елдің дәстүрлеріне, менталитетіне
сүйене отырып қоғамға енгізу процесі Қазақстан қоғамының тұрақтылық негізде
дамуына негіз береді, ықпал етеді.
Соңғы жылдары ... ... ... ... жаңа ... ... ... қоғамына біржола бет қойғандығын
көрсетеді. Мұндай демократиялық реформалар, өзгерістерді қолдау мен оған
тұрақтылық сипат беру ... ... ... ... да ... республикамыздағы құрылып жатқан демократиялық механизмдердің,
демократиялық дамудың басты кепілі қоғамымыздағы демократиялық жаңарудың
негізін ... ... ... ... ... ... ... заңнамалық құжаттарды жүзеге асыру және олардың іс жүзінде дұрыс
қолданылуына бақылаушылық жасау өте ... ... ... Бұл салада
жоғарғы билік органдарынан бөлек, төменнен де механизмдер қалыптасып жатыр.
Атап ... ... ... ... ... ... мен ... емес ұйымдар, азаматтық қоғам институттары секілді механизмдердің
рөлі жоғары болып ... ... ... ... бағытындағы
заңдардың, ережелердің, нормалардың жүзеге асуы ... ... мен ... ... бұл ... ... асырушылар мен оны
бақылаушылардың дайындығының төмен болуы ... ... бірі ... ... ... ... мен ... жол бермеу
мақсатында қоғамдағы демократиялық көзқарастарды қалыптастырудағы маңызы
жоғары болып саналатын ... ... ... ... ... ... басшылық тарапынан және қоғам мүшелері тарапынан талап
етушілік механизмі болуы аса қажет деген ... ... ... ... ... жылдары ұлттық –қоғамдық ... мен ... ... ... ... ... осындай
азаматтық институттардың құрылуы, қоғамдық ... ... ... ... ... ... жаңарудың болып жатқандығынан хабар береді. Өйткені аталған
демократиялық институттар, ... ... ... ... ... жол ... адам ... сақталуына, қорғалуына,
азаматтардың ойларын, пікірлерін, мүдделерін терең қарастыруға ... ... ... ... ... ... терең
зерттеуге арналған тетіктер болып табылады.
Азаматтардың ... мен ... ... ... тек ... ... ақ мемлекеттің, биліктің жұмысының мәні мен ... ... ең ... ... ... ... ... Бұл мемлекеттің жұмысын бағалауының, ашып көрсетуінің ең маңызды
тетіктерінің бірі болып ... ... пен ... ... мен ... шын ... ... өзара қарым-қатынас орнауы үшін олардың
арасында тың ... ... ... ... ... Бұл ... ... ірге тасы болып саналатын сайлаулардың рөлі ерекше.
Сайлаумен ... ... ... ... ... ... сайлаушы деген
ұғымдардың мағыналарына тоқталып өтсек. ... ... ... және т.б. ... сияқты арнайы қоғамдық-саяси мәселелерді шешу
үшін ұйымдастырылған және жүргізіліп отырған науқан. Сайлау жүйесі-белгілі
бір билік ... ... ... заң ... ... сот
органдарын қалыптастыруға қатысуды ... ... ... ... ... ... референдумда және тағы басқа бір
үміткер үшін немесе басқа мәселе ... ... ... ... бар адам. [82]
Қазақстанның саяси жүйесіндегі сайлаудың рөліне тоқталмас бұрын оған ... оның ... мен ... ... ... мен дамуы тарихына
тоқталып жатқанды жөн ... алып ... ... ... ... ... негізі қаланған кезеңнен яғни Жәнібек, Керей хандар негізін
қалаған кезеңнен ... ... дау ... ... Жәнібек, Керей
хандар негізін қалаған кезеңнен бергі уақытқа дейін қаншама саяси жүйелер
өтті. Негізінен Қазақ ... ... сол ... ... деңгейі, талабына сай
дәстүрге, салтқа негізделінген ... ... ... ... ... ... басшысы ханды ақ киізге орап хан көтергендігін келер
ұрпақ тек ... ... Сол ... ... ... гөрі ... үлкен ойнады. Елдің игі жақсылары жиналып, ханды ... ... ... ... хан ... ... ... Бұл демократиялық
талаптарға сай не Қазақ қоғамында өзіндік дала демократиясының болғандығын
көреміз. Дегенмен бұл дала ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің негізінен қазіргі талаптар ... ... ... 80-шы ... ... ... Кеңестер Одағында
саяси реформалар тізбегі жүрген сол 1980- шы ... ... ... ... ... ... ... емес екендігін
көрсететін әлеуметтік, экономикалық, ... тағы ... ... ... Бұл ... барлығы жиналып Кеңестер Одағында қайта құру
немесе ... ... ... ... ... құю ... әкеліп
соқтырды не мәжбүрледі. Бұл процес Қазақстанды да айналып ... ... ... жылдың сәуір айында өткен КОКП ОК ның пленумында
«кеңестік қоғамды ... ... ... ... не ... ... басты бағыт ретінде қойылып және ол сол пленум барысында
қабылданды. Кеңестер Одағының басшысы М.С. ... ... ... ... ... ... ірі оқиғаларға себеп болатын кеңесті
қоғамды қайта құру, ... ... ... ... ... жариялылыққа бет бұру бағытын қамтитын ірі ... ... ... Дегенмен халықаралық қауымдастық күткен, кеңес халқы
күткен демократиялық реформалар тізбегі ... іске ... тек ... қалып қойуына әкеліп соқты. Негізгі себебі ретінде көп жылдар бойы
кеңестік, тоталитарлық ... ... ... ... ... ... жағдай психологиясы бұл реформалардың аяғына тұсау болып
әкелуіне соқтырды. Және негізгі ... бірі ... ... ... жағалауы елдерінің қоғамында болған толқулар себеп болды
деп те көрсетеміз. Соның ішінде Алматы қаласында орын алған 1986 ... ... ... ... болған қазақ жастарының алаңға шығуы, ... ... ... ... ... себептерінің бірі деп
есептейміз. Сол орын алған демонстранцияны және басқа да ... ... ... орын ... ... ... ... таратуы мен оған қатысушылардың ізіне түсіп қудалау процесін бастауы
кеңестік демократияның ... ... ... ... және халықаралық
қауымдастық алдында өз мәнін жоғалтуына әкеліп соқты. Тек ... ... ... ... ... басшылық құрамының ауысуы ... ... ... ... жағдайлардың біршама өзгеруіне
мүмкіндік болды. Н.Ә. ... ... ... ... ... істер атқарды. Дегенмен бұл ... ... ... аясында жасалынғандығын жоққа шығаруға болмайды. Кеңестік
демократияның алғашқы ... ... 1989 жылы ... КСРО дағы ... ... ... ... сайлауы қоғамға біршама демократиялық
сілкіністер әкелді. Оның артын ала ... ... ... ... ... ... сайлауы өтті. Бұл сайлауларға халықтың әр
құрамының ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстардың қатыспауы оның қоғамдағы маңыздылығын
төмендетті. ... ... ... ... ... іс-
әрекеттері ретінде тоталитарлық қоғамның демократиялық қоғамға алғашқы
бетбұрысы болды.
Кеңестік жүйенің қайта құрылу процесі ... ... ... ... ... ... қатар жүрді. Кеңес қоғамында оның ішінде
Қазақстанда әлеуметтік жағдай шиеленіскен ... ... ... ... ... ... ... кеңестік базар алаңы бос болуға
айналды. Өндірістік орындар жабыла бастады. Товар ... ... ... ... ... ... ... төмендеді. Халықтың
рухани азығы болып табылатын кітапханалар, тағы басқа рухани салалардың
біртіндеп жабыла бастауына ... ... ... ... ... ... ... этникалық дау жанжалдар қоғам бетіне қалқып шыға
бастады. Аталған мәселелер Қазақстанды да ... ... ... ... ... мен кедергілерге, ауыртпалықтарға қарамастан
қоғамда реформалар жүзеге асырыла бастады. 1990 жылы КСРО ... 60-шы ... алып ... яғни ... дара ... ... ... жою қоғамдағы аса маңызды оқиғалардың бірі
болып табылды. Қоғамның демократиялық жолға бас қоя бастағандығын ... ... ... жуық ... партия рөліне ие болған коммунисттік
партияның қоғамдағы ықпалы түсе бастады. Және керісінше ... ие ... ... ... саны өсе ... ның ... ... Қазақстан өз тәуелсіздігіне ие болып жеке
дербес саясатын ... ... ... ... ... билік
жүйесінде алғашқы президенттік институты енгізілді. Қазақстанның тұңғыш
президенті болып Жоғарғы кеңес депутаттарының ... ... ... ... Бұл процесс жалпыхалықтық ... ... ... ... ... ... жөн. Алғашқы президенттік
институттың билік ету механизмі шектеулі сипатқа ие болды. Ол өз ... ... ... отыруына және барлық мәселелердің көпшілігін
Жоғары Кеңеспен шешіп, ақылдасып ... тиіс ... Бұл ... ... ... ... ... ықпалының зор болғандығын
байқаймыз. Жоғарғы Кеңестің 1990-шы жылы 23 ... ... КСР ... ... ... ... қабылдауы Қазақстан тарихындағы
ең үлкен, мәні зор оқиғалардың бірі болып тарихқа енді. Қазақстан саяси
жүйесінің ... ... ... алғашқы парақтарының бірі болды.
Сонымен 1990-1991-шы жылдары Қазақстанның саяси ... ... мен ... ... Қазақстанның саяси жүйесіне
президенттік институттың енгізілуімен Жоғарғы ... ... ... Қазақстан жартылай деңгейдегі президенттік-парламенттік жүйесіне
ауысты.
Қазақстанның қоғамдық саяси өмірінде маңызды орасан оқиғалар тізбесі
басталды. 1991 жылдың 10 ... ... КСР і ... Республикасы
болып өзгертуге ұшырады. 1991 жылдың 1 желтоқсанында Қазақстан Президентін
жалпыхалықтық негізде сайлауы өтті. ... Н.Ә. ... ел ... ... ... ... оның ... легитимділігін» нығайтты. Сол
уақыттан бастап Қазақстан саяси жүйесінде Президенттік ... ... ... ... ... ... қалыптасы мен дамуы ... ... ... 1995 ... ... ... келеді. Бұл уақыттың
шеңберіне мына жағдайлар жатады:
1.Бұл уақыт ... ... ... ... ... бітуі;
2.Азаматтық институттар қалыптасуы мен дамуы процесі;
3.Мемлекеттік институттардың қалыптасуы мен дамуы үрдісі;
4.Саяси партиялар мен қоғамдық ... ... ... ... ... ақпарат құралдары кеңістігінің қалыптасуы мен дамуы
үрдісі;
6.Демократия құндылықтарының (сөз бостандығы, ой-пікір білдіру бостандығы,
діни ... ... ... ар-ождан бостандығы, сайлау және ... мүше болу не ... ... заң ... ... ... ... басқа) заңдарда, нормаларда, ережелерде көрініс тауып ... ... ... негізіне жақындаған сайлау институтының ... ... ... зор рөл ... заңдардың, нормалардың, ережелердің
қалыптасуы мен жетілдірілуі;
9.Нарықтық қатынастар институттарының қалыптасуы мен ... ауа ... ... ... ... ... ... халықтың психологиясының жаңа өмір дамуына бейімделу
процесі;.
Қоғамдағы қиыншылықтар мен ... ... ... ... өз ... ... ... 1992 жылы республикада
“Жергілікті өзін өзі басқару” мен ... КСР ... ... ... ... ... КСР ... кабинеті” туралы
заңдарға өзгертулер мен толықтырулар енгізілді. Яғни билік ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының саяси жүйесінде 1993 жылы 28 қаңтарда
Қазақстанның тұңғыш Конституциясы қабылдануы зор оқиға ... Бұл ... ... ... Кеңес жалғыз заң шығарушы әрі жоғарғы өкілді
орган болып табылды. Президентке де қосымша ... ... ... ... ғана емес, атқарушы биліктің де негізі болып табылды.
Қазақстанның саяси жүйесінің ... ... ... ... де шет
қалмады. Жалпы бәрін қайта құруы барысы не өтпелі кезеңде сайлау ... ... ... ... ... Қайта құру барысында қоғам билік
органдарының сайлануын және оның ... ... ... ... алар ... ... ... жүйесінің негізі кеңестік сайлау
жүйесінен бастау алады. Және бұл кеңестік ... ... ... 1989
жылдың қыркүйегі мен 1992 жылдың желтоқсан аралығын алады. Бұл аралық
сайлау ... тек ... ... ... сайлау жүйесі болып
табылады деп атап көрсете аламыз. Өйткені аталған аралықта ... ... ... ... қоғамдық саяси қозғалыстар мен ұйымдардың,
сайлауды ... ... ... ... ... ... ... қолданылуының тарлығы не ... ... ... толы ... Және ... ақ ... таңдау еркіндігі мен
қатысу не қатыспау еркіндігі болғанымен іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ие ... әкімшілік күш қолданып тізім
бойынша ... бір ... ... ... ... беруі секілді
әкімшілік ресурстардың көп ... ... Оған ең ... ... ... шыға алмаған сананы, психологияны жатқызуға болады.
Дегенмен алғашқы салыстырмалы деңгейде өткен КСРО ... ... (1989 ... ... ... ... ... негізде әрі
бәсекелі деңгейде болып өтті. Бір мандаттық округтер, сайлау үшін дауыстың
абсолюттік көпшілігінің болуы қажеттілігі, яғни ... ... ... ... ... ... турды өткізудің қажеттілігі
туындағаны да белгілі. Алғаш рет бұл ... ... ... ... үміткерлер де түсті. Сайлауларда жеңіске де жетті. Біздің
байқайтынымыздай ... ... рет ... партияға тәуелсіз
үміткерлердің түскендігін көреміз. Аталған сайлау процесі кеңестік жүйенің
ыдырай бастағандығынан да ... ... Және ... ақ демократиялық
процестердің де тоталитарлық жүйесінде орныға бастағандығынан хабар берді.
Бұл сайлаулардың ... ... ... ... ... ... Сол
аралықтағы сайлаулардың есте қаларлығы ... ... ... не ... ... шығындарын мемлекеттің басуы не
қаржыландыруы болды. Сөйтіп кеңестік ... ... және ... ... ... ... сайлау процесі (1990-1991-шы жылдар мен
1993-шы жылғы сайлау) ... ой ... ... ... ... ... ... саяси жүйеге өтуі барысындағы
өтпелі кезеңдегі сайлау жүйесін басқа ... ... ... ... ... ... да бәрін қайтадан бастап жатқан қоғам үшін
біршама және тежемелік формадағы демократиялық негізде болып өтті ... ... ... ... ... мен дамуы 1993-шы
жылдың қаңтарынан 1995 жылдың тамызы аралығын қамтиды. Бұл уақыт ... жаңа ... ... ... жүйесі одан әрі дамыды. Жаңа
Конституцияға сәйкес Елдің жоғарғы ... ... ... ... ... жерлердің өкілді органдарының депутаттарын жалпылық ... ... ... ... тиіс болды.
Қазақстан Республикасының сайлау жүйесінің реформалануы нәтижесінде 12-
ші шақырылған Жоғарғы Кеңес 1993 жылдың 9 ... ... ... ... ... ... Сайлау туралы жаңа
кодекске сәйкес, Қазақстанда сайлаудың әлемдік тәжірибесіндегі ... екі түрі ... ... ... Егер ... ... ... қатысатындардың
яғни электораттың 50% інің астамы қатысса сайлау өткен болып есептелінеді,
ал сайлауға түсуші үміткердің электорат ... 50% ... ... ... болып есептелінеді. Және сайлаудың нәтижелеріне ешқандай
үміткерлердің қол ... ... ... ... туры ... тур да алғашқы тур талаптары негізінде өтетін болды. Бұл ... түрі ... ... процесінде қолданылды.
2.Салыстырмалы көпшілік сайлау жүйесі. Бұл сайлау ... ... 50% інен кем ... ... өткен болып есептелінеді.
Электораттың даусының ... ... ... ... ... ... ... даусы салыстырмалы негізде өлшеніп, дауыстың көбін
алған сайланады. Бұл жүйенің ерешелігі сайлау округінде бір үміткер ... онда ол ... ... ... саны оған ... берілген дауыс
санынан артық болған жағдайда сайлануы болып табылады. Бұл жүйе ... пен ... ... ... сайлауларда қолданылды.
Жаңа заң негізінде енді үміткерлерді ұсыну тәртібі де ... ... Енді ... өзін ... ... ... ... сайлау ұйымдарының орнын, үміткерлердің өзін өзі ұсыну құқығы орын
ауыстырды. Сондай ақ бұл құқық қоғамдық институттарда сақталды. ... ... ... ... ... ... мен ... саяси қозғалыстар
мен ұйымдардың ... ... ... Республикасы
Конституциясының Сайлаулар атты 18 ... ... ... ... ... ... теңдік, сайлаудың туралық сипаты, жасырын
дауыс беру ... ... ... ашық және ... түрде іске
асатындығы жөніндегі принциптер енгізілді. [83]
Жалпы алып ... ... сол ... ... реформасы барысындағы
сайлау институты бұрынғы сайлау институтына қарағанда біршама ... ... ... Сол ... ... ... 1994 жылы 7 наурызда өткен Парламент сайлауы алдыңғы
сайлаулармен салыстырғанда демократиялық, бәсекелестік ... ... Және ... ... ... ... салыстырғанда бұл сайлаудың
ерекшілігі алғаш рет көп партиялардың сайлауға қатысуы болды. Бұл ... ... ... ... онда ... сайлау
технологияларының сапасын арттырды және қолданылуы аясын ... бұл ... ... ... ... ... тарихының
маңызды парақтары деп қарастырған жөн секілді.
Қазақстан ... 1995 жыл ... ... ... ... ... Сот Парламентті яғни Жоғарғы Кеңесті заңдық негізі
жоқ деп тауып тарату туралы ... ... ... Президент
Конституциялық Соттың шығарған шешіміне сәйкес 13-ші шақырылған Парламентті
тарату туралы қаулы қабылдады. Бұл ... ... ... ... ... ұшырамай бейбіт түрде аяқталды. ... ... ... ... ... қарауға қажеттілік туындады. Жоғарғы
Кеңестің таратылуымен ... ... ... ... көреміз. 1995 жылы 30 тамызында республикалық референдум
болып Қазақстан Республикасының жаңа ... ... ... сай ... ... сайлау мәселелерін қарастыратын
заңдардың өзгеруіне әкелді. 1995 жылы ... жаңа ... және сол ... 28 ... “Қазақстан Республикасы
Сайлау туралы” заңы қабылдануымен Қазақстан сайлау жүйесінде сайлаудың ... ... жаңа ... ... ... қатар, халықтың еркін
білдіруінің, саяси ... ... бір түрі ... дүниеге
келді. Бұл саяси өзгеріс барысында ... ... әсер ... ... ... кеңейтті. Сөйтіп Қазақстан саяси
жүйесінде тікелей және өкілді ... ... ... ... жаңа Конституция бойынша Қазақстанның саяси жүйесі біршама
өзгерістерге ұшырады. Атап айтқанда, екі ... ... ... пен
Сенаттан тұратын Парламент қалыптасты. Президенттік ... ... ... ... ... ... барлық қызмет Президент
қолына шоғырланды.
Қазақстанның саяси жүйесінің эволюциялық ... даму ... ... мен оның ... айналып өтпеді. Жаңа Конституцияда сайлау
жүйесі мен оның қоғамдағы рөлі ... ... ... аз ... ... 1995 жылы 28 ... ... заң күші бар
“Қазақстан Республикасы Сайлаулар ... ... ... жарлығында сайлаудың одан әрі ... ... ... ... ... ... қатысушы үміткерлердің
барлығы үшін можаритарлы ... ... екі түрі ... ... ... ... сайлауда салыстырмалы жүйе қолданылатын болды.
Дауыс берудің екі түрін енгізу процесі Қазақстандағы сайлаулардың дамуының
алға жылжығандығын көрсетті. ... ... ... бірі ... сайлауда жанама сайлау құқығының енгізілуі болды. Қазақстан
Республикасы Конституциясының 50 бап, 2 ... ... ... ... ... ... ... бар қаладан, астанасынан тиісті
көрсетілген әкімшілік-аумақтық бірліктердің барлық өкілдік ... ... ... сайланады. Басқаша айтқанда, сенат
депутаттары тек таңдаушылардан ғана ... ... ... ... ... ... таңдауымен сайланады. Сондай ақ Сенат
депутаттарының жеті мүшесін Президент сайлаусыз тағайындауына құқық берді.
Сенат ... әр ... екі ... ... ... ... ... уақыттағы жаңадан қабылданған Сайлау заңының жағымды сәттерінің
бірі мәжіліске ... ... өз ... қол ... ... Бұл ... ... округтерде үміткерлер санының өсуіне
мүмкіндік жасады. Сонымен жаңа ... ... қол ... ... мынадай
реттерді қарастырды. Олар:
1.Президенттік лауазымға үміткерлер ... ... бар ... ... кем ... ... кем емес тең ... танытатын
сайлаушылардың жалпы санының екі пайыз кем емес ... ... ... үшін таңдаушылардың жалпы санының ... кем ... ... мен тіркеу тәртібіндегі тағы бір өзгерту сайлау кепілін
сайлау жарнасына ... ... ... ... ... ... үшін ең аз ... мөлшерінің 1000
еселеген мөлшерінде болуы;
2.Парламент депутаттығына үміткерлер үшін ең аз жалақы мөлшері 100 ... ... ... ... ... тағы бір ... сайлау кампаниясын
қаржыландыруға мемлекет монополиясының жойылуы болды. Сайлау туралы жарлық
үміткерлердің өз ... ... ... оны ... ... ... және азаматтардың және республика ұйымдарының
тарапынан бөлінген ... ... ... ... жеке ... қорын
құрудың тәртібін қарастырды.
Қазақстан Республиасның сайлау жүйесінің реформалануының тағы бір ... 1998 ... ... ... ... ... мен оның ... механизмдерінің жаңаруының жүргізілуіне және демократиялық реформалар
кезеңі Қазақстан Республикас Президентінің 1998 жылы 30 ... ... мен ішкі және ... ... ... ... ... ғасырдағы қоғамдық демократияландыру, экономикалық және саяси
реформалар” атты жолдауы негіз ... Осы ... ... ... ... ... маңыздылығын атап өтеді. Президент сайлаудың қоғамның
айқындаушы факторы ретінде ... ... одан әрі ... ... және саяси партиялардың ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне тоқталып өтеді.
Сол уақыттағы демократиялық реформалардың нәтижесінде Парламенттің Мәжіліс
палатасын сайлаудағы саяси ... ... ... ... ... бөлінеді. Бұл жағдай сайлаудың қоғамдағы рөлінің өсуіне әкелді.
Президенттің аталған жолдауы аясында басымдылық берген ұсыныстары
негізінде және ... хал ... ... “Қазақстан Республикасы
Конституциясына өзгертулер мен ... 1998 ... 7 ... Конституцияға он тоғыз түзетулер мен толықтырулар енгізілді.
Аталған түзетулердің жетеуі сайлау мәселелеріне қатысты болды. Толықтырулар
мен ... ... ... ... ... ... механизмі
қолданыстан шығарылды. Негізінен сайлау мәселесіндегі ... ... ... депутаттарына қатысты болды. Оларды рет ... ... ... ... төрт ... бес алты ... ... жартысы үш жыл сайын сайланып тұрылуы, ал президент
тағайындаған жеті ... ... ... ... ... ... ... саны алпыс жеті депутаттан жетпіс жеті депутатқа
дейін көбейтілді;
4.Мәжіліс депутаттарының оны пропорционалдық сайлау ... ... ... ... ... ... не таңдаушылардың 50 пайызынан астамын даусын алған не 50
пайызы көлемінде ала ... не оған ... ... онда көп дауыс
алған екі үміткер екінші кезеңге қайтадан ... ... ... ... ... ... үміткер жеңіске жететін жүйенің енгізілуі;
6.Мәжіліске пропорционалдық негізде дауысқа түскен партиялар кем дегенде
дауыс берушілердің 7 пайыз ... ... ... ... Республикасы Конституциясына енгізілген бұл өзгертулер мен
түзетулер нәтижесінде Парламент сенаты мен ... ... жеке ... мен ... ... ... мен ұйымдар, саяси
партиялардың қатысуына мүмкіншіліктерін кеңейтті. Және ... ақ ... ... пен ... ... ... ... сайлау жүйесіне енгізілді. Соның нәтижесінде Қазақстан қоғамында
сайлау жүйесі одан әрі дамытылу процесі басталды.
Қоғамдағы саяси ақуалдың күрт ... ... ... ... және ... ... ... толмаушылықтың күрт
көбеюіне сәйкес және тағы ... ... ... ... ... ... қарауға мәжбүр етті. 1999 жылы мемлекеттің басқарушы тобы
1999 жылы 10 ... ... ... ... ... өткізу мәселесін
қоғамның талқысына сала отырып оны өткізудің мүмкіндігіне ие болды. ... ... ... ... ... Бұл сайлаудың маңыздылығы
ретінде алғаш рет тәуелсіз үміткерлер мен саяси оппозиция қатынасты. Сайлау
технологияларының қолданылу ... ... және ... ... өтуі
болды. Және сол жылдың күз ... ... пен ... ... ... да ... өтті. Аталған сайлаулардың бұрынғы
сайлаулардан айырмашылығы болып ... ... ... ... ... болады. Әрине басқа батыс ... ... ... бұл ... белгілі бір
ілгерілеушіліктердің ... ... Бұл ... ... ... ... заң күші бар Жарлығына 1999 жылы 6 сәуір мен ... екі рет ... ... Бұл өзгертулердің нәтижесінде
жергілікті атқарушы органдардың яғни әкімдердің сайлау науқанына әсері ... ... ... беру ... урналарын ашу мен дауысты
санаудың орындалу тәртібіне бақылаушыларды, ... ... ... ... ... ... туралы өзгерістер енгізілді.
Бұл сайлаулардың біршама әділетті негізде өтуіне аталған өзгерістер ықпал
ете алды деп ... ... ... ... ... ... ... негізгі
принциптері мен жұмыс істеу механизмдерінің әлемдік деңгейдегі мойындалған
демократиялық сайлау институтының ... ... әлі де ... деп айта ... ... Қазақстан Республикасның сайлау механизмі
мен демократиялық жүйесінде ілгерілеушіліктер бар. ... ... атап ... ... сайлауларға қарағанда демократиялық сипатының көлемінің ұлғаюы;
2.Сайлау механизмдерінің ... даму ... сай ... ... реформалануы;
3.Сайлау науқаны барысында қолданылатын сайлау технологияларының қолданылу
ауқымының ұлғаюы мен жетілдірілуі;
Қазақстан республикасның сайлау ... ... ... ... 2000 ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің 2000 жылғы 24 қазандағы “Еркін, тиімді және ... ... атты ... «2002 ... ... ... бойымен селолық,
қала- аудан әкімдерін сайлаудың қажеттілігі» ... ... ... аталған Президент жолдауына сәйкес тәжірибие ретінде 2001 жылдың ... ... ... ... болып өтті. Сөйтіп республиканың 28
ауылдық округінде сайлау өтті. Орталық ... ... ... ... алғанда ауылдық-селолық округтер әкімдігіне 75 үміткер
тіркеліп және ол 28 ... ... ... ... 30 ... қатынасқан. Бұл сайлаулардың қоғам үшін маңыздылығының зор
екендігіне қарамастан көптеген кемшіліктер мен заңсыздықтарға жол ... ... ... ... кең ... ... ... сайлаулардың биліктің қатаң бақылауында болуы, ... ... ... ... ... тағы ... тізіп көрсетуге болады. Сондықтан аталған кемшіліктер мен
жөнсіздіктер бұл сайлаулардың мәні мен ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының сайлау процесінде, ... және оның ... ... ... ... есептелінетін
сайлау технологияларының қолданылуы процесінде ... ... мен ... ... бар ... ... ... бастау алған Қазақстан саяси жүйесінің оның ішінде сайлау
жүйесінің демократиялық негізде дамуы, ... ... ... ... беру ... Сол ... ... сайлау институты мен оның
технологияларының демократиялық формасы мен әрекет етуі мен ... ... ... мен ... технологияларының демократиялық
деңгейі арасында жер мен көктей айырмашылықтардың бар екендігі белгілі.
Дегенмен едәуір ... де толы ... ... ... ... орындарына сайлаудағы саяси партиялардың қатысуының санының аздығы,
(10 орын) сайлауларға әлі күнге ... ... ... мен ... зор
екендігі, биліктің ескі кеңестік психологиядан әлі де ... ... тағы ... және ... ... дауыс берушілердің саяси
мәдениетінің төмендігі т.б.
Сайлау институты қоғамның, мемлекеттік билік ... ... ... ... ... ... ... деңгейінен
хабар береді. Сайлау институты мен сайлау технолгиялары тек ... ғана ... ... Яғни ... ... ... механизмдері болып табылады. Сайлаулардың әділетті, таза, сәтті
деңгейде өтуі саяси жүйеге, саяси ... ... ... ... ... рөліне де сайлаулар атқарады. Яғни жалпы ... ... ... рөлі орасан зор болып саналады. Сондықтан Қазақстан
саяси жүйесінде сайлау институты мен оның технологияларының белгілі ... мен ... ... ... ... дами
беретіндігіне сенім зор.
Қазақстандағы сайлау технологияларына ... ... ... ... ... жөн ... ... атап өткеніміздей
сайлау қазіргі саясаттың маңызды элементі болып табылады. Сайлау ... ... және оның ... ... қатысуын
қамтамасыз ететін маңызды буын ... ... ... ... ... мен ... ... жалғастыратын ең маңызды арақатынас арналардың
бірі болып ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына
және мемлекеттің басқару жүйесіне белгілі бір ... ... мен әсер ... Халықтың көпшілігінің саясатқа тікелей болмаса да жанама жолмен әсер
етуіне, қатысуына жағдай жасайтын сайлау ... ... ... ... ... қоғамға лайықты тұлғаны әкелу механизмі болып табылады.
Көптеген ғасырлар бойы ... ... ... және орталық сұрағы
биліктің әлеуметтік сапасы болып келді. Никкола Макиавелли бұл сұрақтың
шешімі екі ... ... ... ... ... мен ... басшы-патша деп
атап өтеді. [86] Бұл мәселе қазіргі дамыған ... да ... ... табылады. Өйткені қоғамның маңызды элементтері өз шешімін табуда ... ... ... ... ... байланысты болып келеді.
Қоғамның басқарушы тобы рөліне ие қазіргі таңда саяси элита мен ... ... ... ... әлеуметтік, саяси, мәдени, рухани,
экономикалық тағы басқа салаларын анықтауда аталған элементтер ... ... ... ... ... ... ... нәтижеде болуы бүгінгі
таңда сайлау институты мен оны ... ... ... ... ... ... ... сайлаулар қазіргі қоғамның, ... ... ... ... тәуелсіздік жылдарындағы сайлау ... мен ... ... алға жылжушылықтардың бар екендігін атап
өткен жөн. Сондай ақ қазіргі ақпараттық -нарықтық қатынастар заманының ... ... ... мен оның жүзеге асыратын сайлау технологияларының
дамуына үлкен әсері бар. ... ... ... ... ... технологияларының қалыптасуы мен дамуы ерекшеліктектері мен оның аса
қолайлы формаларын анықтау қазіргі зерттеушілеріміздің ... ... ... ... ... ... немесе коммуникациялық құралдары
арқылы белгілі бір әлеуметтік және психологиялық зерттеулерді іске асыру,
жарнама ... оны ... ... бағыттау саяси не сайлау
технологияларының мақсаты ... ... ... ... ... саяси жарнама түрінің маңыздылығы жоғары екенін білеміз. Саяси
жарнама сайлау науқанында ... ... ... ... ... ... ықпал ететін сайлау технологияларының бір түрі болып келеді.
Оның басты мақсаты, ... ... не ... ... түрде
көрсету мен қалыптастыру. Саяси жарнама белгілі бір тұлға жөніндегі пікірді
қалыптастырушы рөліне ие болып келеді. ... ... ... не? ... ... процестер қызметінің дамуына және көпшіліктің санасына ықпал
мен әсер ... ... ... ... ақ бұқаралық ақпарат құралдары
арқылы жағымды имиджді қалыптастыруға тырысатын саяси ... ... ... қызметінің жандануына көмек беретін бірден бір ... ... [87] ... ... ақпарат құралдары арқылы саяси тұлға
не саяси партия жөніндегі белгілі бір ... ... және ... ... ... ... ... науқаны барысындағы саяси ... ... ... бұл ... ... ... шаруа деп қарастыруға болады. Оның бірнеше
себептері мен салдары бар. Атап айтқанда:
1.Саяси жарнамаға қажетті материалдардың не зерттеулердің ... ... ... ... саяси жарнама жасау технологиясының
жетілмегендігі;
3.Саяси жарнамаға қажетті әлеуметтк, саяси базаның болмауы;
4.Сайлау науқанындағы тұрақты сайлау электоратының болмауы;
5.Саяси жарнама құбылысын және ... ... ... ... болмауы;
7.Кеңестік тоталитарлық психологияның әлі де болса санада қалушылығы;
8.Жоғары саяси сауаттылық пен ... ... ... және тағы ... ... кемшіліктер Қазақстанның сайлау ... ... ... ... ... мен оның ... ... жетуіне өз кедергісін тигізіп бағуда. ... ... 20 ... ... ... ... ... органдарына
Маслихаттарға сайлау барысында анық байқалып сайлау технологияларының
төмендігі деңгейін көрсетті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... листовкалар, парақшалар тарату
деңгейінен аса ... Және ... ... ... кету, оның
үстіне басқа үміткерлердің парақтарын жапсырып кету, қарсыластарының ... ... іліп кету ... ... технологияларының лас түрлерінің
де қолданылғандығын білеміз. Және аталған кемшіліктер жергілікті ... ... ... ... ... сайлауында да көрініс тапты. Ал
үміткердің саяси имиджін ... ... ... пиар тағы ... сайлау
технологиялары Маслихат сайлауында аз деңгейде қолданылды. Және ... ... ... ... да өз орнын тапты. Парламент
сайлауы ... ... ... ... ... ... ілгерішіліктер болғанымен де сайлау технологияларының қолданылуы
төмен деңгейде ... деп баға бере ... ... ... ақпарат құралдарын іске қосу және коммуникациялық, маркетингтік
түрлерін үміткерлердің тарапынан қолдану кемшін ... Сол ... ... ... ... ... кемшіліктеріне тоқталып өткенді жөн көрдік:
1.Сайлауға қатысушы үміткерлердің әртүрлі ... мен ... ... ... ... ... араласуы;
2.Үміткерлердің сайлау науқанындағы үгіт-насихат көлемінің және ауқымының
тарлығы;
3.Үміткерлердің жалпы қоғамда болып жатқан процестерден ... ... ... ... жағдайынан хабарының аздығы;
4.Сайлау кампанияларының ... ... ... ... төмендігі;
5.Саяси жарнама, имидж жасау тағы басқа сайлау технологияларын жасау мен
жүзеге асырудағы кемшіліктердің болуы;
6.Сайлауға ... ... ... ... ... ... бір-бірін қайталаушылығы не ұқсас факторлардың
жиі-жиі орын алуы; және тағы ... ... ... сайлау жүйесіне
тән сипаттамалар болып келеді. Соңғы сайлауларда бұл ... ... ... саяси мәдениеттің жетіспеушілігі байқалды.
Мәселен, үміткерлердің үгіт-парақтарын жыртып кету, жұлып ... ... ... ... бір үміткер жөнінде өзіндік ... ... ... ... ... орын ... Және сайлау
технологияларының бір бірінен қайталаушылығы ... ... де ... ... кездесті. Осындай жағдайларды көрген, білген электораттың
көңілінде үміткер жөнінде, депутат жөнінде сенімсіздік, жағымсыз ... Бұл өз ... ... ... ... деген
енжарлығын тудырып, ол өз кезегінде саяси ... ... ... ... ақ ... ... ... белгілі бір үміткерлердің
сайлау штабтары бірінен соң бірі сайлаушылардың сайлауалды ... ... ... ... ... ... сайлаушылардың мазасын алып кеткен
тұстары да болды. Сайлау мәселелерін қамтыған ... ... ... ... және бір ... ... ... сыртындағы
сайлаушыларды жалықтырып әкелуіне соғады. Белгілі бір ... ... ... көрсетілуі сайлаушыларға олардың танымалдылығын
арттырғанымен ол «дөңгелек шеңберінен» асса, ... ... ... ... сайлау штабтары, үмітерлер естен шығарып алатын
тұстары болды. Бұның яғни ... ... ... алу үшін ... үміткерлердің барлығының (ол оппозиция өкілдері болсын, билік
органдары өкілдері не екі жаққа ... тобы ... ... ... ... ... ... және сайлау технологияларының
теледиар не басқа түрінде шама көлемінде ... ... ... ... Асар ... ... бетінен күні-түні түспеуі салдарынан
оның сайлаушылар алдында танымалдылығы артқанымен кері ... ... ... халықты мезі қылып, көңілінің бет бұрмауына
(ұнатпаушылық) әкеліп ... Ал ... ... ... ... мен Аграрлық партиялардың «Аист сайлауалды блогі» өзіндік
стилімен сайлаушылар көңілінде ұзақ есте ... ... бұл ... ... ... ... арналған секілді әсер қалдырды. Бірақ бұл
сайлау технологияларының түп ... ... ... ... ... болып келетіндігін ескере отырып, олардың ... ... әсер етуі мен ... ... ... екендігі
белгілі. Яғни Қазақстан тарихындағы сайлау науқандарында алғаш рет ... ... ... ... технологиясы ретінде іске қосты. Бұндай
технологияларды сайлаушылардың сайлауалды шешімдеріне ықпал мен әсер ... ... деп атап ... жөн ... ... ... саяси партиясы болып табылатын Отан саяси партиясының ... ... ... ... ... экономиканың тұрақты түрде
өрлеуі, Қазақстандағы ұлттар мен ... ... ... татуы,
«сырт көз сыншы» деген сөздің қоғамдағы мәнінің зор екендігін ... ... ... ... ... блоктарының, институттарының
басшыларының, өкілдерінің Қазақстан жағдайы жөніндегі жылы пікірлері,
ойлары және мемлекет басшысының ... ... мен ... ... Бұл ... ... ... бар жағдайлар ретінде сайлаушылар
көңіліне ерекше әсер етті деп айта алмаймыз. ... өмір ... ... ... ... ... болып табылатын оппозициялық саяси
партиялар және оның блоктарының сайлау технологиялары негізінен қоғамның
саяси ... ... ... ... ... күр ... ... принциптерінің бұзылу жағдайындағы,
әділетсіздік, теңсіздік, заңсыздық, адам құқықтарының бұзылуы және жалпы
алғанда ... ... ... ... тұғыр етінде алды.
Мысалы, Оппозициялық саяси партиялардың «Әділетті ... ... ... 2005 ... ... сайлауда Жармахан Тұяқбай Коррупциямен күрес
және мемлекеттік активтерді олигархиялық топтардың сатып алушылығымен ... ... ... ... ... өліміне кінәлілерді жазалау
т.б.(верните Оксану) агрессивті пиар не насихат түрін қолданды. Қоғамдағы
мемлекеттің рөлін ... ... Яғни ... алар ... ... ... ... сайлаушылар мен бақылаушы топтардан бөлек
қатысушылардың ... ... ... іске жаратуда қоғамның
негізгі заңдылығы ... ... ... ... не орта (золатая
середина) принципін назарға алмады. Ал аталған принцип шеңберінен ... іске ... іс ... әдіс ... тек өзіне қарсы
жұмыс жасайтындығын білген жөн.
Саяси жарнама секілді сайлау технологиясын жасаудағы плакат, портрет,
карикатура, буклет ... ... ... ... ... орны
зор. Оның ішінде теледиар саласының орны бөлек. Теледиар ... ... ... ... ең жас түрлерінің бірі болып табылады.
Теледиар ... ... шолу ... оның тарихы тек ХХ ғасырдың орта
шенінен бастау алатындығын көреміз. Сондықтан сайлау ... ... жас әрі ... құралы болып табылады. Теледиар арқылы үміткердің
бейнесі ... ... ... не ... ... ... болады. Ал саяси жарнама жасаудағы үміткердің ... ... ... мен ... ... алу, белгілі бір
обьекті немесе субьекті жөніндегі қоғамдық пікірді ... [89] ... ... жету ... ... ... негізделінген іс-
әрекеттер жиынтығы саяси бейне ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды терең талдай отырып, сайлаушылар
құрамының әртектілігін ... және ... ... ... ... отырып, саяси партиялар не қоғамдық саяси қозғалыстар ... жеке ... ... ... саяси имиджі жасалынып, оны
өткізудің түрлі варианттары қарастырылып, іске қосылады. Іске ... ... ... ... ... ... ... Өкінішке орай Қазақстанның
сайлау науқанында аталған құралды сайлау технологиясы ретінде пайдалану мен
жүзеге ... ... ... ... емес. Яғни жалпы үміткерлердің
теледиарды барлығының пайдалануы мен қолданылуы төмен деңгейде. Әрі ... тек ... бір ... ... ғана ... жасайтынын жоққа шығаруға
болмас. Яғни сайлау ... ... да, ... науқанынан кейін де
теледиар бір топты не тұлғаны жарнамалауға басымдық беріліп, екінші бір ... ... аз ... тән ... ... ... ... сайлау
науқандарына анализ жасайтын болсақ, президенттік ... ... ... ... ... Асар т.б. партиялар теледиар бетінде
жарнамалануы, насихатталынуы басымдыққа ие ... және ... ... ... ие ... Ал ... ... партиялар, әсіресе оппозициялық
саяси партиялар блогі теледиар беттерінде аз мөлшерде және атүсті көрсетіле
салынып және олардың жалпы ... ... ... ие ... Бұл аталған
жағдайлардың Қазақстан саяси жүйесінде және ... ... орын ... және ... ... да ... еніп ... көрсетеді. Бұл өз кезегінде демократиялық
қоғамның негізгі базисі рөліне ие сайлау институтының саяси конкуренцияның
болмауы ... және ... ... ... ... оның
қоғамдағы мәнінің жоғалуына әкеліп соғады. Сайлау процесінен бөлек теледиар
белгілі бір субьект жөнінде қоғамдық пікір тудырып және ... ... ... не жағымсыз имиджі қалыптасады. Бұл тек сайлауға қатысатын
үміткерлер, саяси партиялармен шектеліп ... ... «jewish ... ... ... «Lonely Planet» жол ... 2007 ... турбағыттың алғашқы ондығына кіргізген. Бұл «Борат
фильмінен» кейінгі жайт. Ал «Hotels» com интернет ... ... ... іздеу қызметіне Қазақстанның қонақ ... ... ... саны 300% өскен. «Travelex» валюта айырбастау жүйесі өз
клиенттерінің 1 млн. 200 мың ... ... ... ... алғанын
хабарлады. [90] Аталған жағдайлардың Қазақстан тақырыбында ... ... ... ... ... имидждікке» құрылған жобасының
нәтижесі. Бұдан байқайтынымыз, теледиарлық негізге құрылған ... ... ... және ... ... оның имиджінің
қалыптасатындығын ... ... ақ ... ... имиджін
қалыптастыруда баспасөздің де рөлі зор. Баспасөз ол тек насихатшы ... ... ... ... ... ой ... сараптаушысы және қоғамдық ой-
пікірді қалыптастырушы болып табылады. [91] Баспасөз құралы ... ... ... үлкен әсер етеді. Қазақстан жағдайында баспасөздің
едәуір ықпалы мен әсері зор. Баспасөз әсіресе, ... ... ... оның ... санының көптігімен бірге, сондай ақ теледиар,
компьютер, радио салаларына қарағанда мұндағы саяси ... ... ... Және ... кез келген және қалаған уақытында
баспасөз беттерінің өткен сандарына шолу жасай алады. ... не ... ... ... тек қазіргі уақыт өлшемімен ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа сайлауалды жарнамалық беттері сайлаушылардың көңілінде ұзақ
сақталады және белгілі бір тұрақты ойдың ... бір ... ... ... беріп ереше әсер етеді. Сондықтан баспасөз саласы
және ... ... ... ... сайлау технологияларын жүзеге
асырудағы таптырмайтын қажетті ... ... ... ... Аталған
сала сайлау процесінде ақпараттық технологиялар түріне жатады. Ақпараттық
технологиялар-телесұхбаттар және ... ... ... ... ... ... деректіфильмдер,
мультимультфильмдер және т.б. баспасөз бен электронды БАҚ беттерінде
көрініс тапқан ... ... ... науқандарында қолданылатын жалпы технологиялар саяси ... ... ... қалыптастыру бағыты ретіндегі буклеттер, саяси
портреттер, саяси карикатура, кіші ... ... ... ... бильбордтар, транспаранттар, футболкалар, қалам мен
тағы басқа ұсақ түрдегі шаруашылық материалдар, көше-көшелерде, үй, ... үгіт ... ... ... «есіктен есікке», «телефоннан
телефонға», «жүректен жүрекке», ... ... ... ... ... арқылы құттықтаулар жіберу, ашық хаттар, үндеулер т.б.) үгіт
насихат жүргізу, тарату және ... да ... ... ... ... ... шоулар (концерттер, кештер, спорт, т.б.) ұйымдастыру секілді
тағы басқа технологиялар болып келеді. ... ... ... тек қана ... ... ... алу мақсатындағы іс-
әрекеттері болып саналады. Сайлау ... ... ... ... ... алу яғни ... даусы үшін таза ... ... ... ережелер мен нормаларға, заңдылықтарға негізделген
саяси талас тартыстар алаңы ... ... ... де ... Ақш ... ... ... былай деп көрсетеді: Ақш тағы депутаттардың
барлығы өз сайлаушыларының алдында көзге түсу үшін ... ... ... ... науқандары процесі барысында сайлау кампаниялардың,
үміткерлердің басым көпшілігінің сайлау технологияларының ерекше және ... ... ... ... есептелінетін БАҚ саласын-теледиар, радио,
компьютерлік-интернеттік технологияларды қолдану мен ... ... ... ... БАҚ ... ... ... Демократиялық қоғамда ... ... ... ... ... ... технологиялары
арқылы саяси жарнама жасау бүкіл халық үшін мүмкін болмаса да, ... ... ... ... ... алу ... ... мүмкін болмаса да, (әлеуметтік-тұрмыстық жағдайдың әлі де болса
төмендігі, интернет бағасының ... ... ... ... ... ауылдық көлеміндегі сайлаушылардың ... ... т.б. ... мен ... ... ... қолданып саяси
жарнама жасау, саяси, сайлау бағытындағы дебаттар, пікір-таластар өткізу,
саяси сараптамалық бағдарламалар ... т.б. ... ... жолға
қойылмаған. Сондықтан батыстың демократиялық мемлекеттерінің сайлау
науқандарында қолданылатын технологияларын ... ... ... қазіргі жағдай шеңберінде мүмкін болмай тұр. Сондықтан аталған
елдердің сайлау технологияларына тек сырт көз бақылаушы рөлі ... ... ... ... ... ... ... сайлау
технологияларының дамуы кезеңі 1999 жылдардағы Президенттік, Парламенттік
сайлаулардан бастау алады. Сол ... ... ... ... сайлау технологияларының белсенді түрде дамуына негіз қалады
деп ... Сол ... ... ... ... неде?
Өйткені Президенттік және Парламенттік сайлау науқандарына шетелдік ... ... мен ... істеуі болды. Үміткерлердің көпшілігі
сайлау науқанында шетелдің имиджейкерлік бағытындағы сайлау кампанияларының
көмегіне жүгінді. Өйткені ... ... ... ... ... ... қарауы болды. Және отандық сайлау
кампанияларының, имиджеологияның, пиар ... тағы ... ... іске ... салалардың, мамандардың ... ... ... ... ... ... бұл ... уақыттарда өз шешімін таба бастады. Яғни, 2004, 2005 жылғы
сайлаулардан байқағандығымыздай, ... ... ... ... ... жүгінуі процесінің орын алғандығы болды. Және
сайлау тақырыбымен айналысатын саяси ... ... ... ... ... жүре бастауы өткен соңғы сайлау науқандарында анық
байқалды.
Сайлау науқандарында үміткердің жеңіске ... ... ... бір түрі ... ... ... ... ағылшын сөзінен
шыққан image- бейне деген ұғымды білдіреді. Имидж-алға қойған мақсатқа жету
жолындағы ... ... ... ... ... табылады. Алға қойған
мақсаттарға жету ... ... ... мен ... ... сайлаушылардың психологиясы, мінез құлқы, жүріс ... ... ... ... имидж жасалынады. Имидж сайлаудан
жеңіп шығуға үмітті үміткердің басты мәселесі болып саналады. 2005 ... ... ... ... ... мемлекет басшысы Н.Ә.
Назарбаевтың пиар кампаниясы ... ... ... ... ... қалыптастыруға талпынды деп көрсете аламыз. Яғни Назарбаевтың атқа
салт мініп жүруін сол ... ... ... ... ... Және ... ... тауда жүруі, спорт кешендерінде теннис
ойнап жатуын теледиардан сайлау науқаны ... ... ... ... өткен Самбодан әлем чемпионатының болып өтуі және жабылу
салтанатында диктордың президент Н.Ә. Назарбаевтың жас ... ... және ... ... ... ... ... жариялауы және
жалпы президенттің спортпен айналысуын көрсетуі арқылы ... ... ... ... екендігін көрсетуін президенттің
сайлау кампаниясының бір ерекшелігі болып табылды. Соның нәтижесінде оның
сайлауда ... ... өз ... ... септігін тигізді. [92] Яғни
аталған сайлау ... ... пиар ... іске ... 2005 ... 4 ... ... сайлауға ресми деректер
бойынша еліміз бойынша 34 мыңнан бақылаушылар мен 1600 ден аса шетелдік
бақылаушылар ... Сол ... ... қорытындысы мынадай болып
келеді:
Президенттіктен үміткерлер мен сайлаушылардың дауысын алу нәтижесі:
Республикалық деңгей бойынша:
1.Назарбаев Н.Ә- 91,15% (6 147537)
2.Тұяқбай Ж.А- 6,61% (445 ... А.М- 1,61% (108 ... Е- 0,34% ... М.Х- 0,28% ... ... сайлау комиссиясы біртұтас жалпыұлттық сайлау округі бойынша
сайлаушылардың тізімі-8 949 199 азаматтың енгізілгенін, олардан 6 871 571
немесе 76,78% і ... ... ... және ... беруге арналған үй-
жайлардан тыс жерлерде 246 197 сайлаушының дауыс бергендігін хабарлады.
[93]
Сонымен жалпы ... 1999 ... ... ... ... сайлаудың коммуниациялық технологияларының кеңінен қолданылу
тенденциясы жүре бастады. 1990-шы жылдардағы және 1999 жылға дейінгі ... ... ... технологияларының қарапайым және
дәстүрлі, ескі түрлері болып табылатын листовалар тарату, ... ... ... жапсыру парақтары, митингілер, жиналыстар,
кездесулер, өмір сүріп отырған қоғамдық саяси ... ... ... тағы
басқа түрлері қолданысқа ие болды. Мысалы, 1994 жылы болып өткен ... ... ... сол кездің әлеуметтік, экономикалық, саяси
жағдайының қиыншылықтары мен ауыртпалықтарын өз сайлауалды бағдарламаларына
басты тұғыр ... ... ... Сонымен бірге сайлау науқандарында
әкімшілік технологиялар да кеңінен қолданыста болды. Мәселен, әкімшілік
ұсынған не ... ... ... ... адамдары ауыл селоларды,
аудандарды т.б. аралап, мектеп не басқа мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу
технологияларын қолданылғаны мәлім. Сондай ақ сайлау науқандарында дауысты
сатып алушылық, ... ... ... ... ... көрсету тағы
басқа лас технологиялар көптеп кездесті.
1999 жылы 10 қазанда өткен Парламенттің Мәжіліс сайлауы мен 1999 жылдың
10 ... ... ... және 2005 жылы ... Парламент сайлауындағы
басты жаңалық көптеген саяси ... ... ... 1999 жылы ... ... ... жаңа ... заң қабылданды. Алғаш ... ... ... ... ... бен пропорционалдық ұғымдары
енгізілді. Жаңа жүйе бойынша Парламент Мәжілісінің (77 ... оны ... ... жүйе ... өту ... ... Яғни
сайлауға қатысқан саяси партиялардың сайлаушылардың даусының жеті пайыздық
мөлшерін алған болса Парламенттегі орындарға ие болу ... ... жеті ... ... ... ... партиялар Парламентке
жіберілмейтін болды. ... ... ... ... ... ... ... демократиялық бағытқа жылжығандығынан хабар берді.
1999 жылғы Президенттік, Парламенттік сайлаулар және ... ... өтен ... ... азаматтық, демократиялық институттарының
дамуының жаңа кезеңінің басталғандығын көрсетті. Соңғы болып ... ... ... өзгерістердің және сайлау технологияларының
неғұрлым дамыған коммуникациялық ... ... ... ... ... батыстың дамыған сайлау технологияларының үздік
модельдері енуі процесі өте баяу жүруде және даму ... ... ... ... технологияларының қолданылуының
өзекті мәселелері
Демократиялық өзгерістерді ... кеше ... ... жаңа
демократиялық институттар құрыла бастады. Қоғамға жаңа ұғымдар ... алып ... ... бірі ... ... ұғымы болып
табылады. “Сайлау технологиясы” ұғымына жоғарыда атап өткендіктен тоқталуды
жөн көрмедік. “Сайлау технологиясы’ ... ... ... ... ... сұраққа жауап беретін болсақ, жоғарыда атап өткендігіміздей сайлау
институтының қалыптасуымен оның негізі ... ... ... институтымен өзара әрекеттеседі. Сайлаудың негізін айқындаушы
функциясын атқарады. Сайлаулардың қандай деңгейде ... ... ... ... ... ... көрсетіп береді. Сайлау
технологияларының тиімді жұмыс істеуі не қолданылуы тек қана ... ... ... ... ... ... табылатын халық белгілі бір
құрылымдарға және нақты тұлғаларға, топтарға, таптарға тағы ... ие ... ... ... ... жиынтығы ретінде, өз мақсаттары мен
мүдделеріне жету жолындағы әртүрлі мүдделі топтарға, тұлғаларға және ... ... мен ... көзқарастарға т.б. ие. Сондықтан аталған ... ... ... ... ... ... ... көзқарастар,
ойлар, ұстанымдар, бағыттар, идеялар және тағы ... ... ... ... табуы табиғи құбылыс болып табылады. Аталған мәселелердің
көрініс табуында сайлаулардың ... ... ... зор. Оның ... ... ... ... табады. Сайлаулардың аталған
заңдылыққа сай болуы үшін оның ... ... ... ... ... ... бірі және оны ... асыруының
механизмдерінің бірі және қажеттісі болып ... ... ... ... шыққан алуан түрлілік сайлау технологияларын ... ... ... ... ... ... бұл олардың алға
қойған мақсаттары мен ... бір ... ... ... ... ... талаптар деңгейінен көріне алмаса қоғамның
аталған алуан түрлі мүдделерінің, мақсаттарының жарылуы ... ... ... ... ... мен мүдделерге жету жолындағы әдіс-
тәсілдер жиынтығы болып саналады.
Қазіргі Қазақстан жағдайында ... ... ... ... ... жиынтығы болып ... ... ... ... ... ... ... он алты жылдан
енді асқандығын тарих көзімен, өлшемімен қарайтын болсақ өте аз уақыт болып
табылады. Өйткені елдің, ... ... ... өтуі барысы
тарихи деректерге сүйенетін болсақ ұзақ уақытты ... ... ... Бір ... екінші жүйеге өтуі барысында қалыптасқан ... ... ... психология, сана-сезімнің бейімделушілік
қызметі ұзаққа созылады. Сондықтан аталған процестер сайлаулардың және ... ... ... өз ... мен ... ... Сайлау
технологияларының қолданылуын жүзеге асыратын саяси партиялардың, қоғамдық
қозғалыстар мен ... жеке ... ... кампанияларының әлі де
болса қалыптасуы және психологиясының ескіліктен арылмауы салдары сайлау
институты мен оның ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы кеңестік елдер мен Қазақстанның жағдайында, оның ішінде
сайлау жүйесі мен сайлау технологияларының жүзеге асуы ... да ... ... ауқымы, көлемі, маңыздылығы және ... ... ... Сол ... параметрі бойынша
алатын болсақ жалпықоғамдық деңгейлік және жергілікті не аумақтық деңгейлік
сайлау болып бөлінеді. Аймақтық не жергілікті ... ... ... өте ... ... ... ... қоғамдарда жергілікті
сайлаулардың оның ішінде жергілікті өзін өзі ... ... ... зор. ... ... ... жергілікті жерлерде шешілетіндігі. Бұл
басқару саласы халықтың қайнар көзі болып табылады. Жергілікті ... ... ... ... не ... билік органдары тағайындайтын
қызмет болып табылады) және жергілікті өзін өзі басқару (халықтың не оның
өкілдерінің ... ... ... ... ... ... түрі Маслихат сайлауы-қоғамдық-саяси шешімдер ... ... ... ... ... Жергілікті өзін өзі басқару-жергілікті
халықтың талабы, тілегі, қалауы нәтижесінде ... ... ... ... Мұндай жолмен келген басшы президент не басқа ... ... өзін ... ... халық алдында есеп беріп,
жауапкершілігі болады. 1991 жылы Қазақстанда жергілікті өзін өзі ... заң ... ... бұл ... іске асуы проблема күйінде
қалды. Бірақ қоғамды демократияландыру ... ... ... ... ғана өзін өзі ... ... практикалық деңгейде енгізілуде.
Жалпы жергілікті сайлаулар сол жергілікті ... ... ... ... ... ... ... тұлғалардың, ұйымдар ... ... ... қалыптасуына және сайлау
технологияларының дамуына жағдай жасайтын механизм болып табылады.
Қазақстан ... ... ... ... ... жөнінде зерттеушілер әр қалай көрсетуде. Өйткені қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге сайлаушылардың сайлауалды көңіл күйлеріне де өз
әсерін тигізеді.
Мәселен, ... ... ... ... қаласының 32 сайлауға қатысқан.
Сайлау алдындағы әр кандидаттың штабтары бірінен соң ... ... ... респонденттерді шаршатып жібереді. Оның үстіне олар сайлау
алдында кандидаттардың, ... ... ... ... ... ... үгіт ... материалдарынан
бас көтере алмай, аса қысқа мерзімде өте көп ... ... ... ... [94] Яғни ... сайлау науқандары барысында
сайлаушылардың көңілінен шыға ... ... ... ... ... ... ... технологияларының бірін бірі
қайталаушылығы сайлаушыларды ығыр етіп сайлаудағы ... ... ... ... ... мыналар танылады:
полиграфиялық жарнамалар (буклеттер, плакаттар, ескерткіштер, үгіт насихат
парақтары т.б.), ... ... ... ... және ... ... үй-ғимараттарға т.б. үлкен ауқымдағы)
сувенирлер, (футболкалар, қаламсаптар, дәптерлер, сувенирлер т.б.) ... ... сөз ... ... ... алдында жеткізу,
мәдени сөйлеу т.б.) шоу ... ... ... ... жарыстарын өткізу) пошталық не мекен ... ... ашық ... т.б.) және тағы басқа болып келеді. ... ... ие ... бір технологиясы жолдаулар, қысқа да
нұсқадағы ... ... ... ... әлеуметтік құрамын анықтап
(дәрігерлер, мұғалімдер, студенттер, зейнеткерлер т.б.) сол әлеуметтік
топқа жақын ... мен ... ... үгіт насихат жүргізу және ... ... ... ... ... ... қолданылуы
ауқымы тар шеңберінде шектелген деп ... ... Яғни ... ... ірі қалалар шеңберінде қолданылуда. Және Қазақстан
сайлау науқанында саяси партиялардың белсенділігінің деңгейі де төмен ... Р Даль ... де бір ... ... саяси жағдайын сайлау
жүйесі мен саяси партиялардағыдай дәл ... ... [95] деп ... ... рөлінің зор екендігіне тоқталып өтеді.
Қазақстанда саяси оппозицияның жұмыс істеу механизмінің төмендігі
сайлау ... ... ... ... ... ... оппозиция жөніндегі саясаттанушылар т.б. пікірлеріне
ден қояр болсақ. Қазақстанда оппозиция бар. Бірақ олар кезінде ... ... не ... ... ... ... Ғали- оппозициялық
партиялардың кемшіліктері де, ... ... ... ... бай, шет ... де ... ала алады. Сондықтан пәлендей
қаржылық жоқ ... ... ... ... ... ... ... баспасөздері бар және танымал. Шет елдерде
тұрақты өкілдері бар. Қажет етсе АҚШ конгресінен де, ... ... ала ... ... өкілдері билікке өздері пайдаланған
бюрократиялық технологияларды оппозицияға ... ... ... жүр.
Оппозиция лидерлері өз саяси тіршіліктеріне саяси бизнес ретінде қарайды.
Идеялық принциптер ... ... ... ... ... ... бөлуді қалайды. Қазақтың ұлттық ресурсын, мұсылманның діни ресурсын,
яғни осы екі технологияны ... ... ... ... әлеуметтік, ұлттық базасы анық емес. Не қазаққа, не ... ... ... жағдайда. Сондықтан болар, олардың тұрақты
электораты жоқ. [96] деп атап ... Өте ... ... ... ... ... шет елдерде Қазақстанның атын ... ... ... ... орыс ... ... табылады. Халықтық мүддеден
билікке жету жолындағы мүддесін білдіріп ... ... ... кемшіліктер
оппозицияның қоғамдағы ықпалының әлсіреуіне ... ... ... ... ... ... қолданылатын сайлау
технологияларының әлсіздігіне әкеліп соғады. Және ... ... ... ... ... қоғамдағы танымалдылығының
төмендеуіне де әкеліп соқты. Е Ертісбаевтің Айқын газетіне берген ... Ж ... ... ... ... жөніндегі журналист
сауалына берген жауабы мынадай ... ... Тек ... Қазақстан
облысының Сарығаш ауданында ғана. Бірақ біз онда ... ... ... ол нәтижелі жұмыс болып табылады. Ал Қазақстанның қалған 205
ауданында Ж Тұяқбайды ... де ... [97] Бұл ... ... ... ... де, қазіргі Қазақстанның ... ... Яғни ... оппозиция танымал емес не тек Қазақстанның
оңтүстік, батыс ... ғана ... ... ... дегеніміз
оппозиция сайлау технологияларының дамуының, жетілдірілуінің бір ... ... ... адал, әділетті деңгейде өтуі қажет. Немесе қоғамда жүз
пайыздық шынайылықтың мүмкін еместігін ескере ... тым ... ... ... ... ... адал, қоғам, ұлты,
мемлекеті үшін жаны ауыратын ... ... өтуі үшін ... өтуімен қатар сайлау ... ... ... ... ... жағдайында БАҚ, компьютерлік-интернеттік
технологияларды және тағы басқа сайлау технологияларын ұлттық мүдде, ұлттық
тіл, ар-ождан мәдениетімен ... ... ғана ... ... ... ... он алты жылдық демократиялық принципке
негізделген әлеуметтік, ... ... ... барысында біршама
этаптарды бастан кешірді. Қазақстанның саяси тәуелсіздігіне он жыл ... ... Н.Ә. ... ... ... және 2002 ... ішкі
және сыртқы саясаттың негізгі бағыттары туралы ... ... бұл ... әр жылы ... ... ... пар. Біз алғашқы
жетістіктердің қуанышы мен қиындығын, сондай ақ, қоғамдық ... ... ... ... алмасу кезеңіндегі тауқыметті
бастан кешірдік. Өмір біздің демократиялық даму үлгісін ... ... ... көрсетіп береді деген аса маңызды қорытынды жасады. Одан
бері біршама уақыт пен ... ... ... демократия принциптерін Қазақстан
қоғамында тез жүзеге асыру қоғамды керісінше ... ... ... бұл ... еске ... ... билігі тәуелсіздіктің алғашқы
жылдарында саяси реформалардан бұрын әлеуметтіік, экономикалық ... мән ... Н.Ә. ... ... ... ... кейін саясат деген
принципке негізделген саясатты басшылыққа алды. Бұл ... ... ... өзі ... ... М Тәтчердің Мемлекеттік тәжірибиесі
жетілмеген елдерде ол азия не азиялық ... ... ... ... дегенге өз басым сенбеймін. Өйткені ол басқа проблемаларға әкеліп
соқтыруы мүмкін ... ... ... алып ХХІ ... ... ... қабілетті әрі ұзақ мерзімді ұлттық ... ... ... ... жан-жақты және үйлесімді демократиялық ... ... ... ... деп 2005 ... ... да атап
көрсетілді.
Мемлекет басшысының Қазақстан халқына 2005 жылғы ішкі және ... ... ... ... Жолдауында Қазақстанда алдыңғы қатарлы
шығыс азиялық мемлекеттердің тәжірибиелері мен көп ұлтты және ... ... ... ... ... батыстық
демократияның принциптері негізінде тәуелсіз мемлекет құрылды деп атап
өтті. ... ақ ... өз ... ... мемлекеттілігі
қалыптасты. Біздің еліміз өзінің дамуы моделі ... ... ... саяси пікір алуандығы бүкіл әлемде мойындалған батыстық және ... деп ... ... ... деп ... ... дамуы мен болашақтағы демократиялық құндылықтарға негізделген
дамуы жолының бағытын атап көрсетеді. ... ... ... ... ... дамудың
алғышарттары қалыптаса бастады. Ол бағытта 1990 жылы 24 сәуірде Қазақ КСР
інде президент лауазымын ... ... заң ... 1991 жылы ... ... билік жүйесінде үстем құрып келген қазақстан
коммунистік ... ... 1991 жылы ... ... Қазақ КСР індегі
қоғамдық бірлестіктер туралы заң қабылданды. 1991 жылы 16 ... ... ... президент сайлауы туралы заң қабылданды. 1991 жылы 7 желтоқсан
айында қоғамдық саяси ... ... ... аса үстемдік құрған КСРО
таратылды. 1991 жылы 10 желтоқсан Қазақ КСР інің атын ... ... ... 1991 жылы 16 ... ұзақ ... бойы ата ... ... сол жолда сан рет күрес ... ... ... мемлекеттік
тәуелсіздігі туралы заң қабылданды. 1990 жылы 25 ... ... КСР ... ... ... ... қабылданды. 1991 жылы 25 қазан
Республика күні болып жарияланды. 1992 жылы 31 мамырда ... ... ... ... ... ... тиым ... қуғын-
сүргінді еске алуға бағытталған тұңғыш рет Ұлттық Аза күні ... ... жылы 4 ... тәуелсіз мемлекеттің негізін көрсететін Қазақстан
Республикасының мемлекеттік рәміздері-Елтаңба, Ту, ... ... ... 28 қыркүйегінде Алматы қаласында кеңестік уақытта ... ... ... І құрылтайы болып өтті. 1993 жылы 28 ... ... ... Конституциясы қабылданды. 1993 жылы 15
қарашада ... ... ... ... болды. 1991 жылы желтоқсанда
1986 ... 17-18 ... ... ... ... ... ... шықты. 1993 жылы 14 сәуір Жаппай ... ... ... жөніндегі заң қабылданды. Қазақстан ішкі әскері 1992 жылы
құрылды. Қазақстан Республикасының Қауіпсіздік кеңесі 1991 жылы ... ... ... ... және ... ... ... Қазақстан сайлау жүйесінен орын табуы және тағы басқа
оқиғалар ел өмірінде аса маңызды рөл ойнады.
Қазақстан ... ... ... демократиялық дамуы барысында,
еліміздің саяси жүйесінде түбегейлі демократиялық-құқықтық бағыттарды
қамтитын реформалар ... ... ... ... ... тағы басқа мазмұндық өзгерістерге ұшырады. Қазақстан
қоғамы бір қоғамдық ... ... ... бір ... ... ... ... Сол өзгерістер нәтижесінде елімізде ең жоғарғы басқарушы
органы болып есептелінетін Президенттік ... ... ... ... ... екі палаталы негіздегі Парламент, көппартиялық
кеңістік жүйесі, ... ... ... ... ... ... талаптарға, принциптерге, құндылықтарға сәйкес қабылдануы,
жоғарғы және ... ... ... қалыптасуы мен оның сайланбалы
қызметі жүйесінің ... ... ... ... ... ... қауымдастық тарапынан мойындалған сайлау
жүйесінің қалыптасуы, демократия механизмдерінің бірі ... ... ... ... емес ... қалыптасуы және оның
қызметіне қажетті ұйымдық құқықтық ... ... ... жасалуы,
демократиялық нормалар мен талаптарға сәйкестендірілген адам ... мен тағы ... ... ... ... ... ... мен дамуы тағы басқа ... атап ... ... ... мен сөз ... дамуы деңгейі мен
пәрменділігінің дамуы деңгейін анықтайтын көрсеткіштерінің бірі ... емес ... ... ... кеңістігінің қалыптасуы болды.
Қазақстан республикасының президенті Н.Ә. Назарбаевтың 1992 ... ... ... ... ... мен ... Саяси демократия тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдарынсыз
ақылға сиымсыз болар еді. Сонымен бірге олардың ... пен ... ... әрі ... ... ... әлеуметтік
жауапкершілігі болуға тиіс. Нақ сондықтан ... ... ... ... ... және ... ... соған сәйкес түзетіп
отырады деп сонау ... ... ... ... сөз ... мен ой ... ... қатарда болғандығын
атап көрсетті. Кеңес Одағы құлағаннан кейін, Қазақстанда әр түрлі бағыттағы
саяси ... ... сол ... ... көзқарасын ашық
білдіретін бұқаралық ақпарат құралдарының пайда болуының өзі ... еді. ... ... ... ... ... ... қалмайды.
Қоғам дамуы кезеңдерінің жаңа талаптары мен ... ... ... ... ... ... Бұл қоғам дамуының
талабы. Басқа мемлекеттердің бір қоғамдық өмірден екіншісіне өту жолындағы
шиеленіскен, ... ... ... тағы ... ... ... процестердің Қазақстан жағдайында он алты жылдық саяси тәуелсіз
дамуы барысында орын ... ... ... ... ... ... ... мен
қағидаттарына және Оңтүстік Шығыс Азияның іргелі ... ... ... және ... ... ... және негізгі мемлекетті құраушы, негіздеуші қазақ ұлтының дәстүріне
сәйкес демократияландырудың жалпыұлттық бағдарламасы ... ... ... ... ... ... сайланбалдығы механизмі
енгізілді, (Алматы, Астана қалаларының аудандары, аймақтардағы аудан, ... ... ... ... ... және барлық әкімдердің халық
алдындағы есеп беруі, Маслихаттардың өкілеттігінің ұлғаюы, Сот ... және Алқа ... ... ... келуі, Парламенттің
өкілеттігінің ұлғаюы мен оның мүшелерінің (Мәжіліс және ... ... мен ... ... ... ... ұлғаюы, Атқарушы
органды жасақтаудағы саяси партиялардың мүмкіндігінің ... және ... ... өз ... ... және бұл ... кейінгі Президенттің
жолдауларында да өз көрінісін тапты.
Қазақстанның мемлекеттік егемендігін ... ... даму ... ... алуы ... ... белестер, асулар мен
жолдар, күрделі міндеттер және ... тұр. Оның бірі ... ... ... ... ... сайлау институтының
қоғамдағы қалыптасуы мен дамуын жүзеге асыратын тетіктерді дамыту процесі.
Әрине, Қазақстан демократиялық ... ... ... ... ... ... институты мен сайлау жүйесі елімізде ... мен ... ... ... жүруде. Сайлаудың қоғамдағы маңыздылығын
арттыру мақсатында жұмыстар атқарылуда.
Қазақстан ... ... ... ... көрініс беруі 1999
жылы 10 қазанда ... ... ... ... және сол ... 10 ... ... Президенттік сайлауларында болып өтті. Бұл сайлауларда қоғамда
қалыптасқан ... ... ... ... түрлерін
қолданушылық процесі көрініс тапты.
Сайлау жеке тұлғалардың мақсат мүдделерінің есепке ... ... мен ... ... кезең болып табылады.
Сайлау саяси, әлеуметтік шиеленістер мен жанжалдарды шешуші канал
ретіндегі және ... ... ... ... ... рөлі ... ие болып келеді. Сайлау қоғамның алдына қойған
мақсатына жету ... ... ... ... ... бір ... ... институтының қызметінің тиімділігі қоғамдағы саяси, әлеуметтік,
экономикалық тағы басқа жағдайларға байланыстағы тәуелділік ... ... ... ... тәуелділік жағдайындағы қазіргі Қазақстан
сайлау жүйесінің ... ... мен ... ... ... салыстырғанда біршама демократиялық сипатта алға ... ... ... әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлардың әлі де болса
шешімін таппаушылығы, саяси мәдениетінің әлі де болса төмендігі, қоғамның
басқарушы тобы ... ... ... элита мәдениетінің әлі де болса ескі
кеңестік психолгиядан шыға алмаушылығы секілді жағдайлар қоғамдағы ... мен оны ... ... ... ... ... ... кенже қалуына басты себептерінің бірі болып табылуда.
Басқа да посткеңестік мемлекеттер секілді ... ... ... ... мен дамуы, сайлау заңдарының, нормаларының,
ережелерінің және тағы басқа қажетті іс әрекеттердің қабылдануы толықтай
тікелей ... ... ... асуда. Яғни мемлекеттік биліктің
толықтай бақылауында жүзеге ... ... Бұл ... ... ... партиялар мен қоғамдық ... ... ... ... мен ... әсер ... ... қызметтері өте әлсіз не кемшін соғуда. Сондықтан
билік жүйесінің мүдделері мен мақсаттарына негізделінген ... ... оның ... жүзеге асуы демократиялық формада көрініс табуы
күмәнді болып табылады. ... ... және оның ... ... жолдары мен деңгейі сол билік жүйесінің деңгейі ... ... ... ... ... ... бірі болып сайлау
технологиялары танылады. Яғни ... ... ... ... не
бұрыс формада атқарылуы сайлау технологияларына байланысты болмақ. Сайлау
технологиялары саясатты, сайлауды жүзеге асырудың, жеткізудің құралы ... ... ... бір ... ... саяси
партиялардың, жеке тұлғалардың өз мақсаттары мен ... жету ... ... ... ... сайлаушылардың сеніміне кіріп не
олардың дауыстарын алуға бағытталынған ... мен ... ... ... ... ... не қандай формада
өткенін айқындайтын сайлау технологиялары ... ... ... сайлау институтының тиімді жұмыс істеуінен хабар береді.
Сондықтан сайлау технологиясы сайлау механизмінің алға ... ... ... ие ... ... науқанында саяси партиялардың рөлі арта түседі. Және сайлау
технологияларын іске ... ... ... ... ... ... Қазақстан саяси жүйесінде Конституциялық заңдылыққа сәйкес
көппартиялық ... ... ... ... пен мақсат аталған
көппартиялықты бәсекелестегі негізге сүйене отырып ... ... ... ... ... үкімет билігін саяси ... ... ... ... және ондағы көпшілік орындарға ие
болған саяси партия негізінде құру ... ... Бұл ... жайында
Республика президенті Н.Ә. Назарбаев Отан партиясының 2000 жылдардағы ... ... ... ... ... билік партиясы туралы
ойластыру керек..сөйтіп, дәл сол саяси партия Үкімет ... ... ... ... болатын. Әрине, бұл пікір елімізде саяси жүйе мен сайлау
заңдарын, партиялық ... әсер ... ... ... мен нормаларды
қайта қарастыруды қажет етеді. Және бұл ой –пікір бүгінгі ... ... ... Яғни ... Конституциясына екінші мәрте өзгертулер
мен толықтырулар енгізіліп, саяси ... ... ... яғни ... мен ... құрудағы мүмкіншілігі жасалды. Ол үшін саяси партиялар
Парламенттік сайлауда басым дауысқа ие болып орындардың көпшілігін алулары
қажет. ... ... тек ... ... (партиялық негізде)
сайлау тәртібі енгізілді. Аталған процестер қоғамды демократияландыру мен
саяси ... ... ... ... ... жаңа ... ... негізделініп жетілдірілгендігін ... ... осы ... ... ... ... ... демократиялық және құқықтық қоғам орнатудағы ... жаңа ... ... ... ... Дегенмен
аталған өзгерістер мен ... ... ... ... ... әлі де ... жүргізілмей тұрғанда уақытындағы
Қазақстан жағдайында сайлау науқандары барысындағы саяси партиялар ... ... ... мен ... ... ... ... оның
сайлау институты мен сайлау технологияларына өз әсерін тигізді.
Егерде ... ... ... бір ... ... ... ... заңдары мен нормаларын қалыптастыруы барысындағы ... мен ... ... ... ... ... ықпал мен
әсер етуінің сайлау кампаниялары жұмысы арқылы күрес циклі деп қарастыратын
болсақ, онда ... ... ... ... ... екендігін түсінуге болады. Сондықтан Қазақстан билігі бұл саяси
партиялардың маңыздылығын, орнын ... ... ... ... жасау
қажеттілігін түсінулері қажет. Яғни үміткерлермен, саяси партиялармен ... ... ... басшылыққа алулары тиіс. Сайлаудың басты
принципі-теңдік болып табылады. Өкінішке орай ... ... ... ... ... мен сайлау науқандарынан кейінгі жағдайларда да
өз көрінісін таба алмай отыр.
Сайлау технологияларының қолданылуы аясы көбіне қоғамдағы ... ... ... ... ... ұстанымдық, мүдделік тағы
басқа ерекшеліктердің бар болуына да байланысты болып келеді. ... ... ... қоғамның саяси бұқарасының деңгейі мен
қоғамның саяси басқарушы билік жүйесіне де тәуелді болып келеді.
Жалпы ... ... ... ... Қазақстанда көптеген
азаматтық қоғам институттары мен құрылымдары жұмыс істеуде, ... 5 ... ... ... емес ... бар. Бұл ... ... құру жолындағы үлкен жетістігі болып саналады. Сонымен
қатар саяси партиялардың қоғамның саяси ... ... ... кең ... жасалуда. Саяси плюрализм ... ... ... ... ... ... демократиялық механизмдерін
орнату мен дамыту процесінде Қазақстан мемлекеті әлемдік қауымдастық
алдында ... ... ... көрсетті.
Қазіргі таңда Қазақстанда әлемдік қауымдастық ... және ... ... өз ... ... алуы үшін қажетті барлық
жағдайлар бар. Мықты мемлекет және ... ... ... ... дамыған демократиялық қоғам құрудың аса маңызды ... ... ... ... ... ... талаптарға және елдің
ұлттық болмысына сәйкес дамыту мен жетілдіру қажет деген пікірдеміз.
Қолданылған әдебиеттер ... ... Ш. ... ... жүйе ... барысында
сайлау технологияларының дамуы.-Алматы 2002.-4-8б.
2 Саясаттану қысқаша ОКСФОРД сөздігі. -Алматы: Қазақстан, 2001.-168б.
3 Саясаттану ... ... ... -Алматы: Қазақстан, 2001.-168б.
4 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-77б.
5 ... Ш. ... ... жүйе ... ... ... ... 2002.-127б.
6 Скворцов В.В. Демократический процесс становления основных структур
гражданского общества.-Алматы: 2001.-86с.
7 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. ... Жеті ... ... ... К.С. ... в ... ... 1997.-92с.
9 Гаджиев К.С. Введение в политическую науку.-Москва: 1997.-127-128с.
10 ... В.В. ... ... ... основных структур
гражданского общества.-Алматы: 2001.-88с.
11 Қуандықов Е. Саясаттану негіздері.-Алматы: ... ... Д. ... ... ... Жеті ... ... Байділдинов Л.Ә. Теориялық саясаттану Оқулық. -Алматы: Интерлигал,
2005.-96б.
14 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-74б.
15 Қуандықов Е. Саясаттану ... ... ... К.С. ... в ... ... ... Марченко М.Н. Политология.-Москва: МГУ, 1993.-78с.
18 Салықжанов Р. Сайлаушылардың сайлау алдындағы көңіл күйлері.
//Саясат-2003.- №7.
19 Коновалов С. ... ... ... и ... ... ... А.В. ... 2001.-58с.
21 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-248б.
22 Мощенко А.В. Курс. Конфликтология.-Москва: 2000.-97с.
23 Жамбылов Д. Саясаттану Оқулық. -Алматы: Жеті ... ... ... ... ... Қазақстан Даму
институты, 1998.-137с.
25 Холмская М.Р. Политическая участие как обьект исследования. //Полис-
1999.-№5.
26 Нұрымбетова Г.Р. Ел азаматтарының саяси қатысу ... Bill Coxall and Lynton Robins. ... ... ... ... Bill Coxall and Lynton Robins. Political participation and
communication.-Oxbord: 1999.-68p.
29 Bill Coxall and Lynton Robins. ... ... ... ... Пугачев В.П. Выборы общая теория в Российских иллюстрациях. //Вестник
Московского Университета-1997. Серия 12-№4.
31. ... Д. ... ... Жеті Жарғы, 2003.-188б.
32 Таагепер Р. Шугарт С. Описание избирательных систем. //Современная
сравнительная политология. Хрестоматия.-Москва: 1997.-163с.
33 ... Д. ... ... -Алматы: Жеті Жарғы, 2003.-67б.
34 Казахстанская политологическая энциклопедия.-Алматы: Қазақстан даму
институты, 1998.-88с.
35 Құрманбаева Ш. Әлемдік қолданыстағы сайлау ... ... ... ... ... ... Ш. ... қолданыстағы сайлау жүйелері: қолайлы және осал
тұстары. //Саясат.-2002.-№6.
37 Устименко С.В. Выборы в органы политической власти: общая и прикладная
политология.-Москва: ... ... ... словарь. 2-том.-Москва: 1991.-768с.
39 Соловьев А.И. Политология: политическая теория, политические технологии.-
Москва: 2001.-559с.
40 Джаббасов А.А. Политические технологии избирательных ... ... ... // ... ... ... Серия 12.-
2000.-56с.
41 Ковлер А.И. Избирательные технологии: Российский и зарубежный опыт.-
Москва: 1995.-114с.
42 Джаббасов А.А. ... ... ... ... ... осмысление //Вестник Московского Университета. Серия 12.-
2000.-59с.
43 Афанасьев В. ... ... ... властью //Электронный
вариант: www. meteor.ru
44 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау
технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-68б.
45 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы ... жүйе ... ... сайлау
технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-98б.
46 Костенко Н. Медиа в выборах ценностные ориентиры Украинской политической
прессы //Полис-№6.-1999.-81с.
47 Тучков С.М. ... ... ... ... ... в
региональной избирательной кампании //Вестник –МГУ. Серия 12.№4.-2000.-83с.
48. Почепсов Г. Коммуникативные технологии ХХ века.-Москва: Рефл-бук, 1999.-
352с.
49 Политическая ... ... М, ... ... С.М. ... применение технологий паблик рилейшнз в
региональной избирательной кампании //Вестник.-МГУ. Серия 12.№4.-2000.-83с.
51 Соловьев А.И. ... ... ... и политические
технологии.-Москва: Аспект Пресс, 2001.-519с.
52 Почепсов Г. Коммуникативные технологии ХХ века.-Москва: Рефл-бук, 1999.-
358с.
53 //Саясат.- ... ... Т. ... ... ... ... жасау тәсілі және оның
саяси имиджді қалыптастырудағы рөлі. //Саясат.-2004.-№1.
55 Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі езіндегі жарнама жасау ... және ... ... ... рөлі. //Саясат.-2004.-№1.
56 Почепсов Г.Г. Имиджеология.-Москва: Ваклер, 2000.-694с.
57 Кошмарев А.Ю, Кузнецов Г.С. Новые подходы в ... ... ... ... ... общество-выборы 1999 и СМИ.
//Электронный вариант: www.ist.md
58 Балашова А.Н. Технология избирательной кампании в западной ... ... ... ... ... А.Н. ... ... кампании в западной политической
науке //Вестник Московского Университета-№2.-2000.-62-79с.
60. Брюс Б. Маркетинг власти.-Москва: 1998.-69с.
61 Арато А. Концепсия гражданского общество. //Полис. №3. ... ... А.Н. ... ... ... в ... ... //Вестник Московского Университета-№2.-2000.-62с.
63 Арато А. Концепсия гражданского общество. //Полис. №3. 1995.-48с.
64 ... ... ... 4 ... Мысль, 1984.-512с.
65 Тит Ливий. История Рима от основания города.-Москва: Наука, 1989.-77с.
66 Аристотель. Политика. Сочинении. 4 ... ... ... ... Ш. ... ... жүйе ... барысында сайлау
технолгияларының дамуы.-Алматы: 2002.-115б.
68 Құрманбаева Ш. Қазақстан саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау
технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-87б.
69 Радунскии П. Ведение избирательной кампании-форма ... ... ... в ... ... ... П. Ведение избирательной кампании-форма политической
коммуникации //Политические партии в условиях демократии.-1995.-558с.
71 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау
технологияларының ... ... ... ... ... ... ... 1998.-68с.
73 Салықжанов Р. Сайлау кезіндегі азаматтардың мәдениеті мәселесінен.
//Саясат.-2003.-№7.
74 Оразбаева Ф.Ш. Тілдік ... және ... ... ... Г. Паблик Рилейшнз или как успешно управлять общнственным
мнением.-Москва: Центр, 1998.-88с.
76 Нысанбаев А.Н.Общ.ред. Политология.-Алматы: 1998.-86с.
77 Жамбылов Д. ... ... Жеті ... ... ... политологическая энциклопедия.-Алматы: Казахстан Даму
институты, 1998.-73с.
79 Құрманбаева Ш. Қазақстандағы саяси жүйе трансформациясы барысында сайлау
технологияларының дамуы.-Алматы: 2002.-118б.
80 ... Ш. ... ... жүйе ... ... ... дамуы.-Алматы: 2002.-85б.
81 Солозобов Ю. В предвыборном Тумане. //Мир ... ... Д. ... Оқулық.-Алматы: жеті Жарғы.-2003.-183б.
83 ҚР Сайлау туралы заңы. Алматы: Жеті Жарғы.-1998.
84 ҚР ... ... ... П. ... ... выборов. //www.br.minsk.by
86 Григорьев В.К. Курс лекций по политологии.-Алматы: ... ... ... Т. ... ... ... ... жасау тәсілі және оның
саяси имиджді қалыптастырудағы рөлі. //Саясат-20047-№1.
88 Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі кезіндегі жарнама жасау тәсілі және ... ... ... ... ... Дөрбетханұлы Т. Сайлау процесі кезіндегі жарнама жасау тәсілі және ... ... ... рөлі. //Саясат-20047-№1.
90 Григорий Евсеевпен сұхбат. //Түркістан.-2007.-11 қаңтар.
91 Кулумбаев С. Қазақ ... БАҚ тың ... ... ... орны мен ... //Саясат.-2003.-№5.
92 Пухович Л. Спортивный пиар формировании политического имиджа. //Саясат.-
2006.-№2
93 htp://election.kz
94 Салықжанов Р. Сайлау кезіндегі азаматтар мәдениеті мәселесінен.
//Саясат.-2006.-№3.
95 Даль Р. ... в ... ... ... ... Сейкен Әмірбекұлы. Оппозиция қолдауды іштен іздей ме, әлде сырттан ба?
//Айқын.-2005.-№84.-11 мамыр 2005.
97 Е. Ертісбаевпен сұхбат. //Айқын газеті.-18 наурыз, ... ҚР ... ... ... Жолдауы. Қазақстан экономикалық,
әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында.-Астана: 2005.
99 ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев. Қазақстанның ... ... ... мн ... ... 1992.-12 б

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 117 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы саяси сайлау технологиясын әлеуметтік талдау60 бет
Ақш президент сайлау жүйесі, ерекшеліктері10 бет
Жергілікті өкілді органдар, олардың жүйесі міндеттері, сайлау тәртібі31 бет
Жергілікті өкілді органдар, олардың жүйесі, міндеттері, сайлану тәртібі және құрылымы19 бет
Орта Азия мен Саха (Якутия) тұрғындарын сайлаушылар есебінен атымен шығарып тастауы8 бет
Президенттік сайлау жүйесі7 бет
Сайлау жүйесі6 бет
Сайлау жүйесі жайлы13 бет
Сайлау жүйесі туралы13 бет
Сайлау жүйесінің ұғымы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь