Тақырлардың қалыптасуының физикалық-географиялық жағдайлары

1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ

1.1 Тақырларды зерттеу тарихы
1.2 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасу үрдістеріне әртүрлі
көзқарастар
1.3 Тақырлардың қалыптасуының физикалық.географиялық жағдайына
арналған зерттеулер

2 ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ

2.1 Зерттеу нысандары
2.2 Зерттеу әдістері

3 ТАҚЫРЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ. ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ

3.1 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына жайғасқан жерлерінің геологиялық жасының әсері
3.2 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына жер бедерінің әсері
3.3 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына климаттық фактордың
әсері
3.4 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына жер бетінің, топырақ
асты және жер асты суларының әсері
3.5 Тақырлардың пайда болып, дамып, қплыптасуына өсімдіктер мен
Жануарлардың қатысы

4 ТАҚЫРЛАРДЫ ИГЕРІП, ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫН АРТТЫРУДЫҢ
МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ ЖОЛДРАРЫ

4.1 Тақырлардың тұзын кетіру үшін сулық мелиорацияны пайдалану
4.2 Тақырларды игеру үшін химиялық мелиорацияны пайдалану

5 ТАҚЫРЛАРҒА БАЙЛАНЫСТЫ ОРЫСША.ҚАЗАҚША
АТАЛЫМДАРДЫҢ ТҮСІНДІРМЕ СӨЗДІГІ

ҚОРЫТЫНДЫ


Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеу тақырыбының өзектілігі
Тақырлар, негізінен, Орталық Азия мен Қазақстан территориясында пайда болып, дамып, қалыптасқан. Олар біздің елде Бетпақдала мен Үстіртте және Сырдарияның бойында жайғасқан. Бұл топырақты зерттеушілер (Ө.О.Оспанов,1; Н.Н.Болышев,2; И.П.Герасимов,3; В.А. Ковда,4; Базилевич Н.И,5; Е.Н.Иванова,6, т.б.) көбінесе Түркіменстан, Өзбекстан, Қарақалпақстан жерлеріндегі тақырларға баса көңіл аударып, Қазақстандағыларын жалпы есепке алғанымен, жете зерттеуді іске асыра қоймаған. Өте-мөте бұл топырақтың қалыптасуының физикалық-географиялық жағдайлары онша талданбай, морфопедагенез тұрғысынан толығырақ сипатталған. Сондықтан бұларды игеріп, мелиорациялық жолдарын анықтау тұзданған топырақтардың басқа типтерімен салыстырғанда кешеуілдеп қалды. Негізгі себебі, бұлардың табиғи шығу тектеріне сараптама жасап, әсер еткен факторларды анықтап, антропогендік ықпалдардың нәтижесінде даму бағытын көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл нәтижеге жету тақырларды зерттеудің өзекті міндеттері болып есептеледі.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
Зерттеу жұмысының мақсаты – тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуының физикалық-географиялық жағдайларын зерттеу. Бұл мақсатқа жету үшін келесі мәселелер шешілуі тиіс болады:
- тақырлардың қалыптасуын зерттеу тарихы;
- ғылыми әдебиеттерге шолу жасап, оларды талдай келе, тақырлардың шығу тегі туралы пікірлерді өзара салыстырып, ақиқатты анықтау;
- тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына әсер еткен физикалық-геграфиялық жағдайларды (климат, геологиялық жасы, жер бедері, жер үсті және жер асты сулары, өсімдіктері, жануарлары, т.б.) анықтау;
- осылардың жиынтық қорытындылары ретінде физикалық-географиялық болмыстың тақырлардың қалыптасуына әсерін сипаттау.
Теориялық маңыздылығы. В.В.Докучаевтің топырақтардың қалыптасуы туралы теориялық негізіне сүйеніп, әлемдегі топырақтардың барлық дерлік типтері зерттелген. Ал, осы негізде топырақтардың қалыптасуларын түсіндірудің теориялық маңызы өте зор. Себебі, тұзды топырақтардың пайда болып, дамып, қалыптасуының өз ерекшеліктері бар. Бұларды жете зерттеу және табиғатын танып-білу, тақырлар сияқты өте күрделі тегі бар нысандарды зерттеу арқылы түсінуге болады. Сондықтан, тақырлардың табиғатына физикалық-географиялық жағдайлардың әсерін зерттеудің теориялық маңызы өте зор.
Ғылыми жаңалығы. Қазақстан территориясындағы тақырлардың көлемі, орналасқан территориялары интразоналық жайғасуының белдеулік сипаттары әлі толық зерттелмеген. Сондықтан, біздің жұмысымыздың нәтижелік қорытындыларының ғылыми жаңалық белгілері бар.
1. Успанов У.У. Генезис и мелиорация такыров, Тр. Почв. ин-та им. В.В.Докучаева, вып. 1, изд. АН СССР, М., 1940.
2. Болышев Н.Н. Пройсхождение и эволюция почв такыров. Изд. Моск. Ун-та, М, 1955.
3. Герасимов И.П. О такырах, их генетическое сущности и о процессе такырообразование. Почвоведение, N5, 1933.
4. Ковда В.А., Розанова Б.А. Почвоведение . Типы почв, их география и использование. 2 часть. М., Высшая школа, 1998.
5. Базилевич Н.И. Особенности малого биологического круговорота в различных почвенно-растительных зонах. Докл. АН СССР. 1954. т.97. N6
6. Иванова Е.Н. Очерк почв районов останцового и северо-западного Усть-Урта, Мат. комис. по экон. иссл., вып. 4, 1930.
7. Муравьев Н. Путешествие в Тукмению и Хиву в 1819-1820гг. Чч. 1 и 2, М., 1822.
8. Федченко А.П. Заметки о степи Кызыл-Кум. Мат. для статист. Туркестанского края, вып. 2, СПб.,1873.
9. Стебницкий И.И. Заметки о Т уркмении. Зап. Кавказского отделен. Русск. геогр. общ., т. VIII, 1873.
10. Малома Я. Описание пути из Красновоска до колодца Декча. Зпадно-казахстанское отделен. Росс. геогр. общ., т. VIII, 1873.
11. Каульбарс А.В. Низовья Аму-Дарьи. Записки Русск. геогр. общ., т.IХ, 1881.
12. Маев Н.А. Топографический очерк Арал-Каспийской низменности, Мат. для статистики Туркестанского края, вып. 11, 1873.
13. Богданов М.Н. Очерки природы Хивинского оазиса и пустыни Кызыл-Кум. , вып.12, 1882.
14. Коншин А.М. Геологиический и физико-герафическийй очерк Закаспийского края, Изв. Кавказ. отд. Русск. геогр. общ., т. IХ, 1885.
15. Леонов Г.П. Соленые озера Самаркандской и Сыр-Даринкой областей, Горный журнал, 1896.
16. Обручев В.А. Закспийская низменность, Записки Русск. геогр. общ., т.ХХ, 1890.
17. Андрусов В.В. Материалы для геологии Закаспийской области, Тр. Арало-Касп. Эксп., вып.7, 1905.
18. Щербаков Д.И. Задачи Каркумского морфологического отряда. Сб. «Кара-Кумы». Результаты экспедиции 1928-1929 гг Акад. Наук. Мат. Кэй, сер. Туркменская, вып. 20, Ленинград, 1930.
19. Неуструев С.С.О геологических и почвенных процессах на равнинах низовьев Сыр-Дарьи, «Почвоведение» N2, 1911.
20. Нацкий А.Д. Заметка о Каракумских впадинах, Геол. вестн., т.II, N 5-6, 1916.
21. Федорович Б.А. Материалы по морфологии Кара-Кумов, сб. «Кара-Кумы», Мат. КЭЙ, вып.20, 1930.
22. Макеев П.С. Очерк рельефа северо-восточных Кара-Кумов, сб. Кара-Кумы», СОПС АН СССР, сер. «Туркмения», вып. 3, 1932.
23. Димо Н.А. Из бассейна р. Аму-дарьи. Русский почвовед. N8-10, 1915.
24. Никитин В.В. К характеристике почвообразовательного процесса в каменистой пустыне Усть-Урта. Пермь, 1926
25. Виленский Д.Г. Засоление почвы, их пройсхождение, состав и способы улучшения. Сельхозгиз, М., 1924.
26. Герасимов И.П. О ткырах и процессе такыробразования. Почвоведение, N4, 1931.
27. Иванова Е.Н. Некоторые черты водного баланса солонцового процесс , 1935г. Почв. инст. им. В.В.Докучаева.
28. Ковда В.А. Современные формы засоления почв в Заволжьи. Тр. Ноябрський сесии Акад. Наук 1933г., Ленинград, 1934.
29. Воскресенский М.Н. Эволюция солевого профиля долинных почв пустынной части Средней Азии. Почвоведение, N2, 1935.
30. Пахроменко М.Л. К вопросу об эволюции некоторых такыров, Почвоведение, N96 19497
31. Базилевич Н.И., Родин Л.Е. и др. Изменение почв такыров под влиянием растений, Почвоведение N11, 1953.
32. Барбот-де –Марни. Через Мангышлак и Усть-Урт в Туркестан. Тр. Арало-Касп. эксп., вып. 6, 1889.
33. Гедройц А.Э. Предврительный отчет о геологических исследованиях на сухих русел Аму-дарьи. Изв. Русск. геогр. общ., т. ХVIII, ВЫП. 2, 1882.
34. Лессар П.М. Пески Кара-Кумов. Изв. Русск. геогр. общ., т ХХ, вып. 2, 1884.
35. Мушкетов И.В. «Туркестан», т. I, ч.1, СПб. 1886. Петроград, 1915.
36. Ивченко А.Ф. Денудация степи. Ежегодник по геол. и минерал. Росии, ттVII и VIII, 1903.
37. Драницын Д. Песчаная степь в Восточных Кара-Кумах Закаспийской области. Мат. по изучен. русских почв. вып. 19, СПб., 1910.
38. Герасимов И.П. Почвенный покров Туркмении. сб. «Туркмения», Комисс. эксп. иссл. Акад. Наук, т. III, Ленинград, 1929.
39. Берг Л. Аральское море, СПб., 1908.
40. Архангельский А.Д. Геологические исследование в низовьях Аму-дарьи. Тр. главн. геол.-развед. Упр., вып. 12, 1931.
41. Попов И.Г. Ботанико-географический очерк Северной Хивы. Изв. Туркестанского отделен. Русск. геогр. общ., т. ХV, 1922
42. Базилевич Н.И., Родин Л.Б. Такыры западной Туркмении и пути их сельско-хозяйственного освоения. М., Изд. АН СССР, 1956.
43. Санин С.А. Районирование такыров Туркменстана для сельско- хозяйственных целей. Ашхабад, Ылым, 1976.
44. Вальтер Г. И Алехин В.В. Основ ботанической географии, Биомедгиз, М.- Л., 1936.
45. Келлер Б.А. Низшие растения на зональных почвах и столбчатых солонцах полупустыни, Воронеж, 1926.
46. Рысбай Б.Қ. Географиялық терминдердің қазақша-орысша және орыша-қазақша сөздігі. Алматы, 1995.
47. Құрманов Қ. Физикалық география терминдері мен ұғымдарының орысша-қазақша анықтамалық сөздігі. Алматы, 1998.
48. Науменко А.А., Попов А.В. Бассейн реки Чарын: словрь-справочник по физической географии. Алматы, Мектеп, 1996.
49. Лазаревич К.С., Лазаревич Ю.Н. География словарь. М., Изд. Дрофа, 1997.
50. Тазабеков Т.С., Тазабекова Е.Т. Топырақтарды жақсарту, бағалау және қорғау. Алматы, 2004.
51. Жамалбеков Е., Білдебаева Р. Топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. Алматы, 2000.
52. Джаналеева Г.М., Богачев В.П. Ландшафты современной дельты реки Или. Алма-Ата, Изд. КазГУ, 1992.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
География факультеті
Физикалық география кафедрасы
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
ТАҚЫРЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ
ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ
Орындаған : ... ... ... жетекшісі: ... ... ... ... жіберілді
Кафедра меңгерушісі: ... ... ... ... ... ... зерттеу тарихы
1.2 Тақырлардың пайда болып, дамып, ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер
2 ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ
3.1 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына жайғасқан жерлерінің
геологиялық жасының әсері
3.2 ... ... ... дамып, қалыптасуына жер бедерінің әсері
3. Тақырлардың пайда болып, дамып, ... ... ... ... пайда болып, дамып, қалыптасуына жер бетінің, топырақ
асты және жер асты суларының әсері
5. Тақырлардың пайда ... ... ... ... ... ... ТАҚЫРЛАРДЫ ИГЕРІП, ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫН АРТТЫРУДЫҢ
МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ ЖОЛДРАРЫ
4.1 Тақырлардың ... ... үшін ... мелиорацияны пайдалану
4.2 Тақырларды игеру үшін химиялық мелиорацияны пайдалану
4. ТАҚЫРЛАРҒА ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі
Тақырлар, негізінен, Орталық Азия мен Қазақстан территориясында
пайда болып, дамып, қалыптасқан. Олар біздің елде Бетпақдала мен ... ... ... ... Бұл ... ... ... И.П.Герасимов,3; В.А. Ковда,4; Базилевич
Н.И,5; Е.Н.Иванова,6, т.б.) ... ... ... ... ... баса ... ... жалпы есепке алғанымен, жете зерттеуді іске асыра
қоймаған. Өте-мөте бұл топырақтың қалыптасуының физикалық-географиялық
жағдайлары онша ... ... ... толығырақ сипатталған.
Сондықтан бұларды игеріп, мелиорациялық жолдарын анықтау ... ... ... салыстырғанда кешеуілдеп қалды. Негізгі
себебі, бұлардың табиғи шығу тектеріне сараптама жасап, әсер еткен
факторларды анықтап, антропогендік ықпалдардың нәтижесінде даму ... ... ... Бұл ... жету тақырларды зерттеудің өзекті
міндеттері болып есептеледі.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
Зерттеу ... ...... ... ... ... ... жағдайларын зерттеу. Бұл мақсатқа жету
үшін келесі мәселелер шешілуі тиіс ... ... ... ... ... ... ... шолу жасап, оларды талдай келе, тақырлардың
шығу тегі туралы пікірлерді өзара салыстырып, ... ... ... ... ... ... ... әсер еткен физикалық-
геграфиялық жағдайларды (климат, геологиялық жасы, жер бедері, жер
үсті және жер асты сулары, өсімдіктері, жануарлары, т.б.) анықтау;
- осылардың ... ... ... ... ... ... әсерін сипаттау.
Теориялық маңыздылығы. В.В.Докучаевтің топырақтардың қалыптасуы
туралы теориялық негізіне сүйеніп, әлемдегі топырақтардың барлық дерлік
типтері зерттелген. Ал, осы ... ... ... теориялық маңызы өте зор. Себебі, тұзды топырақтардың пайда
болып, дамып, қалыптасуының өз ерекшеліктері бар. Бұларды жете зерттеу және
табиғатын танып-білу, тақырлар ... өте ... тегі бар ... ... ... ... Сондықтан, тақырлардың табиғатына физикалық-
географиялық жағдайлардың әсерін зерттеудің теориялық маңызы өте зор.
Ғылыми ... ... ... ... ... территориялары интразоналық жайғасуының белдеулік сипаттары әлі
толық зерттелмеген. ... ... ... ... ... жаңалық белгілері бар.
Практикалық маңызы. Тақырларды физикалық-географиялық тұрғыдан
зерттеу бараысында ... ... осы ... игеру және
құнарлылығын арттыру жолдары жүйеленеді. Сол сияқты, бұлардың қалыптасуының
физикалық-географиялық жағдайын зерттеу біздің білімдік толығуына ... ... ... ... көздері жарық көрген ғылыми
әдебиеттер арқылы жүйеге келтіріліп, сипатталады.
Зерттеу әдістері. Картографиялық, ... ... ... , ... ... әдістері.
Күтілетін нәтижелер. Зертеулер нәтижесінде тақырлардың пайда
болып,дамып, ... ... ... ... игеру жолдары сарапқа салынып,тиімділері
көрсетіледі.
Жарияланаған мақала. «География Казахстана – ... ... атты ... ... ... ... ... қойылатын қағидалар.
1. Тақырлардың пайда болып , дамып, қалыптасуының физикалық-географиялық
жағдайлары.
2. Осылардың әсерінен ... ... ... ... Тақырлардың құрамы мен қасиеттерінің басқа тұзды топырақтардан
ерекшеліктері.
Ғылыми болжамдар. ... ... әсер ... ... ... ерекшеліктерін есепке ала отырып, мелиорациялық
бағыттарды белгілеу мүмкіндігі туындайды.
Зерттеудің іс-жосығы. ... ... сай ... ... ... ... ... болашақта болатын кері
әсерлердің алдын-алуға мүмкіндік жасау.
Зерттеу нәтижелерін қысқаша ... ... ... ... ... ... ... қойылған мақсатқа сәйкес
қорытынды жасау.
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ... ... ... ... және ... ... ... біздің білуімізше, Түркістанның, оның ішінде сол уақытқа дейін әлі
таныла қоймаған Қарақұм мен ... ... ... жете зерттеу басталған ХIХ ғасырдың 70-жылдары ... ... ... ... едәуір ертеректегі саяхатшылардан, олар ... ... да, ... тақырларға тән көрсеткіштерді
кездестіреміз. ... ... ... ... ... ... ... атты екі томдық кітапта (1822) ... және ... ... ... «Құмдары жоқ, құрғақ, қатты және бозарған түс
беретін жерлер» туралы айтады. Ары қарай ол «Туерде алты құдық ... ... жер ... ... жол ... көк ... көрінбейді, мұнда,
тіпті, қураған шыбық та ... ... ... ... ... айқын суреттеулерді табиғаттанушы Т.Базинердің
еңбектерінен табуға болады: «600 футтай келетін қыраттың биігіне жеткенде,
мен ... тура бір ... ... ... ... ... ... көрдім. Тастай қатты, тіпті ат тұяғының ізі қалмайтын сазды
топырақ бүкіл жаз бойы ... ... ... ... ... (71-72б.) /1/. Бұл жерде әңгіменің ... ... ... белгілі.
Тақырлар туралы жекелеген үзінділер А.П.Федченконың еңбектерінде
кездеседі. Ол ... ... ... ... ... халық
пайдаланатын, қардың «тұщы сулары» жиналғанын көрсетеді /8/.
Кавказдың танымал картографы И.И.Стебницкий Красноводск – ... ... ... ... барып, құмды қырқалардың арасында
«балшықты-сазды, қатты, ... ... ... ендік жазықтықта
созылып жатқан жерлер бар, құрғақ мерзімдерде ... ... ... тіпті,
тағалы ат та ізін қалдыра алмайды; олар ақшыл, лас түсті және ... ... ... көз ... ... - деп ... және ... «сазды
топырақтарда жаңбыр суынан пайда болған шалшықтар» деп келтіреді ... 1873 жылы ... ... ... ... Қаплан-
қыр табанындағы Декч құдығына дейінгі жол бойындағы ... ... ... үшін ... ... құдықтарын», яғни шұңқырларды сипаттайды.
Я.Маломаның айтуынша, бұл «жаңбырлы көлдерде» суларды ұзақ ... су ... ... яғни оның өте ... Автордың байқауынша, бір жаңбырлы көлдің түбі, бар болғаны 2,5
– 3 дюйм тереңдікте болған /10/.
Бұл авторлар «сазды ... және ... ... ... деп ... және олардың пайда болуы жөнінде түсініктер бермеген.
Бірақ бұл айтылып ... ... ... ... ... су
өткізбейтін алаңдардың тақарлар екені күмән туғызбайды.
Хиуа әскери жорығының ... ... бірі ... 1873 жылы ... «Амударияның сағалары» атты еңбегінде Дәу-қара елді мекенінен
Перовск портына (қазіргі Қызылорда ... ... ... ... ол
былай дейді: «Шығысқа жақындаған сайын құм үйінділері ... ... және ... ... біз ... ... ... және тіршіліксіз
шөлдерге тап болдық. Бұл шөлдердің сазды-кебірлі топырақтарының түсі сұр
түсті; жыл ... ... қар ... ... ... ... ... олардың қаттылығы соншалық, үстінен өтіп бара ... ... ... ... ... ғана ізін ... алды» /11/.
Бұл суреттемеде тақырлы жазықтар туралы жалпы алынған әсер өте айқын
берілген. Автор кітабында ... ... ... ... ... ... ... бұл « сазды-кебірлі далалар» дәлдегендей сарғыш-
сұр түспен боялып, дәп бір ... ... ... ... анықтамасын беруге деген алғашқы талпыныстарды,
тақыр дегеніміз – түбі тұзды-батпақты бұрынғы және қазіргі құрғап ... ... деп ... И.И. ... /9/, Н.А. ... /12/,
М.Н. Богдановтың /13/, А.М. Коншиннің /14/, Г.П. Леонвтың /15/ еңбектерінен
кездестіреміз. Бұл ... ... да ... ... ... В.А Обручевтің айтуынша, тақвр – «көктемгі мол судың
ойпаңдарда жиылуынан басқа ештеңе де ... /16/. ... бұл ... , нақтырақ айтқанда, тақырлв ойпаңдардың аналық жыныстарының
түзілуін ... ... нық орын ... Бұл, ... И.П.
Герасимовтың, Е.Н. Ивановтың еңбектерінде көрініс табады, ... ... мен ... оқулықтарға енгізілді. Н.И. Андрусов В.А.
Обручевтің көзқарастарын тақырлардағы жыныстардың шөгу үрдістеріне тарата
отырып, мұны ... ...... ... ... ... ... жер бедерінің теріс пішіндері ретінде қарстырылған мұндай
көзқарасты ары қарый Д.И. Щербаков /18/, С.С. ... /19/, А.Д. ... Б.А. ... /21/, П.С. ... /22/ және тағы ... таратады.
Топырақтанушвлар тақырларды топырақтың өзіне тән ерекшелігі бар,
ерекшеленген типі ретінде қарастырады. Шындығына ... ... ... терминді өз бетінше түсінеді және оны жеке қабылдайды. Бұл мәселенің
жағдайы адасушылыққа әкелуі ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келді. Дәл түсінікті қалыптастырудың
қажеттілігі, тақырлардың үлкен кеңістікті алып жатуы мен сұр және ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Мысалы, Копетдаг маңы жазығындағы тақырлар үшін үлкен
кеңістікті алып жатыр және суармалы ... ... ... ... ... тақырлардың болуы жоққа шығарылып,
көптеген зерттеушілер оларды сорлы- қақтарға жатқызды. Тақырларды сорлардың
тобына ... ... ... ... ... ... тән
өсімдіктердің пайда болуымен байланысты. Бұдан ... ... ... ... ... тұзды қабықшадан ... ... ... ... аздаған тереңдікте тұзды жолақтар байқалады.
Тақырларды шөлді-далалы топырақтардың тұзданған бір түрі ретінде ... /23/, ... /24/, ... /25/ ... орын алды.
Бірақ бұл анық емес күйде айтылған жекелеген ойлар болды. Бұл ... ... ... ... /26/ және ... ... орын алды, алайда бұл мәселе әлі де ... ... ... ... мен қасиеттері жөнінде Ковданың /28/, С.В.
Зонның, Беловтың, М.Н. ... /29/, Д.И. ... М.Е. ... ... ... ... ... қасиеттерін айтса,
екінші бірі оның жаралуын, үшіншілері жайғасуларын ... ... ... толық және жан-жақты мәлімет Ө.Ө.Оспановтың еңбегінде
/1/ жарық көрді. Оспанов өзінеть ді\ейінгі зерттеген ... ... ... жете ... ... де ... - білгендерін қағазға
жүйелі етіп, біршама толық түсіре ... Оның ... ... ... ... ... ... жалпы барлық
тақырларға тән сипаттарды беретін. Ол осы Көнедария жазығының тақырлары
жөнінде ... ... ... ... қасиеттерін, сипаттарын
көрсетіп берген.
Оспановтан кейінгі тақырларды зерттеушілерге Т.И.Евдокимов (1944),
А.Н.Розанова (1951), ... ... (1952), ... (1953) және Л.Е.Родин мен М.К.Граве (1954), тағы да басқа
ғалым зерттеушілерді атап өту ... ... ... өз ... ... тың ... яғни олардың қалыптасуының биологиялық факторларын, оның ... ... ... ... ... ... ... өзінің
еңбегеінде /2/ жариялады. Ол ... ... ... ... ... ерекше атап, сыңаржақ кетеді. Алайда, ... ... ... да ... ... еріп, өздерінің
еңбектерін осы салаға арнады. Оған мысал ретінде Е.В.Лобова, С.А.Шувалов,
И.П.Герасимовты айтуға болады. Осы ... ... ... ... және қыналы болып бөліне бастады. «Тақырлардың кепкен ... ... жұқа ақ ... ... ... ... деп
жазады Болышев пен Евдокимов.
Тақырларды зерттеген Русанов 1930 жылы Іле өзенінің аңғарында, 1934
жылы Коровин ... ... ... тақырлардың өсімдіктер
қаымдастығының ұқсас этаптарында алмасу ... ... ... өзенінің маңында негізінен топырақ суы деңгейінің төмендеуі мен
аллювиальды жазықтардың құрғауына ... ... ... жылы ... шөл ... ... ... тақырлардың пайда болуын байланыстырады.
1949 жылы Л.М.Пахроменко ... ... ... ... ... ... ... жыртылған жерлерде, ең алдымен,
топырақ суы деңгейінің төмендеп кетуін есепке алды. Осыған ... ... ... ... берді /30/.
1954 жылы В.Богдановтың Қарақұм аймағына ... ... ... ... ... мен ... тұздардың жиналуы
көрсетілді.
1955 жылы Н.Н.Болышевтың, негізінен өз зерттеулері нәтижиесінде ... ... ... ... ... Онда ол ... ... факторларын талдап көрсетіп берді.
1956 жылы Н.И.Базилевич пен Л.Б.Родиннің ... ... ... де бұл ... ... үлес ... Олар ... ауыл
шаруашылығына игеру жолдарын қарастырды /31/.
Соңғы уақытта ... ... ісі ... ... жоқ.
1.2 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасу үрдістеріне әртүрлі
көзқарастар
Тақырлардың шығу тегін алғашқы зерттеушілердің түсіндіруі. Тақыр
дегенде, кең, ... ... ... ... ... ... жоққ ... тілімденген кеңістік деген түсінік қалыптасқан. Тақырлардың беткі
қабаты ерекше тығыздылығымен, ... ... ... мынадай
факторлардың: шұғыл аридті климат ... жер ... ... ... ... ... аймақты жер беті суларының мезгіл-мезгіл
басып отыруы, жоғарғы сатылы ... ... ... ... ... және ... сатылы өсімдіктерінің синузиясының болуы салдарынан
пайда болады. Тақырлардың сипаттамалық белгілеріне: оның ... ... ... ... жарылуы (мұнда олардың көлемі15-20-25см), қатты
қабықшалық қабатының болуы (қалыңдығы 1-8см) және ол қабаттың ... ... ... ... түсінігінде барлық зерттеушілер ортақ түсінікке келе
бермейді. Геологтар мұны геологиялық жасалу деп, ... ... ... бұрын ең сазды шөгінділердің қабатталын айтады; геоморфологтар,
осыған ұқсас, тақырларды жер бедерінің ... ... ... ... ғана ... құрылуына алып келген аналық жыныс болып
саналатын шөгінділердің ... ... ... ... бұл ... ... түзілу үрдісі соңғысымен байланысты.
Тақырлар мен сорлардың және қақтардың ... ... ... ... ... біз топограф Н.А.Маевтың
еңбектерінен көреміз. Ол Жетісу облысының ... ... ... ... «Сазды немесе құмды топырақты тегіс жерлер кей
жерлерде ... ... ... отырады, жергілікті халық оны «тақыр»
деп атайды. Бұл бұрын бір кездері осында ... ... мен ... да су
бассйіндерінің орны болып саналады. Жылдың жаңбырлы кезеңдерінде тақыр
немесе тұзды топырақтар ...... сулы ... ... ылгалды,
терең батпаққа айналады» Н.А.Маевтың түсінігіндегі тақыр – ол құрғақ тұзды
топырақ, оның ... ... ... былайша түсіндіреді: «Өзендердің құрғап
қалған арналары суға толған иірім ... ... ... ... ... иірімдер кеуіп кетеді де, тұзды ... ... ... немесе
құрғақ ізін қалдырады... Мұндай тұзды топырақтар ссорлар деп ... ... ... түбі құрғақ және қатты болса – тақыр, ақырында, беткі
қабатында су ... ... ... ... кеткен көлшік немесе иірім – қақ
деп аталады» /12/.
Тақырлардың, анығырағы, тақырлық шөгінділердің шығу тегі ... ... ... ... ... едәуір толық түсініктер береді.
Ол тақырларды тегіс, түгелдей ... ... ... ... ... ... деп ... отырып , тақырлар даланың кез-келген
жерінде емес, негізінен, құммен жабылмаған сазды топыроақтарда ... ... ... ... суды ... өткізеді деп көрсетеді. Сол
кездегі даланың теңіздік сазды ... ... ... ... суды өз ... ... өткізетіндігімен ерекшеленеді. Сондықтан
жаңбыр және қар сулары тақырдвың суды нашар өткізетін беткі тығыз қабатымен
жылжи отырып, оның жайпақ үңгілген жерлерінде ... сол ... ... қақ ... ... ... тақырладың негізгі қасиеті – саздылығы мен
суды нашар өткізгіштігі өте жақсы ... және ... мен ... ... ажыратылған.
Бұдан ары қарай, Богдановтың пікірінше, тақырлар қазіргі көлдік
жаратылысқа ұқсайды. ... ... ... ... ... ... ... желмен әкелінген құмдар мен сазды бөлшектер оның түбіне ... ... өз ... құмды және сазды бөлшектерді қатайтады,
олардан көл түбінде тығыз батпақты ... ... ... ол ... өткен сайын
біртіндеп ұлғайып, көл қазаншұңқырын толтырады. Көл біртіндеп ... ... да, ... батпақтарға (қырғызша – сор) айнлады. Уақыт өте
батпақтар да ... ... ... де, ... тақыр деп аталатын
тығыз да, қатты, сазды, тегіс алаңға ... ... ... ... ... ... аяқ батып, оған ақ балшық жабысып, терең із қалады. Бұл
тақырлы шор мен ... ... ... ... құрылым ретінде түсіндіру. Тақырлар мен
олардың шығу тегіне сипаттама ... ... ... ... ... ... ... кездеседі.
1847 жылы Барбот-де- Марни өзінің Маңғышлақ пен Үстірт арқылы
Түркістанға саяхаты кезінде өз ... ... ... ашық ... атмосфера сулары мен топырақтың шайылуынан пайда
болған үлкен қазаншұңқырлар бар... Олар паркет ... ... түбі ... ... ... ... ... алаңдарға қазақтар «тақырлар» деген
атау берген» /32/. Бұл тақырларды жер беті суларының делювиальды ... ... таза ... қазіргі құрылымдар ретінде
түсвіндірудің алғашқы бастамасы болды. Тақырлар мен ... шығу ... ... ... ... кейінгі де авторлармен дамыды және бұл
геолготар арасында әлі күнге ... өз ... ... ... ... ... арасында «қызыл – тақыр» немесе жай
ғана «тақыр» деп аталатын, ... ... ... және ... шөгінділердің
алаңдарын Амударияның өзендік шөгінділері деп санады /33/. Авторда тақырлар
туралы түсінік өте кең, ол ... жер ... ... ... ... ... ... өсімдіктерінен ... ... ... ... ол ... немесе «қызыл хақ» (дұрысы –
қақ) деген ... ... ... ... ... бархандармен жабылуын»
немесе «оларды құмдардың қоспасы болған кезде, құрғақ жағдайда дамуын» және
бархандар түзетінін айта ... ... ... ... ... ол бұл үрдістің барысы туралы өзінің көзқарасын дамытпайды, ... ... ... ... ... және ... ... жалпы өз
еркінше пайдаланады. Тақырлардың ... ... ... ... ... ... болу және ... Амударияның құрғаған арналары
( Көнедария) туралы пікірлері өте дұрыс /1/.
Тау инженері П.М.Лессар қырлар, ... ... және ... ... /34/ . Бұл ... ... ... «қырлар – беті
қатты, сазды, тек аздаған құмды, бекіген өсімдіктері бар төбешіктер; ... енді ... ... қыраттармен алмасып отыратын аңғарлардан тұрады».
«Тақыр - өте ... ... ... өсімдігі жоқ, барлық жағынан құмдармен
қоршалған, ... ... ... ... топырағы су
өткізбейді. «Шорлар тақырлардан топырағының сапасы ... ... ... ... және ... жерлерінде ғаныш бар. Шорлар құрғақ әрі
батпақты болады... және құмдардың ... ең ... ... ... ... ... суы 1-1,5 фут тереңдікте болып,
әрқашан тұзды ... ... ... ... тұщы ... ... үлкен көлемдерде орналасқан құдықтарда болады» (125 б.). «Қақ –
бұл ... ... ... ... ... ... ... жай ғана шалшығы. Бұл жаңбыр мен қар суларының таусылмас ... ... ... – тек жол ... ... қана ... ... олар шөлдердің сулану жұмыстарында да үлкен рөл ойнайды.
Сондықтан шөлді аймақтардағы ... ... ... ... ... келтірілген қысқаша сипаттауда ... ... ... ... әрі ... ... береді және олардың
айырмашылықтарын жеткілікті деңгейде дұрыс анықтайды, бірақ ... ... мен ... арасындағы байланыстар жөнінде ештеңе айтпайды.
Тақырлардың аналық жыныстарынынан теңіздік ... ... ... ... ... түзілуін Түркістанның
(Мушкетовтың көрсетуі бойынша Түркістан – Орта Азияның батыс бөлігін) өткен
геологиялық жағдайымен байланыстырмайды.
Мушкетов Қызылқұм ... ... ... ... және ... онда ... ... тұрмайтын... тақырлардың топырақтары бірыңғай
әрі тығыз саздардан тұрады және айрықша қаттылвғымен ерекшеленеді» ... Бұл ... ... ... , ... пікірінше
плистоцендік (төрттік) шөгінділерге жатады және оны ол Арал – ... ... ... Арал ... ... ... кедей екекнін – бұрынғы теңіздің қалдықтары екенін ... ала ... ... деп ... ... есесіне олардың орнына ... өте көп, ... ... ... ... және ... қақ, сор деп ... олардың бұрынғы көлдердің тағандары екені
күмән тудырмайды».Ары қарай бұл ... ... ... ... ... «...олардың кейбірінде тұзды батпақтар бар, біреулері жаңбырлы
кездері батпаққа ... ... ... кезде өте тегіс әрі жатық, еден
секілді, беті сарғыш-сұр балшықтан тұратын, әрі қаттылығы ... ... ауыр ... ізі де ... /35/.
Мушкетов тақырлар мен сорлардың ... ... ... және ... ... ... ол ... саздарының
сарғыш-сұр әлсіз қабаттылығынан көреді) және тақырлар да, ... да ... ... деп санайды.
Мушкетовтың жалпы тұжырымдамасына өзіндік сыни көзқарастар мәселесін
қоймастан, оның тақырға деген көзқарасына біз кейбір ескертулерді жасауымыз
керек.
Біріншіден, Түркістандағы ... ... ... тәрізді
ойдымдардан тұрмайды: тақырлардың үлкен аудандары Амудария мен ... ... ... ... ... ... ... де кездеседі және Мушкетовтың ... ... ... ... ... теңізінің аралдары болған үштік ... ... ... ... ... ... және Қарақұм
тақырларының шығу тегін байланыстырған Түркістан теңізінің өзін жоққа
шығарды.
Жоғарыдағы Мушкетов дамытқан ... ... ұзақ ... ... ... (1908) ... ... қызмет етті, әсіресе
қате геологиялық түсініктер мен ... оның ... ... ... ... түсіндіруге жол ашты. Тау ... ... жылы ... пен ... облыстарының тұзды көлдерін зерттей келе,
«Тұран ойпатын үштік кезеңнің соңында теңіз басып ... ... ... ... ...... көлдердің тағаны немесе сілтілі және
кепкен тұзды батпақтардың табандарынан ... ... де емес ... ... /15/. ... ... ... дамыту, тақырларды «аралдық-каспилік
қызыл түсті садардың сілтіленуінің нәтижесінде пайда ... ... , ...... ... ... ... ескерткіштері деп санайтын А.М.
Коншиннің жұмыстарынан көрініс тапты. Коншин көптеген геолготар секілді,
тақырларды ... ... деп ... оларды «геофизикалық элементтер»
деп атайды. Оның тақырлардың қалыптасуына деген ... ... ... және ... ... ... ... Автор Қарақұм – Арал – Каспий ... ... ... ... ... Ары ... автор теңіз суының тартылуынан
кейін, ... ... ... ... ... ... ... шөгінділермен жабылады да, тақырларға айналады, ал теңіз түбінің
едәуір ... ... ... ... және ... сорлар
түріндегі бетке жалаңаштанып қалады – деп жазады.
Тақыр ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашын сулары құмды төбешіктермен ағып
немесе оларды шайып өтіп, олардың беттерінде жиналып, ұсақ лайлы бөліктерге
сілтіленіп, ... ... ... қайнаған және басқа да тұздарға
сілтіленеді, сондықтан сазды сортаңдарда жиналған сулар әрқашан лайлы ... ... бар ... ... ... тұну ... ... шөгіп, содан соң судың түгелдей буланып кетуінен тұздар бөлінеді
де, ... ... ақ ... ... ... бір бөлігі төменге кетеді де,
өзімен бірге тұздардың бір бөлігін алып ... Ал жел ... ... ... оның ... жұқа ... ... едәуір бөлігін алып
кетеді. Осылайша ... ... ... аз ... қалыпқа ене бастайды.
Бұл жағдай бүкіл сордың тұщылануы нәтижесінде аз-маздап тұщы ... ... ... ... мен үгілу туралы күрделі құрылымынан оның ... ... яғни тұщы су ... ... ... ... ... көруге болады.
Тақырлардың аналық жыныстарынан құрлықтық түзілу теориясы.
В.А.Обручев пен Н.И.Андрусовты зерттеген ... ... ... маңы ... ... ... мен ... зерттеу жолында жаңа
бетбұрыстарға жол ашылды. ... ... ... бұры, Арал-
Каспий теңіздерінің ... ... ... ... Каспий маңы ойпатының шығыс бөлігі Арал-Каспий теңізіне
қосылған жоқ және жоғарғы ... ... ... ... ... деген
тұжырымға келеді /16/.
Обручевтің сипаттауынша, бұл тақырлар таулардан лайлы массаны
тасымалдай ағатын көктемгші сулардың мол ... ... ... ештеңе
де емес; көктемде олар тұтас ұсақ көлдерді ... ... ... сұр ... лесс ... ... ... сулар тау етегіндегі
лесс тәрізді саздар мен тау алдарындағы ... ... ... ... және ... жылдан-жылға қабаттап жинайды,
сондықтан тақырлы лесс құрамы ... және түсі ... де лесс ... ... бола тұра ... ... келеді. Ол 65%-ға дейін құмды және
тұзды болады, сол ... су ... ... ... ... ... тұздардың болуымен және тақырлық лесстің ... ... ... пікірінеит қарсы шыға отырып былай дейді:
« Тақырлардың топырақтары теңіздік шөгінділер емес және ... ... ... ... ... ... ... жағалаулық көлдердің
қалдықтары емес». Теңіздік шөгінділердің белгілерінің жоқ болуы, тақырлық
лестің лесс ... ... ... ... ... мен ... ... су басу кезінде тікелей бақылау автордың
пікірінше, тау алды жолақтарындағы сұр тақырлар мен ... лесс ... ... ... ... ... келтірген ойлары кейінгі көптеген ... ... ол ... ең ... оның өзі ... ... тау
алды жазығына қатысты болғандықтан әмбебеп ортақ пікірге сай ... ... ... және ... ... ... А.Ф.Ивченко ары қарай тақырларға сулық түзілісті тән деп көрсетсе
де, ... ... ... ... деп ... Бірақ ол тақырлардың
шаңдардың жабысуының ... өсуі ... ... жоқ, ... ... тақырлар
қабықшасы секілді дамымайды дегенге сүйенді, судың буланып жоғалып кетуінен
кейін тақырлардың бұрын су ... ... ... лайы құрғайды.
Сөйтіп ол көп бөлшек терге ... ... ... ... ... «Топырақтар мен олардың түзілуі туралы»
деген еңбегінің ... ... ... ол ... ... ... ... түсіндермейді және олар сорлардың бір түрі ретінде қарайды.
Онда ... ... ... анық ... сондықтан бұл құрылымды түсіндіріп
жатқанда, әңгіме не жайында болып жатқанын аңғару қиын. Түйіндеме ... ... деп ... « ... ... сорларды ажырату керек: 1)тақырлар:
а)сазды, қуыс жарықшалармен жабылған,б)сазды , тұз қабықшасымен жабылған,
в)құмды-сазды-тұзды ... ... ... тұз қабықшасынсыз; 2) тақыр-
қақтар, өте тегіс, жайпақ, ... ... 3) ... пайда
болған сорлар; 4) үрленген, желінген қазаншұңқырлардағы сорлар; ... ... және т.б. /360/. Бұл ... ... ... ... ... автордың жекелкеген түсіндірмелерін әртүрлі
жоруға болады.
Тақырлардың топырақтық геологиялық түзілу ... ... ... ... ең ... көптеген топырақтанушылар
тақырларды белгілі ... ... ... жүреді деп санайды. Ондай
үрдістерге ... ... үшін ... ... ... ... салындылардың шөгу үрдісін айтуға болады.
Топырақтанушылар арсында, бізге белгілі болғанындай, тақырларды
суреттеу мен ... ... ... біз алғаш Д.Дранициннің
еңбектерінен табамыз /37/. Ол Каспий маңы ... ... ... ... ... ... сортаңдар деп атайды (3,20 б.б.) .
Тақырлардың пайда болуын ... ... ... ... ... ол ... ... жыныстардың түзілу үрдістеріне
қатыстырады. Жергілікті сорлар (бейтарап, ақ) – ... ... ... ... ... мен ... биік жерлерден су ағындарымен
ойыстарға шайылу жолымен қалыптасады. Оның айтуынша Копетдагтың ... ... ... ... ... ... ... ағындардың
әсері. Алайда, оның пікірінше тау алды ... ... ... ... ... рөл ойнамайды; бұл жерде топырақтың құрылуы ашық
– сұр топырақтың типі ... ... ... келесі тақырлы жолақтағыдай
геологиялық үрдістер – пролювиальды жеклеген жергілікті типі ... ... ... ... және ... да геологтармен
келісе отырып, тақырлар топырақ ... ... деп ... оның
үстіне тақыр түсінігінің өзі авторда толық емес. Тақырлар мұнда шорлармен
және сорлармен жиі араласып жатады.
Зерттеушілердің ... ... ... ең алдымен,
С.С.Неуструевті айту керек. Неуструев алғаш рет 1911 жылы ... ... анық ... ... /19/. ... ... микрорелъфтің
рөлін көрсете отырып ол былай деп жазады: «Жалпы ағынсыз жазықтар сулар
жаңбырдан, негізінен, қардың еруінен ... ... ... жұқа ... жиналады да, оларды көктемде 2-3 апта, кейде одан да көп ... ... ... соң олар ... да, ... қақтар мен тақырлар пайда болады.
Ары қарай Обручевтің ... ... ... ... көмегімен
құрылуы туралы пікірімен келісе отырып, Неуструев былай ... «... ... ... ... ... дұрыс болар» (40 б.) . Бірақ автор мынаны
ескереді: «... топырақ түзілу үрдістері ... ... бола ... ол ... көп ... ... ... Бұл топырақ түзілу үрдістерін
автор былайша жориды: тақырлар өзінің ... ... ... ... ... кейде оларда сирек өсімдіктер пайда болып, қарашіріндінің
түзілуіне жағдай ... ... ... ... ... ... топырақтың кейбір көріністері пайда болады.
Бұл жерде Неустуев тақырлардағы топырақ түзілу үрдістерін көрсетуге
тырысатыны көрініп тұр. Бірақ, автор, топырақ түзуші ... ... ... ... ие бола алмайды, амфибиялы тақырлар мен
өсімдіктердің болмауы неге ... ... ... ... ... тақырлардың эволюциясы туралы ... ... ... жөн. ... ... ... жусанды-баялыштысазды далаға
айналады, яғни, тақыр тенденциясының "шөпрофессор шығып ... ... ... ... ... ... ... - ол аймақтың төбешік құмдарға
айналуы, яғни, ... ... ... ... ... ... түзілу үрдісі құрғақ ... ... жас ... жағдайындағы жалпы топырақ-геологиялық ... ... ... су ... ... әдеттегі сұр топырақты
кескінге дамиды, ал едәуір жіңішке ... ... ... ... тән сипаттарды беруге тырысады.
Неустуев тақырларды құрғақ климаттың жер бедері пішіндерімен бірге
қарастырады. Ағынсыз ойыстардың ... мен ... ... ... жазықтардың қыратты бөліктерінен едәуір қашықтықтағы ұсақ жерлерде …
тегіс, ақшыл-қоңыр, құрғақ кезеңде беті қатты, тақталарда дамитын ... деп ... ... те Н.Андрусов пен И.Вальтер секілді
тақырларды американдық sebhaмен салыстырады.
Тақырларға топырақтық түзілім ... ... ... ... ... ... шығу тегі мен тақыр түзілу үрдісінің
мәні жаңа аспектіге көшті және ... ... ... ... түзілім ретінде қарастырыла бастады.
Герасимов Никитин мен Неуструевпен келісе отырып, ... сұр ...... топырақтардан ерекшелей отыырып,
гидроморфты топырақ ретінде қарастырды /38/. Ол тақырларды сорлы-сортаңды
топырақтар ... ... ... ... ... ... ... аз
тұзданған дегеннен автор, тақырларды тұздардың жоғарыдан төменге қарай
шайылу ... ... ... ... ... Ары ... ... былай
деп жазады: «тақыр топырақтарын сорлы-сортаңы типтің ... ... ... Бұл ... ... түзілу үрдісін Герасимов
былайша түсіндіреді: көктемгі еріген қар ... ... ... ... ... ... өзінше тұздануына ұшырайды. Бұл сулар тақыр
топырақтарын шайып өтіп, оларды натрий және кальций тұздарымен ... жаз ... ... ... жоғалып кетуінен кейін тақыр
топырақтарында қалған тұздар тақырлық ... ... ... сорлы
қалыпқа келуіне жағдай жасайды. Аздаған жазғы және ... ... ... ... болмаған күннің өзінде тақырдың беткі қатты қабықшасындағы
топырақтарды сортаңды жағдайға алып келеді. Бұл таза ... ... ... әрі ... ... тақырлық қабықшаның құрылуы түріндегі
морфологиялық нәтижені береді».
Герасимовтың тақырлар ... ... ... ... ... үрдісі өінің механизмі бойынша ерекше топырақтық үрдіс
болса, өзінің мәні жөнінен сорлы-сортаңды болып, тақыр түзілу
үрдісінің ең ... ... ... ... ... ... а) сіңіру кешенінің едәуір көлемі бар
топырақтарда, б) сілтіленген , ... ... ... ... ... еәуір көлемді тез ерігіш тұздары бар
топырақтарды жүреді.
3. Тақыр ... ұзақ ... ... тек ... ... ... ... отыру жағдайында ғана болуы мүмкін, топырақ қабатына
жаңа тұзды массалар шайылу жолымен келеді.
4. Тақыр түзілу үрдісін өрістету үшін ... ... ... ... ... ... шөгу құбылыстары
жатады.
Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияның ... ... ... ... беті тақыр тәрізді топырқтарға айналады. Өсе
беретін тұздану немесе ақырғы тұзсыздану үрдістері тақыр ... ... алып ... Керісінше, әлсіз сілтілену мен әлсіз ... ... ... ... ... тақырларға айналады. Демек, тақыр
түзілу үрдісі, ... ... ... пікірінше, Орта Азия мен
Қазақстанның шөлді-далалы климаттық жағдайының заңды салдары.
Жоғарыда келтірілген Герасимовтың тақыр түзілу ... ... ... ... ... ... толықтай қолдайды /27/. Ол
1928 жылы Каспий маңы ойпатындағы, өзінің пікірінше, сортаңды горизонттың
рөлін ойнайтын ... ...... ... ... сипаттайды. Ол
өзінің еңбегінде тақырларды «беткі сортаңдар» деп атайды және ... ... ... ... ... топырақтар қатарына жатқызады.
Иванованың пікірінше, бұл тақырлық сортаңдар … ... ... ... бола ... ... сортаң сияқты сипаттайтын физикаық –химиялық
қасиеттердің пайда ... ... ... ... ... Герасимов пен Иванованың пікірлерңмен ... ... ... ... таза ... жол деп ... керек және ол
топырақтың түзілуінің ең оңтүстіктік ... типі деп ... ... Азия мен ... ... ... ... тұзданған борпылдақ сазды шөгінді тұздану мен сілтіленудің бегілі
қатынасында тақырларға айналуы ... Бұл ... ... түрде,
сірә, былайша беруге болатын секілді: сазды шаблонөгінді – тақыр тәрізді
сұр топырақ - әдеттегі тақыр немесе ... ...... беті ... ... бар ... сұр ... көріп отырғанымыздай, тақырларды қарастырып өткен
авторлардың барлығы тақырларың ... үшін ... ... ... бірақ олардың ешқайсысы да бұл сортаңдылықтың
пайдасына ешқандай салмақты дәлелдер келтірмейді.
Тақырларды зерттеу мен ... шығу ... ... түрлі
көзқарастарың даму тарихын қорытындылай келіп, тақырларды түсіну жолдарын
төрт ірі бағытқа бөлуге ... таза ... ;
2) ... ... таза ... ... әрқайсысы тақырлардың түзілуіне әртүрлі
көзқарстармен сипатталады.
1. Тақырларды ... ... ... ... ... ... жаратылу, бұрынғы көлдердің, теңіз қадықтарының құрғап,
тұщыланып кеткеннен кейінгі тағандары ... ... ... т.б.) ;
2) ... ... құмды-сазды бөліктер (және тұздар) жиналатын,
айналадағы қыраттардан жаңбыр немесе қар суларымен және ... ... ... ... ойпаттар тақырларға
айналады (Барбот-де Марни, Обручев, Андрусов, т.б.) ;
3) ... ... ... ... және ... өзендік
шаблонөгінділер әсерінен пайда болу (Гедройц, Архангельский).
2. Тақырларды жер бетінің пішіндері деп қарастыратын геологиялық-
геоморфологиялық бағыт:
1) ... ... ... ... ... құрылуы және үштік кезеңнен кейінгі
климаттың ауытқуымен ... ... тұщы ... ... ... ... ... , жер асты
суларымен байланыстыру ... ... ... ... ретінде, жер асты суларының
ерітуші әрекетімен байланысты түзілу (Нацкий, Щербаков);
3) жер бетінің ... ... ... ... ... ... ... а) жер беті суларымен, б) жер
асты суларымен (суффозиялық-карстық ... ... ... ... ауытқуымен байланысты;
4) жер бедерінің өзіндік ерекше пішіндері ретінде, ... ... ... ... ... жалаңаштанған
синклинальды ойыстарындағы құмды-сазды материалдардың лайлану
өнімдері, ... ... ... ... ... ... Топырақтық-геологиялық бағыт, тақырларды жұқа бөлікті шөгінді
тұнбалр ретінде қарастырады, топырақ түзуші ... өте ... ... да дами ... ... ... жаңа қабаттармен толығатын топырақ
түзілудің жаңа басталған үрдісі;
2) қарапайым топырақтар ... ... ... жақын;
әдеттегі тақырларда топырақ түзілу үрдісі не өте ... ... ... ... Топырақтық бағыт, тақыр түзілуді екі құбылысқа ажыратады: а)
минералды ... ... ... ... жекешеленген горизонттардың морфологиялық құрылуы
(топырақтық), яғни ... ... ... ... топырақ ретінде қарастыратын бағыт:
1) гидромофты топырақ ретінде, жұқа бөлікті шөгінділерде ... ... ... мен одан ... құрғау нәтижесінде құрылады
(Никитин, Неуструев);
2) топырақ түзілудің ... ... ... ... ... ... бұл ... үрдісі жер беті
сулапының әсерімен жүреді ... ... ... ... ... ... сортаңды үрдіс болып саналады;
тақырлар топырақ ... ... ... сілтілену
нәтижесінде сорлардан түзіледі.
3. Тақырлардың қалыптасуының физикалық-географиялық жағдайына арналған
зерттеулер
Тақырлар туралы алғашқы сипаттаулар ... мен ... ... ... мен ... ... ... Геологтар мен геоморфологтар геологиялық-геоморфологиялық
жақтарынан сипаттаса, оны ... ... тегі ... Ал ... мен ... ... жалпылама
сипаттама беріп өтті. Сондықтан тақырларды физикалық-географиялық жағынан
қарастыру ол кезде ... ... жылы КСРО ... ... ... экспедициясының Сарықамыс
топырақ отрядының құрамында болған ... ... ... ... ... ... ежелгі аллювиальды жазығының
тақырларын зерттеген болатын.
Зерттеушілердің тікелей міндеттері болып, біріншіден, тақырлардың
негізгі ... ... білу және ... түзілу үрдісінің
мәнін түсінуге жақындау үшін ... ... ... ... ... ... ... жақсартудың мүмкін тәсілдерін айқындау
саналды.
Бергтің айтуынша, Арал-Каспий облысының климаты жақын өткен кезеңде
қазіргіге қарағанда едәуір құрғақ ... /39/. Ал ... ... ... бұл облыстың климаты үштік ... ... ... ... құрғақ кезеңмен кезектесіп отыруы жолымен бірнеше
рет өзгерген /40,20,26/.
Қазіргі кезде ... ... ... құрғақтығымен
ерекшеленеді.Алайда жергілікті жердің (оазис,шөл,тау алды, аңғар ... ... орай сол ... ... ... жыл және ... ... отырады.Климаттағы бұл ауытқулар,кейде едәуір маңызды бола
отырып,топырақ түзуші үрдістердің сипатына, оларды күшейтіп не ... ... ... ... ... ... ... орталық Қарақұмдағы “
микроклиматтық құбылыстардан” туған ... өте ... мен ... күрт өзгеруі жер бедеріне, жер бетінің
биіктігі, ... ... ... ... ... өте ... әрі мүлдем
өңделмеген.Олардың кейбірін көрсетейік.
1-кесте.Микроклиматтық бақылаулардың көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... |Тақыр ... | | | ... | | | ... | | | |
| |Тем- ... |Тем- ... |Тем- |Ылғалдылық |
| ... | ... | ... |% |
| ... ... ... |абсолюттік |тура | |
| | ... |°С ... | ... |
| |°С ... | ... |°С ... |
| | | | | | ... |
| | | 6,2 | | 7,8 | | 14,3 |
|2 |28,2 | |29 | |31 | ... | |22 | |26 | |42 |
| | | 8,2 | | 9,2 | | 14,7 ... |35,4 | |31,5 | |32,2 | |
| | |19 | |27 | |41 |
| | | | | | | ... | |56 | |46 | ... | |− | |− | | ... ... ... ... ... ... “ шынайы климатқа” тәуелді.Қарақұм топарақтарының
биологиялық ... де ... ... ... ... ... ... 1848 жылы барған алғашқы табиғаттанушы Базинер
Көнедария өзенін екі жағындағы ... ... ... ... кең ... ... көрсетілген шөл ретінде суреттеді.
1873 жылы Каульбарс та Көнедария аймағын өсімдігі кедей,шөлді жазық
ретінде сипаттады /11/.Көне Үргеніш ... ... ... ... ... ... ... сортаңды жазық” деп атады, ал автордың
“Амударияның төменгі жағалаулары” деген кітабына қосымша ... ... бұл ... “тақырлар” секілді белгіленген.
Бұлардан едәуір кейінгі Димо,Никитин және Архангельскидің зерттеулері
(1912-1915жж) Көнедарияның маңайы туралы ... ... ... ... ... ... келеді: “көптеген екі арналармен
және Қарақұмның солтүстігінен жылжып отыратын ... ... ... ... ... ... ... табиғатын тамаша
сипаттаулар М.Г.Поповтың еңегінде кездеседі.
1934 жылғы КСРО ... ... ... ... ... ... Көнедария ежелгі
аллювиальды жазығының орографиялық және ... ... ... ... ... – өте ... ... күнге жылтырап жатқан
күйде Көнедария ежелгі аллювиальды жазығының оңтүстік, оңтүстік- шығыс және
оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... жерлерді алып жатады.
Белов пен Герасимовтың зерттеулері көрсеткендей,тақырлар деп аталған
бұл ... ... көп ...... ... жерлер”, тақыр тәрізді
қарапайым сұр топырақтарға ұқсайды.Архангельскидің айтқан және одан ... да атап ... ... басқа да кейінгі зерттеушілер көрсеткен
бір қызық жайтты атап кеткен жөн ... ... ... аз ... болсын,әйтеуір,тұздар болған кезде,онда тақыр
түзілмейді.Олардың беттері жұмсақ әрі шаңды, үлпілдек болады.Егер тұздардың
көлемі ерекше көп ... сор деп ... ... ... ... Арал ... ... жерлерде, Айбұғыр көлінің құрғап қалған
территориясында,Сарықамыс ежелгі көлдік бассейннің ауданында,сонымен қатар
Хиуа жазирасының айналасында және ағын ... мол ... ... ... ... ... ... өзенінің “құрғақ арналарының” шөгінділерінің құрылуын,оның
ішінде Көнедарияны да жалпы ... ... ... 1882 жылы ... ... көрініс тапты.Амудариялық шөгінділердің эолды
салындылардан айырмашылығы, олар өз ... түсі ... да, ... саз бен ... ... ... ... құрамы бойынша
да ерекшеленіп тұрады.Бұл “сазды және сазды-құмды ... ... ... ... ... ... қолданған.
Коншин өз еңбектерінде /14/ ... ... ... ... ... ... “ беті 4-6 м ... сұр саздар мен құмды дақтары бар сұр саздармен жабылған,борпылдақ
қоңыр түсті саздардан құрылған”.
Көнедария аллювиальды жазығының шөгінділерінің ... мен ... ... ... Димо /23/ мен Архангельскидің /40/ еңбектерінен
табуға болады.Осы авторлардың мәліметтері бойынша ... және ... ... ... мен Сарықамыс көліне дейін оңтүстікке ... ... ...... ... ... ... шөгінділер”немесе “ лесс
тәрізді күлгін сары саздар” ... ... ұлу ... ... ... бар сұр слюдалы құмдармен бірге төселеді.Архангельскидің мәліметтері
бойынша,аллювиальды шөгінділердің сазды ... ... ... ... 2 метрге дейінгі ... ... ... ... шөгінділерінің қалыңдығы кейбір жерлерде,
мысалы, Декч мекенінде 70 м, ал Көне Үргеніш қаласынан ... ... 22 м ... ... сол жағалауындағы суайырылмайтын аудандарда топырақ суы
6 метрден 40 метрге дейін және одан да ... ... ... ... ... аймақтарда,яғни тақырлардың үлкен алаңдары жайғасқан жерлерде
топырақ суы өте ... –20-30 м ... ... ... ... ... мен ... өсімдігінің қолайсыз физикалық
қасиеттерінің салдарынан Көнедария ежелгі аллювиальды жазығы жекелеген
үлескілері, кейде ... ... ... ... ... ... жұрдай.Мұның себебі,бұрынғы саяхатшылар мен зерттеушілер
жазып кеткендей, әсіресе шөлділік,оның жан ... ... ... адам ... ... ... ботаник М.Г.Попов
атап көрсетті.Поповтың пікірінше, тақырлардың “сорлы” өсімдіктері, мәдени
шаруашылықты ... ... ... жағдайға көшкен.Автордың
байауынша, ... ... ... сексеуілді өсімдіктерімен
біртіндеп ауыса бастаса, ... ... ... және ... ... екі түр: ... және ... өсетін сұр сораңдар өседі.Сексеуілді
өсімдіктердің тақырлардың тұрақты өсімдіктері еместігін Попов ... ол ... ... үстіне сорлы-сортаңды
флораны және т.б. тақырлардың уақытша өтпелі ... деп ... ... ... суы ... ... жоқ болса,онда тақырларда
кейбір өздеріне пана тауып, жан сауғалап қолайлы жерде өскен өсімдіктерден
бөлек ешқандай да өсімдік ... деп ... ... ... ... жетіспеушілігінен және тақырлардың қолайсыз
физикалық қасиеттерінен, ... ... ... ... шығармастай
қаттылығын көреді / 41/.
Тақырлардың жалаңаштығын Обручев,негізінен,оның ... мол ... көп ... сонымен бірге,тақыр топырағаның тығыздығы мен
тұздылығымен түсіндіреді.Біздің ... ... ... ... ... /1/.
Тақырлардың бүкіл уақыт бойы солайша жалаңаш болғандығы, әлде өзінің
дамуының белгілі бір кезеңінде өсімдіктермен ... ... әлі ... ... ... ... зерттелуі осылай
жекелеген факторлармен шектеледі.
Тақырлар таза геологиялық немесе геоморфологиялық құрылым деген
көзқарасқа ... бір топ ... ... ... ... арнады
(Вильямс, Димо, Неуструев, т.б.). Бұлардың жұмыстарында тақырларды, ... ... ... ізі әрең ... ... геологиялық
шаблонөгінділерге жақын қарапайым топырақ ретінде қарастырды (барлық дерлік
зеттеушілер, әдетте, тақырлардың ... ... ... жер ... ... ... үрдісінің маңызын есепке алады).
Тақырлардың тұзданған топырақтардыыыың түріне ... ... ... ... ... ... және бұл ... біраз қолдау
тапты да. Е.Н.Иванова мен И.П.Герасимовтың пікірінше, ... ... ... ... ең оңтүстіктік жолы. Тақырлардың физикалық-
химиялық қасиеттерінің ерекшеліктері – беткі ... ... ... су ... ... микрокарбонаттарының (Na2СО3) үнемі қатысуы,
қабықтарының тығыздығы , нашар су өткізгіштік қасиеттері жатады. Авторлар
тақырлардың су ... ... ... ... ... ... ... үшін қажетті алғышарт ретінде И.П.Герасимов топырақтың
ерекше ... ... ... ... мол ... ментопырақ түзуші
жыныстардың сазды механикалық құрамына бецімделген едәуір ... ... ... Герасимовтың пікірінше, тақырдың қатты қабығы көз ... ... ... ... ... ... ... Е.Н.Иванованың еңбегінен тбуға
болады /27/. Оның пікірінше, ең жоғарғы, өте жұқа үлдір тірі заттары ... ... ... топырақ массасының құрғап кетуінен түзіледі (Дәл әлгі
үлдір тірі заттарға бай болып келеді /1,2/).
Үлдірлердің жекеленуінен ... « ... ... ... ... жүреді, осыдан келіп топырақтың беткі қабатының Ұ5смҚ ерекше
кеуекті ұяшықты заты шығады. ... ... ... да ... ... ... ... жұқа қабатпен қаптайды.Оларды цементтеп,
бүкіл қабығына енрекше тығыздық береді. Алғашқы жұқа саңылаулар ... ... ... ... көмір қышқылының көпіршіктерімен
құрылған болуы мүмкін.
Тақырдың қабыршақты ... ... ... ... мен
қабатталу процесстерімен байланыстырады.
Топырақтың ерекше қасиеттері , У.Успановтың пікірінше, топырақ түзуші
жыныстардың ұкльций корбонатынұ (Са2СО3 ) ауыр ... ... ... ... ... әсерііне бейімделген . ... ... ... ... олрға сондықтан биологиялық факторлар (өсімдік )
қатыспайды.
Тұздылық пен тұзданушылық, Успанов пікірінше, тақыр ... ... ... және ... ... болмастан-ақ қатыса береді.
Оспановқа жақын А.Н.Розановтың көзқарасы бойынша тақыр түзілудің
негізінде күрделі, ылғалдану мен ... ... ... фазасының
әсерінен саздақты-сазды массаның физикалық жағдайының әлі жете зерттелмеген
өзгерісі жатыр.
Жоғарыда ... ... ... көріп отырғандай, тақырлық
процестің мәні, физикалық-химиялық реакцияларда, тұздану мен сорлану немесе
физикалық құбылыстарда (жыныстың саздылығы,шөгу).
Бұл ... ... ... ... фактордың әсері мүлде
жоқ. Соңғы кездерге дейін көптеген авторлар тақырдың ... ... бұл ... ... ... ... ... өтетін
құбылыстар ретінде қарастырыды.
Тек Е.ВЛобова (1952), С.А.Шовалов (1952), И.П.Герасиьов (1952 ... ... ... ... ғана ... балдырлы, қыналы
болып бөліне бастады.
Тақырлар процесіндегі биологиялық фактордың рөлі ... ... ... ... көлденең кесіндісін
микроскоппен көре отырып, оның ені ... ... ... ... ... ... ... жіңішке ақ талшықтардан тұратынын көрдік»- деп
жазды Болышев пен Евдокимов(1944).Ары қарай: «... ... ... ... ... ... ... талшықтарының шиеленісіп қосылып
кететіні сияқты жіңішке талшықтар ештеңе болмай қалатыны бнлгілі болды...»
«Бұл байқаудан көк-жасыл балдырлардың ... тек ... ... ғана
емес екенін көруге болады, яғни тақырлардың белгілі бір кезеңінде дамуында
топырақ жамылғысының түзілу ... ... ... ... бек ... ... ... тақырдың өмірі мен түзілуінде үлкен мәні
бар екенін көрсетеді.
Дегенмен Н.Болышев ... шығу тегі ... бір ... кеткендігі
қынжылтады.Мұнда ол биологиялық факторды негіз етіп ... ... ... жағдайына мән бермеді. Орта Азияның шөлді-құмды
жерлерінде, әсіресе ... ... ... ... ... әрекетін зерттеу жетіспегендіктен қате ұғымдарға әкелуі мүмкін
және бұл топырақтарды шаруашылық тұрғыда дұрыс бағаламауға ... жылы ... ... процесс құрғақ, ыстық климатқа,
ешбір ... жер ... мен ... түрде жас шөлдерге тән деген ой
айтты. Бұл ой ары қарай Герасимовпен өрбіді:»...тақыр түзілу ... ... мен ... ... ... ... ... заңды
салдары»(1931).
Бұл көзқарастар шөлдердің топырақ кешенделуі мен олардың эволюциясын
табу үшін ... ... ие және ... ... ... ашуға мүмкіндік
береді.
Герасимовтың көзқарасы бойнша тақыр түзілу процесі шөл ... ... ... Шынында тұздың жиналуы тақырға тән және тақырдың
түзілуіне жол ашады. Сондықтан біз тақыр топырақтарды ... ... бір типі деп ... керек.
Тақырдың аллювиальды жазықтарында қалыптасу жағдайын ... ... ... не ... ... мен ... өсімдіктер биоценозының дамуы мен анықтауға ... ... ... ... ... ... суының деңгңейі төмендеуі
нәтижиесінде территорияның құрғауы ... ... ... ... ... тақыр гидроморфты қатар (тиоғайлы және шалғынды
қауымдастық) ... ... ... фйналуындағы аралық саты.
А.В.Ковда 1946 жылы шөл ... ... ... ... ... ... рөлі ... аңғарларда құрғақ жер беті
өсімдіктер өнімдірінің массасы 15-40-60 ц/га , ал тақырларды жылына ол ... ... ... жылы Сырдария маңында Е.П.Коровин негізінен топырақ суы
деңгейінің төмендеуі және ... ... ... ... ... бойынша суреттейді: тоғай –қара сексеуіл-тақыр; ары
қарай ... ... және ... ... ... ұқсас этаптарының алмасуы Іле
(Русанов,1930) өзеннің ... ... ... 1934) ... ... ... тақырлануы жыртылған жерлерде көп кездеседі. Көне-дарияның
бойы , ... ... ... ... ... ... Мерфтің
айналасынды, т.б.
Л.М.Пархоменко (1949) Амударияның төменгі бөлігінде ежелгі жыртылған
жерлерде ең алдымен топырақ ... ... ... мен ... ... ... ... береді: жыртылған жер-армшөп қалдықтары-
түйе жантақ-ульдрук-кеурек-тақыр-өсімдіктің қуыстарда өсуі, ... мен ... ... ... ... ... ... қатар тікелей жас шөгінді делювиальды не
пролювиальды жыныстарда жүреді. (Қарақұм, Үстірт,Копетдаг).Бұл ... ... ... ... ... жүреді.
Жерлердің тақырлану процесінің дамуында жоғары өсімдіктерді ... ... су ... ... ... Сондықтан адамның шаруашылық
әрекетінің рөлі өте жоғары болады.
Мұндай жағдайда тақыр не тірі ағза жас ... ... ... немесе шөлді (ежелгі
атыраулар мен аллювиальды жажықтар) топырақ түзілуіндегі ... ... ... ... ... ... жағдайда топырақ профилінің қысқалығы,
қарапайымдылығы тән және бұл ... ... ... ... ... геологиялыққа жақын аласа тамырсыз ағзалар жамылғысынан
тұратын шөлдер ерекше топырақты ... ... ... үрдісінде тұздану үрдісімен жиі байланысады. Тақырлардың
қалыптасуына қажетті жағдайларға ауданның климаттық жағдайлары – шөлдену
мен шұғыл ... ... ... ... ... сұр топырақтармен
емес, сұр-қоңыр топырақтар жайғасқан зоналармен ұштасады. Шөл зоналарында
аллювиальды кешендердің ... ... ... ашық ... алып ... яғни тақыр қабығының дамуына әкелетін ... ...... ... ... жер бетінің әлсіз шым
басуына жол ашады.
Көптеген бақылаулар көрсеткендей, сұртопырақты белдеулердегі жас
террасаларда тақырлар ... Жер ... ... ... сұр
топырақты зоналарда тақырлану сатысына соқпай, әртүрлі шалғындық ... сұр ... ... Мұндай жағдайда Копетдаг тау алды
жазықтарындағы ... тау ... сұр ... ... ... жайғаса
отырып, ерекше құрылымға ие болады, яғни типтік тақырлардың қасиеттері сұр
топырақтың құрылымының кейбір ... ... ... (Бұл ... әлі
күнге таласты мәселе күйінде қалып отыр).
Мұнда ... ... ... ... аймақтардан келетін минералды
заттардың жиналуымен байланысты, бұл үрдістердің үздіксіз болуы жоғары
өсімдікті жас ... ... ... қиындатады. Тақырлардағы көк-
жасыл балдырлардың (жаппай дамуы) және тағы басқа да ... ... ... ... жоғарғы сатылы өсімдіктердің енуіне кедергі келтіретін бірден-
бір себептер ... ... және ... да ... аридті климат жағдайында
күресе отырып жаңа территорияларды жаулап алу жоғарғы сатылы өсімдіктерге
қиынырақ.
2 ЗЕРТТЕУ НЫСАНДАРЫ МЕН ... ... ... ... ... ... Тақырлардың басқа елдердегі
көріністерін қысқаша көрсетеміз. Вальтер тақырларды Африканың sebchaсымен
салыстырады. Бізге әдебиеттерден белгілі болғандай, бұл sebcha көз ... ... ... ... елестетеді және бәрінен бұрын біздің сорларға
сәйкес ... өзі ... ... ... секілді тұрақсыз, түркмендердің ауылдары секілді ... ... ... олар ... жолаушыны қуантып кең су кеңістігінің
көгілдір бетін шалқытып жатса,ал бір аптадан кейін ол жерден тек ... ... ... ... ал тағы бір апта ... соң ... керуендері
тақырдың немесе бос себханың ұсақ көп ... ... ... ... ... ... біздің тақырлардың америкалық playамен ұқсастығын
көреді.E.I.Russelдің ... ... ... шын ... ортақтасады екен.
Ресселдің суреттеуі бойынша таулардан келетін күшті ағындар аңғардың
соңына дейін жетіп,лайлы ұсақ ... ... Ал су ... ... ... ... ... неше түрлі бөлшектерге ... ... ... ... ... ... ... ашық сары мәрмәрдің ... ... ... және ... ізі ... ... қатты күйге енеді.Сонымен ... әлгі ... ... ... ... және ... ... (salt-
playa) деп екіге ажыратады.Лайлы жазықтар бірнеше шаршы шақырымға ... ... ... жұрдай болады, ал құрғағаннан кейін олардың
беті жарықшалармен (suncracks) жабылады.
Плайаның кәдімгі мысалы, дәл тұзды плайа (salt-playa) Black rock, Smok
Creek және тағы да ... ... ... ... (Солтүстік
Америка) кездесетінін айтып,автор оларға сипаттама берген. Бұл ... ... ... ... және ... ... келеді.Рессель
олардың түзілу құбылыстарын шамамен былайша сипаттайды: “жазғы ... ... ... ... ... тамшысын жұтып алғанда,жер бетіне
түтікшелі қозғалыспен жылжып ... ... ... ... ... ақ, ... ... пайда болады.Бұл түзілімнің
әсем бейнелері кейде жер бетінің үлкен алаңдарын жауып,оларды дәл ... ... ... ... ... ... таулар көрсеткендей,
судағы еріген заттар 3 тен 15%-ға ... ... ... NaCl және ... ... ... ... басқа да тұнбаларддың
шөгінділері түзіледі де,олар механикалық ... өте ... ... суға ... ... ерімейді.
Рессель сипаттаған бұл salt-playa, біздің сорларымыз секілді ештеңе ... ... ... аян, ... ... playaны,оның ішінде salt-
playaны біздің тақырлармен толықтай салыстыру ... ... ... ... сыртқы белгілері ... ... ... ... ... ... ... Копетдаг маңы
тақырлары түзетін үрдістермен көп ортақ сипаттарға ие ( ... ... тағы ... келісе отырып айтуға болады) /1/.
Тақырларды басқа аймақтардан іздеуде Обручев Орталық ... ... ... ... ... жылы Ферсман Австралияның шөлдерінің Қарақұммен ұқсастығын ескере
отырып,жаңбырдан кейін көлге ... ... ... ... ... ... Вальтер,жел әрекетінің салдарынан
өсетін және жазықтардағы тозаңды бөліктердің сумен ... ... ... ұқсайтын “Karmirote Toneben” деген пішіндерді атап өтеді.
Жоғарыда көрсетілген жүгіртпе шолу көрсетіп отырғандай,олардығ кейбір
жағдайларда шын мәнінде тақырлармен ұқсастығы ... ... ... кеткен кейбір зерттеушілер олардың жайғасқан
аймақтары туралы сөз қозғағанда осы жоғарыда аталған ... ... және ... айтады.Тақырлар өздерінің жайғасқан аймақтарының
табиғат жағдайларына орай, жоғарыда айтылып ... ... ... ... ... ... (ірі ... ұсақ), алып жатқан
аумақтары бойынша және онда өсетін ... мен ... ... тағы да ... жағдайлары бойынша бір–бірінен ерекшеленіп отырады
және олардың әр елде аталуы да әрқалай.Сондықтан олардың барлығын тақырлар
деп ... ... ... атап
көрсеткен жөн.Ал,тақырлар- ол Орта Азия мен Қазақстанның қатаң табиғатының
төл тумасы немесе Неуструев ... ... ... ... ... жайғасулары. Тақырлар туралы сөз
болғанда , ең ... ... Орта Азия мен ... ... ... төл ... осы ... Қазақстанның оңтүстік
аймақтары мен оған ... ... ... және ... ... ... ... осы
жылтыраған тақырлар алып жатыр.Оның ішінде жекелеген аймақтарды атап айтар
болсақ,олар ... ... ... ... да ... ... ... алқаптарында және Сарықамыс
ойпатында кездеседі.Тақырлар мен тақыр ... ... ... ... мен ... ... қазаншұңқырларда, Қарақұм,Қызылқұм шөлдерінің
жекелеген қыраттарында,Заунгуз,Үстірт үстірттері мен Бетпақдала ... ... ... ... Түркмен жеріндегі
Копетдаг,Кіші және ... ... тау алды ... орын ... ... ... ... солтүстікке қарай және Копетдагтан батысқа
қарай ... ... тау ... ... және ... ... мен Сумбар
өзендерінің ежелгі атырауларындағы жазықтарда ... да ... ... ... ... Түркменстанның оңтүстік-
батысында және Теджен мен Мұрғап өзендерінің аралығында тақырлар ... алып ... ... ... ... тақырлануы кең тараған.Бұл
жерлерден адамның шаруашылық әрекетінің әсерінен жүрген ... ... ... ... ... жерлердің орны Көнедария,
Атрек өзенінің ескі атырауы (Мешед-Мессериан жазығы), ... ... ... маңы,Балха орнының аймағында (Ауғанстан) және
тағы да басқа жерлердегі үлкен массивті алып жатқан ... ... ... ... ... ... ... шөлденген, құрғақ
жерлердің үлкен кеңістіктерін ... ... ... ... ... үлкен жер массивтерінің бірі Мұрғап ... ... ... 150 ... ... ... жер игерілген.Жазирадағы
қайтандан игерілген территориялар көп ғасырлар бойы ... ... ... келген.Мұрғап жазирасы жұқа шұғалы мақта-таңызды техникалық мәдени
өсімдігінің негізгі мекені болған.Жұқа шұғалы мақтаға ... ... ... өсе ... ... өнеркәсібінің сұранысын қанағаттандыру
үшін,ауыл шаруашылығының қызметкерлеріне мақта егісінің көлемін ... ... ... ... ... тура келеді.
Мұрғап жазирасының ... ... ... ... ... ... ... бірі минералды
тыңайтқыштарды жүйелі жоспарлы ... ... ... ... ауыл шаруашылық өндірістерін қарқынды жүргізуге жол ашты.
Дегенмен,минералды тыңайтқыштарды пайдалану ... ... және ... ... ... ... және ... білу негізінде жүруі ... ... ... ... тыңайтқыштарды қолданудан жоғары экономикалық нәтижелерге жетуге
болады.
Агрохимиялық көрсеткіштер калий, фосфор ... ... ... ... рөл ... сіңіргіштік қабілет туралы
мәліметтердің жоқтығы,сонымен бірге ... ... ... ауыл ... ... ... тежеуіш кедергілер
болып саналады.
Сондықтан, ең алдымен, ол аймақтың шаруашылыққа қажетті ... ... ... ... ... тақырлары мен тақыр тәрізді
топырақтарын кешенді зерттеу де осы мақсатта ... ... ... ... мен әр түрлі ауыл ... ... ... ... болатын өзгерістерді анықтау болады /43/.
Жоғарыда келтірілген деректерден байқап отырғанымыздай, тақырлар
Түркменстан жерлерінде көп ... ... ... ... ...... ... аллювиальды жазығы.
Көнедария жазығы климаттық бойынша шөлді аймаққа жатады.Осымен-ақ
мұнда топырақтық-геологиялық үрдістердің сипаты ... ... ... ... ... ... ... кезеңде көптеген көзқарастар туындады.
Топырақ түзуші фактор ретінде: адам әрекетінің ерекше рөлін Көнедария
жазығын сипаттаған барлық ... ... ... ... ... біздің эрамызға дейінгі VI-IV ғасырлардың өзінде жер
шаруашылығы мәдениетінің обьектісі болды. ... ... аңыз емес ... ... шөгінділердің қуаты қаншалықты
үлкен екендігі және оның табиғи шөгінділерден қандай айырмашылығы бар екені
– бұл ... жер ... ... мен сипатына
байланысты.Тарасовтың мәліметтері бойынша,Көнедария жазирасындағы ... ... ... 150 см ... ... ... да жоғары санды –
210 см деп көрсетеді.Жазираның шектерінде мәдени қабаттың ... ... ... –20 –50 см ... ол ... дерлік жоқ.
Мұндай мәдени ойыстар академик В.В.Бартольд ... ... ... ... ... дейінгі VI ғасырда парсы
монархиясының уақытында және біздің эрамызға дейінгі IV ... ... ... алуы ... ...... дамыған жер
шаруашылығы мәдениеті” VII-VIII ... ... ... алуына
дейінгі кезеңде ұзақ уақыт жүргізілді. X ғасырдағы суландыру ... ... ... Бартольдтың Көне Үргеніш (Гургандж) ауданы
жөніндегі деректерінде келтіріледі.
Қазақстандағы тақырлардың ... ... ең көп ... бірі – ... болып саналады. Әсіресе, бүл жайғасулар
еліміздің оңтүстік аймақтарында көбірек көрініс тапқан. ... атап ... Іле, Шу, ... және Жайық өзендерінің төменгі жағында,
Үстірттегі ... ... ... ... ... және Торайғыр
жотасының жоғарғаы беттерінде, Бетпақдаланың сары ... ... ... шөлдерінде тақырлардың әртүрлі ... ... ... маңы ... ... болған тақырлар бірте-бірте сорларға
айналып кетеді.
Қазіргі Іле өзенінің атырауындағы ең кеңінен тараған және жылдам дамып
жатқан үрдістердің бірі – тақыр ... ... ... ... мен ... топырақтар құрғап кеткен көлдердің тағандарында, ойысты және жайпақ
жерлерде ұшырысады. Топырақ суының төмендеп кетуінен ... ... ... ... ... ... жабады, кейін ол ыстықтан ... ... ... ... ... ... осы зен аңғарлары мен
атырауларындағы тақырлану үрдістерін атауға ... ... ... ... субстраттарына, негізінен, ашық-сұр түсті карбонатты және
кеуәкті-сазды жыныстврға байланысты.
Қазақтың кең байтақ ... ... ... көбіне үлкен
көлемде болып келеді. Кейбір кішігірім ... ... ... ... ... ... көз ... бір кішігірім көлді
елестетеді.
Үлкен көлемдегі тақырлар, негізінен, Сырдарияның орта және ... сол ... ... мен ... ... Оны ерте ... зерттеушілердің Қазақстанға жасаған саяхаты
кезінде қалдырған мәліметтерінен көруге болады. «Құмды ... ... жоқ, ... ... және ... түсті, өсімдіктерден жұрдай деуге
болатын жалаңаш ... ... Бұл ... ... ұзақ ... те,
тым болмаса жылынуға қажетті бірде-бір құрғақ шыбық немесе ... ... ... ... тегіс сазды немесе құмды ... ... ... ... келуімен сипатталады. Мұндағы ... ... ... ... суға ... ... мен ... тақырлар ашық далалардағы жекелеген қыраттардың арасында
орналасқан үлкен қазаншұңқырлы ойыстарда жайғасқан.
Қызылқұм ... ... ... ... «Арал-Капий»
теңіздерімен байланыстырады. Арал бассейнінің суы жоқ, құрғақ беттерінен,
Мушкетовтың айтуынша, көптеген ... ... ... ... ... ... Олардың бұрынғы көл тағандары екендігі
күмән тудырмайды деп ... ... ... мен сорларды Арал
бассейнінің кейінгі көріністері ретінде бағалайды ... ... ... ... ... аллювиальды жазықтарда
орналасса, Үстірттегі тақырлар үштік ... ... ... ... ... ... кезеңнің соңында теңіз басып жатқан деген
болжамға орай, Г.Леонов оларды кепкен көл ... мен ... ... және
сілісінен айрылған сорлы балшықтардан басқа ештеңе де емес деп ... ... шөлі ... ... ... тағаны
болғандығын айтып, Коншин, ... және ... ... ... жайғасқан құмды-сазды салындылардың плиоцен мен плиоценнен
кеінгі кезеңдерде Арал-Каспий теңіздерінен шөккендігін ... ... ... ... ... түзілімдер, сол аймақтың 99%-ын
құрай отырып, Обручевтің пікірінше, Каспий маңы ойпатының шығыс бөлігі
ешқашан ... ... ... жоқ және ... ... кезіне
дейін құрғақ болып жатқан.
Жалпы тақырлардың Қазақстан территориясындағы жайғасулары, ондағы
шұғыл-аридті климаттық жағдай мен ... ... ... жол ... ... ... болуы деп түйіндеуге болады. Әлемдік шөлдену
үрдісімен бірге Қазақстан аймағы да ... тыс ... ... жоқ. Соның
ішінде бұл құбылыстың басты салдары ретінде осы тақырлану ... ... ... ... мұны ... ... мейілінше мардымсыз болып отыр.
2. Зерттеу әдістері
Тақырыпты ... ... және ... ... ... үшін ... туралы басқа да жарияланған ғылыми ... ... ... ... ... тура келді. Мұның
ауқымында тақырлардың зерттелу тарихы, ... ... ... ... көзқарастар салыстыра сарапталып, біздің алдымызға қойып
отырған мақсатқа сәйкес, ... ... ... ... ұғымдарды реттейтін мүмкіндіктер алдық.
Басқа тұзды топырақтарға (сорлар, сортаңдар) қарағанда, тақырлардың
көлемі аз ... және ... ... жеке топырақ картасы
болмағандықтан, 1:2500 000 масштабтағы “Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... контурларын салыстыра отырып, физикалық-географиялық
жағдайларын сақтап, 1:100 000 ... ... ... ... Сөйтіп,
бұл картаға Республикамыздағы тақырлардың табиғи жайғасу көлемдері енді.
Ескертетін жағдай, әлемдегі тақырлардың жер шаруашылығында пайдаланылуы ... ... ... ... ... ауандастыру картасын таба
алмадық, сірә, жоқ та шығар. Себебі, бұлар қалыптасу тегіне ... ... ... де, ... ... ... немесе балдырлық) сипатына қарай екі-ақ типшеге бөлінеді.
Тақырларға арналған ... ... ... ... ... ... ... жасауға тура келді. Себебе, қазақ тілінде
жарияланып, тақырларға тән ... ... ... ... ... ... ... жұмысты кездестіре алмадық. Тек ... ... ... ... арналған мәтінде ғана біраз
орыс ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
аталымдардың басым көпшілігі сол күйінде қалған. Осы ... ... ... ... ... ... орысша-
қазақша аталымдық түсіндірме сөздігі” жасалды. Мұның ауқымына 52 терминдік
сөз енді. Бұл ... ... ... ... қысқаша баяндауды жөн
көрдік:
1.Тақырларғақатысы бар аталымдардың ... ... ... ... ... қара ... ... отырдық. Бұлардың
әрқайсысын каталогтық қима қағаздың (карточканың) сол жақ ... ... ... ... ... ... тұсына, алдымен, сөзбе-
сөз қазақша баламасын беріп, сызықша қойдық та,
3. Бұл түсіндірме, көбінесе, ... бір ... ... шықты. Сонымен, бірінші орыс тіліндегі аталым, одан кейін
оның қазақ тіліндегі баламасы, соңында осы ... ... ... ... ... ... – тақырдың су режимі (құбылысы) –
топырақта ылғалдың жиналуы, ... мен ... ... ... т.б.) ... ... ... топырақ түзілу
процесіндегі ең маңызды жағдай және топырақ құнарлылығының қалыптасуында да
басты рөл атқарады. Тақырлардың ... ғана тән ... ... ... ... ... ... суы мол болғанда
қақтар пайда болады.
Бұл әдіснаманы егжей-тегжейлеп ұғындырып отырған ... ... ... ... ... мақсаттамыз.
3. ТАҚЫРЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫ
1. Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына, олардың жайғасқан
жерлерінің ... ... ... мен ... шыңу тегі ... мәліметтерді, бәрінен бұрын
геологтардың еңбектерінен көптеп табуға болады.
Нацкийдің ең алғашқы тақырлар мен шорлар ... ... ... ойы оның ... «Қарақұм ойысы туралы» деген естелігінде қозғалған.
Ол салыстырмалы жағдайдағы «тұйық ойысқа» - тақыр мен ... – оның ... осы ... ... ... ... бұрынғы беттің ізі болып
табылатын өзара байланыстылыңы мен ... ... ... ... назар аударады.
Сипатталап отырған құбылыстың жамуын Нацкий ... ... ... ... ... байланыссыз деді. Нацкий (1926) бұл жаңдайды
толығырақ таратып, өзінің ... ... етіп ... (1915) ... мен Арал - ... ... үштіктен
кейінгі тарихы мен Қарақұмның географиялық ерекшелігін ... ... ... ... ... ... тарихының бес әртүрлі
климаттық фазасын бекітеді.
Бірінші (біраз ежелгі) фаза. Қарақұм үстіртінің беті (негізгі кертпеш)-
таяз полицендік шөгінділір ... ... ... ... ... ... ... қырлы кең көлемді жазық жасалуы болды.
Екінші фаза . Арал мен ... ... көп ... ... ... көп ... ... денудацияның дамуы аңғарлар
жасалуына ... ... ... қыр ... на ... фаза. Арал мен Каспий денгейінің төмендеуі . Климаттың қатты
ауытқуы ... ... ... ... ... қыр ... ... қатты айырылады. Қарақүм кертпеші негізінде сармат сатысы ... ... ... ... түбімен ойыс өсуі күшейеді; осы фазада ақ
тақыр ойысы жасалады.
Төртінші ... ... ... ... қызыл тақырлар гипсті
шарлардың тұщылған шөгінділерімен толысады. Қызыл ... ... ... ... ... жауып суына айналады, кейде тіпті көтеріледі.
Бесінші фаза. Арал мен Каспий ... ... ... ... ... ... ... жүреді. Ойыстың толық құрғауы орын ... ... ... ... денудация үрдісі: 1)жауын-шашынның
сілтісінен айырылуы және көтерілуі, 2) ... ... ... ... ... ... ... үстірті» шетінде кездесетін салыстырмалы «ақ тақырларды»
Нацкий былай жазады: «Олар сарматтың ... ... ... ... ... байланысты (Андрусов) қалың борпылдақ конгломерот
пен гипсті континентальды сарматтық ... ... ... ... ... ... ... мұндай байланыс күту
қиын» Сол себепті Нацкий бұл ақ ... ... ... да ... ... кейінгі кезеңдегі ерекше дәуірді айтқысы келеді.
Қарақұмның «жалпы ... ... тек қана ... шөлдену
дендациясынан емес, сонымен бірге оның ... ... ... Оның ... бұл ... ... негізгі су
көзі – атмосфералық ... – тік ... өзге « жер ... ... да бар. Бұл ... ... қоры ... тармақтағы шөл
қазаншұнқырының бірінде, және бассейіннің ... ... ... ... енді кездеспейді. Бұл жер асты ағынның мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... (оның
барлығы борпылдақ, еріген тұздың көп ... бар) және ... ... ... ... жасалуының көрсетілген құрамы жерасты суының жалпы денгейімен
байланыстылығы Нацкий (1916) Қарақұмның ... ... ... ... гидрографиясымен бір сызбалы деуге мүмкіндік береді.
Ары қарай, ол бақылған, заңдылыққа орай , «шорлар ендік ... ал ... ... ... ... , ал осы ... ... эрозия қорының
жерасты суының горизонтальды ағыны негізгі саласын, ал қызыл тақырлар оның
тармағын көрсетеді дейді.
Олай болса Нацкий ... ... ... ... ... ғолды дендация мен жіне шөгінділердің екәншә рет аккумуляциямен (
ойыстың толуы) байланысты және ... ... ... дәуірде әртүрлі
климаттық фазаларда орын алды. ... ... ... ... ... құбылыстары жүруде. Бұл үрдіс, сол жердің «жер ... ... ... ... мен байланысты ерекше
кейіпке ие болып, оны күрделендірі ... ... ... ... ... рөл ... Ұнгуз ауданы
Қарақұмның басқа бөліктерінің сипатына мүлдем ұқсамайды. Мұны ... ... ... ... шөгінділердегі «ақ тақырлар ( деп аталатын, тек
Қарақұмның маңында ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ... сарматтық шөгінділерге мүлдем қатысы жоқ.
Нацкийдің тақырлардың пайда болуы туралы ұсыныстары ... олар ... ... ... дамыған және негізделмеген еді.
Д.И.Щербаков тақырлар мен шорлардың генетикалық жақындығын ескере
отырып, тақырлырдың құрылуында жер беті ... ... рөл ... ... ... ... жолмен түзілуін қазіргі кезде де орталық
Қарақұмнан да ... ... ... ... ... Түркіменстанның
климаты едәуір ылғалды болған кезде орталық Қарақұмда жер беті ... . ... бұл ... тақырлар эолдық деструкцияға ұшырады да
Қарақұмның ... ... ... ойыстармен толқынды – ... ... ... ... ... ... ... тақырлық беттер мен құрылуы,
Щербаковтың ойынша, ... ... ... ... ... ... ... олай болса карсты құбылыстардың да рөлі болған.
Уақытша әрекет ... ... ... ... мен ... ... аналық жыныстардың шөгуінде белсенді қатысушылардың
бірі болып өзендер саналады. А.М.Коншиннің ... ... ... суларындан қызыл сазды тақырлардың шайылған шөгінділері түріндегі
қызыл қабатты жыныстар кідіреді» Амударияның төменгі аңысында ... ... ... тақырлар өзендік және көлдік ... ... Олар ... ... – сары лесс ... саздар түрінде
кездеседі. Бұл аллювиальда шөгінділердің қалыңдығы А.Д. ... ... ... ... ... 2 метрге дейінгі аралықта өзгеріп
отырады. Н.А.Димоның байқауынша бұл шөгінділердің кейбір ... ... ... қалыңдықтағы қабаттар жайғасады. Әдетте, аллювиальды
шөгінділер құмды немесе құмды-ұлутасты шөгінділерде ... ... ... ... зеріттеуде В.В. Никитин көптеген
тақырлардың Амудария өзенінің қазіргі арнасынан алыс орналасқанын байқаған
және ол сонымен ... ... 100-250 ... дейінгі тереңдігінде
түгелдей болпылдақ сұр құм орналасады деген пікір ... Бұл ... ... еш ... жоқ және ... ... ... сайын жиналу нәтижесінде қалыптасқан. В.В.Никитин осы байқаулардың
негізінде өте ... ... ... яғни құм ... ...... ... Амудария өзені суларының аккумуляциялық әрекеттің нәтижесі
болып саналады. Өткен жақын кезеңде аңғардық ... ... ... яғни сол ... ... шөгінділерден қалыптасқан тақырлармен
жабылып жатты.
В.В.Никитин Шурухан алаңындағы тақырлардың құрылымы мен механикалық
құрамын ... ... ... ... ... тақырлардың барлық
кеңістіктері жайылмалық ежелгі аллювиальды түзілім екенін айтады.
Өзен шөгінділерінде және тұйық ойыстарда жайғасқан ... ... ... ... ... ... ... Мұрғаб және Амудария
өзендерінің орта ағыстарынан байқауға болады. Бұл өзендік шөгінділер тасқын
кездерінде осы ... ... ағын ... ... Олар ... кері ... жинала отырып, жұқа лайлы бөліктер ретінде
тұнады. Ақырында, өзендерде ағындардың ... ... әлгі ... шөгінділердің аздаған қабаттары түзіледі, бұл қабаттар аз
уақыттан кейін ыстық күн температурасынан ... ұсақ ... ... ... Бұл ... ... ... әкелінген бөліктердің
көлеміне, су басу кезеңінің ұзақтығына және де ... ... де ... ... ... ... ... ағынды, лайлы болып келеді.
Л.С.Бергтің мәліметтері ... ... ... ... ... мен
Сырдария әлемдегі ең алғашқы орындардағы өзендер. Өзен сулаымен әкелінетін
лайлы бөліктердің ... ... ... мамыр айынан қыркүйек айына
дейінгі аралық болып саналады. Осы уақыттың барлығында Орта Азияның бүкіл
дерлік ... ... ... ... Бұл негізінен көктемгі, жазғы
өзендердің қоректену көздерінің ... ... ... лайлы бөліктердің көлемі мен ағынды кезеңінің ұзақтығын біле
отырып, тақырлардағы шөгінділердің жиналу ... ... қиын ... ... 0,5-2м аралығында болады және ойыстың тереңдігіне байланысты.
Егер ... ... ... ... ... ең ... ... болсақ, Дорандт берген мәлімет бойынша, 1метр куб жерге 3,395кг, ал
тақырлардағы ... ... 2м-ге ... ... ... метр жерге шамамен 7кг
шөгінді сәйкес келеді. Екі аптаның көлеміндегі тақырларға келетін ағындар 1-
2мм шөгінділерді ... ... ... ... ... жеткізуі мүмкін.
Ойыстарда шөгінділермен бірге тез ерігіш тұздардың да ... ... ... ... бұл ... судағы әкелінген бөліктердің шамамен
үштен бірін құрайды. Бұл ... ... ... ... жер ... ... ... Топырақтарда ұсталып қалған бөліктері
атмосфералық жауын-шашынмен сілтіленіп ... де, ... ... ... ... және ... сулардың келуі нәтижесінде
тұздардың ... ғана ... ... ... ... шөгінділерінің
кескіндеріндегі лайлы бөліктердің қозғалысы туындайды.
Осы айтқандарымыздан көрініп тұрғандай, тақырлардың шөгінділері – жер
беті ... мен ағын ... ... ойпаттардың айналасындағы қыраттарды
құрайтын әр түрлі геологиялық жныстардың үгілген өнімдері.
Көптеген зерттеушілер, әдетте, жыныстардың түзілуін тақырлардың ... ... Бұл ... байланысты, жеке екі үрдісті салыстыру
геологиялық құбылыстардың (борпылдақ шөгінділердің бұзылуы мен шөгуі) айқын
көрсетілуінен және ... ... ... оның ... түзілуі мен тау жыныстарының үгілу үрдістеріндегі өсімдіктердің
рөлін бағалаудың жетіспеушілігінен шығып отыр. Көптеген зерттеушілер ... ... ... ... ... ... температураның
шұғыл ауытқуы, суыну және еру басты рөл атқарады деп түсіндіреді. Үгілу
өнімдері желмен және ... ... ... шөгеді. Желдің әрекеті
тек тау жыныстарын сырдақтап қана қоймайды, сонымен ... ... ... белсенді рөл атқарады.
Тау жыныстарының жер беті суларымен ... мен шөгу ... ... ... ... су мен механикалық қозғалуының бір түрі ретінде
қарастырылады. Мұнда әкелінген жыныстардың не шығу ... не ... ... ... ... үрдісінде болатын өзгерістері есепке алынбайды.
Сондықтан тақырлардың бетінің ... ... ... және оның ... онда ... ал сұр түсті гипстің жоғарылығымен түсіндіреді.
Шындығында тақырлардың ... ... ... ... қабатталуы, бір жағынан, ойыстардың айналасында ... ... ... жыныстардың үгілу өнімдерінің қасиеттеріне,
ал екінші жағынан, жауын-шашын ... ... ... жер беті ... шөгу үрдісінде, өзгеруіне бейімделген.
Осыған байланысты сыртқы түр-түсі мен ... ... және ... тақырларды үш топқа бөлуге болады: 1) үштік дәуірдің мергельдері
мен ... ... ... ... және тік ... жылтырақ ақшыл түсті тақырлар; 2) үштік дәуірдің ... ... ... ... және ... бастау алатын уақытша
ағындары бар ойыстарда шөккен қызғыш-қоңыр түсті тақырлар; 3) ... ... ... ... ... ... ... барлық
жағынан төбешік құмдармен, сексеуілдермен және ... да шөл ... ... ... тақырлар.
Көрсетілген тақыр тобындағы ойпаттардың жасалуы әртүрлі. ... ... ... ... ... ... нәтижесінде пайда
болған, ал өзгелері төртік жыныстар енген өзен мен су ... ... ... ... кең көлемді ойпаттардың шығуы жел ... ... ... өзен ... ... бірге өзендер де
өзінің арналарын ... ... ... ... қосады.
Үстірт пен өзге де лесті жыныстармен жасалған жерлердегі кейбір
аймақтардың топырақтарының ... ... ... ... ... атмосфералық жауын-шашынмен шаю нәтижесінде орын алды. Бұл
ойпаңдардың түрлі заттармен толтырылуы, біз ... ... ... ... лайлы бөлшектерімен артуда және арта түсуде.
Биік жерлерде жатқан, шаю нәтижесінде тақыр ... ... ... жыныстар өзара араласып, механикалық құрамы мен физикалық-химиялық
құрылымы жағынан ерекше сипаттағы түске ие ... ... ... ... (делювий) аналық жынысқа қарағанда біраз борпылдақтау ... ... ... ... бір ... ... ... жыныстар
санына байланысты болса, екінші жағынан, аналық жыныстар құрамына кіретін
компоненттердің еру деңгейіне қарай ... ... ... арнаның
жағасында мергель (құмды ізбес) тақыр түзілгенде сұр, ... ... ... ... кальцидің көмірқышқыл тұзы мен магниі 40-50% болып, сол
мергельдің делювиі ақ ... ... ... ... (55-60%) ... ... тау жыныстары мен делювидің механикалық құрамындағы айырмашылық
анық көрінеді. Тақыр жерлерге беттік ағындар қатты ... өзге ... ... да ... Тұздардың көп бөлігі сулардың булануы
кезінде тақырың айналасына өзіне тән көмкерме ... тек аз ... ... ... ... ... ... Территорияға тұздың таралуының сипаты
мен тақырдың шағын табақ тәрізді пішініне берілген ... ... ... сәйкес келеді. Қызыл-қоңыр тақырлардың тұздануындағы негізгі рөлді
ойпаңдардағы ... ғана төбе ... ... лайдың шоколад түсті үштік
тұзданулары ойнайды. Хлорид пен сульфаттардың мол ... ... ... ... Тақыр кескіндемесіндегі тұздардың таралуын
негізге ала ... ... ... келуге болады: тақырдың тұздану
режімінде ондағы көктемгі су ... ... ... ... ... ... жылжуынан судың төмендеуі үлкен рөлге ие.
Жоғарыда қарастырылған қатты ағындар мен тұз бөліктерінің таралу
заңдылығы ... ... ... ... қоршалған, тұйық
ойпаңдарда жасалған тақырларда орын алады. Мұндай тақыр түрлері Қарақұмның
орталық бөліктерінде көптеп кездеседі.
Копетдаг ... ... ... да тау ... ... ... ... ағатын беттік суларға байланысты. бірақ мұнда
жоғарыда аталған құрам ... ... ... тау ... ... делювиаьды ағындар үлкен жылдамдықпен тақырлардың орталық
бөліктеріне ... ... ... ... ... ... Шын мәнінде,
тақырларға әкелінген тасындылар құрамындағы құм қабаты ... ... ... ... ... тәуелді. Мысалы, Кюрен-Дагтағы құмды шағыл,
саз және өзге де құмдардан тұратын ... ... ... ... ... ... ... ойпаңдарда жатқан ойпаңдарда ... ... ... ... құм қабатын кездестіруге болады.
Ал, керісінше құм ... ... ... ... саяз ... ... ондағы тұзды ерітіп, келесі территория
кепкенде түтікшелермен жоғары ... ... кең ... құм ... ... ... ... шығу тегіне тоқталған жөн. ... жер беті ... ... бір ... ... жасалған
ойпатты қоршаушы жақсы су өткізгіш қырқалар мен ... ... ... ... А.Д.Нацкий мен П.А.Федорович бұл жағдайды былай
түсіндіреді: қарастырылып отырған тақырлардағы шөгінділердің жиналуына жер
бетіне ... ... ... жер асты ... ... ... ... Бұл көзқарас объективті мәліметтермен негізделмеген және
көпшілікке белгілі жағдайлармен қарама-қайшы ... ... ... ... құмды төбелермен қоршалса, тасынды қалай құралды? деген
сұрақ туындайды.
Тақырларды, жан-жақты зерттеулерді ... ала ... оған ... отралық бөлігі туралы мынадай қорытындындыға келуге болады: бұл
тақырлар шөгінділері жер беті ағындарының әсерінен және ... ... ... ... жасалған. Төменгі жерлерді толтыру үшін
өсімдіктер, ... ... ... ... ... ... желмен тасымалданаған заттары жұмсалады.
В.А.Дубянский дәлелдегендей, барлық сексеуіл бұталары шағыл ... ... ... ... ұшар басымен шамалас жерлерді бекітеді. Құмның
бұл қабатының түзілуін В.А.Дубянский былай түсіндіреді: «жаңбырдан кейінгі
беттің тез ... ... тұз ... ... ... тез алмасуы
құмның терең қабатына енбей, беткі қабатта жиналып, оның тұзға қанығуы
нәтижесінде қатуына алып ... ... ... ... қатуы бізге
жыл сайын өнімнің ыдыруының төмендеуіне көп әсер ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде жеңіл және су ағынына ... ... ... ... ... тез ... ... агроминералды қосылыстардан тұрады. Мысалы, ақ сексеуілдің үштен бір
бөлігі минералды заттарды және үштен екі бөлігі органикалық ... ... ... ... ... ... су ағынына ілеседі.
Сексеуілден шығатын суағындарындағы минералды бөлігінде SiО2 және бір ... ... ... ... көп. ... ыдыраған өнімдер бөлігі
төбелер астына атмосфералық жауын-шашынмен жуылып барып, ... ... ... ... ... ... ... есеге жоғары жұқа және қатты қабат түзеді. Еріген ... ... ... ... ... ... ... қоршалған төбелерден
орталықтағы төмен аймақтарға қарай жер беті суларымен ағады.
Төбелер астында ... ... ... ... ... ... ... өзгереді, лайлы бөлшектер артады.
В.А.Дубянскийдің мәліметтерәнше өсімдіктер өскен ... ... ... құм қабатымен салытырғанда 39%-ға жоғарылайды.
Жоғарғы ендіктердегі сазды бөліктердің 0,01 ... ... ... құм
жасалуынан құмды бірлестіктің төменгі деңгейін көрсететін, өз кезегінде жер
беті суларының дамуы мен төбелер бетінен лайлы бөлшектерді ... ... ... ... ... бетінен жүріп өтетін сулар ... ... де, құм ... ... ... ... лайлы және еріген
заттарды жинайды. Осылайша, сексеуілді төбелердегі құмның беку аймвғы құм
қырқаларымен ойпатқа қарай жер беті суы ... ... ... ... ... ... жер беті суының ойпаң табанына тез жете қоймай олар құм
қойнауында ... ... ... ... ... ... сіңе ... Қарақұьда бізге зертеуге мүмкіндік болғандай, аймақтарда ... ... ... оны ... ... құм төбелерді бойлай желпуіш
тәрізді бекіген ... ... ... ... ... жер беті суы онда олар ... ... сазды
массаның аздаған тқабатын түзетін тұйық ойпаңдарға қарай осы тальвегтермен
ағады. ... ... ... бұл ... ... ... ... сантиметрмен өлшеніп, тақырдың ортасына қарай ... ... ... ... ... айналасынан орталығына қарай
өзгеруі бұл жолы төбелермен қоршалған ойпаттардағы шөгінді жасалу ... ... ... ... Бұл ... ойпат табанында жатқан
жыныстардың механикалық құрамын талдағанда да расталып отыр. Ол ... ... ... ... ... жайменен қарақұмдық құм ... ... ... ... табылатын ойпаттар ренде жатады.
Жалпы тақырлардың ... ... ... ... ... мол. Себебі жоғарыда айтып кеткендей, жазық жерлерге
келетіән делювиальды-пролювиальды ... ... ... ... ... алып келеді. Олардың сол жазықтарға шөгуі мен келген
сулардың осы ... ... ... әсерімен төмен сіңіп кете ... ... ... ... ... ол ... лайлану үрдісі жүріп, ол
ыстық температурадан кейін кеуіп, жарылып, тақырлардың түзілуіне жол ашады.
3.2 ... ... ... дамып, қалыптасуына
жер бедерінің әсері
Тақырлар мен тақыр тәрізді ... ... ... ... олар ... ... ... жер
бедерімен,өте аз тілімденгендігімен және ... ... ... ... ... Бұл ... ... шөгінділердің де сипатын беруде едәуір маңызға ие.
Тақырларды құрайтын топырақ ... ... түрі өте ... ... ... бөлуге болады:
1. пролювиальды шөгінділердегі тақырлар;
2. ежелгі аллювиальды ... ... ... ... ... ... ... шөгінділердегі тақырлар;
Топырақ түзуші шөгінді жыныстардың жиналу жағдайы,олардың механикалық
құрамын - ... ... ... ауыр ... деп ... ... ... шөгінділер тау етегіндегі жазықтар шегінде (Копетдаг маңы
жазығы,Амударияның төменгі ағысындағы Белтаудың етегінде) кеңінен тараған.
Копетдаг маңы тау алды ...... ... мен ... кең
тараған аймағы.Жазықтар әр-түрлі механикалық құрамдағы пролювиальды
қабатты щөгінділермен қабатталған. ... ... ... ... ... сол ... тау бөліктеріндегі жазықтықтардың төмендеген шеткі
үлескілеріне қарай ауырлап сырғуы байқалады. Шөгінділердің жоғарғы ... ... ... ... жеңіл құмды-құмдақты,кейде
қиыршықты болып келеді.
Жазықтар тек қар еру мен ірі тасқындар кезінде ғана уақытша ... ... ... ... отырады. Шатқал түзуде ... беті ... ... ... мен жұқа ... ... сайын таулардағы қардың еруі тау етектеріндегі жазықтарға уақытша
ағындар мен лайлы топан судың үлкен ... алып ... ... тауларда
тасқан (сел) жүреді.
Жазда құрғап кететін ірі ... осы ... ... ... ... ... ... үнемі бұтарланып,
ұсақтана отырып, ... ... ... ... ... ... ... құмды массивтерге (Қарақұм, Хан-Бааги-Құм, т.б.) сіңіп
кетеді.Қалған басқа да арналар таулы шатқалдардан жазықтарға шыға ... ... ... сіңе ... ... ... ... өздерінде
көптеген жергілікті ағын ... ... ... ... сол ... жазықтардың ішінде-ақ жоғалып кетіп
отырады.
Барлық осы ... ... ... ... арналардың
адасуы немесе олардың шөгінді жыныстардың астарымен өтіп,басқа жерлерден
қайта пайда болуы тән.Тұрақсыздық жыл бойғы және ... ... ... де ... ... тау алды жазықтарының жоғарғы бөліктерінде едәуір
қарқынды жүреді.
Күзгі және көктемгі кезеңдегі лайлы сулар жеңсалаларды ... ... ... ... ... ... ... да,жас шөгінділердің жұқа жамылғысын қалдырады.Тасқындар
минералды бөліктермен бірге, ... ... ... ... ... да ... Бұл ... күн жымдастырады
да,сосын олар үлкен паркет тәрізді тақталарға бөлініп кетеді.
Мұндай жағдайда көптеген ... мен ... ... кезеңдік
әрекетіне орай, тау алды жазықтары мен құрғақ ... ... ... және ... –батыс Түркменстанның тау алды жазықтарының
тақырлары, Копетдагты құрайтын үштік саздардан шайылған ... ... ... Онда су ... мен ... ... баратын тез
ерігіш тұздар бар.Сондықтан тау алды жазықтарын құрайтын тұнба шөгінділар
күкірт қышқылы және хлорлы ... көп ... ... ... ... бұзу және жер ... ... жоспарлау үрдістері
ежелгі мәдени-сулы топырақ қабатының ... ... ... ... ... ... ... қабаттардың жиналуына
жол ашады.Олай болса Мешед-Мессерлан жазығының аналық тау түзуші жыныстары
делювиалбды - ... ... ... ... ... ... тау алды ... Мешед-Мессериан жазығының айырмашылығы,
онда уақытша ағындардың торлары едәуір нашар дамыған. Алайда, мұнда да
жазықтардың жер беті ... ... ... ... кезеңдік
жүріп отыруы есебінен болады.
Амударияның төменгі ағысы ... ... мен ... ... ... ... талдаудан көруге болатындай, олар ежелгі
аллювиалды және аллювиальды – атыраулық ... ... ... тән ... онда ... ауыр ... немесе сазды
50-100 см-ге дейінгі қалыңдықтағы қабаттың болуы. Беткі сазды – саздақты
қабаттың үлкен бөлігі ... ... ... ... және
біртектілігі мен қабаттылығының болмауымен ерекшеленеді.Амударияның
төменгі ағысындағы аудандарда да ... ... ... ... ... ... ... мезорельефті талдай отырып, үлкен
және сол сияқты кіші массивті тақырлар, әдетте, кеңістік ... ... ... ... ... ... жиектеліп жатқан,әлсіз кескінделген
ойыстарда ұшырасады. Бұл айрықша ... ... ... ... ежелгі атыраулық - өзіндік көлдер мен ... ... де жоқ. Бұл ... ... ... мен жоғалып кету жағдайында,
оларда ары қарай тақырладың түзілуіне субстрат болатын саздақты және содан
соң коллойдты- ... ... ... ... дөңгелек, бұрыс
пішіндер, массивтер немесе бірінің артынан бірі тізбек немесе жолақ секілді
ілесе орналасқан ... ... ... Амударияның ежелгі
салаларына тән.Мұнда ... мен ... ... топырақтардың, топырақ
сулары жер бетіне ... ... ... ... ... ... едәуір терең бөліктерін алып жатқан ... ... ... ... ... қырқалармен алмасып отыруы байқалады.
Тақырлардың биік құмды массивтері мен ежелгі көл тәрізді ойысты сазды
территорияларының алмасып отыру заңдылығы Қашқадарияның құрғақ ... ... ... ... сол ... ... заңдылықтары қарастырылады. Автор тақырлар, ... ... ... ... ... және ... жайылмалардың
едәуір төменгі бөліктерінде түзіледі деп санайды.
Тақырладың бетіндегі сазды материалдың лайлану үрдісі үнемі ... беті ... ... ... ... бірге жұқа
коллойдты – сазды шөгінділердің жаңа үлестерін тасымалдай ... ... ... жыл ... көктемде толтырады.
Қырқа аралық қазаншұңқырлардағы Қарақұм құмдарының арасында ұсақ
дақтар секілді бытыраңқы жайғасқан ... ... ... ... қарақұмдық қабатталған шөгінді жыныстарда түзіледі.Бұл
шөгінділер қабатталған,тығыз цементтелген, құмды-сазды, кейде ... ... ... ... ... ... қалқанының
бетін, қалыңдығы бар болғаны, ... ... ... жұқа ... ... делювиальды шөгінділер жауып жатыр.
Жоғарыда көрсетілген сазды қабықтың ... ... ... ... ... дамып, жұқа бөліктерді шайып кетуге алып келетін
атмосфералық сулардың әрекетіне бейімделген.
Қарақұм тақырларына бастапқы қызғыш ... ... ... ... топырақ түзуші аналық жыныстары кейде бір ... ... ... аз ... делювиальды шөгінділердің кешенін
береді. Делювидің қалың қабатынан, әдетте, көмілген тақыр қабықшаларының
жалғасын табуға ... ... ... жиналу үрдісі мен оның тақырлануы
бір мезгілде жүріп отырады.
Қазіргі кезе тақырлы жазықтарда жиналған ... ... ... және ... ... ... осы жазықтардың ағынсыз
немесе нашар ағынды,хлоридті типпен тұздалған аймақтарында геоморфологиялық
жайғасуына бейімделген. Кезінде В.А.Ковда Каспий ... ... ... ... тұздардың жиналу аймағына жатқызды /4/.
Полювиальды (Копетдаг тау алды жазықтары) және атыраулық аллювиальды
шөгінділердің жиналуы (Амударияның, Атректің атыраулары, ежелгі ... ... ... ... ... жағдайына алып келді.Бұл,ең
алдымен,едәуір биік, ежелгі Каспий бассейнінің жағалаулық ... ... ... ... ... ... ... жиналуы бакин-хазар уақытына
жатады, ал Амудария мен Атректің ежелгі атырауларын ... ...... және ... ... ... ... Копетдаг маңы тау
алды жазықтарының жасы жоғарғы ... деп ... ... ... жиналу заңдылықтары мен олардың одан кейінгі тұздану және
құрғау үрдістерінде өзара ортақ ұқсастықтар ... ... ... ... ... ... ... уақытша ағындардың миграциясына алып ... ... ... ... ... ... шөгінділермен қайта жабылып
қалған. Құрғақ атыраулар жүйесін жасай ... ... ... ... ... ... ... шеткі аймақтарындағы жер
асты ағындарының жағдайының нашарлауына алып ... ... ... ... мен тау ... ... тұздар ағынының салдарынан
топырақ суының минералдығының өсуіне жол ... ... ... ... – лайлы топырақтардың тұздануына апарып соқтырды.
Топырақтар мен шөгінділердің тұздану үрдістерінің дамуы, ... ... ... ... ... ... ... бұл
әрекеті әсіресе сазды қабаттарда мол болды.
Ежелгі теңіз бассейнінің толық регрециясы ары ... ... ... күрт төмендеуі мен түтікшелі жиектердің топырақ ... ... ... ... алып ... сусыз ежелгі аллювмальды – атыраулық, пролювиальды және тау
алды жазықтары гидрофильді шалшықты және шалшықты- батпақты ... ... ... ... Шалшықты – сорлы топырақ түзуші үрдістер
не жекелеген ... ... не ... – шөгінді құбылыстар
дамыған ойыстарда байқалады.Бұл үрдістер жер бедерінің төменгі ойыстарында
жиналған жер беті ағындарының суларының әсерінен жүреді.
Бұл ... ... ... жаңа ... – жер ... ... мен ... көшеді. Дегенмен, шөлдердегі климаттық жағдайдың
ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... құрғақтылығы, қарқынды булану үрдістеріне ... ... ... баяу жүреді. Зерттеулер көрсеткендей, барлық жерлердегі
тұзды қабаттар күндізгі беттерден топыраққа өте ... ... ... ... – шашын сулары түскен кезде тұздар жер бетіне түтікшелі
жылжу мен булану жолымен ... ... ... әсер етеді.
Тақырлардың пайда болуының климаттық фазамен және ... ... ... ... Б.А.Федорович өзінің “Қарақұмның
морфологиясы жөніндегі мәліметтер” деген ... көп ... ... ... ... ... ... құрылуы бойынша соншалықты әртекті
екендігіне көңіл бөледі.Мұнда ол тақырларды, ... ... ... морфологиялық әдісті қолдана отырып жіктеуге тырысты.
Федорович тақырларды 2 ірі генетикалық типке бөлді:
1. өзен тасқынынан пайда болған тақырлар;
2. ...... ... (ол ... ... ... ... ғана мәні бар “Таза карстық құрылу” деген 3-ші типін де ... осы 2 ... өз ... ... ұсақ ... ... ... біріктіретін 4 қасиетті атап көрсетеді:
1. барлық тақырлар таза континенттік құрылым;
2. барлық тақырлар лайлы коллойдты бөліктердің шайылуы мени шөгу ... ... олар ... ... ... су ... тығыз күйге енеді;
4. тақырлар оларды жүйелі су басып жатқан жағдайда ғана ... кері ... ... өте келе олар ... ... Ө з е н т а с қ ы н д а р ы н а н п а й д а б о л а т ы н т а ... рл а ... Амудариялық – “өзендердің ежелгі тасқындарына борыштар” ... ... ... үрдісі қазір де жүріп жатыр;
б) балқандық және Копетдаг маңының ... ... ... ... ... ... бөліктердің шөгуінен пайда болған. Копетдаг
маңы тақырларының түзілу дәуірі төрттік кезеңмен өлшенеді,ал тақырлардың
түзілуінің ... ... ... ... ... болып сұр құмдар сана лады,бірақ олардың теңіздік, өзендік
немесе көлдік шөгінділер екені белгісіз.
2 С у ф ф о з и я л ы қ – к а р с т ы қ т а қ ы р л а ... ... ...... ... ... ... “Құмдарды атмосфералық сулардың шаюы арқылы еріген және сол ... ... ... ... ұсақ жер (суффозия элементі) эрозияның
жергілікті базалық деңгейінде жиналады”. Бұл құбылыстың қарапайым ... ... ... кішігірім ( 10-40 м2 ) тақырлық ойыстарды
айтуға ... ... ... ... ... ... құмдардан ұсақ бөліктер шайылып, ойыстың түбіне барып тұнады. ... ... ... ... ... де орын алды, нәтижесінде
топырақ суының тұрақты деңгейінен қалыптасқан ... ... ... ірі ... ... ... ... Федорович былайша түсіндіреді: Мұздық дәуірінде жауын-
шашын молдығынан топырақ ... ... ... ... оның ... ... әжептәуір жоғарыда болатын. Ал жер бедерінің батысында
сулар буланудың салдарына жер бетіне ... да , ... суы ... белгілі бір бағытта топырақ суларының қозғалысы ... ... ... ... нәтижесінде тақырлардың құрылуы
күрделене түсті, олардың даму үрдістері бұзылды.Қайтадан ... ... ... ... отырды. Тақырлық кешеннің түзілуінің
осылайшы ... ... ... ... ... кезең – үрленген ойыстардың құрылуы: а) ылғалды кезең –
тақырлық қайнаудаң ... б) ... ...... ... ... қайнаудың дамуы.
2. Ылғалды кезең – екінші ... , ... ... ... ... ... ... және ылғалды кезеңдердің осылайша кезектесіп отыруы кемінде 3
рет болды, осы 3 кезеңде де ... ... ... ... жас, ... ескі болып келеді.
Олай болса, Федоровичтің түйіні бойынша тақыр түзілудің бірегей үрдісі
ұсақ лайлы материалдық ... ... шөгу жолы ... ... Және ол мұны бірнеше типке бөлді:
1. тақырдың жер бетінің ағын ... ... ... жер асты суларымен шөгуі;
Таза карстық түзілімдегі тақырлар ... ... одан ... өнімдердің лайлану жолымен пайда болады және олар өте ... ... ... ... ... ... ... жер беті суының шайуы және жууы нәтижесінде пайда
болған дейді. Щербаков пен Федоровичтің қазіргі таңдағы ... ... ... ... ... жер асты суының алып шығуы мен ұсақ жер
шөгіндісінің нәтижесінде пайда болды деуі үлкен күмән тудыратынын атап ... ... ... ... ... ... ешқашан жер
асты суының әсері болмағанын есте ұсатау керек.
Егерде Қарақұмның бедерлерінің бөлінуінде жер асты суы ... ... ... оның ... тек ... ... ғана тіпті, 2 автор
көзқарасынан қарасақ та, анықтаушы ... нақ жер беті суы ... ... ... келген жағдайда Нацкий , Щарбаков және Федоровичтің ... ... ... айтсақ, тақыр бетін алушы бедер пішіндері) жер
асты гидрографиясымен байланыстыруы бедер пішінінің шығуы мен ... бұл осы ... ... ... емес ... ... ары ... назар аудару керек.
А.С.Макеев тақырды бедердің өзіндік пішіні деп қарастырып, оның шығуын
гологтардың “ойпаттардығы ...... ... ... ... ... ... осы бедер пішіндерін ... өзі ... ... пішіндер деп бөледі. ... ... ... ... суға ... ... төмендеуі, ал тақыр тәрізді пішін – ... ... ... ... ... ... ... Дәл осы балшықтың
негізгі ауданы қазіргі таңда жұқа борпылдақ, құмды – ... ... желі ... ... ... ( тақырдың өзі).
Макеевтің тұжырымдауынша, қазіргі таңдағы тақырлар алып жатқан ... ... ... брахи қатпарлар болып ... ... ... ... ... тектоникалық үрдістердің рөлін
ретке келтіру ... ... ... ... ... ... шығу ... байланыссыз болуы да мүмкін /22/.
Макеевтің тақырдың өзін және ... ... ... ... ерекшелік қатарын бекітіп бергенімен, түптеп келгенде оның
өзгелерден еш айырмашылығы жоқ. ... ... ... алғанда ол жел
бекіткен сипаттамалары жаққа шығады,одан автордың өзінің де кейбір мәндерге
сенімсіздігі ... ... ... ... ... болады. Мысалы: “Құмды – сазды материал” (тақырладың өзі) және “Ұсақ
жер” (тақыр тәрізді пішін) екеуі де бір емес пе. Әлде ... ... ... Ары ... ... ... қаттылығы мен далалық түсі тек қана
тақырдың ... тән бе, ... ... ... пішіннің құрылымы ма? Макеев
тақыр қабықшасының қызыл түсі мен оның қаттылығы Fe2 O3 –тің көп ... ... ал ... ... мен сұр түсі , ... еш нәрсемен дәлелденбейді.
Макеев ережесінің тағы біріне тоқталамыз. Тақыр топырақ па, жоқ ... емес пе ... ... ... ол шартты түрде кері жауап
береді.Макеевтің осы мәселедегі қорытындылары өз жұмысының 179 – шы бетінде
былай ... ... ... ... топырақ деп
сипаттайды.Тақыр бұл – тегіс беттегі сазды – құмды материалдың механикалық
лайлану ... ... ... бедер пішіні. Бұл құм-сазды шөгінді топырақтың
ұқсастығы өзгермеген жер бетінде жататын, мысалы: лай, құмшағыл, құм сияқты
тау ... ... деп ... .” Осы ... ... ... көрінеді.
Тақырды жалаңан түпкі жыныстар деп санаушы зерттеушілердің тағы да
кейбір пікіріне тоқталайық.
Тағы да Левченко былай деп ... ... ... ... ... тақырдың жасалуына әкеледі”. Соңғы уақытта П.М.Василевский тақырды
“Денудация деңгейімен” байланыстыруда. Кері ... ... ... ... ... саздың көтерілуіндегі” жел ... деп ... ... осы ... ... мен И.И ... тақыр туралы
өзге пікірде екені белгілі.Мысалы: басқаша көрсетуінде тақырдың шөгіндісін
Никишич, Обручев пікірімен қосыла отырып, “жауын – ... және қар ... ... ... ... деп ... ... шөлдердің жасалуы әр алуан: олар ... ... ... ... жағдайда жасалады. Және сол үшін
олардың даму сатысы әр жағдайда әртүрлі ... ие ... ... ... ... шөлдерде өте үлкен көлемде инсоляция
жүреді, бұл жерде химиялық үрдістердің қарқандылығы су ... ... ... ... ... ... ... ерекше
кеіпке ие болады. Бұл жерде автор, қызғыш тақырларды аттың ізі қалмайтын
қатқақ ... ... ... ... сұр, қоңыр және бозғылт тақырлық
үлдірлері жоқ құмды шорларда осы факторлардың әрекетін байқайды.
Ферсманның осы ... ... ... ... ... біз ... ... туралы анық емес мәселелерімізді айтқымыз келеді.
Шөлдердің бүкіл ... ... ... жел ... ... ... ... үрдісінде жел негізгі рөл атқарады. Бұдан кейінгі ... ... ... олар ... ... ең ... әкелінегн жеңіл бөлшекті шөгінділер лайлы ағындардың толтырылуы
жолымен пайда болады. Бұл ... ... ... қабаттардың астында
сулардың циркуляциясы жүреді. Бұл сулар құмдарға жалтылдаған түс бере
отырып, оларды ... ... ... жоғарғы сазды қабатқа
шығады және оларға күлгін-қызыл түс береді. Бұл ... ... ... ... де ... керек, ал тақырлардың астарындағы құмдарда слюда
әрқашанда кездеседі. Олардың ... ... ... Тақырлврдың
құрамында сонымен қатар, кейде ғанышдың мол қоры ... ... ... ... ... үлкен мән
бере отырып, жер ... ... бір ... ... ... ... пайда болуын карстпен және
суффозиямен, сонымен қатар жер асты ... ... ... көзқарастар кең тарады(Нацкий, Макеев). Бұл құбылыстар,
олардың пікірінше, кейіннен ... ... ... ары ... ... ... ... пайда болуына алып келеді.
Тақырлар, негізінен, әлсіз тілімденген жазықтық жер ... ... ... ауыр ... ... ... ... және деллювиальды жазықтар, құмды, сазды және тасты шөлдердегі
ойыстар, ескі өзен аңғарлары, тау алды ... ... ... ... ... ойыс жерлері және ежелгі құрғап қалған ... ... ... өздерінің пайда болу жағынан әркелкі.
Олардың кейбірі (Копетдаг жазығы) тектоникалық құбылыстар ... енді бірі – ... ... құрайтын ежелгі өзендермен су
ағындарының орындарында түзілген . Үлкен кеңістіктердегі құмдардан құрылған
ойыстар, өзінің қалыптасуы ... жел ... ... ал өзен
террасаларындағы ойыстардың ... ... ... өзендердің тасуы мен
арналарын өзгертуі де қатысады. Үстіртте және ... ... лесс ... ... ... ... шөгуіне алып келетін еріген
қосылыстардың жер бедерінің биікте ... ... ... ... келуі нәтижиесінде қалыптасқан. Бұл ойыстардың айналадағы
қыраттардан ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына алып келеді.
Жоғарыда келтірілген мәліметтерден байқап отырғанымыздай, тақырлардың
түзілуінде ... ... ... ... орны ерекше. Сондықтан
тақырлардың жайғасқан жер бедерлерін сол тақырдың өзінің ... ... ... ... ... деп ... ... Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына климаттық факторлардың
әсері
Тақырлардың жайласқан аймағының ... ... ... ... ... ... Демек тақырлар үшін ерекше мәні бар шөл климатына
назар аудару ... 43-44, ... ... ... ... ... температуру ашық
аспанда өсімдіктермен қорғалмаған топырақ бетінің жоғары дәрежелі ... Арал ... ... аймағында 45С температурада 3 см
топырақ беті 60,5С –қа ... ... ... пен ... 1935).
Қарақұмның оңтүстік-шығысында құм бетінде температура 87С-дан жоғары
болғаны тіркелген.
Осындай бақылаулар көрсеткендей, жазда шөлдердегі топырақ ... ... ... ... шекке дейін өтуі мүмкін.
Жоғары сатылы өсімдіктердің тұқымдары, әсіресе саңырауқұлақтардың ... ... ... ... ... жоғары температуруда
жасушалық плазма мен ақуыздық дене өле бастайды. Кей кездері ... мен жас ... ... ... температура төмен
болғанда сақталады.
Мұндай жағдайда ауа мен ... беті ... ... ашық ... ... ... дамуына күшті тосқауыл
болады.
Топырақ бетінің жылынуы мынадай ... ... ... топтың минералдануын кристалдық ... ... ... сығылуы, коллойдтардың дегидратациясы – топырақтың
жымдасуы, шөгу және жарылу құбылыстары.
Тақырлар топырағының беткі ... ... ... ... ... ... ... тіпті, өсімдіктердің жойылуына
әкелуі мүмкін. Тақырлардың қатты ... ... ... ... тұқымы
сыртқа тесіп шыға алмауы да, ... ... ... ... ... жайғасу ареалдарына қысқы ... ... ... ... ... тіршілік кезеңі өте-мөте көктем мен күзде
шектеулі болады.
Жылына 75-130мм өте аз ... ... және ... жыл ... ... ... тақырлар Орта Азия шөлдерінің оңтүстік-батыс
бөлігінде жайғасқан. Жауын-шашын төменгі температурамен ерекшеленетін күзгі-
қысқы-көктемгі (қарашадан сәуірге ... ... ... ... тек ... көп ... ... сатылы өсімдіктер гүлдеп, ұрық
шашады.
Құмды субстраттарда ... ... ... ... ... ... толықтай су өткізе алиауының нәтижесінде ағыстар дамиды
және ... ... да бір ... ... сіңіреді. Қолайлы
температураның туу уақытына қарай, тақыр топырақтары ... ... ... ... мен ұрық шашу ... жетпей-ақ, жаппай
жойылады.
Айтылғанжайлар тақырлардың өсімдіктер тіршіліктерінен мүлдем кедей
екенін көрсетеді.
Жылдың ... ... ... ... ... ... ... төменгі температурада дамитын
өсімдіктер) ... ... ... ... ... ... ылғалдылық пен температураның таралу еркешеліктері тақырларда
гүлдесін өсімдіктердің ... ... ... және тек ... ... массалық дамуына мүмкіндік береді.
Ұзақ мерзімдік құрғақ және ыстық кезең ... ... ... кері ... тигізеді – жоғарғы температураның
әсерінен органикалық заттар тез минералданады. Ол аз ... ... ... өсімдіктің қалдықтары тез уатылып желмен аулаққа
ұшырылып әкетіледі, ... ... ... ... ... ... құрап
жатқан аймақтарында ізін де қалдырмайды. Шөл зоналарда ... 2000 ... ... ... ... салдарынан тақырлар жайласқсн аймақтарда
топырақтың едәуір тереңдікте толықтай кебуі белең ... ... ... 1-
2%-ға түсіп кеткенде үлпілдеген құрғақ жағдайға дейін жетеді.
Топырақ кескінінің құрылымдық ерекшеліктері – олардың беткі ... ... – бұл, ... ... түтікшелі ауысуын қамтамасыз
етеді. В.Богдановтың ... ... (1954) ... ... тау ... ... ... 30-40 см-ден, ал Қарақұм
тақырларында 10-12 см-ден аспайды. ... ... ... және ... ... ... топырақтың беткі қабаттарына тұздар
түтікшелі ағыспен ... ... ... ... жинақтар
қабаттарында «тұздар миграциясы» қабатын ... ... ... ... ... формалары терең қабаттарды болса да басқаша және тұздардың
екінші кристалдану процесін ... ... өте ... ... ... ... ... солу коэффициентіне төменгі мөлшерге дейін құлдырайды, яғни қатты
қабықты тесіп шыға алған немесе ... ... ... ... аз ғана ... сатылы өсімдіктердің шығымы жойылуға ұшырайды.
Күзгі-көктемгі жаңбырлар мен кей кезрері болып тұратын ... ... ... ... рет ағын сулармен жабылады. Тақырлар сөйтіп,
тереңдігі 5-10см-ге жететін эфемерлі көлге айналады. Бірақ кей кездері екі-
үш жыл қатаарынан жауын-шашын ... ... ... ... сусыз жатады.
Тақырлар жайғасқан территорияларда кейде дауыл ... ... жыл бойы ... ... ... жер бетінен органикалық қалдықтар мен
құмдарды сыпырып әкетеді, ... жер беті ... ... ... кезінде тақыр бетінің коррозиясын туғызып, жұқа су қабаты бір
жерден екінші жерге тасымалданады.
Климаттық жағдайы бойынша, Көнедария жазығы ... ... ... ондағы қазіргі топырақтық-геологиялық үрдістердің сипатын анықтауға
болады. Біз зерттеген ... ... ... ... жаңа
геологилық кезеңдерде қалай өзгеретіндігін байқау үшін білу өте қызықты
болды. Олар қазіргі ... ... ... құрылған кездерінен
бастап, бүгінге дейін» деп Димо көрсеткендей, шөлді жағдайда болды ма, әлде
басқа ма?
Арал-Каспий ... ... ... ... ... дәуірден кейінгі
кезеңде көптеген көзқарастар пайда болды. Бергтің айтуынша, Арал-Каспий
аймағының климаты жақын ... ... ... ... ... ... Ал, Архангельский, Нацкий және Герасимовтың ... ... ... үштік кезеңнен кейінгі дәуірде ылғалды кезеңнің құрғақ
кезеңмен ауысып отыруы жолымен бірнеше рет ... және ... ... ... ... едәуір құрғақ болған. Қандай жағдай болғанда
да, ... ... ... ... ... ... өзгерессіз қалған
жоқ; мүмкін салыстырмалы түрде жақын арада ол, бәлкім, қазіргіге қарағанда
ылғалдырақ ... ... ... ... ... климаты айрықша құрғақтылығымен
ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... жатады. Осымен-ақ мұндағы топырақтық-геологиялық үрдістердің сипаты
анықталады. Климаттағы бұл өзгерістер кейде едәуір ... бола ... ... ... ... ... ... немесе баяулата отырып
әсер етеді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... түсіну үшін ондағы жергілікті климат пен
микроклиматтың ерекшеліктерін білудің маңызы ... ... ... шамамен 80мм болғанда, жер бетінен
булану жылына 2000мм-ге жетеді, жаз ... ... ... ... ... кейде 120 есе артық болады. Жылдамдығы орташа тәулігіне 3-4м
болатын солтүстік және солтүстікшығыс, ал ... ... ... ... ... олар ... әрі күштірек болады.
Көнедария ежелгі аллювиальды жазығы, атыраулық аймақтардың климатынан
құүғақтылығының жоғарылығымен ... ... бір ... пен сол
жазықтың микроклиматтық жағдайлары мүлдем әртүрлі болады. Микроклиматтық
ауытқулар Орта Азия мен ... ... ... мен шөлдерінде айқын
көрініс табады. Мұны Иванова топырақтың бетінің сипатына ... ... ... мен ... түрлі болуы) байланысты әртүрлі
дәрежедегі жылыну мен ... ... ... ... ... кешенділік» деп атады.
Тақырлар жалпы ыстық, қуаңшылық аймақтарында пайда болатындықтан,
мұндағы ... ... ... ... ... ... өз-өзінен көрініп
тұр. Сондықтан, климаттық факторларды тақырлардың пайда болуындағы ... күш ... ... ... мүмкіндік бар.
3.4 Тақырлардың пайда болып, дамып, қалыптасуына жер бетінің, ... ... жер асты ... әсері
Тақырлар негізінен шөлді аймақтарда ... ... ... де ... ... ... ... қатар, тақырлардың
жайғасқан жертері ойысты, ойпатты, яғни жер ... ... ... ... осы ... ... ... биік жерлерден келетін
ағын сулар көптеп жиналады.Бұл сулар, негізінен, көктемгі қар еруінен
болатын су ... ... ... ... ... , ... мезгілінде жан-жақты жиналған сулар ... ... ... ... ұзақ ... басып жатады.Мұның себебі, бәріне белгілі
болғандай, тақырлар ... өз ... суды ... барлық қабаттарының тығыздығы өте жоғары(1,4-
1,7г/см), кеуектілігі төмен(36-49%), су ... ... ... ... (немесе 4 см), бұл көрсеткіш кейде 0,0001 метрге түсіп кетеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... ойыстарда жүздеген шаршы метрден бірнеше километрге дейінгі
кең алаңдарды құрайтын уақытына су қоймасы пайда болады. Бұлардың тереңдігі
онша емес, бар ... 3-4-15 ... ... Бұл ... салыстырмалы түрде
аз минералданған, бірақ жер беті ағын суларының реакциясы бойынша ... ... және ... жұқа ... ... ... ... жоғары лайлығымен ерекшеленеді /42/.
Тақырлардың , нашар су өткізгіштігі салдарынан, ең күшті ылғалдану
кезеңі ... ... - ... ... ылғалмен қанығу 50 см тереңдікке
де жетпейді.
И.С.Кауричевтің пікірінше, тақыр түзелу ушін, аймақтың миграциялық
өнімдері мол жер беті ... ... ... ... және ... ... ... деңгейі төмен болуы ... ... ... мен
геоморфологтардың пікірінше, тақырлар ежелгі және қазіргі құрғап қалған
көлдердің тоғандары болып ... ... ... кейін, ондағы
топырақтың ыза суыныңда деңгейі төмендеп, бетінде ... ... ... ... ал ол ... соң ... ... тақырға тән ландшафтар бейнесін
түзейді. Тақырлардың бетіндегі сазды шөгіндінің лайлану үрдісі айағына
дейін жетпейді. Жыл ... ... жер беті ... тақырлы ойпаңдарды
коллойдты -сазды шөгінділердің жаңа өнімдерімен толтырып тұрады.
Тау алды жазықтарда топырақ сулары тереңде орналасып(20-30м), қазіргі
топырақ түзеуші үрдістерге әсер ... алды ... ... жамылғысы түгелдей тақырлық қасиеттерге
ие. Дегенмен, тақырлар қабықшалы тақырланған сорлармен немесе ... ... ... ... орталық бөліктерінде едәуір көбірек
кездеседі. Олай болса, жазықтардағы ... ... ... ... ... ... бастапқы тақырлану
үрдісі жүреді.Ерекше дамыған тақырлар тау алды ... ... ... ... қиыр оңтүстік-батыс шегінде орналасқан Мешед-
Мессерлан аллювиальды-атыраулық ... ... ... Бұл ... тақырлану үрдісіне ерекше кең дамытуда жазықтардың
орталық бөліктеріндегі тақырлар ... ... бір ... ... тәрізді
шалшықты ежелгі тоғайлы сорлар (жазықтардың едәуір төменгі деңгейі) болса,
екінші жағынан, ... ... ... биік үлескілеріндегі сұр
топырақты типтің ... ... ... мен сұр ... ... жайғасқан аймақтарында топырақ суларының ... ... ... ... ... ... 5-8 метрден төмен орналасып,
қазіргі топырақ түзелу үрдістеріне өз әсерін тигізеді.
Суарылмайтын жерлерде ... сол ... ... суы ... және ... ... ... жатады.Олардың бұл аймақтағы
топырақтардың тұздануына ... ... ... ... айқын
болған.Көнедарияның суарылмаған аудандарының топырағын қазір жағдайында,
оның жоғары 3-4 ... ... жер асты ... ... жатқанын толық
сенімділікпен айтуға болады. Бұл жерлердің салыстырмалы түрде тұзды ... ... ... ... ... деп болжауға
болады.Тыңайған жерлер мен ежелгі кен орындарындағы ... ... ... ... топырақ суларының өте тереңде-20-30 м.төмен
жатқанын айта кету керек.Тіпті, бұдан 30-40 жыл ... ... ... Уаз
мекеніндегі құдықтардың тереңдігіне 22 метрге жетеді.
Аккумулятивті аймақтарда орналасқан топырақ ... жер ... мен ... ... ... мезгіл-мезгіл су басу болып
отырады, кейде бұл ... ... 2-3 рет ... ... ... түсу кезеңімен сәйкес келетін кездері әдетте құрғақ және
тіршіліксіз болып жататын тақырлық ... ... су ... ұшырайды.
Әдебиеттерден Орта Азия шөлдерінің әртүрлі аймақтарындағы ағынның көлемін
сандық бағалауға дейінгі талпыныстарды байқауға ... ... ... ... ... ... ... жағдайларын
есепкеалмастан жанама мәліметтерді пайдаланған (келіп түскен ... ... ... құйылмалы құдықтары – чирлелерден ... ... ... В.В ... ... ... ерекше орын
алады. Ол мұнда ... ... ... ... жауын – шашынға
тәуелділігін тәжірибе жүзінде көрсетті. Бұдан ... ол ... ... ... ... және ... содан соң
басқа да факторлармен байланысты екенін көрсетті.
Копетдаг тау алды ... ... тән, ... ... ... ағындардың қалыптасуы 8-9 мм жауын-шашын түскенен кейін байқалады
(топырақтың шайылуы үшін қажетті жауын-шашын мөлшері);
б) ағын коэффициенті 20 мм-ден ... ... ... ... болады, ал 20 мм-ден артық болса – 0,8 ... 1км ағын ... 25000 м ... ... ... көп
жылдық мәліметтер ) .
Қарақұм тақырлары мен Амударияның төменгі ... ... маңы ... салыстырғанда су өткізгіштігі недәуір төмен. В.В.
Богданов соларға арналған мынадай сандық көрсетшіктерді береді:
А) ағынның қалыптаса бастауы ... 3 мм ... ... кейін
байқалады;
Б) ағын коэффициенті 10 мм –ден төменгі ... ... ... тең болады, ал 10 мм – ден жоғары боса – 0,8 ... ... ... ... көпжылдық көлемі Амударияның төменгі аудандары үшін
1 км- да 17000 м -ты құрайды, ал орталық Қарақұм ... ... 20000 ... ... ... ... су жиналмалары күшті лайлығының ерекшеленеді.
Мұның себебі ондағы тақырлы жазықтарға келетін жер беті суларының ...... ... ... және олар қоршаған орта жағдайымен сілтіленіп
кетуге бейім болады. Бұл су жиналмаларындағы ... ... 0,2 – 1,2 ... ... ... бойынша ). Келген сулар үш күн ... ... ... 5 – 10см –ге жетеді. Судағы шөгінділердің көлемі бұл
кезде литріне 1-2 ... 100 – 1000 ... ... ... ... Олай ... сол ... тасымалданатын заттар 100 есеге дейін
төмендеп кетеді де , ... тек 10 ... ... көрсеткендей, тақырлардың уақытша су жинамалдарындағы
тасындылардың ... ... ... ... ... ... маңызды фактор болып саналады /42/.
Тақыр түзілу үрдісінде аймақтың жер бетінің, жер ... және ... ... әсері өте жоғары. ... ... ... ... болатындықтан ондағы судың да мөлшері аз. Топырақ асты, жер асты
суралының төменде болып, аймақтың құрғап ... және сол ... ... ... ... ... ... мен ағын суларының ұзақ уақыт тасып жатуы,
содан соң ол ... ... ... бәрі – бәрі ... негізгі рөл атқаратын факторлар болып саналады.
3.5 Тақырлардың пайда болып, дамып қалыптасуына өсімдіктер мен
жануарлардың қатысы
Тақырлардың барлық ... тән ... ... ... олардың
бетінде жоғары сатылы өсімдіктердің мүлдем болмауы немесе онда ... ... мен ... және ... басқа да ксерофииті
өсімдіктердің жекелеген ... ғана ... ... ... ... ... және сараңдар жекелеген немесе аздаған топтары құмдардан ... ... ... мен ... ... құмды жоталарда
орналасады.
Шөлдердің солотүстік аудандарында, сонымен қатар 3-4 м. Тереңдікте
топырақ суы ... ... ... ... жиі ... Хиуаның өсімдіктерін зеріттей отырып, И.Г.Попов мынадай
қортындыға келеді: өсімдіктердің құрамына әсер ететін екі ... ... ... пен ... тұздылығы бұл жерде қолдан жасалып отыр;
сондықтан бұл ауданның өсімдіктерін де ... ... ... толық
мүмкіндіктер бар. Сексеуілді тоғайларды және сорлы сортаңды ... ... ... ... ... уақытша өсімдіктері ретінде
қарастыруға болады. Тақырларға тән өсімдіктер қайсы деген кезде, И.Г. Попов
былайша жауап берді; “ Егер ... суы ... ... ... жоқ ... ... ... болмайды, тек кейбір өзіне қолайлы мекен тапқан
жекелеген өсімдіктер ғана болуы мүмкін, бірақ олар ... ... ... ... ... емес. Мүлдем өсімдіктері жоқ жалаңаш
тақырларда мен ... Хиуа мен ... ... да ... Және ... ешқандай өсімдік тіршілігінің болмауында тұрған
етеңе де жоқ”/41/.
Тақырларда ешқандай өсімдіктердің болмауы туралы ... ... ... ... ... болады. Атап айтсақ,
В.В.Никитин “тақырлардлың үлкен алаңдары өсімдіктерден мүлдем жұрдай” /24/
В.В. Алекин мен Г. ... ... ... ... және онда
ешқандай төменгі сатылы өсімдіктер (балдырлар мен қыналар) де ... ... бар ... ... жоқ ... және өте сирек болуына ... ... , У. ... ... онда жаңбыр мен шықтың
азқдығы, күшті күн, инсаляцияс, ... ... ... ... ... ... тез ерігіш тұздардың болуы жатады.
Өзінің дала және шөл ... ... ... мынадай қортындыға келді: “Далалардағы өсімдіктердің даму
жағдайына әсер ететін факторлар;
1) ... ... ... ... ... ... жауын-шашынның
аз болуы және құрғақ желдер:
2) жер беті ... ... ... ... ... мол болуы;
сулардың топырақты шаюы; жер бетінен тұздардың терлеуі;
3) топырақта тұздардың мол болуы” /36/.
Тақырлара, Е.П.Коровин көрсеткендей, өсімдіктердің ... ... екі ... ... тұздылығы мен оның беткі қабатының ... ... ... дәл осы ... ... және оның ... қабаты,
И.Г.Поповтың пікірінше, тамарлары онша тереңде болмайтын ұсақ шөптесін
өсімдіктердің өсуіне ... ... осы ерте ... жай механикалық
түрде қоятын кірпіш секілді қатты ... ... ... ... ... /41/.
В.А.Обручев бойынша, таулардағы қысқы қар тек ерте көктемде ериді, ал
бұл кезде жазықтардағы қыстың соңғы іздері де ... ... ... ... ... ... ... Көктемгі сулардың ағындары таулардан тек
сәуірден бастап келеді де, тақырларда ұзақ уақыт жауып жатады, бұл ... ... ... ... ... ... қалдырады. Бірақ бұл
уақытта ... ... ... ... ... ... көрініс
таба бастайды. Аз уақыттан соң жазғы сұмдық аптап ... ... ... тіршілігін жойып жібереді және ... ... ... ... Осы ... ... ... мен төбелерде өсімдіктер
дами бастайды.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... өсімдіктердің болмауын топырақтың әсерінен десе,
екіншілері табиғи – ... ... ... оның ішінде, құрғақ
климаттың әсері дейді, ал ... ... ... ... болатын уақытша ылғалдың мол болуы мен кейіннен жоқ болып кетуі
себепті деп түсіндіреді. Олай болса, бұл ... ... ... ... түсінік жоқ. Дегенмен, көптеген зеріттеушілер бұл үрдістің себептерін
сартқы ортаның әсерінен деп түсіндіреді.
Кейде климат пен ... да ... ... ... ... да
бір өсімдіктерге қолайлы жағдай туғызады, дегенмен ол ... ... ғана ... ... Олай ... ... кейбір түрлерінің
болмауы, кейде сол аймақтағы ... ... ... ... ... ... сыртқы орта тақырларды жоғарғы сатылы өсімдіктердің өкілдерінің
болмауына ... ... ... ... бірі деп ... ... келтірілген бірқатар зеріттеушілердің ... ... ... ... бұл ... толық қосылмайтындарын
көрсетеді. Себебі топырақтарды тұздардың болмауы, ... мол ... ... көп ... ... ... кедергі туғызады. Керісінше
тақырларда жоғары сатылы өсімдіктердің қонастануы мен дамуы үшін ... ... бар, ... ... ... ... жоқ ... беттерінде жоғарғы сатылы өсімдіктер мен бәсекеге түсетін,
олардың өсуіне жол ... ... ... ... тығыз
орналасқандығына байланысты.
Шөл ... ... ... ... ... мен ... ... Мұнда Вильямс өсімдіктердің бұл
қауымдастығының өте аз ... ... ... мен ... да ... ... ... туралы
алғашқы мәліметтерді М.Н.Багданов жұмыстарынан табуға болады.
“Бұл көлдер органикалық тіршілікке ... ... ... балдырлар мен
әр түрлі ұсақ жәндіктер өмір ... Бұл ... ... ... ... және сазды бөліктерді қатайтады”/13/. балдырлардың кеңінен
таралуын көрсеткен жұмыстарды Н.А Димо Е.И.Киселев және т.б. ... ... Б.А. ... ... ... ... ... бұл топырақтарда көк-жасыл балдырлардың үрділері мен
қалдықтарының кең тарағанын айтады /45/.
Қазандық ... ... ... ... зерттеуде,
қарапайым ағзалар мен сазды ... ... ... жазығының
тақырларындағы топырақтардың көп бөлікті бөлшектерге бөлініп, органикалық
қалдықтардың қабаттарымен ... ... ... Бұл ... және ... ... ... келеді. Қабықша құрғап кеткенде
қайтадан даналық ашық – сұр түске ... және ... іріп ... ... қыбықшаны протофлорасымен бірге сартқы түрі ... ... ... сол ашық – сұр ... ... мен жыныстардан айыру қиын. Бұл
жағдай, көптеген зеріттеушілердің бқл қабық тақырлардың ... ... ... ... ... ... деген қөзқарасқа тоқтауына себеп
болды. Қабықшаның ... ашық – сұр ... ... ... ... ... тауып алу мен бөлуде қиындық тудырады.
Біз жинақтаған қабықшаларда көк-жасыл балдырлардың екі ... ... ... ... біз Чарджау, Иолотон, Мары және
Байрам-Али деген Түркіменстанның аудандарынан, сонымен бірге ... ... ... ... көрдік. Бұл жерлерде мақтаа егілуден
кейін осындай қоңырқай – жасыл, яғни, тақырлардың ... ... түс ... рең ... ... ... жерлерде мақта
ықтыңсоқа жүріп өткен жандарында қонба түрінде жиналады. Ол сол жерлерде
біртіндеп ... ... ... ... ... ылғалды жағдайда жақсы
бөлініп тұратын жұқа үлдірлерді түзеді /2/.
Тақырлардың топырақтарында кездесетін балдырлардың негізгі ... – 66 % , ... ... ... - 27% балдырлар құрайды. Жасыл
балдырлардың үлесіне түрлердің ішіндегі жалпы ... 17% ғана ... ... ... ... ... мен ... даму
қарқынылығы жөнінен Бақанас ауданының тақырлы топырақтары ерекше ... Бұл ... ... ... ... балдырлардың
түрлеріне Phormidium Corium, Ph. Balderianum және Ph. ... ...... ... Navicula atomus ... ... ... қабықшалардан басқа, балдырлардың түрлік
құрамын зеріттеу, сонымен қатар ... мен сұр ... 1 м-ге ... ... ... ... ... жүргізілді. Зеріттеулер
көрсеткендей, тақырлардың ... ... ... қарапайым
тапырақтарында балдырлардың түрлерінің саны күрт төмендейді. Балдырлардың
бес түрінің - үшеуі көк – ... ... ... ... ... ... ... Келлердің көзқарасы бойынша, жоғарғы сатылы өсімдіктердің сирек
болуы шөлейітті зоналардағы топырақтарды төменгі саатлы өсімдіктердің ... алып ... ... бұл ... ... өсімдіктердің кеңінен дамуы
ешқандай кедергісіз жүруі мүмкін бе? Б.А. ... ... ... өсімдіктер тек бос орындарды толтырады және дала ... ... ... ... тигізбейді. Сондықтан Б.А. Келлер
жоғары және төменгі сатылы өсімдіктердің ... ... ... деп санайды, олардың дамуы бір – ... ... ... дейді. Ал,
іс жүзінде ары қарай көретініміздей бұл 2 ... ... ... тік ... ... жоғары сатылы өсімдіктердің жоғары сатылы болуы ... ала ... ... ... ... ...... бір-
біріне әсері мүлдем болмайды ... аз ғана ... ... . Бұл
жағдайда В.В.Оленин шөлдердегі өсімдіктер ... ... ... ... ... ... тақырлардағы өсімдіктердің жоғары сатылы
өсімдіктердің басталуы солтүстіктен оңтүстікке қарай жүреді деп ... ... ... қарай жылжуы бұл жерде адам ... де айта ... ... ... мен ... қолайсыз физикалық қасиеттерінің
салдарынан Көнедария ежелгі аллювиальді жазығы өсімдіктердің түрлі ... ... ... ... Бұл ... олар өте сирек кездесіп қысымды
жағдайда ... ... ... кейде бірнеше гектарларды алып жатқан
жекелеген үлескілері ешқандай өсімдіксіз болады. Бұл ... ... ... ... мен саяхатшылар жазып кеткендей ерекше шөлдік
пен аптап ыстықтың әсері.
Белов бұл ... ... ... ... ... ... ... бөледі:
1. Мәдени суармалы аудан. өсімдіктердің салыстырмалы түрде бай құрамы мен
жақсы дамуы тән. Негізгі ...... ... және ... және т.б.
2. Ежелгі кен орындарының ауданы - түрлі құрамы бойынша едәуір кедей ... ... ... ... ... – Anabasis ... , сараңдар мен жусан кездеседі.
3. Тыңайған жерлер мен ежелгі кен орындарының ауданы – шығыста сораң ... бұл ... ... ... ... ... жібереді.
Тақырланған алаңдар түгелдей жалаңаш немесе ... ... ... ... ... ... – сараңды жусанды ... ... ... өсімдіктер қауымдастығының дамуын М.Г.Попов
адамның мәдени әрекетімен байланыстырады. Сондықтан ол Көне ... ... ... ... ... Автор шығыста сорлы
өсімдіктердің сексеуілді жағдайлармен біртіндеп ауысуын байқайды; ал
батыста негізгі ... және ... ... ретінде бұталар (сексеуіл)
мен төмен өсетін сұр түсті сараңдар ... ... ... ... ... тұрақты табиғи өсімдіктері емес.
Тақырлардың осы уақытқа дейінгі өсімдіктермен белгілі бір уақыт ішінде
ғана жабылғандығы немесе жалаңаш болып қалғандығы туралы ... әлі ... анық ... С.А. ... И.П. ... ... ... кейін ғана тақырлар балдырлы және қыналы
болып бөліне бастайды. Бұған дейін көптеген авторлар ... ... ... әсерін көрсетпеген болатын. Соңғы кездерге дейін
көптеген авторлар тақырлардың өміршеңдігін жоққа шығарған болатын, олар ... ... ... ... ортада өтетін құбылыстар
ретінде қарастырады.
Тақырларда өсетін төменгі ағзалардың ... ... олар ... және қыналы болып бөлінеді. Тақырлық топырақтар ... және ... даму ... ... екі типшеге бөлінеді-
типтік тақырлар мен шөлдік тақырлар.
Типтік тақырлар (балдырлы) кәдімгі, сорлы, сортаңды, ... және ... ... ... ... ... ... 20-30 см
тереңдіктен бастап тұздар (>1%) кездеседі. Сорлы тақырлардағы ... ... ... ... тереңдікке дейін тұздармен шайылған сортаңды тақырларды
едәуір тығыздалған қабықша ... ... саты ... және ... ... орын ...... тақырлар ұзақ уақыт су турып ... ... және ... ... ... ... пішінді қабықшасы болады. Бұл
тақырлар ірі кесекті құрылымы мен және ... ... ... ... ... ... тақырлыр олардың беттерінде құмдардың шөгуі мен ... ... ... ... ... түзіледі. Ежелгі тың
орандарындағы тақырлар ескі тың ... ... ... ... дами ... тақырлар (қыналық) аймақты жер беті суларының кезең-кезең,
мезгіл-мезгіл (жылсайын) ... ... ... ... Бұл ... ... топырақтардың қабықтарына ұқсайтын, едәуір жұмсақ қабатты, ... ... ... ... бөлінуі әлі қарастырылаған. Осы
тақырлардың ішінде едәуір кең тарағаны ... ... ... саналады.
Тақыр түзілу үрдісін, деге биологиялқ фактордың ролі ... ... ... ... ... ... ... кесіндісін микроскоппен көре отырып оның ені бойынша әртүрлі
минералды бөліктерден, күшті түптелген жұқа, ... ... аң ... ... – деп келтірді. Н.Болышев пен Т.Евдокимов. Ары ... ... ... негізгі қабықты құрайтын ... ... ... ... ... ... ... талшықтар ештеңе
болмай қалатыны белгілі болды...”.
Бұл ... ... ... ... тек ... ғана емес ... көруге болады, яғни тақырлардың ... ... ... ... ... түзілу үрдісінде жетекші фактор болуы
бек мүмкін.
Бұл деректер балырлардың тақырлардың түзелуі мен өмір ... ... бар ... ... Н. ... тақырлардың шығу тегі туралы бір ... ... ... ол биологиялық факторларды негіз етіп алып,
басқаларына әсері гидротермиялық жағдайларға мән ... Орта ... ... әсіресе тақырларға топырақ түзілуі үрдісіне ... ... ... зеріттеу жетіспегендіктен қате ұғымдарға
әкелуі мүмкін және бұл топырақтарды шаруашылық тұрғыдан дұрыс бағаламауға
алып ... ... ... тіршіліксіз болып көрінген құрғақ тақырдың беті
жарты сағат өтпей – ақ ылғалданудан кейін көгере бастайды, ал ... ... ... топырақтық балдырлардың күшті өсуі ... ... ... ... 1-2 мл және одан да көп ... ... ... дами отырып, балдырлық үрдірлер органикалық
заттардың көзі болады және микрофлораның құрамын ... ... бос ... бекітетін бактериялардың дамуына жол ашады. Балдырлық
үлдірлердің төменгі жағында ... ... ... пішіндері
табылды. (профессор А.С. Разумов анықтаған).
Уақытша көлдердегі микроорганизмдердің жапы ... ... ... ... жеткілікті денгейде дамуын кһрсетті. Кішігірім
су жиналмалары мен шалшықтарда бірнеше сағат және одан да ... ... өмір сүру ... сулы ... өшіп қалады. Бұл су
жиналмаларының түгелдей құрғап ... ... ... ... ... ... және ... қабық түзіледі.
Едәуір ұзақ уақыт өмір ... су ... ... салыстырмалы түрде бай және әрекетті. Бұл жерде тек микро емес,
сонымен ... ... да ... ... ... ... ... жоғарғы температурасы күндізгі уақытта тез игерілетін
органикалық заттардың және уақытша су ... бай ... қоры ... ... ... ... ... Планктондар
үшін өсімдіктердің үсіндегі жануар ағзаларынан басым болуы тән. Шөлдер мен
шөлейттердегі уақытша су жиналмаларының ... ... ... ... ... ... ... болып саналады. Су басу жағдайында
бұл шаяндар жылдам өсуге ұшырайды да, бірден көбейіп ... ... ... ... ... ... бөлігіндегі балдырлық тақырларда кішігірім,
бірақ салыстырмалы түрде терең болып саналатын шамшықтың ... ... ... ... сол жерде 108 ересек пішінді және 1060 науплиус 1 литр ... ... ... ... Daphnia ... ... көп таралған.
Бұл ағзалардың ересек пішіндерінен басқа су ... үшін ... ... ... тән. ... ... ... тығыз
қабықтармен қоршалған, сытқы факторлардың әсеріне ерекше төзімді және ұзақ
уақыттық құрғақшылыққа шыдауға қабілетті.
Уақытша су ... ... ... ... ... ... кезінде тіршілігін сақтауға бейімделу, ... ... ... да ... ... ... су жиналмаларында жапырақ аяқты шаяндардың ерекше
өкілі- щитень едәуір көп көлемде тараған. Бұл ... ... ... ... 300-400 ... үшін шаян тәрізділердің екі түрі
ұлушаяндар тараған.
Зооплпнктондардың уақытша тақырлық су жиналмаларында ... ... ... коловраткалар жатады.
Олай болса судағы ағзалардың тіршілік әрекетінде трансформция жүріп,
суда органикалық және минералдық заттардың агрегатталуы мен ... ... ... ... минералдық бөліктердің физиклық жаңдайының өзгеруіне
ғана емес, сонымен қатар едәуір ... ... ... де
(органикалық заттар мен баю, химиялық өзара әрекет т.б.) ... ... ... ... ... су ... бұл ... эфемерлік
болып саналады. Дегенмен олар ерекше қарқынды жүреді.
Тақырлардың фаунасы. Тақырлардың фаунасы ...... тау ... ... ... Бұл ... жануарлардың тек кейбір түрлерінің
ғана тіршілік етуіне қолайлы жағдай бар. Олардың бір бқлігі тығыз ... ... ... ... ... Олар әдетте ары қарай
таулы жазықтар мен ... ... ... ... ... ... басқа қоректенушілері едәуір эвритопты болып келеді
және олар копедаг тауалды жазыңында жіне сорлар мен ... ... ... ... ... үлкен тақырлы массифтерде тіршілік етеді.
Бірінші топтың негізгі өкілдеріне омыртқалардан – қосаяқтар ... ... ... жіндіктер – чернотелкаларды жатқызуға болады.
(осы сонғы түр жазықтардың жоғарғы ... ... ... жиі ... және типтік тақырларда кездеспейді.) Батыс
Түркіменстанның тақырлары үшін үлкен ... ... тән. ... шалшықты 80-100см – ге дейін шұңқырларды жасайды. Сонымен қатар
мұндла құмырсқалардың ір түрі ... ... тән ... ... ... есекқұрт және тағы басқалары жатады.
Бұл түрлердің кейбірі мысалы ... бүйі жіне ... ... және кішігірім індер жасайды. Басқалары тақыр қабықшасының ... ... қаза ... ... ... ... өмір
сүреді немесе олар кейде топыраққа едәуір тереңдей кіріп ... ... ... ... мен ... . Ал енді ... ешқандай ін
қазбастан және топыраққа тереңдеп енбестен басқа жануарлардың ... ... ... мекендейді. (геккондар, есекқұрттар, бүйілер және т.б.)
Тағы бір түрлері ... ... ... ... ... еніп алады (көбелектер, қоңыздар) . Егер сонғы топтың өкілдері
өсімдік қоректі болса, ал алғашқы үш ... ... ... ... ... ... ... жыртқыштар кездеседі. Айтылған
жәндіктерден басқа, негізінен жарғаққанаттылар ... ... ... қысмдік жамылғысының кедейлігінің салдаынан фитофактор
пайдалнатын қоректердің ... ... ... жануарларының санының
шектелуіне алып келеді. Қызыл-Арбат жазыңының орталық бөлігінде ...... ...... ... және 60 см ге дейінгі
тереңдікке орташа чернотелеалардың 2-3 личинкасы, ұзынтұмсықтардың ... 2-3 ... 0-1 ... кездесті.
Топырақ түзілу үшін осы кқрсетілген түрлердің ішінде жәндіктердің
әсіресе чернотелкалардың ... өте зор. ... мен ... ... ... ие. ... әсіресе тақырлар алып жатқан едәуір үлкен ... ... ... жоқ ... ... ... ... тек
жекелеп кездеседі, ал термитниктер мүлдем болмайды.
Термиттер мен құмырсқалар орналасқан жерлерде, үлкен ... ... ... және ... кескінделген микрорельеф ойыстарында бұл
жәндіктердің әрекеті маңызсыз болып саналады. Үлкен термитник 1 ... ... ... кетіп отырады және олардың диаметрі 2 метрге дейін
немесе одан да үлкен болады.
Мұндай ... өте баяу , ... ... жылдар ішінде
қалыптасады. Н.А. Димо Орта Азияда, топырақтың құрылымның ... мен ... ... ... алып ... топырақ түзілу үрдісіндегі
термиттердің маңызына назар аударады. Шынында да термитниктердің ұзақ уақыт
тұруы, оның қуыстанында көптеген азотты органикалық заттардың және ... ... - ... ... жиналуына және олардың
термиттердің ... ... ... жасайды. А.В. Козлова
термитниктердегі қарашірінді оны ... ... ... көп ... ... ... күшті минералдауы салдарынан, онда
азот түріндегі бейорганикалық азот жиналады.
Топырақ астындағы терең қабаттардан, ... ... ... ... ... ... термитниктердің іздерін жиі
кездестіруге болады. Мұндай кездесулер қазіргі таңдағы ... ... ... осы термитниктері орналасқан аймақтарға дейін жер бедерінің
төмендеуі болғанын айқын көрсетеді. ... ... ... ... ... ... әзірге белгісіз. Құмырысқа ұяларының
көлемі термитниктерге ... және ... ... ... ... Бірақ тақырлардың өмірінде құмырысқалар түгелдей, әсересе ең көп
тараған Мessor деген түрі маңызды рөлі ойнайды. Олар ... ... ... ... және ... ... мүмкіндігін күрт
төмендетеді. Сондықтан бұл құмырысқалардың әрекеті тақырланған өсуін кері
кетіретін, баяулататын ... ... ... ... Сол ... өз ... өсімдіктердің тұқымдарын жинай отырып, олардың
керексіз қалдықтарын сыртқа шығара ... ... ... ... ... тигізеді.
Орта Азияның топырақ түзушілік үрдістерінде есеп құрттардың
Hemilepistus деген түрлері ерекше ... ие. Олар ... ... ... ... ... қиларын шығарып, тікбұрышты ... ... ең көп ... ... түрі ... кезде Копетдаг тау
алдындағы жазықтардың сұр топырықтарында тіршілік етеді, олардың басқа да
түрлері үлпілдек ... ... ... тау ... ... сұр ... ... нағыз тақырлар да есек құрттардың
қазіргі әрекеттерінің белгілері өте- мөте нашар байқалады. Дегенмен, ... ... есек ... ... ... әр ... жиі байқалады.
Олай балса, бұл түрлер шөлдердің тақырлар басып ... ... ... ... ... көп ... ... еткені күмән
тудырмайды. Қазіргі кезде есек құрттардың Hemilepistus түрінің ... тек ... мен тау ... ... ... ... ... отырып, тау алды жазықтарының қазіргі ... ... ... ... ... уақыттары сорлар мен шалшықта сорлар болған ба ... алып ... ... ... мен ... ... топырақ қабаттарының
нашар биологиялық өңделуі және онда борпылдақтылықтың, саңылаулылық пен
құрылымдылықтың ... ... ... ... ... рөл ... Олар
тақырлардың бетінде 2 – 5 мм қалыңдықтағы үлдірлерді құрайды. ... ... ... ... ... сілтілендіріп, топырақтың
алюмосиликатты жұқа дисперст бөлігін белсенді түрде бұзып отырады. Сонымен
қатар балдырлар тақырлардың беткі кеуекті ... ... әсер ... үрдісінде СО2 –н пайдалана ... олар ... ... айналуына және қабықшаның қатуына жағдай
жасайды /4/.
Қорыта келгенде, тақырлардың түзілуінде ... мен ... ... жоғары деп айтуға болады. Сонымен ... ... ... ... ... шектеу қояды.
4. ТАҚЫРЛАРДЫ ИГЕРІП, ҚҰНАРЛЫЛЫҒЫН АРТТЫРУДЫҢ МЕЛИОРАЦИЯЛЫҚ ЖОЛДАРЫ
4.1 Тақырлардың тұзын кетіру үшін сулық мелиорацияны пайдалану
Тақырлар нашар ... және ... ... ... ... ... өте жоғары тығыздылықпен және аз кеуектілікпен
сипатталады. Құрғақ жағдайда тақырлар өте ... ... ие ... кері ... ... – ауыр механикалық құрамы, аз
қарашірінділігі, коллоидтарының ... мен ... ... ... ... ... мен жауын-шашынның мардымсыздығы,
тақырлардың су режимінің ерекшелігін анықтайды.
Тақырларда ылғалдың мөлшері өте төмен. ... ... ... үрдісі
жүріп, далалық ылғал өсімдіктердің солу ... ... ... ... таза ... құрғақ жағдайда болады. Жоғары тығыздылық пен
топырақ массасының ... ... ... су ... ... ... ерте ... ең жоғарғы ылғалдану
кезеңінде де тақырлардың сумен шайылуы 50см-ге де жетпейді.
Табиғи құнарлылығының төмен ... ... шөл ... ... ... ретінде пайдаланылады. Шөл топырақтарын суландырудың
көмегімен игеру тәсілі, бұл ... ... ... топырақты
қалыптастырып, мақта, күріш, жүгері, көкөніс,бақша және жемісті өнімдер мен
жүзім алуға болатынын көрсетеді /3/.
Жаңа гидротехникалық ... ... ... жақын уақытта
суармалы шаруашылық алаңдарын едәуір ұлғайтуға мүмкіндік береді. ... ... ... шөл зонасында, топырақтардың тұздануын
болдырмауға бағытталған агротехникалық және ... ... ... іске ... ... ... жамылғысы ерекше қиын, ... ... ауыл ... ... олардың бәрін игеру міндетті емес.
Мысалы, сұр-қоңыр аз жетілген ғанышты және қиыршықтасты топырақтар мен ... ... ... ... ... ... шаруашылықта қолданылатын негізгі қор – қарапайым (тақыр
тәрізді) ... ... ... ... ... ... оны
суландыру мен дұрыс өңдеу және ... ... ... ... ... ... ... сипатталады, сондықтан
игеуде біршама қиындықтар туғызады. Олардың ... ... ... өте аз. Олар өте ... ... ... ... қасиеттерге ие, бұл олардың ауыр механикалық құрамына және беткі
қатты қыбықшасының болуына байланысты. Тақырлардың көп бөлігі ... ... ... тез ... ... оның ішінде кейде сода да болады.
Бүгінгі таңда тақырларды игерудің бірнеше ... ... ... ... ... ... ... алуға
мүмкіндік беретін агромелиоративтік шаралар жүйесіне ең алдымен ... ... шаю ... Шаю ... ... ... жүргізіледі. Оған
тақырларды тереңдетіп жыртып алады. Тереңдеп жырту (40-50см) ... тек ... ... ... ғана қоймайды,
сонымен бірге оларды, жоғарғы қабатында тереңдей өңдегенде қатыстырылатын
жұтылған натридің ... ... ... ... басу ... Органикалық тыңайтқыштарды – көң, қорда (компост) және
минералды тыңайтқыштарды қосу ауылшаруашылық дақылдарының ... ... Ең ... нәтиже азот пен фосфор қышқылды тыңайтқыштарды бірге
енгізуден алынады. Тақырлардың қасиеттерін жақсартуда ... ... ... т.б.) ... ... ... ... егудің маңызы
зор. Тақырлардың биологиялық ... ... ... ... ... кезеңінде жүгері, тары, жоңышқа, бидай секілді мәдени-
игеруші өсімдіктер егіледі. Бұл ... ... ... созылады, содан соң ол
жер мақталыққа айналдырылады. Биологиялық ... ... ... ... рөл ... ... физикалық қасиеттерді,
сулық және ауа режімін ... ... ... ... болады. Бұл
тақырларды игеруде басқа да тәсілдермен үйлесімділікте жүргізілсе, нәтижелі
шара болып ... және ... ... ... жүргізу нәтижесінде
тақырлардың құнарлылығын арттыру ... ... және ... ... егіс ... алуға жағдай жасайды.
Тақырлар өте қолайсыз қасиеттерінің салдарынан табиғи су жинау
алаңдары (қақ) ретінде ... ... шаю, ... ... игеру, олардың топырақтың жаңа
типіне өтуіне жол ашады.
4.2 Тақырларды игеру үшін химиялық ... ... ... ... ... мен тәжірибелері қазіргі кезде өте
шектеулі және жеткіліксіз. Бірақ үлкен көлемдегі ... ... ... қажеттілік жыл сайын өсуде. Агрономдар мен ауыл шаруашылығында қызмет
істейтін адамдар ... ... ... ... ... тым болмаса, олардың кері физикалық қасиеттерімен
уақытша күресу жолдарының қажеттілігін сезініп отыр. ... ... ... ... ... ... ... бұрыннан белгілі. Бірақ
олар сол кезде оларды елемегенімен, тақырлы ... ... ... ... ... су ... ... байқамай қалады.
Тақырларды игерудің далалық әдістері ... ... ... Иолотан тәжірибе алаңында өткізілген (Өзбекстан). Тақырларды
өзін-өзі мелиорациялау ... ... ... да ... (Гранитов, 1932).
Герасимов пен Иванова тақырларды химиялық және ... ... ... ... /26,27/. Бұл мәселені көтерген авторлардың ұсыныстарын
талдамас бұрын, тақырларды ... ... ... суару арқылы
тікелей меңгерудің әрқилы болатынын және көбіне кері нәтиже ... алу ... Бұл, ... ... өзінің қабаттарының құрылуы
жөнінен, тұздану дәрежесі мен сорлылығы және ... ... ... ... ... ... ... әдетте, жоғары қабаттары күшті
сазданған болып келеді.
Көнедарияның тақырлары, жоғарыда сипатталғандай, жоғары қабатының (10см-
ге дейін) ... ... ... тұздылығымен және өте ... ... ... тақырларын мелиорациялау туралы
мәселеге келгенде дәл осы ерекшеліктерден нәтиже шығаруға болады. ... ... ... және ... ... ... ... мөлшері туралы алғашқы талдамалық мәліметтерді алғаннан кейін, бұл
тақырлардың сортаңдылығымен ... ... ғана ... ... ... ... негізгі шаралары бола алмайтыны белгілі болды.
Механикалық бірлестіктерді Сабанин-Вильямс әдісінің ... ... ... көп ... 80%, оның ... ... ... 10% болады.
Дәл осы ауыр механикалық құрам тақырлардың барлық кері ... ... ... ... пе ... ... туындайды. Егер солай болса, онда
механикалық құрамды оған құмдарды ... ... ... ... жеңілдету
тақырлардың физикалық қасиеттеріне қолайлы әсерін тигізуі қажет, яғни ... ... ... ... тиіс. Егер тақырлар сортаңды деп
есептелсе, онда жиналған натриді толықтай ығыстыру үшін оларды, кейде ... ... ... ұзақ ... шаю ... Қатты қабықшаны бұзу
үшін арнайы ... ... ... ... ... құрамы өте сазды болса, оларды құмдандыру қажет. Бұл әдіс жалпы
сазды топырақтарды суландыруды олардың ... ... ... үшін ... асырылады /27,26/.
Осы ерекшеліктерді есепке ала отырып, біз Көне ... ... ... алты ... ... ... құрғақ арнасының сол
жағалауындағы тақырларда далалық әдістерді іске асырдық /1/.
Типтік тақыр үлескісінің ...... ... ... 4 × 4 = 16м бір-біріне жақын төрт үлескі таңдап алынды. Барлық
төрт үлескі бірдей кейіптегі ... ... яғни ... ... ... ... кетпенмен қопсытылды, тақырлық қабықшаның бөліктері
мұқият ұсақталды, содан соң қайтадан қопсытумен айдалатын ... ... ... ... ... және ... айналасындағы
табиғи топырақтарда үйінділер жасалынды. Үлескілердің арасындағы қашықтық
бір метрден болды. ... ... ... бірінші алаң бақылау нысаны
ретінде қалдырылды, ... ... құм ... ... құм мен ... тек ... өзі салынды.
Құм физикалық саз бен құмды ... ... білу ... ... ... су, ауа ... және биологиялық режімі қолайлы
жағдайда болу керек. Бұл агрономдар мен топырақтанушылардың жалпыға ... ... ... ... қосу 1:3 ... яғни ... бөліктің 70% болуы
жағдайында жүргізіледі. Шамалық есеп ... 16м ... ... ... ... ... алу ... шамамен 1,5т құм салыну
керек. Салынған құмның механикалық (және химиялық) ... ... ... кальцидің қос эквивалентін натридің бір эквивалентіне қосу есебінен
салынды, яғни Nа : Са = 1 : 2. ... ... ... ... ... 1,5 ... ... бір эквивалентіне қосу есебінен
салынды, яғни Nа : Са = 1 : 1,5.
Құм мен ... ... мен ... ... ... төрт ... де ... Су құю су басу жағдайына айналды. ... ... ... гектарға 2000м-ты құрады. Су құйылған соң екі-үш күннен кейін төрт
үлескіге де тары себілді. Себудің көлемі бір ... ... 16кг ... ... барлығы үш рет жүргізілді: бірінші рет ... ... ... рет ... 1500м ... және ... рет ... 1000м сумен суарылды. Әрбір суарудың алдында және одан
кейін әрбір үлескіден, ... ... ... ... мен ... үшін ... алынып отырды. Суарулардың арасында тұқымдардың шыңуы
мен әрбір үлескінің бетінің өзгеру сипаты тұрақты ... ... ... ... суарылудан бір айдан кейін 22-қазанда жүргізілді.
2-кесте. Тәжірибе үлескілеріндегі ... ... ... ... ... ... ... Құрғақ салмағы |
|Тәжірибе | | ... | | |
| ... ... | ... ... |%-дық |
| ... |кг. ... ... |кг ... |
| | | ... | | | ... | | | | | | ... |102,5 |113,9 |100 |73,3 |81,4 |100 |
| | | | | | | ... |548,2 |609,1 |534,7 |345,5 |384 |471,3 |
| | | | | | | ... мен | | | | | | ... |287,4 |319,3 |280 |167,6 |208,4 |228,6 |
| | | | | | | ... |95,3 |106 |93,2 |68,8 |76,4 |93,8 ... ... кестеде көрсетілгендей, егіс өнімділігінің ең жоғары
нәтижесі құмды үлескіден алынды, ал содан соң ... ... құм мен ... ... ... Бақылау үлескісімен салыстырғанда, кері көрсеткіш
тек ғаныш салынған үлескіде байқалды. Жалпы ... ... ... ... ... өте ... ... деп есептелінетінін айтқан
жөн. Мұның себебін түсіндіруде онда ... кеш ... ... ... ... бұған қарамастан, ең бірінші тақыр табиғатының өзін
айтуымыз керек. Осы тәжірибені жүргізуден 10-15 күндей бұрын сол ... ... ... және әлі ... бір ... ... ... екі айдан кейін сол колхозшы бізден едәуір ... ... ... алды ... ... Оның ... өнімі 1 гектардан 12 центнер
болды. Демек, мәселе тек себудің уақытында ғана ... ... ... болып отыр /1/.
Тақырлардың табиғи кескіндеріндегі ең ... ... ... ... ... (көп ... ... төмен) болады. Ең жоғарғы
ылғалдылық деңгейін біз үшінші суарудан кейін байқадық, мұнда ол 10-80см-ге
дейінгі аралықта ... ... ... ... шайылуы құмды үлескіде 90-
95см-ге дейін жеткенін айта кету керек (бұл тереңдіктегі ... ... жоқ). ... баяу ... ... ... байқалды. Тек
үшінші суарудан кейін ғана бұл жердегі тереңдік 70см болып, 9% ... ал бұл ... ... ... суарудан кейін-ақ сол тереңдікте
10%-ды құраған. Құмды үлескілердің (2-3) беткі ... ... ... ... ... (1-4) беткі қабаттарына қарағанда едәуір жылдам
жел қақтыруға ұшырайды екен. Және ... ... ... ... ... зардап шегуі байқалған жоқ. ... ... ... ... ... үш рет ... 15 күн ... суарылып,
450мм жауын-шашын көлеміне ие болды.
Ылғалдылыққа жасалған сол ... ... ... жасалған талдау
әсіресе борпылдақ және ... ... ... ... ... оның ... ... қарқындырақ
шайылуында тез ерігіш тұздардың қозғалуының төмендеген сипатын ... ... бұл ... ... ... ... бикарбанаттардың түзілуне байланысты. Жекелеген аниондардан ... ... ал SО4 ... ... ... ... ... қабаттағы едәуір және әлсіз жылжуы құм мен ... ... ... ... ... ... Шынында да ... (3-4) ... ... ... ... ... кейінде ,су
шайылуында едәуір көлемде SО4 анионы табылды. Ол ғаныштың топырақпен өзара
әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... ... ... суда ... түрінде байқалады.
SО4-тің жалпы көлемін анықтауға ... ... ... ғанышты
бөліктің жоғарғы қабатынан алынған үлгі 0-2см-лік қабатта 0,56% ... ... ал 2-10см – 0,72% ... ... одан әрі оның ... арта ... топырақты ғаныштаудағы тәжірибемізді бітті деуге болмайды. Бұдан
басқа тәжірибені дұрыс түсіну үшін біз қабат астындағы ... ... ... ... кезінде табиғи түрде топырақтың жұту кешенімен ... ... есте ... керек. Бұл жағдайларда ғанышты
атамауға да болар еді. Сол ... ... ... су ... артуы мен ғанышты бөліктегі көрініп тұрған бағытпен судың жылжу
жылдамдығын жердің ғанышты емес бөлігі тек ... ... ... ... оң ... айта ... Егер де ... жердегі
су өткізгіштігі бойынша алсақ, онда ғаныштың тақырдағы су ... ... ... ... ... ... ... әр үлескі өзінше ерекшелік көрсеткенін айту
керек. Борпылдақ және ғанышты беттік үлескі бірінші ... ... ... кейде онда суару аралығында тұздың аздап ... ... ... Бұл үлескілердегі көгеру едәуір қоюлау болды. Одан ары
қарайғы кезеңдердегі вегетациялық жағдай құмды үлескіге қарағанда ... ... ... кейін жапырақтың сарғаюы басталды. ... ... ... ... ... ... Ені ... 1-1,5см-ге
жететін жарықшақтар пайда болды. Борпылдақ жерлерде жарылымдар аздау ... ... ... құмданған аймақтарда екінші суарудан кейін кей
жерлерде тығыздалу ... жұқа ... ... жасалды. Бұл өзінше суару
кезінде орын алған құм бөліктерінің тездеп жиналуы мен ... ... жұқа ... болып жайылып, отыруы нәтижесінде орын алады. Ақырын
борпылдақтанғаннан кейін бізге бұл ... ... ... ... ... ... мен ... қарсы күресетін жағдайда емес едік.
Жекелеген үлескілерге бұл ішкі және ... ... ... ... ... ... қолымызға тиген мәліметтер мен ... ... ... ... ... ... күресу түпкілікті нәтиже
бере алмайды деп айта аламыз. Тақыр қимасының ... кері ... ... натримен алмаспаған оның ауыр механикалық құрамымен жасалған. ... және ... ... ... ... және химиялық құрамын
жақсартуға бағытталуы және жақсы ылғалды – ауа алмасатын ... ... ... бірі ... және ... құмның ауыр
механикалық құрамын жасанды жеңілдету тәсілі ... ... ... ... мақсатқа жететінін дәлелдеп берді. Бірақ ол минералды және
органикалық тыңайтқыш себумен бірге жүргізіуі керек. Ал тыңайтқыштың қандай
түрі қай ... ... ... әсер ... әлі ... ... тұр.
Бірақ бұл тақырлардағы натридің алмасуының рөлін толық жоққа шығару
емес. Біз барлық кезде ... ... ... ... ... көлемі
натридің алмасуында зиянды әрекеттерді жоюға толық жетеді деп санаймыз.
Соңғысы барлық уақытта дерлік дұрыс ... мен ... ... ғанышымен
кальций алмасқан болуы мүмкін. Мысалы, біздің ... ... ... ... жіберуге болар еді. Біз онда бірде-бір ғаныш грамын
ендірмедік, бірақ ... ... ... ... ... ... ... В.А.Ковда Жәнібек стационарында жүргізген сортаңдардың «өзінің
мелиорациялануына» ... ... де ... ... ... ... біз тақырларда арнайы ғаныштау керек емес деп айта ... ... ... ... шөлдену соңғысы суаруда – жергілікті
халықтың ауыр жерлерді меңгерудегі ғасырлық ...... ... мен ... ... жақсартудағы ең жақсы тәсіл болып
табылады.
Тақыр ... ... ... ... ... олар ... және тұзданған аймақтан тұрады және ... ... ... ... ... ... ие болады деп санаймыз. Тақырлардың
өз бетінше үлкен аймағы жертанудағы нысана ретінде төмен рөл ... ... ... маңызын көру өте қиын.
Бұл әрине бір ... ... ... ... ... ... айтудан аулақпыз. Каспий маңы ... құм ... ... тұзды сорларын сипаттай келе, шөлденудегі ... ... ... еске ұстап, ол былай жазады: «Міне осыдан бұл аймақта
қайғылы құмдану сипаты орын ... Бұл ... елу жыл ... ... ... ... ... ғылым мен техника ... ... ... ... ауыл шаруашылық аймағына айналуы тиіс.
5 ТАҚЫРЛАРҒА БАЙЛАНЫСТЫ ОРЫСША-ҚАЗАҚША АТАЛЫМДАРДЫҢ ТҮСІНДІРМЕ ... ...... топырақ – атмосфералық жауын-шашыннан
ылғалданған топырақ. Жазық жерлерге беткейлерден ... ... су ... ... ... ... ... төмен жатқан жағдайда қалыптасады. Бұлар
адымен гидроморфты күйге, содан кейін әсер ететін факторларға сәйкес тақыр
және тақыр тәрізді ... ... ... биологическая в почве – ... ...... ... және ... ... ... жануарлардың тіршілік әрекеттерінің әсерінен жинақталуы. Бұл үрдіс
тақырларға да ... ...... ... - су ... ... ... топырақтардың ішкі зоналық түріне жатады. Бұлар
зоналық жағдайына байланысты әсер ететін факторларға ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Аллювиальные равнины - аллювиальды жазықтар – ірі ... ... ... қалыптасқан жазықтар. А.ж.
тектоникалық ойыс аймақтарында өзендердің арналарын ... ... ... Беті ... ... ... түзілген. Бетінің әлсіз
тілімденуімен ерекшеленеді. Осы аллювиальды жазықтарда тақыр ... ......... ... ... су ... жырылуы нәтижесінде өзен аңарларында жиналған шөгінділер. ... ... ... ... материалдардан (қиыршық тас, гравий,
құм, саздақ, балшық) тұрады.
Алюмосиликаты – ...... ... ... тау ... ... силикаттар класының минералдар тобы, қос ... ... ... Бұл ... ... ... өте
көп кездеседі. Тақыр және тақыр тәрізді топырақтардың құрамындағы негізгі
заттар.
Аридные ...... ... ... (латын. аridus-құрғақ)
– ыстық және құрғақ климатты жерлердің топырағы. Оған түсетін жауын-шашын
мөлшерінің, буланатын ылғал мөлшерінен кем ... ... ... ... ... ... ... – шағыл – шөлді жерлерде желдің ... ... орақ не ... ай ... құм ... Жел жақ беткейі
түйетайлы, ық жағы тік ... ... ... ... үнемі жылжып
отырады. Шағылдарды тоқтату үшін ағаштар мен ... ... ... де ... жиі ... пески, кустовые бугры – құм төбешіктер, бұталы ...... ... ... айналасында (түбінен бастап)
шеңберленіп немесе ... ... ... жиналып, жылжымайтын құм
төбешіктер. Бұларды сусымалы үйінді және ... құм ... ... ... ...... – тақырлардың қопсытылған, тұзы азайған үлескілерінде,
далаларда, үй маңында өсетін, сабағы қатты өсімдіктердің ... ... ............ мен тақыр тәрізді
топырақтарға тән шөл өсімдігі. Көп жылдық шөптесін немесе ... ... ... ... ...... су ... – топырақта ылғалдың жиналуы,
жылжуы мен шығынының (булану, өсімдік транспирациясы, т.б.) жинақталған
көрінісі. Т.с.р. ... ... ... ең ... жағдай және топырақ
құнарлылығының қалыптасуында да басты рөл атқарады. Тақырлардың өздеріне
ғана тән т.с.р. ерекшеленеді: ... ... ... ... суы мол ... қақтар пайда болады.
Водопроницаемость почвы – топырақтың су өткізгіштігі – ... өз ... суды ... ... Ол ... ... ... органикалық қорына байланысты
сіңіру, ылғалдану және су ... ... ... Тақырлардың су
өткізгіштігі өте төмен ... ... су мол ... ... ... ... шалшықтар мен көлшіктер пайда болады.
Водоросли – балдырлар –төменгі дәрежедегі өсімдіктердің ... ... ... және жасыл-көкшіл түрлері топырақтың жоғарғы қабатында
кездеседі. Тақырлардағы ... ... ... қақ ... ... ... тіршіліктің түрі. Б. Суда еріген карбонаттардың
иондарын (НСО3, СО3) фотосинтез ... ... суда ... мөлшерін арттырып, ортаның сілтілігін жоғарылатады.
Впадина – ойыс – барлық жағынан тұйықталған ойыс жер. Ол ... ... ... ... бөлігі. О. эрозиялық, эолдық, карстық
және тектоникалық болып бөлінеді. Тақырлардың жайғасқан ... ... ... ... ... қақ ... шалшықтары, ал кей
жағдайда уақытша көлшіктері ... ... ...... шөл – Бетпақдала, Шу-Іле таулары
бөктеріндегі, Орталық Қызылқұмдағы ... ... ... ... тау ... бұзылуларынан қалыптасқан үгінді жыныстардың
бетін лесты ... ... ... ... ... ... ... шаңды-құмды түйірлері желмен ұшырылып кеткендіктен, құрғақ жер
беті тасты қалқанмен жабылады да, ландшафт ... ... ... ... ... ... тақырлардың кейбір жерлерінде кездеседі.
Гидроморфный тип почв – гидроморфтық типтегі топырақтар – ... жер асты және жер беті ... ... ... ... ... сулар ұзақ іркіліп, топырақ (грунт) суларының деңгейі 3м-ден
жоғары ... ... ... ... ... ...... ғаныштау – топырақтарды химиялық жолмен
жақсарту (мелиорациялау) әдісі. ... ... ... ... ... оның сіңіру кешенінде тұтылған қолайсыз натрий катионын
ығыстырып, орнын басады да ... ... ... жақсартады. Кейбір тақырлардың құрамында Nа+ катионы болса,
оларды да ғаныштайды.
Глина – балшық – тау ... өте ұсақ ... ... ... ... Егер топырақтың құрамында балшықты шөкпе болмаса, ол топырақ
болып есептелмейді, ал тақырлардың құрамында осы бөлігінің блоғандығынан,
оларды оларды ... ... ... ...... топырақ – органикалық заттары жоқ әртүрлі
жынысттардан ... ... ... ... ... өтпелі және
аналық тау жынысты қабаттарын құрайды.
Гребенщик, тамарикс – жыңғыл – шөл ... сор және ... бұта ... өсетін өсімдік. Тақыр және тақыр тәрізді
топырақтардың өсімдік жамылғысының негізін құрайды. ... ... түрі ... воды – ... суы – жер ... ... ... деңгейі
маусымға қарай өзгеріп отыратын су. Олар су ... ... ... жиналады да, ылдиға қарай қозғалады. "Грунт" деген ... ... ... ... ... тән. ... жолдар
мен құрылыстарды салғанда құрылысшылар "грунттарын", яғни топырақтарын
зерттеу қажет.
Гумус – қарашірінді – топырақтың ең ... ...... ... ... Қ. Сұр, қара және қоңыр ... ... ... ... қалыптасады. Қ. өсімдікттердің, жануарлар мен
микроааағззаллаардың қалдықтарынан түзіледі. Онда өсімдіктердің тіршілігіне
қажетті ққоректік элементтер мол. Тақырлардағы ... ... ... – 1% -ға да жетпейді.
Деградация почв – ... ...... құрамының күйреп,
қарашіріндінің және алмасу негіздерінің азаюы, лайдың төменге қарай шайылуы
және т.б. құбылыстар. Бұл құбылыстар тақырларға да ...... ... ...... деңгейінен төмен
орналасқан жер бетіндегі кез-келген ойыстар және қазаншұңқырлар. Мыс.,
Каспий теңізі, Қытайдың батысындағы ... ... ... көлі, т.б., ал
ттектоникалық Д. – жжер ... ... ... Тақырлардың жайғасқан
аймақтарының барлығы салысттырмалы ойыс жерлер.
Дефляция – эрозия почв - ...... ...... ... ... ... және борпылдақ
тау жыныстарының желдің әсерінен ұшырылуы. ... ... жел ... жүреді.
Диатомовый ил – диатомды балшық – диатомды балдырлардың ... ... ... сулы кремнилі биогенді шаблонөгінілер.
Тақырларға тән мол ... ... ... ... ... ... Олар ... пайда болып, дамып, қалыптасуында және қазіргі
кездегі үрдістерге де белсенді қатысады.
Долина – аңғар - өзен ... ... ... ... бір жағына
қарай еңістеніп келген, түбі, беткейі, жайылмасы, терреасалары болатын ... ... ... ... көне ... ... ... мүмкін.
Дюна – құм төбе – желдің әсерінен теңіздердің, көлдер мен өзендердің
жағасында құмдардың үйілуінен пайда ... ... ... ... ... де ... отырады.
Емкость обмена катионов – катиондардың алмасу сыйымдылығы ... ... ... ... ... және басқа түрдегі
катиондарға алмасу қабілеті бар. 100г топыраққа ... ... ... ... да ... - әктас (грек. asbestos-сөнбейтін) –құрамы кальцит, сазды,
құмды және басқа бөлшектерден тұратын ақ немесе ақшыл, сұр ... ... ... ... ... ... ... Металлургияда,
құрылыста, химиялық шикізат ретінде қолданылады. Тақырлардың құрамында да
болады.
Импульверизация солей – тұз импульверизациясы – тұздардың ... ... ... ... ... жыныстардың бұзылуы нәтижесінде және ... ... ... ... ... ... тақырлардың жайғасқан
өңірлерінде де жинақталады, олардағы тұз мөлшерін арттыруы мүмкін.
Как – қақ – ... су ... ... ... ... ... жаңбыр сулары ұзақ сақталып тұратын алаңдар немесе уақытша таяз ... ...... ...... жер бетінен 10см-
ге дейінгі қабатының құрамында кальций және ... ... ... ... Тақыр және тақыр тәрізді топырақтарда да мол болады.
Коэффициент филтрации – фильтрациялық коэффициент – ... ... ... ... оның су өткізу коэффициенті немесе
гравитациялық қүшпен төмен аққан су көрсеткіші. ... ... өте ... ... соли – тез ... ... – ерітінділерде көп мөлшерде
жиналатын топырақ бойында жылжуы тез, булану барысында топырақта ... ... ... ... ... құрамында болады.
Липкость почвы – топырақтың жабысқақтығы - әртүрлі күшпен басқа бір
денелерге ылғалды топырақтың ... ... ... ... да өте
жабысқақ болады.
Лишайники – қыналар – төменгі ... ... ... ... мен ... селбесуі нәтижесінде пайда
болады. Топырақ бетінде, ағаш ... ... ... ... ... ... ... – мергель – құрамы сазды, карбонаттардың қоспаларынан ... тау ... Түсі ... ... табиғатта кең таралған, цнмент
өндіруде қолданылады. Кейбір тақырлардың аналық тау жыныстарын құрайды.
Метоморфизация – ...... ... ... қайта құрындылар жиынтығы. Метоморфизмге себеп болатын - әртүрлі ... ... ... ... және жиі ... өтетін ккклиматтық және
геоморфологиялық өзгерістер. Тақырлар жайғасқан ... ... өте ......... ... ... тау
жыныстарының минералдық құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... процестерінде де жүреді.
Монтмориллонит – монтмориллонит – кремний, алюминий, магний тұздары.
Жалпы формуласы: Al, Mg [Si4 O10] (ОН)2 nН2О. М. ... ... ... ... тау ... ... пайда болатын екінші реттік
минерал, гранит және диориттің ... ... ... және ... ... түрлері болады.
Морские осадки – теңіз шөгінділері – ... ... ... ... ... ... ... сулы зонада терригендік құмдар, малта тастар,
қабыршақ ... ... баяу ... – балшықтар, алевриттер жиналады.
Тақырлардың "көлдік тегі бар" ... ... – осы тау ...... – топырақтың қатты бөлшектері мен түйіршіктерінің
бетінде өте ұсақ бөлшектер ерітіндісінен (плазма) тұратын ... жаңа ... жұқа ... ... да болады.
Реликтовый такыр – реликтілік тақыр – қазіргі физикалық географиялық
жағдайлардан өзгешелеу, өткен кезеңдерден сақталып қалған ... ... ... - ... – аридты зонаның жабайы өсімдігі. Ағаш немесе бұта
түріндегі өсімдік туысы. Отынға пайдаланылады, жас ... ... ... ... Шөл зонасының солтүстік аймақтарындағы тақырларда тоғай ... ... – тез ... ...... көп мөлшерде
жиналатын, топырақ бойында орын ауыстыруы тез, ерітінділердің ... ... ... ... ... – сораң – шөлді және шөлейтті ... сор және ... ... бұта ... бұташық түріндегі жабайы өсімдік. Бағалы
мал азығы. Қазақстанда 26 түрі ... ... ... ... ...... ... топырақтар – аридты зонаның
аллювиальды жазықтарындағы сирек эфемерлер – ... ... ... ... ... ... түрі. Ең мол көлемді жайғасуы сұрқұба
топырақтарда болады. Жоғарғы қабаты ... ... ... кезінде, тақырлардың ... ... ... ... ... да, бұл топырақтар біртіндеп тақырларға айналады.
Такырные соры и шоры – тақырлы сор және ...... ... ... ... болған көлшіктердің құрғап кетуі нәтижесінде тұзды
батпаққа айналған алаңдар. ... ... ... ... ... ... аяқ
батып, оған ақ балшық жабысып, терең із қалады. Бұл тақырлы сор мен ... ... ... – тақырларды химиялық мелиорациялау –
топырақтың қасиеттерін түпкілікті жақсарту химиялық ... ... іске ... Химиялық мелиорацияның көп тараған және ... ... ... ... ... тыңайтқыштарды қосу
жатады. Тақырларды химиялық мелиорациялау әдістерін бірінші рет Ө.О.Оспанов
(1940) ...... ...... ... қуыстарына
қатайтқыш заттардың (көмір ... әк, ... ... ... ... ... ... қатты күйге айналу процесі. Бұл құбылыс ... ... ... ... - ... ... жиналған
атмосфералық сулардың ыстықтан ... ... ... ... ... айналып, құрғап, қабыршықтанып, содан соң айқыш-
ұйқыш ... ... ... бөліген, қалыңдығы 2-5см-лік көпбұрышты
бөлшектерден (паркетерден) ... одан әрі ... ... құралатын, ерекше сазды, аздап саздақты, төменгі ... көп ... ... және ... құрамында шпат, слюда, кварц, ал
лайлы бөлігінде ... ... ... ... ... ... ... өте аз (0,5%) болатын, карбонаттарға
бай, сілтілігі жоғары, сульфаттық-хлоридтік-натрилік типпен мол ... мен су ... ... ... ... жағдайда өте қатты
құрылымға ие ... ... аз, ... ... тек қана ... мен ... және өте ... кездесетін жусан мен сексеуілдерден
тұратын, көбінесе ауыр механикалық құрамды ... ... ... ... ... және ... шөгінділерде
түзілетін, құмды, сазды және ... ... ... ... ежелгі өзен аңғарларында, құрғап ... ... тау алды ... жайғасатын, өзіне ғана тән ландшафттық-
функцисналдық сипаты бар ерекшеленген типтік қасиетке ие ... Бұл ... ... ... ... құрылсының,
құрамының және қасиеттерінің әрқайсысы белгілі бір ... мен ... ... ... ұзақ ... (мүмкін ғасырлар
бойы) өзара қарым-қатынас нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... бетіне жиналғанын
атмосфералық сулардың ... ... ... кейінгі сазды
материалдардың ... ... ... ... ... соң айқыш-
ұйқыш жарықтармен шимайлана шытынап бөлінген...” деген анықтаманың ... ... ... ... түзілу үрдісіне әсерін
көрсететін құбылыс.
3. ... ... ... ... ... тұратын, одан әрі қатпарлана тығыздалған қабаттардан
құралатын, ... ... ... ... ... ... құмды, көп
бөлігі лайлы және тозаңды, құрамында шпат, ... ... ал ... ... ... (бейделлит) минералдары мен гидрослюдалар
кездесетін...” деп көрсетілген бөлігі ... ... ... ... ұғым ... ... Олай ... тақырдың кескіндік
пішінін былайша сипаттуға болады: беті 4см қалыңдықтағы тығыз, әлсіз
қатпарланған, ... ... ал оның ... ... ... ... одан ... әртүрлі қалыңдықтағы саздақты, ... ... және сұр ... құм ... ... отыратын
аллювильды салындылар қабаты орналасқан. Топырақтың тұз ... ... ... өте ... ... ыза суы 6м ... әрі жатыр.
Барлық қабаттардағы саз бен құм қабаттары өте құрғақ.
4.Тақырлық-ландшафтардың түзілуіндегі физикалық-химиялық ... ... ... ... сипат, аймақтың геологиялық құрылысына
байланысты геохимиялық үрдістермен үйлесіп жатыр.Тақырлардың ... ... ... ... ... ... құрамды бөлік
байқалады. Әдетте, екінші метрден бастап, саздар құммен ... ... ... ... дала ... ... ... кездеседі, ал
лайларында монтмориллонитті ... ... мен ... ... заттардың қоспалары мен өте сирек кездесетін каолинитті топтың
минералдары бар.
5.Тақырлардағы қарашіріктің ... өте аз – 0,3-0,8% ... ... ... ... ... Тақырлардың метрлік
қабатындағы қарашіріктің қоры гектарына 85тоннаны ... ... ... ... ... , ... гектарына 7тоннаны құрайды, ал
минералдық бірлестіктерінің құрамында кремнидің ... мол ... ... ... ... ... байқалады да, шақаттанудың белгісін
білдіреді, ал тығыздалған қабаттарда шала ... ... ... ... кальцимен қатар магнидің мөлшері мол, ал фосфор мен
калидің ерігіш (жылжымалы) түрде аздап ... ... ... ... сілтілі (рН 8-10), ал одан төменгі қабаттар бейтарап ... ... ... осы ... ... ... ... “...қарашірігі
өте аз (0,5%) болатын, карбонаттарға бай, сілтілігі жоғары, сульфаттық-
хлоридтік-натрилік типпен мол тұзданған...” ... ... ... ... болатын топырақтың құрамдық сипатын береді.
6.Топырақтың алғашқы түзілуіне ары қарай дамып, ... ... ыза ... мен жер беті және жер асты ... физикалық-географиялық факторлардың негізгі түрі ... ... Олай ... ... су ... де ... ... сипатталады. Бұл қасиет, көбінесе, тақырлардың физикалық
құрылысымен байланыса келіп, оның анықтмасында ... ... ... мен су ... қабілеті төмен, құрғақ
жағдайда өте қатты құрылымға ие болатын, ылғалы аз...”.
7.Топырақтардың қалыптасып, ары ... даму ... ... ... ... ... бірі - ... екендігі белгілі. Мұның әсерінен биогендік ... ... ... географиялық қабығында кіші биологиялық айналым іске
асады. Тақырлардың өсімдіктері туралы біздің ... , ... тек қана ... ... мен қыналардан және өте ... ... мен ... ... ... Анықтаманың “...көбінесе ауыр механикалық құрамды ежелгі
аллювиальды және ирригациялық салындыларда, ... және ... ... ... ... ... құрылысын
көрсететінін байқаймыз. Олай болса, тақырлардың сыртқы түр-түсі ... ... және ... ... үш ... бөледі: үштік дәуірдің
мергельдері мен әктастарынан құрылған ежелгі депрессияларда және ... ... ... ... түсті тақырлар; үштік дәуірдің
саздары мен ... ... ... және ... бастау
алатын уақытша ағындары бар ойыстарда шөккен қызғыш-қоңыр түсті тақырлар;
тауларға немесе ... ... ... ... түзілетін, айналасы
барлық жағынан төбешік құмдармен, сексеуілдермен және басқа да ... ... ... ... ... Тақырлардың жер бедері “...құмды, ... және ... ... аллювиальды жазықтарда, ежелгі өзен аңғарларында,
құрғап қалған көл тағандарында, тау алды жазықтарында жайғасатын...” ... ... ... ... ... ... ... жер
бедерлерінде қалыптасқаны көрінеді. Бірақ бұларға, негізінен, ... ... жер ... ... тән. Олар: ауыр механикалық
құрамды ежелгі ... ... және ... ... ... және тасты шөлдердегі ойыстар; ескі өзен аңғарлары, тау ... ... ... көлемді шұңқырлар, үстірттердің ойыс
жерлері. ... ... ... ... ... ... көл ... де пікірлер айтылып жүр.
Сонымен, қорыта келгенде, тақырлардың пайда болып, ... ... ... ... әсер ... ... болмыстарына қарай, жайғасқан өңірлеріне сәйкес, әрқайсысының
құрылымдық, құрылыстық, құрамдық және функциялық ерекшеліктері болады.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... У.У. ... и ... такыров, Тр. Почв. ин-та им.
В.В.Докучаева, вып. 1, изд. АН ... М., ... ... Н.Н. ... и ... почв такыров. Изд. Моск. Ун-
та, М, ... ... И.П. О ... их ... ... и о процессе
такырообразование. Почвоведение, N5, 1933.
4. Ковда В.А., Розанова Б.А. ... . Типы ... их ... ... 2 ... М., ... ... 1998.
5. Базилевич Н.И. Особенности малого ... ... ... ... ... ... АН СССР. 1954. т.97. N6
6. Иванова Е.Н. Очерк почв районов останцового и северо-западного Усть-
Урта, Мат. ... по ... ... вып. 4, ... ... Н. ... в ... и Хиву в 1819-1820гг. Чч. 1 и 2,
М., 1822.
8. ... А.П. ... о ... ... Мат. для ... края, вып. 2, СПб.,1873.
9. Стебницкий И.И. ... о Т ... Зап. ... отделен. Русск.
геогр. общ., т. VIII, 1873.
10. Малома Я. Описание пути из Красновоска до колодца ... ... ... ... геогр. общ., т. VIII, 1873.
11. Каульбарс А.В. Низовья Аму-Дарьи. Записки Русск. геогр. общ., т.IХ,
1881.
12. Маев Н.А. Топографический ... ... ... Мат. для
статистики Туркестанского края, вып. 11, 1873.
13. Богданов М.Н. Очерки природы Хивинского оазиса и ... ... ... ... ... А.М. ... и ... очерк Закаспийского
края, Изв. Кавказ. отд. Русск. геогр. общ., т. IХ, ... ... Г.П. ... ... ... и Сыр-Даринкой областей,
Горный журнал, ... ... В.А. ... ... ... ... ... общ.,
т.ХХ, 1890.
17. Андрусов В.В. Материалы для геологии Закаспийской области, Тр. ... ... ... ... ... Д.И. ... Каркумского морфологического отряда. Сб. «Кара-
Кумы». Результаты ... ... гг ... Наук. Мат. Кэй, сер.
Туркменская, вып. 20, Ленинград, ... ... С.С.О ... и ... ... на равнинах
низовьев Сыр-Дарьи, «Почвоведение» N2, 1911.
20. Нацкий А.Д. Заметка о Каракумских впадинах, Геол. вестн., т.II, N ... ... ... Б.А. ... по морфологии Кара-Кумов, сб. «Кара-Кумы»,
Мат. КЭЙ, вып.20, ... ... П.С. ... ... ... Кара-Кумов, сб. Кара-Кумы»,
СОПС АН СССР, сер. «Туркмения», вып. 3, 1932.
23. Димо Н.А. Из бассейна р. Аму-дарьи. Русский почвовед. N8-10, ... ... В.В. К ... ... ... ... пустыне Усть-Урта. Пермь, 1926
25. Виленский Д.Г. Засоление почвы, их пройсхождение, состав и ... ... М., ... Герасимов И.П. О ткырах и процессе такыробразования. Почвоведение, N4,
1931.
27. Иванова Е.Н. Некоторые черты водного баланса солонцового процесс ... ... ... им. ... ... В.А. ... формы засоления почв в Заволжьи. Тр.
Ноябрський ... ... Наук 1933г., ... 1934.
29. Воскресенский М.Н. Эволюция солевого профиля долинных почв пустынной
части Средней ... ... N2, ... ... М.Л. К ... об ... ... такыров, Почвоведение,
N96 19497
31. Базилевич Н.И., Родин Л.Е. и др. Изменение почв такыров под ... ... N11, ... ... ... Через Мангышлак и Усть-Урт в Туркестан. Тр. Арало-
Касп. эксп., вып. 6, 1889.
33. ... А.Э. ... ... о ... исследованиях на
сухих русел Аму-дарьи. Изв. Русск. геогр. общ., т. ХVIII, ВЫП. ... ... П.М. ... ... Изв. ... ... общ., т ХХ, вып. ... Мушкетов И.В. «Туркестан», т. I, ч.1, СПб. 1886. Петроград, 1915.
36. ... А.Ф. ... ... ... по ... и минерал. Росии,
ттVII и VIII, 1903.
37. Драницын Д. Песчаная степь в ... ... ... Мат. по изучен. русских почв. вып. 19, СПб., ... ... И.П. ... ... ... сб. «Туркмения», Комисс.
эксп. иссл. Акад. Наук, т. III, Ленинград, 1929.
39. Берг Л. Аральское море, СПб., 1908.
40. Архангельский А.Д. ... ... в ... Аму-дарьи.
Тр. главн. геол.-развед. Упр., вып. 12, 1931.
41. Попов И.Г. ... ... ... ... ... отделен. Русск. геогр. общ., т. ХV, 1922
42. Базилевич Н.И., Родин Л.Б. ... ... ... и пути ... освоения. М., Изд. АН СССР, 1956.
43. ... С.А. ... ... ... для ... ... ... Ылым, 1976.
44. Вальтер Г. И Алехин В.В. Основ ботанической географии, Биомедгиз, М.-
Л., 1936.
45. Келлер Б.А. Низшие растения на зональных ... и ... ... ... ... ... Б.Қ. Географиялық терминдердің қазақша-орысша және орыша-
қазақша ... ... ... ... Қ. ... ... ... мен ұғымдарының орысша-
қазақша анықтамалық сөздігі. Алматы, 1998.
48. Науменко А.А., Попов А.В. Бассейн реки ... ... ... ... ... ... ... Лазаревич К.С., Лазаревич Ю.Н. География словарь. М., Изд. ... ... Т.С., ... Е.Т. ... ... бағалау және
қорғау. Алматы, 2004.
51. Жамалбеков Е., Білдебаева Р. Топырақтану және топырақ географиясы мен
экологиясы. Алматы, 2000.
52. ... Г.М., ... В.П. ... ... дельты реки Или.
Алма-Ата, Изд. КазГУ, 1992.

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 102 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы жоғарғы мектеп дамуы және қалыптасуының негізгі кезеңдері6 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
"Экономикалық теорияның қалыптасуының негізгі кезеңдері."4 бет
Автомобиль жолдары уческелеріндегі жол жағдайларын бағалау және қозғалыс қауіпсіздігін арттыру жөніндегі шараларды жасақтау17 бет
Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет қалыптасуының теориялық негіздері22 бет
Азаматтық қоғамның қалыптасуының теориялық кезеңдері33 бет
Аймақтық өндірістік аөк инфрақұрылымының құрылуымен қалыптасуының теориялық және әдістемелік негізі60 бет
Алматының табиғи-климаттық жағдайларының сипаттамасы7 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы, экологиялық жағдайлары15 бет
Аралас экономиканың қалыптасуының теориялық ас – пектісі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь