1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі

КІРІСПЕ
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ 5
2 ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА 23
2.1 Алматы қаласының физикалық географиялық сипаттамасы 23
2.2 Астана қаласының физикалық географиялық сипаттамасы 25
3 АСТАНА ЖӘНЕ АЛМАТЫ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ САЛҚЫН МЕРЗІМДЕГІ АУА ТЕМПЕРАТУРАСЫНЫҢ ТЕРМИКАЛЫҚ РЕЖИМІ 26
3.1 Алматы және Астана метеостанцияларының салқын мерзімдегі ауа
температурасының салыстырмалы сипаттамалары
3.2 Астана және Алматы қалаларындағы 1986 . 2002 жылдардағы салқын
мерзімдегі ауа температурасының аномалиясы 26


35
4 АСТАНА ЖӘНЕ АЛМАТЫ ҚАЛАЛАРЫНДАҒЫ САЛҚЫН КЕЗЕҢІНДЕГІ АУА ТЕМПЕРАТУРАСЫНЫҢ СТАТИСТИКАЛЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫ (1986.2002 жж) 38
ҚОРЫТЫНДЫ 41
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 42
Бұл дипломдық жұмысымның мақсаты 1986 – 2002 жылдар аралығындағы ел ордамыз Астана және Алматы қалалары бойынша салқын кездегі ауа температурасының термикалық режимін зерттеу болып табылады. Көптеген ауыл шаруашылық салаларына төмен температуралар кері әсерін тигізеді. Қазақстан үшін, ауыл шаруашылық және мал шаруашылық аудан ретінде болғандықтан , оған салқын жарты жылдықтың термикалық режимін зертттеу маңызды, себебі күзде және қыста температураның едәуір төмендеуі күздік егіндер мен жеміс ағаштарының жойылып кетуіне әкелуі мүмкін. Ол сонымен қатар аяздың жалғасуына байланысты құрылыс, газ шаруашылығы, автокөлік және авияцияға үлкен кері әсерін тигізуі мүмкін.
Жұмыстың тәжірбиелік мәні ол бұл жұмыстан алынған сипаттамалар халық шаруашылығының әртүрлі салаларында қолданылуы мүмкін. Жұмысты орындаған кезде 1986 – 2002 жылдар аралығындағы орташа тәуліктік және орташа айлық мәліметтерді ТМ – 1 кестесінен алдық.
Зерттеулерді іске асыру үшін сол жылдардағы , сол мезгілдегі байқалған ауа температурасын алдық, яғни ауа температурасы деп малекулалар қозғалысының орташа кинетикалық энергиясын айтамыз. Астана және Алматы қалаларының салқын кезеңдегі орташа ауа температурасын салыстырдық, орташа тәуліктік теріс таңбалы температуралар жинағын қарастырдық. Салқын кезеңдегі ауа температурасының төменде көрсетілген шектік күндер саны, сонымен бірге ауа температурасының 0 0С – тан өту күнін ұзақтығын алдық. Ауа температурасының аномалияларын ,статистикалық сипаттамалар құрылымын анықтадық. Астана және алматы қалаларының физикалық географиялық жағдайларын және климатын қарастырдық.
1. Дроздов О.А. О некоторых особенностях полей метеорологических элементов. // Труды ГГО , 1950: Вып. 19 (81), б. 102 – 122.
2. Байшоланов С.С. Метеорология және климатология. Оқу -әдістемелік құрал. Алматы : Қазақ университеті, 2000. −129 б.
3. Матвеев Л.Т. Курс общей метеорологии. Физика атмосферы. − Л.: Гидрометеоиздат,1984.−751 б.
4. Хромов С.П., Петросян М.А. Метеорология и климатология. − Л.: Гидрометеоиздат,1993.−519 б.
5. Байшоланов С.С., Қожахметов П.Ж. Жалпы метеорология. Оқу құралы.− Алматы: Қазақ университеті,2005. −187 б.
6. И.И. Гуральник ,Г.П. Дубинский, В.В. Ларин,С.В. Мамиконова. Метеорология.− Л.: Гидрометеоиздат,1982.-333 б.
7. Хромов С.П., Мамонтова Л.И. Метеорологический словарь. − Л.: Гидрометеоиздат,1974.−568 б.
8. Климатический справочник по Алма-Атинской области. Гидрометеоиздат, 1961. ─219 б.
9. Тверской П.Н. Курс метеорологии. − Л.: Гидрометеоиздат,1962.−692 б.
10. Сборник научных статей. Исследование опасных явлений погоды на территории Казахстана. Алма-Ата. Изд.КазГУ,1989. ─89 б.
11. Утешова А.С. Климат Казахстана.: М., Гидрометеоиздат, 1959.- 366 б.
12. Коженкова З.П. Курс лекции по синоптической метеорологии. Алма- Ата: 1967. ─ 494 б.
13. Климатический справочник по Целиноградской области. Гидрометеоиздат, 1961. ─274 б.
14. Лебедев А.Н., Писарева Г.П. Климатические сезоны в СССР, //Труды
ГГО, 1956.─Вып. 62.-356 б.
15. Алисов Б.П. Географические типы климата. Метеорология и гидрология, 1936.- № 6. -366 б.
16. Русско-казахский словарь гидрометеорологических терминов. Алматы: Цех полиграфии Казгидромета,1996.- 540 б.
17. Байдал М.Х. Особенности преобразования сезонных макросиноптических процессов.// Труды КазНИГМИ,1955. ─Вып.5.496 б.
        
        РЕФЕРАТ
Дипломдық жұмыс 39 беттен, 4 тараудан, 9 кестеден, және 2 суреттен
тұрады, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... қаталдығы, салқын кензеңнің басталуы, салқын
кезеңнің аяқталуы, ... ... ... инверсия,
изометрия, аномалия, экцесс, асимметрия, дисперсия, вариация, орташа
квадраттық ауытқуы, ... ... және тағы да ... ... ... ... мақсаты: 1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы
салқын кездегі Алматы және Астана қалалары ... ауа ... ... ... Осы екі қала бойынша орташа айлық ауа
температурасы арқылы ... ... ... ұзақтығын, 0 0С− тан өту
кезін орташа тәуліктік теріс таңбалы ауа ... ... ... ... ... орташа квадраттық ауытқуын,
асимметрия коэффициенттерін, экцесс ... ... ... ... ... ... зерттедік.
МАЗМҰНЫ
б.
|КІРІСПЕ | |
|1 ... ШОЛУ |5 |
|2 ... ... ... |23 ... ... ... ... ... сипаттамасы |23 ... ... ... физикалық географиялық сипаттамасы |25 |
|3 ... ЖӘНЕ ... ... ... ... АУА |26 ... ... ... | ... ... және ... ... ... мерзімдегі ауа |26 |
|температурасының салыстырмалы сипаттамалары | ... ... және ... ... 1986 – 2002 ... | ... |35 ... ауа температурасының аномалиясы | |
|4 ... ЖӘНЕ ... ... ... КЕЗЕҢІНДЕГІ АУА |38 ... ... ... ... жж) | ... |41 ... ... ... |42 ... ... ... мақсаты 1986 – 2002 жылдар аралығындағы ... ... және ... ... бойынша салқын кездегі ауа
температурасының термикалық режимін зерттеу болып табылады. Көптеген ... ... ... ... кері ... тигізеді. Қазақстан
үшін, ауыл шаруашылық және мал шаруашылық ... ... ... , ... ... жылдықтың термикалық режимін зертттеу маңызды, себебі күзде
және қыста температураның едәуір төмендеуі күздік ... мен ... ... ... ... ... Ол ... қатар аяздың
жалғасуына байланысты құрылыс, газ шаруашылығы, автокөлік және авияцияға
үлкен кері ... ... ... ... мәні ол бұл ... алынған сипаттамалар халық
шаруашылығының әртүрлі салаларында қолданылуы ... ... ... 1986 – 2002 ... ... ... ... және орташа айлық
мәліметтерді ТМ – 1 ... ... іске ... үшін сол жылдардағы , сол мезгілдегі байқалған
ауа ... ... яғни ауа ... деп малекулалар
қозғалысының орташа кинетикалық энергиясын айтамыз. ... және ... ... ... ... ауа ... салыстырдық, орташа
тәуліктік теріс таңбалы температуралар ... ... ... ауа ... ... ... ... күндер саны,
сонымен бірге ауа температурасының 0 0С – тан өту күнін ұзақтығын алдық.
Ауа ... ... ... ... ... ... және ... қалаларының физикалық географиялық
жағдайларын және ... ... ... ... суық болуы халық шаруашылығына, әсіресе ауыл ... және тағы да ... ... кері әсерін тигізеді.
Осыған байланысты көптеген ғалымдар суық жарты жылға және ... ... ... ... ... ... бөледі.
Ауа температурасның 0 0С –тан өтуінің ең ерте және ең кеш ... ... ЕТР мен ... бұл ... қаңтар айының аяғы
немесе ақпан айының басында басталады. Зерттеліп жатқан үлкен территоряның
көбінде бұл өтім ... ... ... және батыстан солтүстік – шығысқа
қарай жүреді.
0 0С–тан өту ... ... ... ерте және ... ... тербеліс амплитудасы ЕТР – дің оңтүстік және батыс
жақтарында ... 0 0С ... өту ... ... ... ... ортаға байланысты.оңтүстік аудандарда өтпелі кезең
ақпанда басталып, ... ... ... ... Ал ... қарай бұл
күндер жылжиды, наурыздың үшінші декадасында басталып, мамыр ... ... ... ... ... ... Атмосфераның әрбір
нүктесінде ауа температурасы әртүрлі болады, кеңістік және ... ... ... ... ... ... қабаттарының температурасы
негізінен күш сәулесін жұту арқылы, ал төменгі қабаты ... жер ... жылу ... ... ... ... жылуы мен салқындалуы төселме ... жылу ... ауа ... тәуліктік жүрісі төселме беткейдің
температурасының тәуліктік жүрісімен анықталады. Ауа температурасының (2 м
биіктікте) ... мәні күн ... ... ... ... ... ... алғашқы 2 – 3 сағат ішінде ауа температурасы тез өседі,
сосын оның өсуі баяулайды. Ауа ... мәні тал ... 2 – 3 ... (14 – 15 ... ... Одан ... температура төмендейді- алдымен
баяу, сосын жылдамырақ /1/.
Ірі су қоймаларының ... ауа ... ... су беті температурасының тәуліктік амплитудасынан ... Оның ...... үсті ... су ... ... жоғары
болатындықтан күн радяциясы жақсы жұтылады және оңай ауаның өзіндік сәуле
шашуы да жоғары болады. Салқын немесе жылы ауа ... ... ... ... ... ... тәуліктік тербелісі бұзылады, яғни
кейде ... ... ... ... ... өсуі ... ауа – райында ауа температурасының өзгерісі тәулік бойында
айқын ажыратылады. Бірақ ауа температурасының тәуліктік ... ... Ауа ... ... ... әртүрлі факторларға
бағынышты. Маңызды факторлар:
1) Географиялық ендік. Ендік өскен сайын ауа температурасының тәуліктік
амплитудасы азаяды. Ең ... ... ... ... ендіктерде
байқалады. Жыл бойында орташа ... ... ... ... 12 0С ... , 8 – тан 9 0С –ға дейін орта ендіктерде, 3 –
ден 4 0С-ға ... ... ... , ал одан ... 1-тан 2 0С дейін
құрайды;
2) Жыл мезгілі. Қоңыржай белдеуде тәуліктік амплитуданың ең кіші ... , ең ... мәні ... ... ... олар ... маусымнан біршама
үлкен болады. Ауа температурасының тәуліктік амплитудасы түннін ұзақтығына
да бағынышты. Жоғары ендіктерде ... түн өте ... ... ... ... ... болады. Полярлық аудандарда жазда тәулік бойы
күш батпайтын кезде амплитуда 1 0С шамасында болады. Поляр түні ... ... ... ... ... ал ... мен ... амплитуда біршама өседі.
3) Төселме беткейдің сипаты. Су беті үстіндегі ауа ... ... ... ... кіші ... ... және теңіз
үстінде ол 2 –тан 3 0С – ді ... ... ... 20 ... 22 0С –ға дейін
өседі. Құрғақ дала мен шөлдерде температураның орташа жылдық тәуліктік
амплитудасы 300 С –ға ... ... ... Ауа температурасының тәуліктік амплитудасы бұлттылық
өскен сайын азая түседі. Бұлт ... ... ... ... азайтса, түнде жер бетінің сәуле шашуын атмосфераға жібермей
ауаның салқындауына ... ... ... Жер ... ... ... жерлерде (жыра, шұңқыр, оңғар) ауа
күндіз ... ... ... ... ал ... керісінше салқын ауа биік
жерлерден ойпаңға ағып түседі. Сондықтан тегіс жерге қарағанда ... ... ... ... ... ... ... (тау, төбе, шоқылар) маңында тәуліктік амплитуда ... кіші ... ... ... биіктік. Теңіз деңгеінен биіктеген ... ... ... амплитудасы азаяды, ал максимум және ... ... ... ... ... ... де ... 1-
тан 2 0С дейін құрайтын температураның тәуліктік жүрісі байқалады. Бірақ
ол, бұл биіктікте озонның күш сәулесін ... ... ... ... жүрісі негізінен төселме беттің
температурасының жылдық жүрісімен анықталады. ... ... , ең жылы ең ... ... ... ... температурасының
айырмашылығы болып табылады. Солтүстік жарты шарда құрлықта орташа айлық
максимальді ... ... ...... ... ... ... жағалауында экстремальді температуралар кешігіп орнығады:
максимумы- ... ... ... наурызда. Су беті үстінде ... ... ... ... ... ... кіші
болады.
Ендік өскен сайын ауа температурасының жылдық амплитудасы да өседі. Ең
кіші мәні эквоторлық ... ең ... мәні ... ендіктерде
байқалады. Теңіз деңгейінен биіктеген сайын жылдық амплитуда азаяды.
Амплитуданың мөлшеріне және экстримальдік температуралардың орнығу
уақытына ... ауа ... ... ... төрт ... Экваторлық тип. Экваторлық аймақта ... ... ... ... және ... ... бен ... теңелуінен кейін күн
экватор үстінде тұрғанда, және екі минимумы – ... және ... ... кейін байқалады. Бұл жерде температураның жылдық амплитудасы
кішкентай, себебі жыл бойы келетін жылу аз өзгереді; ... ... тип. ... тип ... ... ... ... байқалады, максимумы жазғы және минимумы ... ... ... ... Жылдық амплитуда экватордан қашықтаған ... ... ... жыл бойы ... ... айырмашылығы өсе түседі,
әсіресе қыс пен жазда. Температураның жылдық амплитудасы мұхиттар үстінде 5
– тан 10 0С-ді ... ... ... 10 – тан ... 20 0С ... ... ... типі. Бұл белдеуде де температураның минимумы жазғы
және минимумы қысқы күн тоқырауынан кейін орнығады. Температураның ... ... ... ... ... ... ... және
жағалауда тамызда байқалады. Ендік өскенде температураның жылдық
амплитудасы да ... ... мен ... үстінде олар орташа алғанда
плюс10 – тан 15 0С ... , ... ... плюс 30 – дан 50 0С ... ал 60 0 ... 60 0С ... ... Полярлық тип. Полярлық аудандарда қыс ұзақ және суық , жаз қысқа да
салқын болады. Температураның жылдық ... ... мен ... 25- тан 40 0С – ге ... , ал ... 65 0С -дан ... ... , минимумы қаңтарда байқалады /4/.
Ауа температурасының биіктік бойынша өзгеруі температураның вертикальді
градиенті арқылы ... ... 100 м ... сайын температураның
өзгеру мәнін температураның вертикальді градиенті дейді ( γ с/100 м).
Ауа температурасы биіктік бойынша төмендесе оның ... ... ... ... Ауа ... ... бойынша өссе (инверсиялы)
вертикальді градиент теріс таңбалы болады. Ал ... ... ... ... ... тұрақты болады. Температураның
биіктік бойынша таралуын сипаттайтын қисық сызықты стротификация қисығы деп
атайды. Инверсия және изотермия қабаттарын көбіне ... ... деп ... Олар ... ... дамуын тоқтатады, олардың астында су буы
және ауадағы басқа дақоспалар жиналып ... ... және ... ... ... тропосферада температураның вертикальді градиенті 0,65 0С
/100 м тең.
Атмосфераның шекаралық ... ... ... ... ... себебі оның жылу режимі негізінен төселме ... жылу ... және ... жағдаймен анықталады.
Ортаңғы және жоғарғы тропосферада ... ... өсуі ... ... ... қабатында вертикальді градиент күрт азайып нөлге жетеді
(изотермия), кейде ... ... ... инверсия байқалады.
Тропопаузаның ең төменгі температурасы минус 75 0С, кейде ... 90 ... ... ... ... және тропиктік аймақта
тропопаузада температураның төмен ... ... ... қозғалыстың
арасында температураның биіктік бойынша төмендеуі үлкен биіктіктерге ... ... ... Қоңыржай белдеуде тропопаузаның температурасы
жазда қоңыржай белдеудікінен жоғары, қыста ... ... ... болады.
Егер, орташа айлық ауа температурасының көпжылдық орташа мәндерінің
теңіз деңгейінде таралуын қарастырсақ, оған географиялық факторлардың ... ... ... Ең ... ... әсері байқалады. Жер бетіне
радияциялық баланстың таралуына ... ... ... қарай төмендейді, әсіресе қыс маусымында. Бірақ та картада
изотермия сызықтары ендік ... тура ... ... ... ... ... ... себебі құрлық пен теңіздердің ... ... ... ... ... бетінің орографиясы ,
мұхиттық жылы және салқын ағыстар, қар ... т.б. әсер ... ... ... ең ... температура оның ортасында емес шығыс
бөлігінде байқалады. Оған ... ... ... ауаның батыстық
тасмалдануы (батыстан шығысқа қарай). Ал мұхиттарды жеке болып қарасақ ... ... ... ... шеңберлеріне сәйкестеу келеді.
Орташа жылдық маусым ... ... ... (С.П. ... ... ... екі жағында –тропиктерде
орташа жылдық температурасы 25 0С –дан ... ... ... Ол ... изотерма сызығы тұйықталған жылу аралдары (28 ... ... ... ... ... мен Мексикада, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік
Африкада және Австралияда изотерма сызықтары биік ендікке қарай иілген ... бар. ... тыс ... ... ... ... ... болып келеді, әсіресе біріңғай мұхиттан тұратын оңтүстік жарты
шарда. Солтүстік жарты шарда изотерма сызықтары материктер ішінде экваторға
қарай ... ... ... Яғни, бұл ендіктерде жыл бойынша орташа алғанда
материктер мұхиттарға қарағанда салқындау ... ... ... жылы ... ... жылу ... ... тұрады.
Жыл бойынша орташа алғанда ең жылы жер ... ... ... ... және ... орта айларында ауа температурасының
географиялық таралуын қарастырайық.
Қаңтар айда ... ... жаз ... ... жарты шардың
тропигінде температура материктер мен мұхиттарда біркелкі келеді, ... ... ... ... ... ... жылдам төмендейді.
Солтүстік Америка және Евразия материгінде изотермалар ... ... суық ... ... Солтүстік Атлант мұхитының шығыс бөлігінде
жылы Гольфстрим ығысының арқасында жылу тілі ... ... ... поляр шеңберіне кіріп тұр. Ондай жылу тілі Тынық мұхитында да бар.
Азияның ... ... ... және Гренландия үстінде
тұйықталған изотермалы суық аралдары орнығады. Біріншісі, Лена ... ... ... ... ... температурасы минус 480 С ,
ал абсолютті минимум минус 70 0С ... ... Бұл ... Якут
салқындық полюсі деп атайды. Онда ең төменгі температура Верхоянск мен
Оймяконда ... ... ... ... жергілікті
беткей деңгейінде қаңтарддың орташа температурасы ... 50 0С, ... ... ... 70 0С ... ... ... (картада теңіз деңгейі
берілген).
Гренландия үстірті теңіз деңгейінен біршама биік болғандықтан , картада
Гренландия ... ... ... ... ... тағы ... – онда жазда да мұз үстінде температура төмен болады. Сондықтан
Гренландия тұрақты салқындық полюсі, ал Якут ... ... ... ыстық болып саналады.
Қыста солтүстік полюс ауданы Якутия мен Гренландиядан жылы ... ... ... ... ... және ... ... жылы
ауасын жиі алып келіп тұрады /5/.|
Қаңтар айында оңтүстік шарда жаз болады, сондықтан экваторлық ... ... ... ... ығысады. Оңтүстік Америкада (28 0С-дан
жоғары), Австралияда (32 0С). Максимальді температура ... 55 ... ... ал ... ... ... деңгейінен біршама биік
жатқандықтан жергілікті беткей деңгейінде ... ... 45 0С ... ... Оңтүстік Америка мен Оңтүстік Африканың батыс
жағалауы мұхиттарында салқын ағыстарға байланысты салқындық тілдері ... ... ... тыс ... ... полюске қарай
жайлып төмендейді, ал 55 параллельден Антрактиданың жағалауына ... ... ... ... 5 0С ... Антрактида материгінің ішінде
температура минус 35 0С дейін төмендейді.
Шілде айында солтүстік жарты ... ... мен ... ... ... жылу ... ... байқалады. Солтүстік Африкада,
Аравия мен Орта Азияда және Мексикада (32 ... 34 0С ... ... мен Орта Азия ... ... біршама биік жатқандықтан жеткілікті
беткей деңгейінде температура теңіз деңгейіндегіден біршама төмен болады.
Сахарада шілденің орташа ... 40 0С ... ... ... ... ... (Азизия) абсолюттік максимум 58 0С дейін,
Калифорния тау шатқалында жатқан бөлім аңғарында 57 0С ... ... ауа ... абсолюттік максимумы 50 0С құрайды.
Мұхиттар үстінде ауа салқынырақ , ... және ... ... сызықтары экваторға қарай иіліп салқындық тілдері орнығады.
Сонымен қатар салқындық ... Охот және ... ... мен ... көлі
үстінде де байқалады.
Бұл кезде оңтүстік жарты шарда қыс , сондықтан материктер үстінде жылу
аралдары жоқ. Оңтүстік Америка мен ... ... ... ... ... ағыстармен байланысты салқындық тілдері қыста ... ... тыс ... ... ... қарай жылдам
азаяды. Материктің шетінде рташа айлық температура минус 35 0С ... ... ... 89 0С ... ... Бұл ... ... жер шарының салқындық полюсі болып табылады.
Жарты шарлардың және ... ... ... ... ... жер ... ауа ... таралуын
қарастырайық.
Қаңтар айында температурасы ең төмен ендік 90 0с .е . болса (минус ... ең жылы жер ... маңы ... 27 0С). ... ... ең ... 90 0 о.е. (минус 48 0С), ең жылы параллель 10 0с.е. ... ... 30 0С ), ең жылы ... 10 0 с.е. ... 27 0С). ... ең жылы 10 0с.е. параллель жылулық экватор деп ... ... ... ... шарда орналасу себебі, онда құрлықтың басым
болуы.
Экватордан полюстерге қарай температура ... ... әр ... ... ... 0,5 – тан 0,6 0С дейін азайып ... ең көп ... ... ... Оңтүстік шардың орта ендіктерде қыс ... ... ... ... ... жаз ... салқынырақ.
Сондықтан , онда температураның жылдық амплитудасы да ... ... ... биік ... ... ... қарағанда барлық маусымда да
біршама салқынырақ. Оның себебі, атмосфералық қысымы ... ... ... ... ... ... орташа ауа температураларын салыстырытын болсақ,
солтүстік жарты ... ... ... көреміз. Температураның жылдық
амплитудасы солтүстік шарда 13,4 0С , ... ... ... 5,0 0С ... солтүстік шардыың климатының континентальдігі жоғары. Себебі,
солтүстік жарты шарда құрлықтың ауданы ... ... ... ... ... ... шардың жаз маусымы оңтүстік шардың жазынан әлдеқайда жылы. Ал
бүкіл жер шарының орташа жылдық температурасы 14,2 0С. Қаңтар айында ... ... ... ... ... (12,7 0С ) шілдеде (16,9 0С)
қарағанда біршама ... Оның ... ... солтүстік жарты ... ... Азия ) ... қатты салқындауы және жазда ... ... ... ... ... ... Ауа массасы қыста суық, жазда
жылы. Себебі ауа температурасының ... ... ... жеке ... ... айының температурасы қысқы айда төмен , жазда жоғары. Егер
біз орташа айдың температурасын көп жылдық қатар бақыласақ , онда ... ... ... да ... ... ... тамызда төмендеуі
артады. Орташа айдың температурасының айырмашылығы өзі жылы және жылдық ай
, ауа температурасының жылдық амплитудасы деп ... ... ... ... ... ... ендікте
қозғалады. Экваторда күш радияциясының жылдық амплитудасы өте аз, полюстік
бағыт әртүрлі келетін күн радияциясының қыс және жаз ... ... ... ... ... қалыпта өседі. Мұхит жағалау бұл ендік
жылдық амплитудасының ... ... ... температурасы
құрлықта үлкен болуы мүмкін.
Жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ірі бедер формалары - таулар. Таулы аймақтарда ерекше климаттық
тип құрылады. Ол таулы климат жеке ... ... ... ... Тауда атмосфера массасы азаяды, және мөлдірлігі көбейе ... ... ... ... ... ... тік күн
радияциясының қарқындылығы биіктік бойынша өскенмен тәулік бойы үздіксіз
жүретін сәулелену арқылы жылу шығымының ... ... Осы ... де тағы да ауа ... ... ... ... арқылы таулы
аймақтарда биіктік бойынша температураның төмендеуі байқалады. Тауларда
ауа температурасы биіктік бойынша алғанда 100 м ... 0,5 ... ... ... ... ... деңгейінің бииіктігіне тәуелді
өзгереді. Биіктікпен олар азаяды да және жыл бойы ... ... ... ... ... ... биіктікпен азаяды.
Сонымен температураның жылдық амплиудасының өзгеру сипаттамасы ... ... ... ... ... ... жылдық
максимальділігі тауларда сәл кешігеді. Таулы жерлерде ең жылы тамыз, ... ай- ... ... жағдайда атмосфера циркуляциясының әсері суық және жылы ауа
массасының ... ... ... ... ... ... Осы ... үлкен температура айырмашылығына әкеледі.
Бірақ жалпы република климатына тән ауа температурасының материктік ... яғни ... ... және күне күрт ... және ... ... қарай құрғақшылықтың күрт өсуіне ... ... ... және ... ... радияциялық байланыстың оң
мәндері жыл бойының көп бөлігінде трансформациялық құрылысымен ерекшеленеді
, ол сол ... екі ... жаз және қыс ... үлкен салыстырмалы
түрдегі термикалық тұрақтылығымен ... ... ... сипаттама суық ... ... ... ... ... ... өседі. Ал өңтүстік аймақтарда жылдың жылы
кезеңінің ұзақтығы (орташа тәуліктік температура 0 0)10 ... ... ... үлкен аномалиялары заңдылықты және кейбір периодтылығымен
сипатталады. Олар ... ... ... ... Бұл кезеңдер қатты
салқындаудың мүмкіндіктері мен ... ... ... қана ... ... ... ... нормалардан 6 –тан 8 0С –ға ерекше
болатынын көрсетеді. 1929 – 1939 ... ... ... ... ... ... 12 0 – қа тең ... көрсетті, яғни 6 0 төмен, ал 1940
– 1948 жылдарда минус 2 0 немесе 4 0 нормадан ... ... ... ... ... қаңтар айының орташа температураларының айырмашылығы
10 0 – қа тең. Қазақстанның кейбір аудандарында 14 0С- ға ... ...... ... институтта атмосфералық
– циркуляциялық кезеңді зерттеу салқын кезеңдер 10 – 11 жылдарда бір ... ... және олар бір ... өте салқын болады. Жылы кезеңдер
салқын кезеңдер сияқты 10 – 11 жылда бір кездеседі және кейбір ... ... ... ... ... ... ... немесе
Гренландия теңізінің территориясынан ... ... ... ... , ... ... және ЕТР- де қатты салқындау байқалатынын
зерттеулер көрсетті /8/.
Солтүстік ... ... қыс ... ұзақ және суық ,ал ... ... және ... 45-тан 50 0 дейін жетеді. Осымен бірге қыста
бірақ сирек Орта Азиядан жылы ауа ... еніп ... Жаз ғы ... ... ... ... салыстырмалы ұзақ емес, кей кездерде ауа
температурасының өсуі бөлек күндері 35 0 ... 40 0С ... ... ... ... маусым айларында да бола береді, ал күзгі ерте ... ... ... ... ... қыс мезгілі жұмсақ және тұрақты емес. Қыс
кезеңі жиі жылы болып тұрады температура кей ... ... 20 0С ... ... ... осы ... ... суық қыс аязбен, бөлек күндері
минус 30-тан 35 0С-қа жетеді, кейбір аймақтар бойынша минус 40 0С, ол суық
арктикалық және ... ауа ... ... ... ал ... ... радияциялық кезегімен салқындатады. Көктемгі ... ... ... ... ... бақылануы мүмкін, ол бірінші күзгі
үсік ... ... ... болады. Қазақстанның оңтүстік
бөліктерінде , тауларды қарастырмаған жағдайда жаз өте ... және ... ... ... ауа ... ... 47 0С дейін көтерілуі
мүмкін, ал топырақ 70 0С –ға және одан да ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт тұруы мүмкін. Қазақстанның типтік
шөлдік зонасы құрғақ және өте ыстық ауа-райы.
Қазақстанның таулы аймақтарының ... ... ... ... ... күрт ... бар. ... температура әдетте
төмен , жазықтық ... ... ... ... ... азаяды. Осымен қатар қыста таулы зоналарда негізінде
радияциялық ... ... ... ... Жиі ... ... және ауыр ауа ... гравитациялық итеруімен пайда болады.
Тауаңғар циркуляциясы және жылы фен тәрізді жел ... ... ... ... тасымалдайды /9/.
Қосым және Арал теңіздерінде , Балхаш, Зайсан ,Теңіз, және осындай
үлкен су обьектілерінде ауа температурасының ... ... ... ... ... Олар ... бриздік циркуляциясы мен шектеледі.
Берілген мақалада орташа вертикальді температура градиенті ||,
теріс таңбалы температура ... ... орта ... ... справочник және 300, 200 және 100 ... ... ... ауа ... салыстырды /10/.
Орташа вертикальді температураның градиентінің мәнімен изобаралық
беткей маңызды атмосфераның орташа ... ... ... ... ... ... ... беткейден 30 гПа ... ... ... ... және ... ... олар
ұзақ уақыт болуы мүмкін. күрделі таралуы 1000-850 гПа ... ал ... ... радияциялық айырмашылық және термикалық құрылымы
көрінеді. Ал Ақтөбе және Семей ... ... ... ... 1000 - 850 гПа теріс таңбалы. Абсолюттік өлшемі ... ... ... , және наурызға қарай төмендеген. Арал теңізінде
теріс таңбасы бақыланған.
Абсолютті өлшемінің теріс ... мәні ... ... , ... қыс ... ... және ... 5, 8 0 С /гПа∙км . Өлшемінің
теріс таңбалы қайталанушылығы 97 % ... ... 88 %, осы ... ... 3,4 және 2,7 0С/ ... –тен , қайталанушылығы 81 %
жағдай қаңтарда, ал желтоқсанда 73 % жағдай барлық ... ... Яғни ... отырған территориялар қысқы мезгілде ... ... ауа ... ... ие болған, Азиаттық антициклонды
қарқынды радияциялық ... ... ... авторлар
көрсеткен, яғни ССРО территориясындағы азиялық бөлігі суық ... ... ... ... облысында тұрғанын, оған сай сипаттама ұзақ
мерзімді ашық желсіз ... тән, ... ... құрылуына
қолайлы жағдай.
оңтаңбасы 1000-850 гПа қабатында сәуірден қазан ... ... ... ... ... ... ... өседі және күзде азаяды.
Арал теңізі станциясында наурызда 1,10 С/ ... тең, ал ... ... 0С/ ... және ... 1 0С ... ... төмендеген. Вертикальді
градиенттің үлкен мәндері жазғы кезеңдерде турбулентті және ... ... , ал ... үшін ... ... ... гПа жоғары мәні 400-300 гПа дейін өте күрт азаяды, 250-200
гПа тұрақты қала береді, ары ... ... ауа ... ... ... Қыста өсуі биіктеген сайын аз өседі, жазда ... ... ... ... ... таралуы
тропосферада жер беті әсер етеді, қабат биік болған сайын, өзгерісі
кеңістік және ... ... көп ... ... ... ,850-700 гПа ... ... физико-
географиялық орналасуына байланысты.
200-150 гПа атмосфералық стратификация тұрақты барлық жыл бойы. Барлық
станцияларда биіктік бойынша температураның инверсиялық таралуы бақыланған.
теріс мәндерінің қайталанушылығы ... 73-78 % ... ... 75-78 % ... ... ... гПа атмосфера жағдайы изотермаға жақын, теріс мән
қайталанушылығы 200-150 гПа қарағанда екі есе аз ... 100-70 ... 0,5 0 С/ ... ... гПа ... теріс
мәндерінің қайталанушылығы өседі. ... 70-50 гПа ... 50-60 % ... ал 50-30 гПа 60-85 % ... ... стратификациясымен изобарлық беткейдің 1000-850 гПа
қабатында температураның вертикальді градиенті ... ... ... ... ... мән ... талдауда көрсетті. Қаңтарда 1000-850 гПа
қабатында Ақтөбеде ... ... ... 97 % ... бақыланған.
Республикамыздың оңтүстік аймақтарында теріс таңбалы қайталанушылығы
77 % жағдайды құраған.
Органикалық және ... емес ... ... ... ... ... ... ортаның термикалық жағдайларымен тікелей байланысты. ... ауа ... ... ... бір ... ... ол ... типтік режимін сипаттайды. Қазақстандағы термикалық режим негізінен
үлкен кеңістікті өзгеретін радияциялық факторлармен және ... ... бір ... ... ... ... ... атмосферанаң циркуляциясы, жылы және суық ауа массасы ... ... ... ... ... Осы ... ... температуралық әртүрлілігінің жағдайын тудырады. Бірақ
жалпы республикамыздың типтік климаты үшін құрлықтық ... ... ... контрастармен және жыл аралық тербелістер, тәуліктік және
жылдық амплитудалармен сипатталады.
Оңтүстікке қарай құрғақшылық ... ... ... циркуляциялық
жағдай және көп жылдар бойы территория бойынша ... ... ... мән ... ол екі ... кезңдердің қыс және жаздың термикалық
режимінің салыстырмалылығына ... ... үшін ... қатынас
солтүстіктен оңтүстікке қарай өсуі сипатты. Республикамыздың қиыр
оңтүстігінде жылы ... ... ... ... ... 0 0С
жоғары) он айды құрайды. Қарлы қыс Қазақстанның солтүстігінде ұзақ және
суық, ал кейбір жылдары ... және ... ... ... минус 50 0С дейін
жетеді. Осымен ... ... да ... жылынуы мүмкін, кей кезде 5 0 дейін
орта Азиядан жылы ауа массасының ... ... ... ... ... ... ... бірақ ұзақ емес, бөлек күндері ауа температурасы 35-
тен 40 0 дейін ... ... ... ... ... ... ... да, ерте
күзде де соңғы тамызда да ... ... ... қысы ... және жұмсақ. Қысқы кезең
жылынуы кей кезде температура 15-тан 20 0С, ... ... осы ... суық қыстар аяздармен болады, бөлек күндері минус 30 - тан минус 35
0С дейін, кейбір аймақтарында 400 С—дан төмен болады, ол суық ... ... ауа ... ... ендіктеріне енуі мүмкін және кешкі
радияциялық су буымен сипатталады. Көктемгі ... ... ... күздің басында, және қыркүйек айының екінші жартысында байқалады.
Қазақстанның оңтүстік аудандарында тау ... ... жазы ... және
жалғаспалы. Осы жерде бөлек күндері ауа температурасы 45-тан 47 0С дейін,
топырақ бетінде 70 0С дейін жетеді. Кейбір ... ... ... ... ... ... үшін шөлді зона құрғақ және өте ыстық ауа райлы.
Қазақстанның тау және тауға ... ... ... ... далалы
жерлерден күрт айырмашылығы бар. Тауда температура әдетте ... ... ... ... ... ... амплитудасы азаяды.
Сонымен бірге тау зоналарында қыста радияциялық − орографиялық инверсия
қатты дамыған. Инверсия таудан гравитациялық ... суық және ауыр ... ... ... Тау- ... ... және жылы ... желдер
таудан тәуліктік ауа температурасының режимін тасымалдайды.Тау қыраттардың
экспозициясы және биіктігі, релефтердің тілімдері, тау ... ... ... ... ... байланысты басқа факторлар климаттың құрылуына
ерекшк бір ... ... бір ... ... ... Каспий
Арал теңіздері, Балқаш Зайсаң Теңгіз және басқа да ... ... ... ауа температурасының режиміне үлкен әсер етеді, әсіресе жылу
кезеңдерде байқалады. Қазақстан территориясында кезеңдік жылдардың тұрақсыз
термикалық режимінің ... ... ... орташа ауа температурасы
тұрақты әсіресе шөлді зоналарда едәуір тұрақсыз қыс ... ... ... ... ... ... ... күз керсінше ұзақ /11/.
Территория бойынша ауа температурасының жылдық ... және ... ... ауа температурасы термикалық режимінің маңызды бір
сипаттамасы ... ... ... ... ... үшін орташа
жылдық температура биік таулардан басқа оң ... бұл ... ... ... ... Қиыр ... ол шамала 0 0- тан ... ... ... өсе бастайды және 13 0С–ға жетеді. Республикамыз
үшін қаңтар айы қыс ... ... ... ... ... ... минус 1-ден минус 5 0Сдейін оңтүстікте өзгереді, солтүстікте
минус 19 0С-ға дейін. Территорияның көптеген ... ... ... бағытты алады, осы заңдылықтардың бұзылуы тау массивтерінің
әсерінен болады. Батыста Мұғалжар тау әсері және ... орта ... ... ... ... ... ... және солтүстік
шығыс оңтүстік шығысқа бағытталғаан, әсіресе солтүстікте тау массивтерінің
әсерінен оңтүстікте температураның ... ... ... тұр, және
оңтүстік шығыс және оңтүстік Қазақстан аймақтары. Осы жерлерде изотермиялар
өте ... жер беті ... ... ... ... ... ... орташа ауа температурасы жоғары, далалық тегіс жерлерге
қарағанда. Едәуір төмен температура айналасы жабық жіңішке аңғарларда, лсы
жерлерде суық ... ... ... ... бір қауіпті жағдай.
Қазақстанда қаңтар айында төмен орташа айлық температура Орлов ауылында
(минус 27 0С ), ... ... ... ... 1 км ... биіктігінен
жоғары. Қаңтардан ақпанға қарай орташа көпжылдық ... ... ... ... және ... ... бір біріне жақын. Сондықтан
ақпанда республикамыздың территориялары бойынша орташа айлық температура
қаңтар айы сияқты қала ... . ... ... ... ... ... ... ауа температурасы жоғарылайды. Орташа айлық ауа
температурасының ақпан ... ... ... ... ... ... және батысында 6-дан 7 0С –ке, ... 8-ден 10 0С, ... ... тау ... 4-тен 5 ... Шығыс Қазақстан облысында 9 0С Солтүстікте орташа айлық ауа
температурасы ... ... 11 ... ... 12 0С, қиыр оңтүстікте 5-тен 7
0С дейін. Сәуір айына тән ауа ... ... ... ... ... ауысуына және барико ─ циркулияциялық
жағдайдың құрылуынан. Наурыз айымен салыстырғанда ... ... ... ... ... 12 0С –ден жоғары батыс және солтүстік батыс
облыстарында, ал орталық және шығыста ... ... ... ... ... 10 0С ... , және таулы аймақтарда 5-тен 7 0С дейін. ... ... тау ... ... ... орташа айлық ауа
температурасы оң мәнді, сәуірдегі изотермиялық конфигурациясы қаңтар айының
изотермиясына ... ... ... ... жүрісі және тәуліктік амплитудасы.
Ландшафтық зоналарда тәуліктік ауа ... ... ... Айға тән қыс үшін ... ол ... ... ... температурасының тәуліктік жүрісінің Қазақстандағы ландшафт бойынша
айырмашылығы қысқа кезіеңдерде айқын көрінеді және ... ... ... ... бойынша да, және тәуліктік максимум мен минимум мен
келуінің ауысуымен де ... бар. ... ... ... ... максимум сағат 14-те солтүстікте, ... ... ... ... минимумы кешірек байқалады,
қиыр солтүстікке қарағанда. Іле Алатаудың орта биіктерінде, ... ... ... ауа ... ... максимумы кешірек уақытта
байқалады. Ауа температурасының тәуліктік жүрісінің режиміне күн ... ... ... ландшафтың термикалық жағдайы, бұлттылық өзгерісіне
әкеледі. Бұлттылық термикалық режимге қысқа қарағанда жазда қатты ... ... ... ... ... да ... да ашық аспан күні ауа
температурасының ... ... ... ... қыс айларында 2- 2,5
есе аз жазға ... Ауа ... ... ... ... ... қаңтарда және шілде де 13 сағат түседі, ашық ... ... 15 ... және ... де 16 ... ... континенттік
деңгейіне байланысты жылдық бойынша емес сонымен бірге ауа температурасының
тәуліктік амплитудасымен де бағалауға болады. Орташа тәуліктік амплитуда
кеңістіктік және ... ... ... ... ... ... ... тәуліктік амплитудасы республикамыздың солтүстік облыстарында маусым
және шілде айларында (13-15 0С) оңтүстікте тамыз және ... ... 0С) ... ... ... ... ... тәуліктік амплитудасының тербелісі едәуір аз, жаз және
күзге қарағанда.
Жылдың салқын кезеңінде радияциялық ... ... ... ... Қазақстандағы әр аймақтарында қыс мезгіліндегі циркуляциялық
процесстердің ұзақтығы әртүрлі әсер ... ... ... ... суық және ... суық ... алғашқыда
Қазақстан аймағының солтүстік және солтүстік аймағында байқалады. Осы
аймақта қараша айының бірінші ... ... ... қар ... ол ... айының аяғына дейін сәуір айының басына дейін
сақталады. Осы бес ай бойы ... ауа ... ... таңбалы болып
қала береді. Радияциялық салқындау процессі ... ... ... ... фронттың жылжуымен оңтүстікке қарай қысқы режим ақырындап
Қазақстан территориясының үлкен бөлігін алады. Барлық аймақтарда да ... ... ... желтоқсан айына кешікпей, тек қана ... ... ... ... ... ... қар ... болмайды
сонымен бірге иынтық радияция кезеңімен радияциялық баланстың теріс таңбасы
осы кезеңдерде (желтоқсан- ... ... ... ... ... орташа ауа температурасының теріс мәндері үш айға ... ... ... ... ... ... қарамастан
төселме беттінің жағдайын ортақ заңға әкелуге болады, ол ... ... ... ... ... ... ... қарқындылығы 60-70 %
(желтоқсан - ақпан) айларынды қыс бойы фронтальді ... ... ... ... ... Қазақстан үшін тек күннің 30% -ті
фронтальді процесстен тұрады деуге болады. ... ... ... ... бір текті ауа масасы алып жатады, антициклондық типтік
жағдайларға ұқсас. Жылдың ... ... ... ... ... ( ≥ 50% ). М. Х. ... ... қазанның соңында
және қарашаның ортасында және желтоқсанға келеді. Ендіктік циркуляция
кезінде Қазақстанның ... және ... ... ... жоғарғы
облысы қалыптасады, солтүстігінде циклондық әрекет қалыптасады. Сондықтан
солтүстік аймақтарында қазан айында бұлтты, жайын ... ауа ... ... ... ол ... оңтүстігінде ашық күнді ауа
райын қалыптастырады. Қазақстанның ... ... ... ... 8-10 күнді құрайды. Клименко ... ... ... ауа райы ... анлиздегенде қысқы
кезеңді екі зонаға бөлді- ... және ... қар ... ... ... Қазақстанда көктемдегі температура режимінің климаттық
ерекшелігі, қазіргі уақытта ... ... ... әсер ... да бір фактор. Жақын бір он жылдықта климаттың өзгеруіне ... ... ... ... алып кетуі мүмкін. Егер ары- қарай парниктік
газдардың тасталымы шектелмесе онда климаттық ... ... ... ... 4,5 0С әр екі ... ... ... екі ... ... ... ... болжағанда яғни компьютерлік модельдеу негізімен көрсеткен
глобальді орташа ауа температурасы едәуір өскен, егер осылайша атмосфераға
парниктік газдардың түсу ... ... ... ... ... ... глобальді түрде өзгереді. Жылыну табиғи ... ... ... ... ... ... газ ... жылынып жатқан мұхит беті жұта алмау қабілеттілігіне әкеледі. Шет
елдерінде де ТМД ... де ... күрт ... ... ... Осы ... бағытына байланысты төрт категориға
бөлуге болады./12/
Бірінші категорияға мына жұмыстар жатады : ультрополярлы процесстердің
анализі бойынша ол ауа ... күрт ... ... ... ... және ... ... болжаудағы әдіс. Бірінші рет Б.П.
Мультаноски қарастырған, ол антициклондық пайда болуындағы орын ... ... Және ... ... ... ... ... антициклон енгенде (АZ) ... ... ... ... және ауа райы күрт өзгереді. Биіктік ... ... ... ... ал ... бөлігі төмен суық
немесе антициклонның суық адвекцияның ... ... ... ... ... ... ал екінші жағдайда қатты
аяздар басталады.
Екінші категорияда жұмысқа суық пен ... ... ... ... ... құбылыстарды және олардың ары ... ... ... . М. Х. ... және А.А. Серебряков
Қазақстандағы жылдың суық ... ... ... ... ... ... суық және жылу ағыны қосылатын уақытты анықтады.
Климаттылықтан басқа олар цииркуляция жағдайын және ... болу ... ... суық ... екі суық ... ... ... анықталады. Сол бір уақыт аралығындағы суық ағынының
қарқындылығы әр жылда бірдей ... осы ... ... ... ... ... жұмысқа ауа температурасының белгілі градациясынан
өту жағдайы (минус 5-тен плюс 5 0С дейін). Қазақстан үшін М. Х. ... ... ... ... 0, 5, 10 0С ... және күздегі.
Көктемдік типті ажыратты, атмосфералық процесстердің дамуы бойынша
анықталады.
Төртінші ... ... ... ... және жылы ... рет А.Й. Воейков жылынуды анализдеді,пайда болудың екі
түрін бөлді: жылы желмен ,күн сәулесінің әсерінен екенін анықтады. ... ... ... ... ... ... ... көптеген ғалымдар зерттен.
Сондықтан республикамыздың оңтүстік қалаларымыздағы экстримальді ... ... суық ... ... ... ... Алматыдағы соңғы 1961 жылмен 1995 жылдар арылығындағы ... ... ... ... ауа ... ... ... Осы
таңдалған жылдар бойынша келесі статистакалық сипаты бойынша ... ... ... ... ... ауа ... (ΔΤi) ... ()
мәніне ауытқуын, температура дисперсиясы (D), ( σ) ... ... ... ... ... және ассиметрия коэффициенттері бойынша
анықталады. Ауа температурасының көпжылдық мәнінен ... ... плюс 4,4 -тен плюс 20,5 0С ... өзгерген, орташа квадраттық
ауытқу плюс 1,32-ден 3,27 0С дейін өзгерген.
Қазақстандағы термикалық режимнің ... және ... ... ... халық шаруашылығына жасалған шаралардың ... райы ... ... ... ... сонымен қатар осы
шараларды ... және ... ... нәтижелілігі осымен қатар
метеорологиялық өлшемнің маңыздылығы аса ... ... ... ... ... экономикалық ортаға үлкен үлесін
тигізеді. Бірақ аз шамадағы ... ... ... тигізеді және
шарушылық стратегиялары болжау арқылы жүзеге асыру үшін көп ... ... ... ... аномалиялардың пайда болуын үйретеді
және солардың зерттеулері мен болжпаулары бойынша ... ... ... ... Осы ... ... келеді, соңғы екі он жылдықты әлемдегі
әртүлі мемлекеттерде ауа райы жағдайының күрт аномалия ... ... ... ... ... ... ... құраушысының өсуіне 60 жылдардың ортасында ғана көңіл бөле
бастады оны мына кісілердің жұмыстарында біле аламыз ... ... Бұл ... 1984 жылы ... ... яғни ... және орталық Еуропадағы ылғалдылықтың жеткіліксізділігімен
түсіндірді.
Қазіргі кезде күрделі аномалиялардың құрылу проблемасы, сонымен қатар
болжам ғылыми орталықта совет ... алға ... келе ... ... 1894- 1984 ... Қазақстандағы 30 станциялар бойынша орташа
айлық ауа температурасының күрделі аномалия ... ... ... ... ... біртетекті жеткіліксіз
болғандықтан орташа айлық ауа температурасының аномалия карталары арқылы
құрған. Күрделі ... ... ... ірі ... әсерінен дамиды бірақ терең континентальді аудандардың ауа
температурасының күрделі аномалияларын ... ... ... ... ... ... ... және циклондық режимнің ықпалы. Бұл
яғни бүкіл Қазақстан территориясы ... оның ... ... ... ... немесе жотаның әсерінен, ал екінші циклонның немесе жыраның
әсерінен тұрады. Осындай синоптикалық ... ... ... ... ауа райы жағдайын құрайды. Орташа айлық ... ... ... ... едәуір қыста да жазда да
тұрақты. Кеңістік интерполяция жоғары дәлдікпен орындалады 25-30 станциямен
шектелетін бір ай ... ала ... ... ... Бірақ үлкен
масштабты ауа температурасын болжау және диагноз үшін оншалық оңай ... ол тек қана ... ... ғана шектелмейді. Соңғы он
жылдықта жеткілікті антропогендік әсер ... Ірі ... ... ... ... ... зерттеу үшін ұзақ
уақыттық бақылаулар қажет. Бірақ станциялар ірі администрациялық жерлерде
орналасқандықтан жиі ... ... ... құрылыс қалаларда
кейбіреулері орын ауыстырғындықтан барлық ... үшін ... ... ... ... қыста желсіз жағдайда үлкен емес территорияларды
антициклонда ауа райы режимі қалыптасады. ... ... ... жергілікті пункт үлкен болған сайын анағұрылым орталық және қала
сыртындағы бөліктерінде ... ... ... ... Қала үшін ... халқы 100- 250 мыңға жететін болса орташа
айлық ... 1-3 0 –қа ... ал 500 мың ... бар ... 3-5 ... ... ... ауа температурасы қаңтарда ... ... ... АМСГ 1977-1981 жылдар аралығында айырмашылығы
2,2 0С – ге тең болған. Бірақ бізге белгілі станциялар ... ... ала тек қана ... ғана ... ... ... ... да талдау жасау керек. Сонда ғана аы ... ... Ірі ... ... және ... ... ... бар.
Осының таңдауларынан зерттеліп жатқан ... ... ғана ... ... ірі анамалиялардың санына да байланысты. Сондықтан осы
мақсаттар үшін күрделірек критериялар қолданылған. ... ... ... метеорологиялық алабтардың деңгейін анықтайтын
империкалық әдістер Н.А. Богров ұсынған индекс аномалиясын К пайдаланылды.
К өлшемі зерттеліп жатқан ... ... ... ... термикалық
режимді жалпылама классификациялайды, сонымен қатар ұзақтығын және уақыттың
экстримумдарының таралуын сандық түрде айқындатады. Көп ... ... ... ... ... дисперсиясы қазан айында 67 % дейін
дәлділікпен таралған. Ал ... ... ... дисперсия едәуір аз және 9
% ақпаннан 8% ... ... ... Ауа ... ... жаз ... қыс айларына қарағанда азырақ. Яғни бізге белгілі осы
екі кезеңнің арасындағы ... ... ... Қыс ... ... территориясы қармен жабылған. Оның ауа райына әсері
едәуір бірдей және атмосфераның төменгі қабаттары ... ... Жылы ... ... ... ... топырақтың және өсімдіктердің үлкен
әртүрлілігі сонымен қатар су қоймалары осы факторлар территория бойынша
конвекцияның ... ... ... Осының нәтижесінде орташа айлық ауа
температурасының ... ... ... жылдамдығы жазға
қарағанда қыста жоғары.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ауа райына және климатқа әсер ететін ірі ... ... ... ... еск іден келе ... Тейсерен
де Бор 1880 жылы Евроападағы ауа райы ірі макро синоптикалық обьектірлердің-
атмосфераның әрекеттесу орталығының (АӘО) қарқындылығынан ... ... ... ... мағынасына енгізген Б.П. Мультановский. Бұл жұмыста АӘО
циклондық және антициклондық климаттық орталығының қысымымен ... ... АӘО ... бойынша орташа көпжылдық мәліметтермен аз
сәйкес келеді. Берілген талдауда ... ... ... (Δ Р) ... бойынша ауытқу (Δφ) атмосфералық әрекеттесу орталығы қыс айларында
байқалған. Ал бойлық бойынша (Δλ) ... ... және ... ... кезеңдерде үлкен, азорлық сібірлік антициклонға қарағанда. АӘО
жағдайында температура экстримумдары мына ... ... ... ... ... және ... және алеууттық минимумдары
қаңтарлық орташа ... ... ... ... ... ... суық ... айындағы сібірлік
максимумдардың қарқындылығы барлық жағдайда нормадан жоғарылаған. ... ... 24,4 ... ) өзгерген. Азорлық максимум қарқындылығы
нормаға жақын бірақ ол барлық жағдайда климаттық жағдайдан ... ... Δφ – 3 0 ... – 8 0-С (1977ж) жылжыған. Ал Δλ -8 ... ж) 220-та (1972 ж ) ... ... ... ... ... Қазақстандаы орташа ауа температурасының жағдайлары әртүрлі
өлшемдерді және қарқындылық ... және ... ... Барлық төрт
зерттелген АӘО экстримальді дамыған тек бір жағдайда 1983 жылы ... ... ... ... оның ... қысқы айларда
Қазақстанда экстримальді температуралардың құрылымы анықталды. Вангенгейм
бойынша (W,C,E) АӘО ... ... ... комплексті атмосфералық
циркуляциялардың түрлері. АӘО- атмосфералық циркуляцияның ... ... ... шығыстық (Е) және зональді (W) циркуляция
кезінде сібірлік антициклон қарқынды құрылады. Бірақ Е ... ... ... ... ... Ал ... циркуляцияда антициклондық
оңтүстік- батысқа ығысуын байқадық.
Исландық минимумының қарқындылығы (r=0,93) осы тип С ... ... С ... ... өссе ... ... ал ... азайса исландық дипрессия тереңдейді.
Одан басқа С типті күндер саны өскен кезде исландық минимум ғана ... ... ол ... ... ... ... Е ... процесс
кезінде де қысым минимум орталығында төмендейді және оның бағыты солтүстік
батысқа ығысады. Зональді процесс кезінде ... ... ... Корреляция коэффициенті W типті күндер санымен және Δφ ... ... тең ... ... ... С ... ... кезінде максимальді
дамиды. Алеуттық дипрессия М1 типі өскенде үлкен бір мүмкіндікпен толады.
Жиі ол мередианальді М2 және З ... ... ... ... АӘО кез ... ... ... кезінде де экстримальді дамиды,
бірақ жоғарыда көрсетілгендерден басқа.
Қазақстандағы ауа райының сипаты сонымен бірге ... ... ... және ... ... бірге. Экстримальді
төмен температура Қазақстанда 1977 жылы қаңтарда және эктримальді ... жылы ... ... ... Осы ... ... антициклон жақсы
дамыған және батысқа қарай жылжыған. Ендік бойынша 1976 жылы солтүстікке
қарай орналасқан, ал 1977 жылы ... ... ... Исландық
минимум және азорлық максимум 1976 жылы қарқындылығы бойынша ... ... де ... ... шығысқа жылжыған. Синхронды
байланыс Қазақстанда ауа ... ... тек ... ... ... ... дамыған сібірлік антициклон (Е ... ... ... ... ... ... Экстримальді дамыған сібірлік максимум мередианальді және
зональді формалы ... ... ... ... болған.
2 ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА.
2.1 Алматы қаласының физикалық географиялық сипаттамасы.
Алматы облысы Қазақстанның ... ... ... (450 15׀ -
47 0 16 ׀ с.е және 74 0 05 ׀ - 82 0 31׀ ш.б). ... ... ... бар Іле және ... Алатауы және сонымен байланысты Іле
және Балқаш – ... ... ... ... ... ... солтүстік – шығысы Семей облысымен , ал ... ... ... ... ... ... ... шектеседі.
Қазақстанның оңтүстік- шығыс бөлігінің ... ... да ... ... ... күрт өзгерісі бар. Облыстың солтүстік
бөлігі кең тегіс Кеңістік балқаш Алакөл ... ... ...
шығысы көтеріңкі таулы жоталар Тянь- Шань кең тау ... ... ... және ... ... облысы Іле Алатауы, Күнгей-
Алатау оның шығысы Кетмень, Терскей- Алатау жоталарымен жалғасып жатыр.
Рельеф бойынша бұл ... ... ... ... өзен жүйелері бойынша тегіс таралмаған , өзендердің
көп ... тау ... және ... ... ... ... Ең ... Іле өзені, ол Балқашқа құяды, сонымен қатар көлге Қаратал, Лепсі, Аксу
құяды. ... ... ... ... ... ... ... жағалай орналасқан, ал оңтүстік және оңтүстік шығыс
тау қыраттарымен және оңғарлармен ерекшеленеді. ... ... ... тау ... Іле ... ... ... жазы
аса ыстық емес және қысқы жұмсақ ... жиі ... ... ... ... облыстың ауа температурасының тәуліктік
және жылдық тербелістері үлкен болады, салыстырмалы түрде суық қысы ... ұзақ ... , ... және ... жаз. ... жылдық ауа
температурасы облыс территориясы бойынша 5 -10 0С ... ... ... ... ... ... бере температура төмендейді және
теріс мағынаға минус 3 0С –ға ... ... ... ... (қаңтарда) орташа температура облыс бойынша 16-дан
5, 6 0С дейін өгереді. Климат үшін ... ... ... 1500 м ... дейін қыста біршама жылы. Алатау аймақтарында
жағдай өте әрқилы және жиі абсолюті биіктігіне байланысты емес, біршама
аймақтық ... ... ... ... ... бөлек жылдары аязды,
қыста минус 42-ден ... 450 ... , ... ... ... ... 400-қа
дейін.
Жазда ыстық ай (шілде) орташа ауа температурасы 23-тен 250С ... ауа ... ... ... сайын тауда төмендейді және
жазда шілде айында 2000 - 3000 м 7-ден 10 0С ... ... ... максимумы 40-тан 450 дейін , тауда 20-дан 300 ... одан да аз ... ... ... жылдық мөлшері облыс бойынша 100-150 мм
дейін ауытқиды, ... ... ... 300 - 6000 мм дейін, тау ... - 900 мм ... ... көп ... ... жылы кезеңінің басында көп
жауады, максимумы сәуір және мамыр айларында , тауда мамыр және ... ... ... ... ... ... жел қоры болып
саналады. Орташа жылдық жел жылдамдығы 3 - 5 м/с1- құрайды.
Қыс мезеттерінде жазық және тау маңы ... ашық ауа- райы ... суық ... облыстың солтүстік бөлігі болып саналады, ... ... ... ... өсе ... және шығыс тау маңы
бөліктері ... 5,7 0С ... маңы және ... ... ... ... кең ... бойынша өсуі).
Орташа ауа температурасы қыс мезгілдерінде басқа ... ... ... ... бірі ... саналады. Аномальді суық жылдары ол
орташа көп жылдық өлшемінен де ауытқиды минус 12 0,минус 14 0, тау ... 9 0С, ... 11 ... ... қыс ... ... айлық ауа температурасы ... да ... ... ... 7-9 0 ... ауа ... минимумы
бөлек жылдары минус 40 0,минус 45 0 ... ... ... ... та төмен
температурасы 40-қа дейін және одан да ... 10-20 ... ... ... қатар қысқы кезең кей кезде температура жоғарылайды жылынады 5-
тен 2000-қа дейін , 1500 - 2000 м ... ... ... биіктікте 10-13
0С дейін жетеді. Суық кезеңнің ұзақтығы орташа ауа ... 0 0- ... ... бойы ... тұрады, облыстың солтүстігінде 4- ай, ал
оңтүстігінде (тау маңайында) 7- айға ... ... ... 10 0С-ге ... тау ауа ... ... ... бірінші декадасында құрылады.
Әдеуір қатал және аққарды қыстарда топырақ 1 м-ге дейін өсуі мүмкін.
Қыста сонымен қатар ... ... ... бірақ салыстырмалы түрде
сирек, орташа алғанда бір айда 1- 3 ... ... еруі ... көптеген жерінде ақпан айының соңында ериді немесе
наурыздың басында.
Көктем үшін температураның күрт өсуі ... ... ... ... ... ... қарағанда кезеңдер температурасы 10-13 0С–қа
өседі, Балқаш маңында 7-ден 9 0С ... , тау ... 5-тен 6 0-қа ... ... ауа температурасы терістен оң таңбаға өту мәні (0 ... ... ... ... жазықты жерде (5-10 наурызда).
2.2 Астана қаласының физикалық – географиялық сипаттамасы.
Ақмола облысы орталық экономикалық Қазақстанда орналасқан және батыстан
шығысқа ... 200 км ... ... ... ... қарай 450 км
жалпы көлемі 755 мың.км 2.
Солтүстікте Көкшетаумен шектеседі, ... ... ... және ... ... облысытарымен шектеседі.
Облыстың көп территориясы Қазақстанның ұсақ шоқысында ... ... ... биік ... 500-628 м Батыста Торғайлық
үстүрт орналасқан оның биіктігі 280-320 м.
Шығыс бөлігі төмен Ерментаумен шектеседі. Ақмола облысының ... ... ... ... ... ... және басқа да метеорологиялық элементтерінің тәуліктік және
жылдық жүрісінің өзгерістерімен сипатталады. Ең суық қаңтар ... ... ... 16- 18,5 аяз, ал ең жылы ... айында 18,5- 22,5 жылы.
Орташа айлық ауа температурасының жылдық амплитудасы 34-41 0 құрайды.
Бөлек жылдары қыста ауа ... ... 49- дан ... 540 дейін
төмендейді (абсолютті- минимум), бірақ мұндай ықтималдылық 5 %.
Жылы кезеңнің ... ... ... ауа ... ... ... ... орташа көп жылдық мәні 194- 202 күнді құрайды, ал суық
(00 төмен)- 163- 171 күн ... суық ... ... ... ... ... ... әсері ықпал етеді, аязды ауа-райын қалыптастырады.
Сонымен қатар ... ... бұл ... ... және оңтүстік циклонда 0 0
– тан жоғары ... ... ал кей ... 5 0 ... ... Осы ... ... қатар тек жылыну ғана емес, бірақ сонымен
бірге күшті жел, боран және қар көшкіндері бірге ... ... ... ... ашық ... ... де төмен
температурада қатты жел және бұрқасын болуы мүмкін.
Қысқы айлардағы орташа температура ... ... ... ... ... ... 8 -12 0 ) едәуір ауытқиды. Қатаң қыс жылдары
орташа температура қаңтар айында минус 30 0С, ал өте жылы ... ... ... ... ... ... қатаң аяздармен бірге күндізгі сағаттарда 3-тен
5 0- қа дейін жылынуы байқалады, мұндай құбылыс ... ... қыс бойы ... құрайды. Көктем тез жылынумен сипатталады. Наурыздан сәуірге қарай
ауа температурасы 11- 12 0С жылыны құрайды. Жел ... 5-6 ... ... ... ... ауа –райын құрайды, салқынның
қайталанушылығы және кеш ... ... Жылы ... ... ... ... жиі ... тұрады, едәуір ауа-райын
өзгертеді /13/.|
3 АСТАНА ЖӘНЕ АЛМАТЫ ҚАЛАЛАРЫНЫҢ САЛҚЫН МЕРЗІМДЕГІ АУА ТЕМПЕРАТУРАСЫНЫҢ
ТЕРМИКАЛЫҚ РЕЖИМІ
3.1 ... және ... ... салқын мерзімдегі
температуралық режимінің салыстырмалы сипаттамалары
Жер шары бойынша ауа температурасының таралуы өте тегіс емес ол орынның
географиялық ... ... Күн ... ... ... ... сонымен қатар теңіз мен ... ... ... да ... ... ... ... сондықтан да сол ендіктегі
мұхитқа қарағанда қыста температура ... ... ... ... ... ... әсер ... Температура әр 100 м
жоғарылаған сайын 0,5 0С – ға ... ... ... ... жабықтығы да әсер етеді. Бір ендікте тұрған станциялар ашық
станцияларға қарағанда суық енуден қорғалып тұрады. ... ... ... ... 1986 − 2002 ... аралығындағы зерттелетін қалалардың
салқын кезеңдегі ауа температурасының термикалық режимін қарастырдық. Бізге
белгілі ... ... ... ... ... жағдаймен
анықталады, ол сонымен қатар бойлығымен, биіктігімен, ... ... ... жылынуымен және басқа да факторлармен
анықталады, бұл ... ТМ-1 ... ... ... ... ... ... температуралық режимін зерттеу.
Анықталған кезеңдердің ішінде, барлық салқын жарты жылдық айларының орташа
айлық температурасы Астанада Алматы қаласына қарағанда жоғары ... ... ... ... ... ... ... желтоқсан, наурыз айларында
(минус 10,8-ден плюс 6,4 0С- ге) осындай айырмашылықты станцияның орналасу
жағдайларымен түсіндіруге ... ... ... 347 м биікте орналасқан
солтүстік ... ... ... ... ... ұсақ шоқысында
орналасқан, және оңтүстік шығыс ... биік ... ... ... ... метеостанциясында температурасы төмен. Тез ауа
температурасының төмендеуі ... ... ... ... ауа ... келуінен яғни алғашқыда Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... осы ауа
массалары енеді. Астана қаласында қарашадан наурыздың аяғына дейін сәуірдің
басына ... ... ауа ... 5 ай бойы ерсаң болып тұрады. Ал
Қазақстанның оңтүстік оңтүстік- шығыс бөлігінің ... қар ... ... желтоқсан айларында және кезең бойы жиынтық ... және тек ...... ) ... радияциялық баланс
теріс таңбалы болады. Астана қаласында 1996 жылы қаңтар айында ... ... ... ... 20,9 0С –ге тең ... бұл ... жылдарға
қарағанда жоғары көрсеткіш. Ал ең жылы жыл болып 2002 жылы осы айда
| | ... 1. ... және ... метеостанцияларының орташа айлық ауа температурасы. |
| | ... ... | | |
| | |Жыл |
| | | | |
| | |1986 |1987 ... – 1987 |03.11. |17.04. |165 ... – 1988 |25.10. |09.04. |166 ... – 1989 |28.10. |11.04. |165 ... – 1990 |30.10. |05.04. |157 ... – 1991 |19.10. |05.04. |169 ... 1992 |31.10. |09.04 |160 ... – 1993 |03.10. |07.04. |156 ... 1994 |24.10. |08.04. |166 ... 1995 |07.11. |23.03. |136 ... – 1996 |15.11. |11.04. |147 ... 1997 |17.10. |25.03. |159 ... 1998 |07.11. |09.04. |153 ... – 1999 |11.11. |03.04. |143 ... 2000 |07.11. |02.04. |146 ... – 2001 |21.10. |17.03. |158 ... – 2002 |20.11. |20.03. |120 ... 3. ... ... ауа ... ... ... 0 0 – ... күні.
|Жылдар |Күзде ... ... ... |
| | | ... ... – 1987 |07.12. |20.02. |75 ... – 1988 |24.11. |27.03. |123 ... – 1989 |24.12. |10.03. |76 ... – 1990 |20.12. |04.03. |74 ... – 1991 |11.12. |14.03. |93 ... 1992 |14.12. |21.03. |97 ... – 1993 |03.12. |03.03. |90 ... 1994 |14.11. |13.03. |119 ... 1995 |07.12. |16.03. |99 ... – 1996 |07.12. |23.03. |106 ... 1997 |10.11. |28.02. |110 ... 1998 |08.11. |19.03. |131 ... – 1999 |23.11. |02.03 |99 ... 2000 |12.12. |03.03. |81 ... – 2001 |07.11. |14.02. |99 ... – 2002 |28.11. |24.02. |88 ... ... кезеңдердің салқын мезгілдегі теріс таңбалы орташа
тәуліктік жиынтығын есептедік, осы ... ... ... ... ... ауа температурасы Астана және Алматы ... ... ... ... ... Әсіресе теріс таңбалы
орташа тәуліктік үлкен жиынтығы екі қалада қаңтар және ... ... ... 1998 ... ... ... орташа тәуліктік жиынтығын Астана қаласында
қаңтарда минус 649- 475 құрады. Ал ең жылы жыл болып 2002 жылы ... ... 197-158 - ді ... ... ... ... қаңтар ақпан
айларында 85-192- ні құраса 1996 жылы қаңтар айында ... 244 ... ... үшін жылы жыл ... 1992 жыл 85-ті құрады.орташа ... ... ... ... ... жиынтығы 439 болған қаңтар және
ақпан айларында. Ал Алматыда 159,6 болған. Ең жоғары теріс ... ... ... ... кезең бойы Астанада 1996 жылы 2084 0С, ... 0С. Ең аз ... ... ... ... 2002 жылы ... 967
0С, ал Алматыда 333 0С (кесте 4).
Кесте 4. Астана және Алматы қалаларындағы 1986 − 2002 ... ... ... ... орташа тәуліктік ауа температурасының жинағы.
|Жыл |Пункт | ... | ... ... |
| | | ... С0|
| | |
| |Өте ... аяз ... аяз |Аяз ... |29,4 % |5,88 % |64,7 % ... |100 % |─ |─ ... 6. 1986− 2002 жылдарда салқын кезеңдегі ауа ... ... ... ... ... | Ауа ... С ... | |
| |

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күйіктер, алғашқы ветеринариялық көмек4 бет
"Астана-финанс" акционерлiк қоғамы12 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары158 бет
1986 ж. желтоқсан оқиғасы10 бет
1986 жыл. 16 желтоқсан5 бет
1986 жылы 16 желтоқсан оқиғасы7 бет
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы17 бет
1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы жайлы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь