Фариза Оңғарсынова туындыларының орыс тіліне аударылу мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.8
1. Лирикалық шығармалардың көркем аудармасы принциптері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.12
1.1. Аудармашының теориялық дайындығының аударма үрдісіндегі рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12.18
1.2. Түпнұсқаның стильдік ерекшеліктері және олардың аудармада көрініс табуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18.22
1.3. Түпнұсқа стилі мен аударма стилінің арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22.38
2. Фариза Оңғарсынованың шығармашылық мәнеріндегі өзіндік ерекшеліктердің аударма барысында сақталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ..39.62
2.1. Фариза Оңғарсынова шығармаларының орыс тіліндегі аудармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39.44
2.2. Татьяна Фроловская аудармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..44.62
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63.66
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67.69
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Белгілі бір тілден екінші бір тілге жасалған көркем аудармалар әлем халықтары әдебиетінің өзара байланысы мен өзара бірін-бірін толықтыруында, ғылым, мәдениет және ағарту саласындағы халықаралық одақтастықты дамытуда маңызды рөл атқарады. Көркем аударма теориясы КСРО тұсында-ақ жасалған болатын және ол әлемдегі ең мықты мектептердің бірі деп саналды. Көркем аударма теориясы мен тәжірибесінің белгілі өкілдері К.Чуковский, С.Маршак, М.Лозинский, Л.Мкртчян, Г.Гачечиладзе, А.Федоров, А.Смирнов, И.Кашкин, М.Рыльский, С.Липкин аударма ісінің дамуы үшін көп күш жұмсады.
КСРО тұсында одақтас республикаларда ұлттық әдебиеттердің орыс тіліне аударылуымен қатар орыс классиктерінің шығармаларын ұлттық тілдерге аудару үрдісі қатар дамыды, яғни ұлттық әдебиеттердің өзара аударма дәнекерлігі арқылы бір-бірімен танысу үрдісі жүрді. Грузин, армян, тағы басқа тілдерден жасалған аудармалар өзіндік ерекшелігі бар қазақ поэзиясының орыс тіліндегі аудармаларына қарағанда анағұрлым жоғары деңгейде, алайда осы кезге дейін қазақ тіліндегі поэзиялық шығармалардың орыс тіліндегі аудармалары саны жағынан да, сапасы жағынан да біраз жоғары деңгейге көтерілгендігі аңғарылады. Қазақстан Республикасы бүкіләлемдік одаққа енген тұста өзге мемлекеттермен экономикалық, саяси, мәдени, оның ішінде әдеби байланыстар жақсартылуда. “Life of Kazakhstan” халықаралық журналында еліміздің әдебиет және өнер саласындағы жетістіктері жарияланып тұрады.
Аударманың, оның ішінде көркем аударманың әдебиет дәнекерлігі, ақындық сөз өнері арқылы дүниені қабылдауы әр түрлі, мәдени-тарихи ортасы алуан түрлі халықтарды біріктіретін фактор ретіндегі маңызы арта түсуде. Осылайша, аударма мәселелері тек маңызды ғана емес, сонымен қатар түрлі халықтардың өзара мәдени құндылықтармен алмасу үрдісіне, яғни әлемдік жаһандану үрдісіне енуі барысында қажетті деңгейде назар аударуды және дұрыс шешімді талап ететін мәселе.
КСРО тұсында және қазіргі күнде де орыс тілі ұлттық әдебиеттер арасындағы өзіндік ерекшелігі бар дәнекер рөлін атқаруда, бұл тіл арқылы түрлі халықтардың бір-бірімен диалогы жүзеге асады. Сондықтан-дағы қазақ тілінен орыс тіліне және керісінше орыс тілінен қазақ тіліне көркем аудармалар жасау мәселесі жаңа, әлемдік сипатқа ие болады. Бұл, өз кезегінде, қазақ әдебиетінің, оның ішінде, атап айтсақ, қазақ халқының ақындық өнерінің аудармаларының сапалы болуын талап етеді.
Орыс тілінен қазақ тіліне аударуға қатысты алғанда, көркем аударма теориясы республикамыздағы аудармашылық өнердің ұзақ уақыт бойы даму тарихында жинақталған көлемді тәжірибелік материалдардың сыни және теориялық мәнге ие болуы тұрғысынан жеткілікті түрде шешімін тапқан жоқ. Аударма мәселелерін көптеген қазақ ғалым-лингвистері,
1. Ритман-Фетисов М. Русские переводы Абая // Казахстан: альм., №2, 1946 .
2. Суюншалиев А., Жиренчин А. Произведения Абая на русском языке // “Казахстанская правда”, 10 декабря 1954.
3. Габдуллин Б. За полноценный перевод произведений Абая // “Коммунист Казахстана”, 1955, №1.
4. Сүлеев А. Еще раз о качестве перевода // “Ленинская смена”, 24 мая 1959.
5. Бельгер Г. Перевод художественный и подстрочный // “Простор”, 1971, №10.
6. Подстрочник: перевод или глина? // “Ленинская смена”, 24 апреля 1970.
7. Жантекеева З. Взыскательность // “Казахстанская правда”, 16 апреля 1967.
8. Ровенский Н. Без антологизма // “Простор”, 1973, №91.
9. Нысаналин А. Русские переводы С.Торайгырова // “Огни Алатау”, 11 февраля 1972.
10. Нысаналин А. Внемля пульсу эпохи // “Казахстанская правда”, 24 августа 1975.
11. Исаев Б. Раздумья о поэтическом переводе // “Казахстанская правда”, 21 мая 1971.
12. Бектуров Ш. Сакен Сейфуллин // “Простор”, 1973, №4.
13. Бернадский В. Альди-ай!.. // “Вечерняя Алма-Ата”, 10 января 1975.
14. Земеров В. День, смытый светом // “Вечерняя Алма-Ата”, 1 сентября 1975.
15. Кругляков Г. Память сердца // “Вечерняя Алма-Ата”, 7 октября 1976.
16. Алимжанов А. О переводах произведений Абая // “Советский Казахстан”, 1955, №6.
17. Лазарев А. Поэт в руках переводчика // “Простор”, 1964, №12.
18. Куспанов С. Душа подлинника и перевод // “Простор”, 1965, №7.
19. Дроздецкая И. Г.Н.Твиритин – переводчик и поэт (Из старых переводов казахской народной поэзии) // “Простор”, 1966, №3.
20. Потапова В. Переводить не слова, а поэтическое слово // “Простор”, 1967, №7.
21. Махмудов Х. Судьба творческого текста в художественном переводе // “Простор”, 1971, №51.
22. Кенжебаев Б., Жовтис А. Заметки о ритмике стиха Абая // Вестник АН КазССР, 1954, № 9, 115-125 бб.
23. Камбарбаева Г. Стихи Абая в переводе на русский язык // Филологический сборник, вып. 3, Алма-Ата, 1964, 55-56 бб.
24. Х.Садықов “Қазақ өлеңінің жанашыры” // Жұлдыз, 1974, № 6, 178-182 бб.
25. Смирнова Н.С. Основные версии “Камблара”. - В кн.: Камбар батыр. – Алматы, 1959, 270-273 бб.
26. История казахской литературы. – А., 1968, 253, 257, 261 бб.
27. Тойшыбаев С. Образы женщин в дореволюционной казахской литературе. – Автореф. кфн, А., 1963.
28. Хакимжанова М. Переводы / Предисловие Е.Лизуновой. - А., 1982, 5-б.
29. Сагындыкова Н. “Я с детством песню повстречала...” // Казахстанская правда, 1986, 15 января.
30. Алтыбаева С.М. Проблемы художественного перевода современной казахской лирики на русский язык: Дисс. к.ф.н., 1994, 10-б.
31. Эткинд Е.Г. Поэзия и перевод. – Л., 1963.
32. Кросс Я. О национальной специфике перевода. – В сб.: Мастрество перевода. – М., 1970.
33. Ревзин И.И., Розенцвейг В.Ю. Основы общего и машинного перевода. – М., 1961, 119-б.
34. Витковский Е. “Хотел бы в единое слово...” – В кн.: Мастерство перевода. М., 1973, 352-б.
35. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. – А., 1975, 152-154 бб.
36. Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының тілі. – А., 1948, 176-180 бб.
37. Джусойты Н. Мера совершенства // Вопросы литературы, 1978, № 10, 5-б.
38. Парин В.В., Бирюков Б.В., Геллер Е.С., Новик И.Б. Проблемы кибернетики. Некоторые итоги и проблемы философско-методологических исследований. – М., 1968, 88-б.
39. Веников В.А. Теория подобия и моделирования. – М., 1966, 475-б.
40. Федоров А.В. Основы общей теории перевода. – М., 1968, 22-б.
41. Левый И. Искусство перевода. – М., 1974.
42. Смирнов А.А. мастерство перевода. Сб-к 12, 1981, 71-б.
43. Антокольский П., Әуезов М., Рыльский М. Художественные переводы литератур народов СССР. – В кн.: Вопросы художественного перевода. – М., 1955, 11-б.
44. Гачечиладзе Г.Р. Художественный перевод и литературные взаимосвязи. – М., 1972, 176-б.
45. Соколов А.Н. Теория стиля. – М., 1968, 34-б.
46. Виноградов В.В. Стилитистика. Теория поэтической речи. Поэтика. – М., 1963, 72-б.
47. Варламова Е.Ф. Стилевая традиция как предмет анализа критики - В кн: Современная литературная критика. 70-е годы. - М., 1985, 149-б.
48. Бодгаедская И.Ю.Границы индивидуального стиля.- В кн. : Теория литературных стилей: современные аспекты изучения.– Л., 1982, 34-б.
49. Оңғарсынова Ф. Шілде. – А., 1978, 177-178 бб.
50. Унгарсынова Ф. “Полдневный жар”
51. Папаян Р. К вопросу о метрических эквивалентах. – В кн.: Мастерство перевода. Сборник 10-тый. М., 1975.
52. Ахметов З. Казахское стихосложение. – А., 1964.
53. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – А., 1948, 175-б.
54. Оңғарсынова Ф. Екі томдық таңдамалы шығармалар - А., 1987, 1-том.
55. Лозинский М.Л. Искусство стихотворного перевода // “Дружба народов”, 1955, № 7.
56. Жовтис А.Л. “Стихи нужны...”, Алма-Ата, 1968.
57. Куспанов С. Переводы поэзии Абая на русский язык. Диссертация на соиск. уч. ст. к.ф.н., КазПИ, 1968.
58. Чуковский К. Высокое искусство. – М., 1964.
59. Габдуллин Б. Неподвластна чуждому уставу // Новое поколение, 1993, 30 июнь.
60. Материалы научно-теоретической конференции в ЖенПИ. – Алматы, 1992.
61. Бахтин М.М. Проблема материала, содержания и формы в художественном творчестве. – В кн.: Вопросы литературы и эстетики. Исследование разных лет. – М., 1975.
62. Добин Е. Герой. Сюжет. Деталь. – М.-Л., 1962.
63. Бадиков М. Мастерство и правда. – А., 1989.
64. Россельс Вл. Шоры на глазах. – В кн.: Мастерство перевода. Сб. 7-ой. М., 1970.
65. Унгарсынова Ф. Озарение. – М., 1980.
66. Баруздин С. Когда за стихами-личность // Дружба народов, 1986, № 12, 242-245 бб.
67. Бекбаев К. Только искреннсоть трогает струны души // Прикасп. коммуна, 1989, 23 дек., 12-б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
МАГИСТРАТУРА
ӘДЕБИ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖӘНЕ КӨРКЕМ АУДАРМА ТЕОРИЯСЫ КАФЕДРАСЫ
ФАРИЗА ... ... ОРЫС ... АУДАРЫЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
МАМАНДЫҚ: “0207” – АУДАРМА ІСІ
Орындаған:
Абдрахова Г.А.
Ғылыми жетекші:
ф.ғ.к., доцент
Адаева Е.С.
Пікір сарапшы:
ф.ғ.к., доцент
Исмаилова Ж.А.
“Қорғауға жіберілді”
Кафедра меңгерушісі, ф.ғ.д., ... ... ... ... ... Лирикалық ... ... ... ... ... ... аударма үрдісіндегі
рөлі........................................................................
..................................12-18
1.2. Түпнұсқаның ... ... және ... ... ... ... стилі мен ... ... ... ... шығармашылық мәнеріндегі өзіндік
ерекшеліктердің ... ... ... ... ... орыс ... ... ... ... ... ... бір ... ... бір тілге
жасалған көркем аудармалар әлем халықтары әдебиетінің өзара ... ... ... ... ... ... және ... саласындағы
халықаралық одақтастықты дамытуда маңызды рөл ... ... ... КСРО ... ... болатын және ол әлемдегі ең ... бірі деп ... ... ... ... мен тәжірибесінің
белгілі өкілдері К.Чуковский, С.Маршак, М.Лозинский, ... ... ... ... М.Рыльский, С.Липкин аударма
ісінің дамуы үшін көп күш ... ... ... ... ұлттық әдебиеттердің орыс тіліне
аударылуымен қатар орыс классиктерінің шығармаларын ұлттық тілдерге аудару
үрдісі қатар дамыды, яғни ұлттық ... ... ... ... бір-бірімен танысу үрдісі жүрді. Грузин, армян, тағы басқа тілдерден
жасалған аудармалар өзіндік ерекшелігі бар қазақ поэзиясының орыс тіліндегі
аудармаларына қарағанда ... ... ... алайда осы кезге дейін
қазақ тіліндегі поэзиялық шығармалардың орыс ... ... ... да, ... ... да біраз жоғары деңгейге ... ... ... ... ... ... ... өзге
мемлекеттермен экономикалық, саяси, мәдени, оның ішінде әдеби байланыстар
жақсартылуда. “Life of ... ... ... ... ... өнер ... ... жарияланып тұрады.
Аударманың, оның ішінде көркем аударманың әдебиет ... ... ... арқылы дүниені қабылдауы әр түрлі, мәдени-тарихи ортасы алуан
түрлі ... ... ... ретіндегі маңызы арта түсуде.
Осылайша, аударма ... тек ... ғана ... ... ... түрлі
халықтардың өзара мәдени құндылықтармен алмасу ... яғни ... ... енуі ... ... деңгейде назар аударуды және
дұрыс шешімді талап ететін мәселе.
КСРО тұсында және қазіргі ... де орыс тілі ... ... ... ... бар ... рөлін атқаруда, бұл тіл арқылы
түрлі халықтардың бір-бірімен ... ... ... ... ... орыс ... және ... орыс тілінен қазақ тіліне көркем
аудармалар жасау мәселесі жаңа, әлемдік ... ие ... Бұл, ... ... ... оның ... атап айтсақ, қазақ халқының
ақындық өнерінің аудармаларының сапалы болуын талап етеді.
Орыс тілінен қазақ тіліне аударуға ... ... ... аударма
теориясы республикамыздағы аудармашылық өнердің ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... сыни ... ... ие болуы тұрғысынан жеткілікті түрде шешімін тапқан жоқ.
Аударма мәселелерін көптеген қазақ ғалым-лингвистері, ... ... ... қарастырғанын айта кету керек, бұл күрделі
аударма ісінде оң бағыт болып табылады.
Аударма мәселелері бойынша қазақ ... ... ... деп ... зерттеушілерінің келесі еңбектерін атауға болады:
“Көркем аударманың кейбір ... ... 1957); ... “Тынық
Донның қазақша аудармасы және көркем аударманың ... ... ... қазақшаға аударудың негізгі принциптері туралы”;
М.Қаратаев “Дүниетаным және шеберлік” (1965); М.Қаратаев “Эпостан ... (1969); ... ... ... ... (1972); ... “Орысшадан
қазақшаға аударудың кейбір мәселелері туралы” (1958); С.Талжанов “Көркем
аударма туралы” (1962); ... ... және ... ... ... (1975); ... “Рухани қазына” (1965); С.Сейітов
“Өмір өрнектері” (1967); Т.Ахтанов “Керуен” (1969); ... ... ... (1970); Т.Әбдірахманов “Жаңа ғасыр көгінде” ... ... (1972); ... “ХІХ ғасырдағы және ХХ ғасырдың
алғашқы жартысындағы қазақ-еуропалық ... ... (1972); ... ... ... (жинақ, 1970) және т.б.
20-30 жылдардың басында, негізінен, орыс классикасы туындыларының
қазақ тіліне сөзбе-сөз ... ... ... Кейінгі жылдары
аударма әдебиеттің көлемі мен бағыты ұлғайды. Әсіресе, қазақ ... орыс ... ... аударыла бастады. Осыған орай, қазақ поэзиясы
антологиясы басылымдарының өзіндік хронологиясын байқауға болады.
1936 жылы тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті мен өнеріне арналған күндерде
1958 жылы ... ... ... ... ... бұл ... ... үлгі тұтарлық басылым болып саналды. Бұған алғы сөзді
М.Әуезов пен Т.Әлімқұлов жазды. 1972 жылы үшінші екі ... ... ... ... жарық көрді, бұған 85 қазақ ... ... ... ... ... ... ... Т.Кузовлева, А.Жовтис, К.Алтайский және т.б. орыс ақын-
аудармашылары жасаған ... ... ... ... ... ... қазақ ақындары шығармаларының
орыс тіліндегі аудармалары енген өзге де антологиялар басылып ... ... сол ... ... ... ... жинақтардың көбі қазіргі қазақ
лирикасының, оның ішінде әйел ақындардың - М.Хакімжанова, Т.Әбдірахманова,
Ф.Оңғарсынова, М.Айтқожина, ... ... ... ... ... болып табылады. Поэзиялық шығармалар аудармаларының
жинақтарының көбі Мәскеуде және ... ... ... атап өту керек.
Аударма тарихын жасау – қазақ тілінен орыс тіліне аудару теориясы мен
тәжірибесін зерттеудегі маңызды міндет. Өзге ... ... ... ... бұл қыры ... ... ... дамуынан көш кейін
қалуда. Қазан төңкерісіне дейін қазақ тілінен орыс ... ... ... ... одан кейін аудармашылық үрдіс елеулі түрде
дамыды.
Тұңғыш рет орыс тілінде ... ... ... ... туындылары жарық көрді. Мәскеудегі қазақ әдебиеті мен өнеріне
арналған күндер (1936 ... ... ... ... ... соң орыс ... ... ақындары мен жазушыларының туындылары аударылды. Бұдан сәл
кейінірек ... ... орыс ... ... рет ... антологиясы (“Песни степей”: Антология казахской литературы. -
М., 1940) ... ... ... қазақ жазушыларының таңдамалы шығармалары орыс
тілінде жекелеген жинақтар болып шыға бастады.
Ұлы Отан соғысы жылдарында орыс тілінде Жамбыл Жабаевтың ... ... ... ... кейінгі жылдары С.Мұқанов, Т.Жароков, Ә.Тәжібаев,
С.Мәуленов, И.Байзақов, Қ.Бекхожин және т.б. шығармалары аударыла ... ... ... ... ... ... орыс ... жарық көрмегендері жоқ. Бұл жерде, ... ... ... ... ... ... ... аудармашы
ақындардың еңбегі зор. Бұл – белгілі факт, бірақ ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан өңдеуді қажет ететін өзекті
мәселелердің бірі болып қала ... ... ... орыс ... аудару тәжірибесін шартты түрде
мынадай кезеңдерге бөлуге болады: төңкеріске ... ... ... ... Бұл ... түрде белгіленген кезеңдердің әрқайсысы
сыншылар мен әдебиеттанушылар тарапынан назар аударуды қажет етеді. Бұлар ... бір ... ... ... ... талап ететін өз алдына жеке
тақырыптар.
Қазақ тілінен орыс тіліне ... ... ... ... оларды зерттеп, жинақтап, ғылыми ... ... ... орыс тіліне аудару теориясын жасау шарт. Республикалық мерзімді
баспасөз беттерінде кейде ... ... ... орыс тіліндегі
аудармалары жөнінде мақалалар басылып, ... ... ... бұл басылымдарды үш топқа бөлуге болады: ... ... мен ... ... ... [1-8], екіншісі – қазақ
ақынының шығармаларының немесе жеке жинағының орыс ... ... өзін ... оң пікірлер ... ... ... тағы бір типі бар, бұларда қазақ ақындарының ... ... ... орыс ... аудармалары бойынша ой
айтылады және толықтай дәнекер өлеңдер мысалға келтіріліп, қандай да ... ... ... ... тіптен асыра мақтау арқылы баға
беріледі. Не болмаса, керісінше, авторға сын айтады (аудармашыға ... сын ... ... ... аударманың баспасөз бетіне шығуына жол
бергендерге сын айтылғанда) [16-21].
Кей әдебиеттанушылар ... ... ... туыстығы жоқ жүйелерге,
яғни алуан түрлі тілдерге жататын өлеңдердің метрикалық сәйкестігін
іздейді. Атап ... бұл ... ... пен ... ... ... ... авторлар қазақ өлеңінің кейбір ерекшеліктерін атап өтеді,
орыс тілінде ұқсастықтарды табу мүмкіндіктерін атап ... [22]. ... ... ... ... ... ... түпнұсқаға
сәйкестігінің шешімі көп екендігі айтылады [23]. Қазақ ... ... атап ... ... табиғатын анықтау, қазақ тіліндегі және
орыс тіліндегі өлең ... ... ... шарт екендігі аталып
өтеді. Г.Қамбарбаева “аударма барысындағы өлең формасы мәселесіне келгенде
негізгі нәрсе өлшем болып табылады, қазақ өлеңінің ... ... ... ... орыс тіліне аударылу барысында түрлі өлшемдер арқылы берілуі
мүмкін” деп ... 11 ... ... ... үнді ... ... және буынды-үнді өлең түрінің үш буынды өлшемінің біреуі арқылы
берілсе, жеті-сегіз ... ... ... өлең құрылысының үш буынды,
сонымен қатар екі буынды өлшемдері арқылы берілуі мүмкін, ал алты ... түрі ... орыс өлең ... ... үлгісі бойынша
беріледі.
Қазақ аударматануында қазақ тілінен орыс ... және орыс ... ... ... ... ... ... зерттеу әлдеқайда дамыған.
Республика көлемінде мерзімді ... ... ... ... ... ... ... тілінен орыс тіліне поэтикалық аударма мәселесіне
сирек жағдайда ғана шолу ... ... ... КСРО Жазушылар Одағының
“Аударма шеберлігі” деп аталатын белгілі ... ол ... ... 20-25 ... қазақ тілінен орыс тіліне поэзиялық аударма жасауға
арналған мақалалар жарық көрген жоқ.
Қазақстанда 1938 жылдан 1970 жыл ... ... ... орыс тіліне
жасалған поэзиялық шығармалардың аудармасы жөнінен бар-жоғы екі кандидаттық
диссертация ... ... ... ... Абай
шығармаларының отыз-қырық жыл ішінде жарық ... ... ... ... ... тәртіппен жүргізілген, бұл ... ... ... даму ... ... ... берген. Абай
туындыларының аудармаларына арналған үстіртін мақалаларға сын айтылады.
Автор талдай оқу ... алға ... оны ... ... дәлелдеп
шығады. Қазақ поэзиясы классигінің туындыларының аудармалары бойынша
жазылған ... ... ... Сейфуллин мен Ілияс Жансүгіров шығармаларының орыс
тіліндегі аудармаларында ... ... ... ... ... мәселелерін ғана қарастырады, қазақ өлеңінің белгілі бір идеялық-
эстетикалық мәнге, эмоционалдық-көркем тұтастыққа ие формасын орыс ... ... ... ... ... тоқталмайды. Осыған орай сол кезде
қазақ тіліндегі түпнұсқа ... да, ... орыс ... да поэтикалық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... жасалмаған болатын.
Соңғы жылдары ғана қазақ ... ... ... ... ... ... біршама еңбектер жарық көре
бастады. Атап ... ... ... ... ... ... ... орыс тіліне аударылуы мәселесі сөз болады.
Н.Сағындықова сонау ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... ... ірі ... ... шығармаларының орыс ... ... ... ... ... 60-80 ... ... ірі өкілдері саналатын Ж.Молдағалиев, Ә.Тәжібаев, Ж.Сыздықов,
А.Шамкенов, Д.Әбілов, Н.Баймұратов, ... ... ... ... ... ... ақындардың
шығармаларын тілге тиек етеді.
С.Алтыбаева ... ... ... ... ... ... Р.Құнақова сияқты
қазақ ақын әйелдерінің шығармаларының орыс тіліндегі түрлі аудармашылар
жасаған ... ... ... ... ... аудармашылық стиль
мәселесіне баса назар аударады. Алайда автор әр ... ... ... оның орыс ... аудармасына талдау жасауда
әрқайсысының санаулы өлеңдерімен ғана шектелген. Бұлардың әрқайсысы жеке
зерттеуді қажет етеді.
Бұдан өзге ... және ... ... ... қаламынан
туған туындылардың орыс тіліндегі аудармалары мәселесіне арналған көлемді
еңбектер жоқ. Сондықтан аталмыш ... ... әлі де ... ... ... бұл күрделі мәселенің бастамасы іспеттес десек те болады.
Көптеген өлеңді орыс тіліне бірнеше аудармашы аударған, бұл ... ... ... ... түпнұсқаны түсіндіруді әр
түрлі тұрғыдан қарастыруды, түпнұсқаның стилі мен аударма ... ... ... ... ... қазақ поэзиясын орыс тіліне аударуда белгілі бір тәжірибе
жинақталды, ол қазіргі таңда қазіргі қазақ ... ... ... ... ... деңгейі. Жұмыс барысында Н.Сағындықова,
З.Жантекеева, С.Алтыбаева, т.б. ғалымдардың ... ... ... ... ... ... мен ... Жұмыстың басты мақсаты
қазақ әйелдер поэзиясының көрнекті өкілі Фариза Оңғарсынова шығармаларының
орыс тіліндегі аудармаларын зерттеу, ... ... ... ... ... анықтап, белгілеу.
Осыған байланысты төмендегідей міндеттерді шешу көзделді:
- қазақ поэзиясының орыс ... ... ... ... ... Фариза Оңғарсынованың орыс тіліне аударылу деңгейіне баға ... оның ... орыс ... ... ... ... ... Т.Фроловскаяның түпнұсқаның стилін, ұлттық ... ... өзге ... салғастыра отырып, сипаттама беру,
аудармашылық шеберлігін айқындау.
Зерттеу нысаны. Фариза Оңғарсынованың поэзиялық шығармаларының ... ... ... ғылыми жаңалығы. Ақынның лирикалық шығармаларының
орыс тілінде жеке бірнеше жинақ болып жариялануы ... ... ... ... ... айырмашылықтарды, аударма барысында ұлттық
ерекшеліктің көрініс табуын сараптау, жеке аудармашының (Т.Фроловскаяның)
аудармашылық стилін ... ... ... ... ... алға қойған мақсат-
міндеттерді шешу үшін негізгі дереккөздерді жинау ... ... ... ... ... ... т.б. әдістер
пайдаланылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... екі ... қорытындыдан тұрады.
1. ЛИРИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРДЫҢ КӨРКЕМ АУДАРМАСЫ ПРИНЦИПТЕРІ
Поэзиялық аударма – сөз өнері. Әр өнер ... ... ... де бұл ... де қастерлі істің ... ... ... ... бір ... ... ... Қазақ поэзиясы үшін оны
орыс оқырманына алғаш ашқан адам ... ... ... табылады. Кеңес жазушыларының І съезінен кейін, 30-жылдардың басында
Зоя Кедрина, Л.Соболевтермен бірге В.С. Рождественский қазақ халқының, оның
поэзия өнерінің ұлттық ... жете ... ... өзіндік болмысының
түп-қойнауына ену үшін Қазақстанға келеді. ... ... ... ... ... ... көп ... Я.Смелякова, Б.Слуцкой аудармаларымен қатар оның аудармалары
жоғары деңгейлі ... ... ... ... ... ... енумен ерекшеленеді.
Вс.Рождественскийдің аударма тәжірибесі арнайы зерттеу бола қалса, ол
қазақ поэзиясын орыс тілінде ... ... ... ... әдістемелік нұсқау болар еді [24].
Қазақ әдебиетінің тарихы халық тарихымен, оның тұрмысымен, дәстүрімен,
мәдениетімен, дүниені қабылдаудағы психологиялық-этникалық ... ... ... ... өнері оның ұлттық сипатын көрсетуінің ... ... ... ... ... ... жалғасып кететін
дәстүрлерге бай.
Зерттеуіміздің объектісі болып отырған Ф.Оңғарсынова шығармашылығының
ерекшелігін ... ... ... ... әйел ... поэзиясы белгілі
бір рөл атқарған қазақ поэзия өнерінің қалыптасу, даму ... аз ... ... ... ... әйел ақындардың (күйші, жыршы, айтыскер)
шығармашылығы ерекше орын ... Көне ... ... ... ... ... көшпелі қазақтың өмірлік серігі, анасы болып келген
қазақ әйелінің, десек те, Азия жұрты ... ... ... және бас бостандығы болған, бұл ... ... ... өмір ... және экономикалық жағдайларға байланысты.
Қазақ әйелінің ру басында, әскер басында жүргені, ауыл өміріне белсене
араласқаны кездейсоқ сирек құбылыс ... ... ... ... әрі ... ... жары болған Гауһар халық ... ... ... ... ... Ақылымен, алысты болжай алғандығымен ... оны ... ... ... тұтқан тағы бір дана әйел – Есеней ... ... ... ... ... Ұлпан. Ғ.Мүсірепов қазақ даласында аты
аңызға айналған осы бір жанға ... ... ... ... ... ... да, өзге де теңдесі жоқ қазақ әйелдері өз халқы үшін ... бар ... ... ... символы болумен қатар,
сұлулықтың, нәзіктік пен махаббаттың үлгісі де болған, бұған олар жөніндегі
қазіргі күнде де ... ... ... халқының эпикалық шығармаларындағы негізгі әйел образдары
жайында Н.С.Смирнова [25], ... ... ... ... ... ... қазақ эпосының поэтикасын зерттей
отырып, онда ... ... ... ... жан жары мен жорыққа
мінер аты болып табылады” деп атап өтеді [25.247]. Қазақ әдебиетіндегі әйел
образдарының ... ... ... ... бір ... танытқан еңбек ретінде С.Тойшыбаеваның төңкеріске дейінгі қазақ
әдебиетіндегі әйел образдары жөніндегі диссертациясын атап өтуге болады.
Төңкеріске дейінгі әдебиетіміздегі әйел ... ... ... ... дамуын автордың қазақ халық әдебиеті
дәстүрімен байланыстыруы орынды. Мұнда ... ... ... қазақ
поэзиясында болған әйелге деген қарым-қатынастың екі түрін анықтайды: ... және ... ... ... ... ... ... данасы, - деп жазады С.Тойшыбаев, - үстем таптың әйелге деген
надан, сорақы ... ... ... [27]. ... қазақ
халқының батырлық дастандарында үнемі кездесетін үш ұнамды кейіпкерді бөліп
көрсетеді: батыр, оның ең бірінші көмекшісі – адал да ... жары ... ... ... – қанатты тұлпар.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі үздік жанрлардың бірі ... ... ...
ақындардың домбырада сүйемелдеу арқылы орындалатын ақындық сөз ... ер ... сөз ... ... ... ... ... суырыпсалма әйел ақындар да қатысқан.
Белгілі айтыс үлгілері ретінде бұл ... ... сал мен ... ... Сүйінбай, Ырысжан мен Әсет, Ұлбике мен ... ... №2, ... ... ... болады. Бұл айтыстар қазақ халқының ауызша
поэзиялық шығармашылығының ең үздік үлгілері болып саналады. ХІХ ... ... ... 23 ... ... ... душар болған Ұлбикелермен
(1825-1849) қатар Ажар Жұртбайқызы, Зұлқия Оспанқызы, Манат және т.б. ... өмір ... ... ... ... ... ... поэзиялық
шежіресіне қайта оралды.
Белгілі домбырашы, күйші, ақын, сонымен қатар ұлы ... ... ... ... ... Дина Нұрпейісованы ерекше атап өту
керек. Оның арнайы зерттеуді қажет ететін ақын және ... ... ... ... кең ... ... ... бар қазақ
әйелдер поэзиясының қалыптасуындағы маңызды ... бірі ... ғ. ... бас ... ... ... ... Қ.Аманжолов, Ж.Саин, Ә.Сәрсенбаев, Д.Әбілов, Қ.Бекқожин,
Х.Ерғалиевтермен қатар Шолпан ... ... Зияш ... және
Мәриям Хакімжанова (1906) сияқты әйел ақындар келеді. Бұлар ең алғашқы
кәсіби деңгейдегі қазақ ақын ... ... ... ... ... атап өтетін ақын – М.Хакімжанова, оның тұңғыш өлеңдер ... ... ... Орыс ... ... ол ... “С ее приходом в
казахской поэзии зазвучал чистый, ... ... ... ... лиризм, напевность стиха”, – деп ... ... ... орыс ... ... Т.Кузовлева,
О.Юровская, Л.Степанова, Т.Мадзигон, т.б. аударған. Сол сияқты әйел ... ... да орыс ... сөйлеткен аудармашылар бар,
олар: ... ... ... ... оның шығармашылығы
жөнінде Н.Сағындықова мақала жазған [29].
Бұдан басқа да ХХ ғ. ... ... ... поэзиясының аспанын
жарқыратқан жұлдыздар: Фариза Оңғарсынова, Марфуға Айтқожина, Күләш
Ахметова, ... ... Риза ... ... Бұғыбаева, т.б. Олар
өз шығармашылығында қазақ поэзиясы ... ең ... ... бұл, өз кезегінде, түр жағынан да, тақырып пен ... да ... ... ... бұл әйел ... ... тынысына үндес
жаңа тақырып, идея, бейне таңдауда үнемі ізденіс үстінде болды.
Қазақ әйелдер поэзиясындағы әлем ... ең ... ... тек ... қазақ әйелінің дүниені қабылдауына тән дүниетанымның,
аумалы-төкпелі дүниедегі ... ... ... ... ... негізінде құрылған. Отан, азаматтық борыш (әсіресе, ... ... ақын және ... ... мен ... сипаттағы тақырыптар кең тұрғыда қарастырылады.
Сонымен қатар қазіргі ақын әйел ақындардың ... тән ... да ... ... ана, ... әйел ... махаббат, адалдық, шын
берілгендік, т.б. ... ... Әйел ... ... ... ... ... түседі. Оның шығармаларын орыс
тіліне аударғандар – Татьяна Фроловская, Лариса Тараканова, Петр ... ... ... т.б.
Жұмыстың зерттеу әдісі осы аталмыш ... ... ... яғни ... әдіс – ... мен ... талдау. Мұның әдістемесі мен ... ... ... ... ... ... М.Лозинский,
Г.Гачечиладзе сияқты белгілі көркем аударма теоретиктерінің ... ... ... М.Қаратаев, С.Талжанов, ... ... ... ... ... әдебиеттанушылары мен
аударматанушыларының еңбектерінде мазмұндалған. Бұл әдістеме біртұтас
көркем құрылым ретінде ... мен ... ... ... ... ... ... дайындығының аударма үрдісіндегі рөлі
Теориялық дайындық түпнұсқаны аударма барысында функционалдық тұрғыдан
ұқсас түрде қайта ... ... ... ... білдіреді:
1). Түпнұсқа тілін білу және аударманы жүзеге ... ана ... ... ... ... талап – аудармашының лингвостилистикалық шеберлігі,
бұл түпнұсқаны ... ... үшін және ... ... ... тіл ... ... жеткізе білу үшін
қажет.
2). Аудармада түпнұсқаның ұлттық-мәдени ерекшеліктерін сақтау аударма
қай тілден жасалса, сол тілде сөйлейтін халықтың мәдениеті, ... ... ... ... және ... ... этнопсихологиялық
ерекшелігі саласынан білім-білігінің терең де кең ... ... ... ... – шығармашылығында ұлттық сипаттағы ерекшеліктер көрініс
табатын ақын қай ... ... ... сол ... этнографиясын, тарихын,
эстетикасын міндетті түрде білу;
3). Кез келген ұлттық автордың поэтикасының негізінде жатқан ... ... ... тани ... ... ... және ... мәнер ерекшеліктері мен өзіне тән ... білу және оны ... ... ... шығармашылық түрде қайта
жеткізе білу, туғыза алу, яғни түпнұсқаның өзіндік стильдік ерекшелігін,
стилін түсіну ... ... қоса кез ... ... ... жатқан ішкі, идеялық-концептуалдық ... ... ... ... әрі зерттеуші ғалым, білімнің көптеген саласының
білгірі (әдебиеттанушы, ... ... ... ... ... керек, түпнұсқаның автор стилінің өзіне тән ерекшеліктері ретінде
танылатын поэтикалық құрылым мен ... ... ... кемшін тұстарын
байқай білетін сыни көзқарасқа да ие болуы тиіс. Аударма туралы ғылымның әр
текті ғылыми ... ... ... ... ... емес.
Аудармашының теориялық дайындығы мәселесіне сапалы аударманың маңызды
шарты ретінде көптеген көркем ... ... мен ... ... ... Ю.Покальчук былай деп жазады: “Бірақ сапалы көркем
аударма шығу үшін ... ... ... ... енуі ... да бір ... шығармасын аудару үшін аудармашының ақын қай орта
туралы жазды, сол ортаны, материалдық және рухани құндылықтарды, ... ... ... ... географияны және т.б. білуі шарт,
яғни шығарма қай халық туралы және қай халық тілінде ... сол ... сол елге бас ... керек, сонда ғана аудармаға қол ... [30.16]. Осы ... ... үндес Е.Г.Эткинд мынадай тұжырым
жасайды: “Ничто не может быть ... для ... чем ... вера ... в ... творческого вдохновения” [31.70].
Поэзиялық шығармаларды аударудағы негізгі мәселелердің ... ... ... ... ... ... ... ерекшелікті жоғалтуға жол бермеу көркем аударма теориясының ең басты
ережесіне саяды: көркем шығарманы келесі бір ... ... ... ... оның ... ... бастама ретінде толықтай сақталуы
тиіс.
Түпнұсқада қамтылған ұлттық-мәдени ақпаратты аудармада міндетті түрде
жеткізу керектігі ... - ... тыс ... де көп ... ... ... ... өкілдері өз еңбектерінде аударма теориясы мен
тәжірибесінің негізгі мәселелерінің бірі ... ... ... шығарманың ұлттық ерекшелігін адекватты түрде жеткізе білу
мәселесін қарастырады.
Бұл ретте эстон ғалымы Яан ... мына ... ... ... ... ... мәдениет ұлттық сипаттағы құбылыс болып табылады,
немесе, дәлірек айтсақ, ұлттық ... ... ... ... ... қызықты. Сондықтан аудармашы аударылатын материалдың
ұлттық ... тән ... ... ... ... ... тұрған міндет –
ақын шығармашылығынан оның ішкі, жеке тұлғалық ерекшеліктерін табу. Бұл
екеуі де – ... ... ... ... суретші ретінде жұмыс істеуге
ұмтылса ғана мүмкін болар нәрсе” [32].
Осылайша, функционалдық ... ... ... ... ... ... ақпаратты қайта жасау мәселесі қазақ
тілінен орыс тіліне аударма жасау ... ... ... ... ... ... алға тартады:
1). Ұлттық бейнелі, көркем образдар жүйесі; олардың көбі аллюзиялық
сипатқа ие (бұл, ... ... ...... ... ... ... т.б. көрінеді);
2). Өзіне тән поэтикалық элементтер – ұлттық-мәдени ... ... ... бар метафоралар, метонимиялар, синекдохалар,
эпитеттер, теңеулер.
Түпнұсқаның ... ... бұл ... ... ... ... ... түсіп, оған өзгешелік пен ұлттық өзіндік ерекшелік
беріп, поэтикалық деталь қызметін атқарады;
3). Интонация, ... ... ... ... мазмұнды өлшемдері
ретінде поэзияны туғызудың анағұрлым ұлттық формалары болып ... ... ... ... ... аударма түрлері ... жүр, бұл ... ... ... ... ... сәйкестік деген мәселеге баса назар аударылады.
Егер бұл мәселенің тарихына үңілер болсақ, біз ... ... ... ... ... ... ... қызықты (түпнұсқаға
эстетикалық тұрғыдан тең шығарма туғызу) және қазақ лирикасын орыс тіліне
аудару теориясы мен тәжірибесі үшін ... ... таба ... ХХ ... ... орыстың тамаша ақыны және аудармашы
В.Брюсов поэзия аудармасының ... ... ... ... ... ... при ... стихотворения все эти элементы ... и ...... ... ... ... ... лишь один
или в лучшем случае два ... ...... и ... ... ... движение стиха, рифмы, звуки ... Но есть ... в ... роль ... не ... а, ... звуки слов (...) или даже
рифмы (например, в шуточных стихотворениях). Выбор ... ... ... наиболее важным в переводимом произведении, составляет метод
перевода” [31.42].
Түпнұсқаның өзге ... ... ... дәл (көркемдік тұрғысынан)
жеткізілгендігіне немесе жеткізілмегендігіне, автор ... мен ... ... ... ... ... бар екендігіне қарай
аудармашылық интерпретацияның келесі типтері бөліп көрсетіледі:
1) cөзбе-сөз; 2) оңайлатылған; 3) ... [33]. ... ... ... ... ... 1. ... түріндегі,
жолма-жол аударма; 2. түпнұсқадағы буын мен жол санын ... ... ... буынды өлең түрінде аудару; 3. буынды-екпінді ақ өлең
аудармасы; 4. мүмкіндігінше “тепе-тең ... ... ... тұтас
сәйкестікке құрылған аударма; 5. аударма емес, ыңғайластыру [34].
Бұдан да өзге ... бар, ... ... ... бір: ... ... ... түпнұсқаға ұқсас, эстетикалық жағынан тең көркем ... ... ... ... ... ... жинақталған түрдегі
және өзекті классификация болып С.Талжановтың классификациясы ...... ... бұл тәсіл түпнұсқаның тілін, әдеби ырғағын
жетік білмеуден, ... ... тән ... ... гөрі
аудармашының өзіне тиімділігін ... ... ... ... ... ... ... балаң кезінде, мәдени шеңбердің тараң кезінде пайда
болады.
Аудармадағы екінші әдіс – ... ... Бұл ... ... ... мол ... ... соның әуеніне еріп, құлдық
ұрудан шығады. Осыған қосымша ұлы елдің әдеби мұрасын ... ... ... жаза ... ... да, ... жеке ... де, тіпті
нүктелерін де дәл ... ... ... салдарынан барып, аударма
сіресіп шығады, істеп отырған еңбектерін аудармашылар да, оқырман жұртшылық
та түсінбейтін ... ... ...... ... ... Бұл - ең ... Мұны екі тілді білумен қатар, сол шетел оригиналының ішкі сырын ... ... Оның ... ... ... ырғағын, тілі
әдемілігін, сөз қолдану мәнерін қалтқысыз, жете ... ... ... екі ... ... ел мен ... елдің) мәдени
сатысы бірдей болған мезгілде ығы-жығы білінбей, тігісі жаттығып кетеді.
Төл әдебиеті мен аударма әдебиетінің ... ... ... ... ... орыс ... ... Өйткені батыс тілдерден аударған Бальзак пен
Л.Н.Толстой бірден оқылады. Ендеше, бұл ерте араласқан екі ... ... ... ... ... ... орыс классикалық поэзиясынан Абай жасаған аудармалар
жөніндегі ойлары ойландырарлық [36].
Осетин сыншысы және аудармашысы Н.Джусойтының аударма мен ... ... ... ... ... келу ... ... пікірі
де орынды: “Дәлме-дәл көркем аударма жөнінде сөз қозғау аударма мәтінді
түпнұсқамен ... ... ... ... ... Егер ол ... ие болмаса, онда біздің ... ... ... жатпайтын қандай да бір өзгеше түр болмақ – еркін ауыстыру,
тақырыпты ... ... қиял және т.б. ... ... бұл түрлерінің
адекватты көркем аударма өнеріне тікелей қатысы жоқ және ... ... ... ... ... өлшемімен тексеру мүмкін емес. Бұл ... ... ... ... табиғи қасиетінен, яғни оның
түпнұсқамен кез ... ... және ... ... деңгейде
салғастырмалылығынан келіп шығады” [37].
Аударманың ... ... ... ... ... ... жатқан талап – аудармада түпнұсқаға адекватты ... ... ... ... әсерге қол жеткізу. Функционалды аударма
дегеніміздің өзі аударманың түпнұсқаға эстетикалық жағынан тепе-теңдігін,
эстетикалық мәнінің бірдейлігін, тең ... ... ... ... ... ... жалпы тепе-
теңдік теориясынан келіп шығады: “Как известно, соотношение ... ... ... не ... быть понято без учета активной роли
познающего субъекта. Мы не можем ... в ... ... все содержание
сложной, развивающейся системы, но мы ... с ... ... ... тот ее ... который нам необходим в данных условиях практики.
Таким ... в ... ... ... потребность задает не
только критерий адекватности модели оригинала, но и определяет те ... ... ... в ... ... (...). С помощью
каждой конкретной модели мы раскрываем относительную – и вместе с ...... а ... потенциально “бесконечное множество
моделей ведет нас к истине абсолютной” [38].
Көркем аударма теориясына қатысты алғанда ... ... ... ... ал “күрделі, дамушы жүйе” – түпнұсқа ... ... ... ...... ... ... аудармалар арқылы
біз олардың түпнұсқаға функционалдық ... ... ... ... сәйкес, көркем аударманың өзі модельдеу
типтерінің бірі ... ... [39], ... ... ... қойылатын ең
басты талап аударманың (немесе аудармалардың) түпнұсқаға функционалдық тепе-
теңдігіне, яғни эстетикалық тең ... қол ... ... ... ұмтылу) болып қала береді.
Аударманың түпнұсқаға функционалдық тепе-теңдігі теориясы ... ... ... лингвистердің
еңбектерінде қарастырылды. Орыс ғалымы А.В.Федоров былай деп ... ... ... ... в ... ... ... творческом обобщении, которое позволяло бы извлекать из него выводы более
широкого масштаба, распространять из на целый ряд ... ... ... ... ... [40].
Аударма теориясы мен тәжірибесінің негізгі принципін анықтау қажеттігі
кез келген әдеби аударманың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ықпал етті.
Көркем аударма теориясының тағы бір өкілі Вилям Матезиус функционалдық
аударма табиғатын ... ... “В ... поэтический перевод
должен оказать на читателя ... же ... ... ... ... даже ... ... средствами, чем в оригинале.Часто те же
или приблизительно те же ... ... ... ... ... художественного воздействия важнее использования схожих
художественных средств, в ... ... при ... ... ... ... ұқсас пікірді Р.Якобсон да айтқан болатын:
“Думается, что мы ... ... к ... ... ... ... ... произведению будет избрана форма,
которая в кругу форм данного поэтического языка не ... а ... ... ... [41.36].
Осы В.Матезиус пен Р.Якобсонның тұжырымдарына шолу жасай отырып,
И.Левыйдың өзі де мынадай ой түйіндейді: ... ... для ... надо ... консепсию функционального подобия, согласно ... ... ... тех или иных языковых элементов подлинника
и ... ... ... ... способны выполнить ту же функцию
в переводе” [41.36].
Позия мәтіні біртұтас, құрылымдық-функционалдық бірлік болып табылады,
ондағы бар компоненттер (конструктивті, ... ... ... т.б.) өзара байланысты және бір-біріне өзара негізделген.
Өлеңнің кез келген ... ... бір ... оның ... ... ... ... аудармада элементтердің
өзара байланыстарын, ... ... ... ... шарт: олардың кейбірі шығарманың мәнін ашатын, денін
құрайтын өзекті, негізгі тұс, “стильдік ... ... ... ... ... ... ... деталь рөлін, образды, жағдайды,
кейіпкер ... ... ... қайта туғызуда белгілі бір бейнелеу
құралы қызметін атқарады.
Алайда алдыңғылары да, ... де ... ... ... жеке,
жалғыз болуы мүмкін емес, бұлардың жиынтығы шығарманың ... ... ... қандай да бір деңгейде бір-біріне тәуелсіз, бұл ретте ... ... ... ... ... атқарады.
Аударма барысында поэзиялық туындының осы екі ... ... ... ... стилистикалық бағытын дұрыс түсіну, ... мәні мен ... ... бағалау маңызды, содан соң ғана,
компоненттердің ішкі өзара ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқаны өзге бір ұлттық ... ... ... ... ... жасау үрдісіне кірісу
керек.
Функционалдық тепе-теңдікке қол ... ... ... ... тең ... бір ... ... тудыруда шығарма
поэтикасының функционалдық жағынан маңызды ... ... ... ... ... ... нәрсе аудармашының өлең сазын,
стиль құрушы фактор рөлін атқаратын үндестіліктің ... ... алуы ... ... ... ... идеялық, образдық жүйемен тығыз байланысты,
автор қалауы ... ... ... ... ... ... ... ие, бұл оқырман санасында белгілі бір ассоциациялы
бейнелерді тудырады.
Осылайша, үндестікті сақтау ... ... ... ... тудырудағы маңызды шарттарының бірі болып шығады. Бұл жөнінде
орыс ғалымы А.А.Смирнов былай деп жазады: “Адекватным мы ... ... ... в ... ... все намерения автора /…/ в смысле
определенного ... ... на ... с ... мере ... ... точных эквивалентов или удовлетворительных
субститутов подстановок) всех применяемых авторам ... ... ... (в том ... и ... – А.С. и т.п). ... должны
рассматриваться не как самоцель, а только как средство для ... ... ... ... стильдік ерекшеліктері және олардың аудармада көрініс
табуы
Аудармашылық стиль мәселесі қазіргі аударма ... ... ... мәселелердің бірі болып табылады. ...... ... аудармашының аударманың қай ... ... ... ден қоятындығына орай әр түрлі болады.
Аудармашыға аударманың қай ... ... ... ... ... оның (бір ... ғана ... мүмкін болса, бірнеше ақыннның)
аудармаларының көбін талдап, оның аудармашылық поэтикасының ... тән ... оның ... ... аударып отырған автордың
идеялық-көркем концепциясына сәйкестігін не ... ... ... ...... ... түпнұсқа поэтикасын қарастырумен
байланысты сыни талдаудың пәні ... ... ... ... аудармашылық
стиль сонымен қатар аудармашы ақынның өзіндік жеке мәнерін де білдіреді,
мұны аударма мәтінді түпнұсқамен салыстыру арқылы ... ... ... бір ... саласында жұмыс істейтін ақынға аударма
жасау барысында өз жеке ... жеке ... ... ... өте ... бірақ сапалы, функционалдық жағынан ұқсас аударма
жасау үшін қажетті шарт.
Керісінше жағдайда аударылып отырған автордың өзіндік ерекшелігі, оның
өзіндік жеке ... ... тән ... ... ... ... көркем
концепция жоғалуы мүмкін. Сондықтан аудармашылық ... ... ... ... ... шығармаға деген ... ... ... ... ... ... ... екінші тілге аударма жасау барысында белгілі бір ... ... ... бар: ... мен ... тілдері
арасындағы лингво-стилистикалық қатынастар, шығарманың мазмұндық іші ... түр жағы және ... ... ... түпнұсқа мен аударманың
эстетикалық бағыттылығы (құндылығы) арасындағы арақатынас.
Кез келген жағдайда ... ... ... заңы кез ... мәтіннің тәжірибе жүзінде аударуға келетіндігі болып табылады.
Жазушылардың екінші ... ... ... М.Рыльскийлердің
бірлесіп жасаған баяндамаларында аударма мақсаты айқын да анық ... ... ... ... негізгі қызметтері, оның негізгі
мазмұны анықталды: “Біз кез ... ... кез ... ... ... ... ... келеді деп тұжырымдаймыз” [43].
Белгілі бір мәтіннің тәжірибе жүзінде аударуға ... ... ... ... да, оның ішінде қазіргі қазақ ... орыс ... ... мәселе болып отыр. Аудармашылық стильдер кешенді ... ... қай ... аударады, сол ақынға байланысты
жекелеген аудармашылар стилін атап ... яғни ақын ... ... ... (бұл ... ... бірнеше ақын болуы мүмкін).
Қазақ тілінен орыс тіліне аударылған лирикалық шығармалар авторларының
белгілі бір тұрақты ... бар. ... ... ... ... ...... А.Бақтыгерееваны Р.Тамарина,
Т.Кузовлева аударған.
Фариза Оңғарсынованың ... ... ... жеке ... ... ...... Фроловская. Осы аталған және өзге де аудармашылар бір-
бірінен мағыналық жағынан, стилистикалық бағыттылығы бойынша, қандай да ... ... ... ... ... ... стилі белгілі бір аудармашылық әдісті көрсетеді, мұның
негізінде аудармашының түпнұсқаны жеткізудегі ... ... ... ... ... аудармашылардың ішінде Л.Тараканова
аудармалары көптеген ауытқушылықтарымен көзге түседі. Ол, ең ... ... ... ... ойды ... мәтінін,
оның жекелеген сөз формаларын, құрылымдық элементтерін сөзбе-сөз жеткізуге
тырысқан, ... ... ... тілі ... қуаттылықтан
айрылған, нақтылықтың орнына сипаттау пайда болған.
Т.Фроловскаядағы ауытқушылықтар: автор ойының импульсивтілігі, ... оғаш ... ... ... ... ... ... үнге
толылығы байқалатын стилистикалық және мағыналық ... ... ... ... ... тұрғысынан, яғни ... ... қол ... ... алғанда, Л.Тараканованың
интерпретациясына қарағанда, Т.Фроловскаяның ... ... ... ... түпнұсқа поэтикасының жекелеген тұстарын бірде
күшейте отырып, бірде алып тастай отырып, ... де ... ... ... ... ... Ф.Оңғарсынованың авторлық
мәнеріндегі интонацияның ауырлығы, ой мен ... ... ... және өзге де ... Т.Фроловская аудармаларында тұтастай
көрініс табады.
Келесі бір назар аударарлық мәселе, ... ... ... реңкі бар ауызекі сөйлеу тіліндегі сөздер мен поэзия
тіліне жатпайтын қарапайым сөздерді, сұрақ белгісімен және леп ... ... ... ... ... ... “күшейткені соншалық”,
түпнұсқаның психологиялық, ... ... ... ... жеке ... ... ... өлең поэтикасына қатысты ұғымдар қатарында стиль ұғымы ерекше
орын алады. Стиль өлеңін барлық өзара байланысты және ... ... ... жиынтығы ретінде танылады. Сондықтан поэзиялық
шығарманың стилін автор өзінің көркемдік концепсиясын білдіру ... таза ... ... мен ... ... ... ... мүмкін емес.
Керісінше жағдайда өлең стилі лингвистикалық тар сипаттағы сандық
белгіге ғана ... ... ... ... ұғымы кең мағынада:
өлеңнің белгілі бір қызмет атқаратын және автордың шығарманың тақырыбы ... ... ... көркемдік таным-білігіне тәуелді барлық форма құрушы,
құрылымдық элементтерінің кешені ретінде қарасытырылуы керек. Басқа ... ... ... ... ... ... ... бейнелік-стилистикалық құралдардың маңыздылығын білдіреді.
Осыған орай Г.Р. Гачечиладзенің мына бір тұжырымы орынды: “Стиль,
произведение с ... ... есть ... от его идеи и ... нее –
мировоззрения автора. С другой стороны, стиль сам ... ... ... ... ... средств для лучшего воплощения идеи
произведения” [44].
Стильді, осылайша, кең ... ... ... ... ... стильдік ерекшеліктерін талдауға тек лингвистикалық
тұрғыдан келу мүмкіндігі қарағанда, ... ұғым ... ... мен ... ... ... ... поэтикалық жүйесінің
маңызды компоненті, автордың көркемдік ... ... ... ... ... ... А.Н.Соколов бұл жөнінде мынадай тұжырым жасайды: “Где
нет художественного закона или закономерности, нет и ... ... ... /.../ ... как ... ... есть прежде всего
подчиненность всех его элементов ... ... ... ... ... придает целому его целостность, делает ... ... ... ... ... ... ... көптеген әдебиеттанушылардың, лингвистердің, ... ... ... ... қарастырылған: 1. Федоров А.В.
Введение в теорию перевода. – М.,1958; 2. Соколов А.Н. ... ... ... ... Л.И. ... ... ... - -Л.,1976; 4. Мкртчян
Л.М. Родное и близкое – ... 5. ... ... ... – М., ... А.Ф. ... ... из истории ученй о стиле. – Вестник МГУ.
Филология, сер.9, 1993, № 4, 51-70 бб және ... ... ... және ... тұрғысынан ең басты нәрсе –
аудармашының поэзиялық туындыны белгілі бір тұтастыққа біріктіретін ішкі
көркемдік ... ... яғни ... ... стилін білуі.
Осылайша, стиль өлең поэтикасының категориясы ... ... жеке ... өзара әрекетке түседі.
Бұл ретте В.В.Виноградовтың мына бір пікірі орынды: “В индивидуальном
стиле ... как ... ... стилистики художественной литературы
нового ... ... ... ... ... ... в ... стилистическую систему, в которой все
взаимосвязано и ... ... ... теориясында да қандай да бір автордың жеке стилінің ішкі
табиғатын, оның поэтикасына тән сипаттарды ашу қажеттілігі аталып ... жеке ... ... мына ... ... ... стиль представляет собой определенную целостность и в силу
этого обладает стилевой доминантой, т.е. содержит и в каждом ... ... ... ... от ... ... ... [47].
Бір тілден екінші тілге аудару барысында түпнұсқаның ең ... ... ... доминантын тауып, оның ... мен ... ... ... әсер ... ... қайта жасап шығаруғатырысқан жөн. Алайда түпнұсқаныың жекелеген
стилистикалық ерекшеліктерінің автор поэтикасындағы рөлімен мәнін ... ... ... ... ойланбастап көшіруге болмайды, өткені «стиль -
бастапқы сызба емес, үрдіс” [48].
Авторлық ойлаудың және шығармашылық мәнер ... ... ... ... ... ... қандайда бір негізгі ерекшеліктерін
көркемдік тұтастық, жиынтық ретінде анықтайды.
Стильді ... ... ... қалыптастырған зерттеу
міндеті бүгінгі күнле де ... ... орыс ... ... (поэтикалық
аударманың) теориясының тәжірибесінде қолданысқа енген және ... ... қала ... ... из ... ... ... словесно-
художественного стиля состоит в ... ... ... ... ... форм ... и изоброжения, типичного для этого стиля в
его развии” [46.72].
Түпнұсқа стилін аудармада қайта жасау қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... Е.Эткинд, И.Левый,
М.Лозинский, т.б. еңбектерінде бірнеше ... ... ... Осылайша,
жеке авторлық стиль мәселесі “автор шығармаларында еш өзгеріссіз кездесе
беретін стилистикалық өзекті, ойды жеткізу ... ... ... тығыз байланысты.
Аударма теориясында анағұрлым өнімді де ... идея ... ... жолды табу ... ... ... ... вести прежде всего в области
мировоззрения автора и его ... ... это ... ... что на все ... ... соответствию должно быть
обращено внимание. Сохранене этого ... ... ... ... ... ... замен, и это не только недопустимо, но
даже необходимо” [44.133].
Мәтіндегі кез ... ... ... та, ... та) түпнұсқа болмысын құрап, ондағы негізгі эмоционалдық
көңіл күйді, ... ... ... алуы ... ... өлең стилі, бір жағынан, жеке ... ... ... ... ... ... жеке ... таным-билігін таныту
қалпына орай әрбір нақты шығарма ... ... ... ... ... ... поэтика ұғымдарының бірі ретінде өлеңнің түрлі деңгейлерінен:
ырғақтық, ... ... ... және т.б. ... ... сонымен қатар шығарманың бұл деңгейлері бір-бірінен алшақ
емес, өзара байланысты, автордың нақты міндетіне және оның ... ... ... ... ... ... құрайды.
Шығарма стилі мен автордың жеке дүниетанымы арасындағы байланыстың
ерекшелігін айқындау ... ... ... ... ... стилін
сақтаудың мүмкін жолдарын көрсету үшін, ... ... да ... бір
автордың шығармашылық мәнерінің стильдік ерекшеліктеріне қатысты шағын
түсініктеме беріп, түпнұсқа мен ... ... ... ... ... ... мен ... стилінің арақатынасы
Түпнұсқа стилі мен аударма стилінің арақатынасы мәселесі қазіргі қазақ
лирикасын орыс ... ... ... ... теориясы мен
тәжірибесінің негізгі мәселелерінің бірі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... “стилистикалық
жолды” табу аудармашыға қойылатын басты талап болып табылады. Осыдан кейін
қандай да бір аударманың жетістігі мен ... ... сөз ... аударманың көрнекті теоретигі К.Чуковский: ... ... оның ... – деп ... Бұл ... ... таңда да өзектілігін
жойған емес.
Түпнұсқаның ішкі мазмұнына ішкерілей ену, өлең ... ... ... ... жасырын өзара байланыстарды көре білу, аудармада
кейін дұрыс жеткізу үшін қандай да бір элементтің атқаратын ... ...... ... жоғары сапалы, көркем аударма тудыруға
қажетті ... ... ... олар ... поэтиканың мынадай
негізгі идеясынан келіп ... ... ... ... ... қол ... ... аударманың сапалы
болуын қамтамасыз ететін көптеген факторлардың ішінде түпнұсқаның өзіндік
стильдік ерекшелігін дұрыс ... ... рөл ... ... ... кез ... ... туынды өз бойында сол тілдің
барлық қасиеттерін қамтиды. Бұл бірігудің ... ... ... ... стилі тұрады. Поэзияда тілдің стилистикалық ... ... өзге ... (прозадан, ырғаққа негізделген ... ... ... бар ... ... ие ... ... оның түр және мазмұндық жағы арасындағы өзара
байланыс анық та ... ... ... ... ... формалық-
құрылымдық элементтер мазмұнмен толығады, бұл, өз кезегінде, өлеңнің дәл
сол түрлік (формалық) компоненттерінен көрініс табады.
Шығарма ... ... түр және ... ... ... тән ... оның ... стильдік ерекшеліктерін құрайды,
автордың жеке мәнерінің, оның поэтикасын біртұтас дамушы жүйе ретінде
құрайтын ... ... ... ... ... ... отырған поэтикалық мәтін стилінен әдетте байқаусыз
және соншалықты маңызды емес сияқты көрінетін ауытқулар көп ... өз ... ... мән-мағынаға ие болуына, ... ... ... ... ... бүкіл поэтикасын адекватты
түрде жеткізе алмауға келіп соғады.
Фариза Оңғарсынованың “Жанарым талды-ау ... ... ... ... ... ... (“Изнемогли глаза мои ”) ... ... ... ... үшін ... шарт ретіндегі өзіндік
стильдік ерекшелікті жеткізе алу туралы қағида тұрғысынан қарастырайық.
Фариза ... ... ... күрделі композиция-стилист, идея-
бейне, ырғақ-әуез бірлігін білдіреді. Өлең – көлемді, жинақы да ... және ... ... ... ие, ... идеясы мен тақырыптың
дамуы өзіндік ерекшелікке ие.
Тұтастай алғанда, шығарманың стилистикалық жүйесінің ... ... ... ... бар ... атап өту ... көзқарасы “жоғары” нүктеден (тау ... ... ... (тегістік) толқынды түрде орын ауыстыра отырып, қазіргі уақытқа
да, ... ... да, ... де ... айтылған. Түпнұсқадағы алғашқы
шумақты оқып көрейік:
Жанарым талды-ау ... ... ... қараумен
(Көңілім шырқап қалдың ба, жадаулау ең?!)
Сол биіктің көз жетпес ұшар басынан
Лапылдап ... мен ылғи алау ... ... қызы ... ... көз ілер ... менің жанымның өзі де дала).
Асқар көрмеген мен шіркін биік дегенді
Өлшеуші ем сонау аспанның өзімен ғана.
Жолма-жол аудармасы: Глаза мои ... / ... на ... гор / ... моя, ты была ... а теперь запела?!) / На тех
высотах, что не достают глаза, с ... ... / я вижу ... ... // Я была ... степи, / равнины, которую не охватить
глазами / (сам простр-степь души моей) / не только небом ... ... ... және ... ұсынған идеяға толық жауап беретін, өзіндік
ерекшелігі бар, ырғаққа және ... ... ... ... ... романтикалық тон үнемі лирикалық қаһарман бейнесіне
үндес философиялық ойға толы ... ... ... ... ... көмегімен (кейіптеу, қаратпа сөз,
эмоционалдық-бағалауыш мәнді эпитеттер) ашылатын тау ... ... ... ... ойын ...... кейіпкердің тау
шыңдарына деген ұмтылысы жайдан-жай емес: кейіпкердің ... ... тау ... ... мен ... ... және үндес, кейіпкер мен
тау шыңдарының тұлғалнадырылған жиынтық бейнесі өлеңде ақын ... ... ... рух ... ... ... ... қаратылып айтылған лирикалық монолог түрінде жазылған өлең
жалпы көтеріңкі, жоғары тонда орындалған, мұндағы соңындағы ... ... ... ... ... ... ... өлең саздылығы
ұлттық өзіндік ерекшелік тудырып ... ... ... ... ... ... арқылы тонның біресе
жоғарылап, біресе төмендеп отыратындығымен сипатталады, бұл, өз кезегінде,
тұтастай алғанда, қазақ өлеңінің ырғақтық-интонациялық ішкі ... ... ... ... ... ... ырғақтың құрылуына да негізделеді
(тармақтағы 8 буыннан бастап 13 буынға дейін біріктіріп тұратын жинақтық
өлшемнің ... бұл ... әр ... бастапқы тармақтары (жыр)
ерекше бөліп көрсетілген, бұлар адам жанына ... ... сөз ... ... ... ... ... бар, бұл графикалық ... ... ... және леп белгілерімен аяқталуы) көрініс тапқан.
Екі шумақта да ... ... ... ... ... аударарлық: әдеттегідей, олар автордың белгілі бір ойын қамти отырып,
тұтастай шығарманың ерекше, ... ... ... ... инверсия тәсілінің қолданылуымен ерекшеленеді, мұның нәтижесінде
семантикалық және эмоционалдық-экспрессивті ... ... ... ... бөліп көрсетіледі. Ақынның өз жанына үндес таулардың мәңгіліктігі
мен ұлылығы туралы ойы жалғасып жататын күрделі және жай сөйлемдер ... ...... ... ... рөл атқармайтын аралас
буынды бес ... ... бұл ... ... өлең материалдарының
жіктелуіндегі, орналуындағы өзіндік ерекшелікпен және ... ... ... ... ... дербес тұрған сонымен қатар өзге бөліктермен өзара байланысты
поэтикалық бөлім ретіндегі әр ... ... ... ... рөл ... тұрған бірінщі тапмақтардың (8 буынды, интонация
– көтеріңкі) бойынша да, интонациялық жағынан да ... ... ... ... ... да бір ... немесе идеяны автордың ... ... ... ... ... құрылымында үлкен мәнге ие,
жолдан жолға көшу, ауысу шығарманың ... ... ... бір
деңгейде алуан түрлі болуын қамтамасыз етеді, ерекше мәнге ие ... ... ... ... ... және ... шумақтар):
Биіктіктегі дауылдар
елестететін шығар-ау
майдан сындарын
(мен де бір самғап көрсем бе – қайралсын жаным!)
Қайта ... ... мына ... қалай тұрсыңдар,
қайран шыңдарым?!
Ей, менің шырқау аспаным,
сұңғыла шыңнан өзің де
Бұлтармадың ба, -
сүйгізіп жатсың шымылдық – бұлтар жағында!
Мен ... ... ... ... жетпейін
демігіп әрең жетеді-ау сұңқарларың да!
Жолма-жол аудармасы: Бури ... ... ... мне ... ... / (я, тоже ... ... б – пусть душа моя
окрепнет (окрепнет дух мой!) / Словно не ... ... ... в ... ... жизнь / как вы стоите (как вы ... ... ... ... мои ... так непоколебимо (гордо, непреступно)?!
// Эй, воспетые мною небеса /.
Түпнұсқаның өзіндік ... ... ... ... ... мәнді эпитеттер ерекше орын алады: мысалы, ... ... ... ұшар басынан” (“недоступные глазам
вершины”), “қайран” (“милые”, ... ... ... сияқты
метафоралық эпитеттер қатарынның қолданылуынан тұлғаландырылған ... ... ... ... бояуға ие болады, кейіпкердің тау
шыңдарына тамсануын білдіреді.
Эпитеттердің тағы бір тобы ... ... ... ... айтсақ, өлең поэтикасында толыққанды негізгі әрекет етуші тұлға
ретінде танылатын оның жан күйін тікелей сипаттайды (бұл ... ... тіл ... байқалады): “қайралсын жаным” (“отточенная душа ... ... ... безрассудная, беспокойная, отчаянная душа
моя”) және т.б.
Бұл өлеңді орыс тіліне үш аудармашы аударған: П.Кошель, ... ... ... екі ... ... және
“Полдневный жар” [50] жинақтарында жарияланған. Үш аудармашы ... ... тән ... ... әуезділігі бойынша
да тамаша “Жанарым талды-ау менің” өлеңін түрліше оқып шығып, ... ... ... ... ...... ... жеке өзіндік стиль қарқынынан шыға алмағандығы. Үш ... ... ... емес типіне жатады: ... ... ... ... ... ... түсіндіріп жеткізумен
үйлеседі. Түпнұсқаның алғашқы шумағын орыс тіліндегі үш ... ... ... шыңдардың
басына қараумен
(көңілім, шырқап қалдың ба –
жадаулау ең?!)
Сол биіктің көз ... ... ... мен ... ... ... жоғарыда берілген болатын). П.Кошель аудармасы:
Ох, устали глаза,
от того, что так долго смотрю на вершины.
Но душа потеплела, не стало минутной кручины,
потому что ... ... что ... над ... ... ... ... яркое пламя.
П.Кошель аудармасы түпнұсқаға идеялық-тақырыптық және бейнелік
мазмұны жағынан жеткілікті ... ... ... ... ... ... Бұл – ырғаққа ауысқан проза элементтері бар “сөзбе-сөз” аударма.
Бұл баяндау, прозалық интонациядан, түпнұсқаны қисынға ... ... “от ... ... ... ... ... берілген күрделі
бағыныңқы сөйлем түрлерінің қолданылуынан көрінеді.
Аударма сапасын төмендететін, лирикалық өлеңнің ... ... ... ... ... мәтінді қисынға келтіру дегеннің ... ... ... ... тұс ... ... Жекелеген
тұстарды сөзбе-сөз жеткізумен қатар мұндай ... және ... ... ... ... аудармада төмендейді, поэтикалық тілдің
метафоралылығы, көтеріңкі лирикалық ... ... ... ... ... тәне ... (талды-ау, шығар-ау)
функционалдық жағынан адекватты емес “ох” және ... орыс ... ... ... жағынан ұйымдастыруына тән сипатын құрап
тұрған ... ... ... ... ... ... түріндегі ұлттық ерекше ... ... ... мұндай
ауыстырулардың жөнсіз екендігін көрсеткен:
“О неуместности оттенков художественной ... ... ... ... поговорок, народных выражений, местных и исторических намеков.
При таких подстановках даже ... ... ... ... ... в ... поскольку противоречит и жизненому ... и ... ... в ... ... ... ... алау” (пламенеющая заря) идиомасының
П.Кошель аудармасында “негасимое яркое пламя” метанимиясымен ауыстырылуы
осы троп түрінің жиі ... ... ... ... аудармасы да түпнұсқамен сыртқы ұқсастығын сақтай отырып,
“как ... было – ... ... шендестіруін орыс тілінің өзіне
тәнқарапайым тілдегі “тяжко ... ... сөз ... оның ... ... ... жіберген. Бұл шендестуіру
түпнұсқа мәтінін сөзбе-сөз жеткізген.
Сипаттама және сөзбе-сөз аударма Л.Тараканова аудармасының бұдан ары
қарай жалғасатын аудармасының ... ары ... ... ... де
тән:
Глаза мои устали от того,
что на утесы долго я смотрела.
(как тяжко было –
сделалось легко!)
Там, на горе, высоко-высоко
уже заря ... и ... ... ... (өзінің көтеріңкі интонациясы, “жоғары
деңгейлі” лексикасы (“дух, окрыленный”, “блеск ... ... ... ... рухани жақындық бар. Алайда кейіпкердің психологиялық
қалпын сипаттайтын (“Блеск вершин ... “но день и ... ... ... ... ... ... біршама өзгертіп тұрған қосымша
мотивтердің енгізілуі түпнұсқаның идеялық-тақырыптық мазмұны мен образдық-
стилистикалық құрылымының ... алып ... ... ... ... ... ... день и ночь летит несокрушим
дух, окрыленный лучшим в ... в ... ... ... мен тәжірибесінің негізгі мәселелерінің бірі
түпнұсқаның метрикалық жүйесіне өзге бір ... ... ... жасау
барысында сәйкестіктерді табу болып табылады. Мұны ... жолы ... ... атап ... аудармашының кез келген ұлттық поэзия
мәдениетінің өлең өрнегінің ... ... ішкі ... ... ... ... ... аударма барысында дұрыс ... ... ... ... ... ... ... поэтическая культура на протяжении ... ... ряд ... ... ... ... так же как внутри
одного типа отбрасывает одни формы и ... ... ... негізделген қазақ өлең құрылысының жүйесі бірқатар жаңа типтегі
өлең құрылымдарын да қамтиды. Қазақ өлеңі құрылысының ... ... ... ... ие ... жөнінде қазақ өлең теориясының
білгірі, зертеуші-ғалым ... ... ... айтқан болатын:
“...представляет все необходимое для ... ... ... для ... ритимической выразительности
поэтической речи” [52.45].
Қазіргі ... әйел ... ... өлең ... ... бір ... дәстүрлі өлшемдердің (өлең, жыр), классикалық
шумақ түрлерінің (катрен, ... ... ... рубаи және т.б.) сақталуы
және ... ... ... ... екінші жағынан, буын
түрлерінің жаңа типтерінің енгізілуімен және кең ... ... буын саны ... ... емес өлең ... ... шумақ құрылымдарының алмасып келуімен (мысалы, бар өлеңде катрен, ... 6 ... ... ... яғни ... әр түрлі шумақтардың
біріктірілуі) сипатталады. Бұл соңғы ... өлең ... ... ... буын саны ... ... өлең ... анықтай отырып, “аралас
буынды өлең” деп атаған ... өлең ... тағы бір ... ... те ... үйлестіру тұрғысынан қазақ өлеңін ... ... ... бөліп көрсетеді: “Сочетание ... ... ... в
стихотворном произведении – один из ... ... ... ... ... ... ... движение ритма в
поэтической речи” [52.15].
Сонымен қатар жаңа сапалы өлшем түрлері сөз ... ... ... буын санына жіктеу принципі жатқанынын есте ұстау керек:
өлеңдегңі ... ең ... ... қазақ тілінің буын ... ... ... ... жекелеген жаңашыл және дәстүрлі
түрлерінің өзара ықпалдасуы сияқты белгілі бір ағым байқалады, бұл қазіргі
қазақ ... әрі ... ... оның ... ерекшеліктерін
анықтайтын басты факторлардың бірі болып табылады.
Қазіргі ... ... ... қазақ поэзиясындағы кең
қолданысқа ие ... жаңа ... ... ... – буын саны әркелкі
трмақтардың ұйқасы жөнінде түсінік (толықтай немесе ... ... ... ... ... стилистика, сонымен қатар көркем
аударма теориясы мен ... ... ... зерттеулер жүргізуді
қиындатады.
Осыған орай ғылыми айналымға “жинақтаушы немесе аралас типтегі өлшем”
терминін енгізу ұсынылып жүр ... Бұл ... ... бір ... осы өлшем құбылысына қатысты ақаудың орнын толтырар еді.
Шындығында, бұл ұсынылып отырған термин әлі де түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... Сонымен,
“жинақтаушы немесе аралас типті өлшем” термині тұтастай поэзиялық шығарма
ішінде және ... ... ... ... ... тармақтарды
біріктіретін өлең өлшемін білдіреді.
Бұл өлшемнің ерекше белгілеріне оның нұсқаларының ... ... ... ... ... ... көп ... жатқызу керек,
бұл автордың біртұтас көркемдік таным-білікті ... ... ... және ... және синтаксистік бағыты әр ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір эстетикалық әсер тудыруға жағдай жасайды.
Жинақтаушы өлшем бойынша буын саны әркелкі өлеңдер ғана ... ... ... ... ... ... семантикалық және стилистикалық
ауқымы әр түрлі өлеңдер біріктіріледі.
Бұл қарастырылып отырған өлшемнің ... ... ... ... ... сөз ... ... болады. Сонымен қатар өлшем нұсқаларының
бұлайша араласып ... ... ... ... белгілі көркемдік
заңдылықтарына, болмаса шығарма композициясына - ... басы мен ... ... ойын ... бірізділіктің ерекшелігіне және т.б.
байланысты, бұл ... ... ... ... ... ... ... ырғақ бірліктерінің үйлесуінің түрлі жолдары, яғни
“жинақтаушы немесе аралас типті өлшемнің” түрлі типтері болуы ... ... ... ... ... өлеңнің композициялық құрылымының
өзіндік ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... бір буын көлемі бар тармақтың (мысалы, 7-8 буынды өлеңнің немесе
классикалық өлшемді жырдың) өлең ... ... бір ... ... отыруы.
Бұл қайталау семантикалық-синтаксистік параллелизмге негізделіп, осы
өлеңнің автор ... ... ... оның ... ... ... және шумақ жағынан ұйымдастырудағы рөлін білдіреді;
жекелеген бір өлеңнің бір ... ... ... өзге ... ... ... ... оның семантикалық-стилистикалық және
ырғақтық-интонациялық бағыттылығы, дәлірек айтсақ, оқшаулық. Ал ... ... ... ... мен ... ... ... теңсіздігі
анықталады.
Сонымен, аталмыш өлшем бірлігімен құрылған, дәлірек айтсақ, қазақ
өлеңіндегі жаңашылдық ... ... ... ... немесе аралас
типті өлшем” арқылы жазылған шығарма поэтикасының әр түрлі деңгейде ... ... ... ... ... ... Бұл мәселені әлі теориялық
жағынан да, сыни тұрғыдан да көптеген зерттеушілер қарастыруы мүмкін, ... ... осы ... жалғыз дұрыс түсініктеме беруде, осы мәселенің
басын ашуда айқын жолды анықтауға ... ... ... Ф.Оңғарсынова сияқты қазіргі қазақ ақын ... кең ... ... ... ... ретінде енген “жинақтаушы
немесе аралас типті өлшемнің” түрлі ... ... ... өлшем
сәйкестіктерін табу тұрғысынан түпнұсқа мен аударма арақатынасын айқындау
болып табылады.
Ең алдымен, көркем аударма барысында ... алар ... ... ... және орыс өлең ... ... айырмашылықтың үлкен екендігін
атап өту керек. Қазақ өлең құрылысы буынға негізделген, ал орыс ...... ... қазақ және орыс ... ... мына ... ... ... роль в ... стихе
играет слоговая группа. На ритм казахского ... ... ... и ударение: благодаря тому, что оно в большинстве случаев ... ... слог ... части. В том случае, когда ударение падает не ... ... оно ... не ... поскольку оно выражено слабо, и все
звуки звучат приблизительно одинково. Ритм же ... ... ... ... ... метра, а частности за счет пропуска
ударения, а результате замещения стоп и т.п.” [23].
Осылайша, ... және орыс өлең ... ... ... ... де ырғақ табиғатының өзгешелігінде болып табылады. Аударма
барысында ... ... ... табудың қиындығы осыдан келіп
шығады. Алайда бұл мәселенің де ... ... ... “Менің сорлы сәттерім” [54.343] өлеңінің
Т.Фроловская мен ... ... ... (“Мои несчастные
мгновения”) тәжірибесінен көруге болады. Бұл қазақ өлеңінің өлшемдік негізі
– 7-8 және одан да көп ... ... (әр ... ... 13-тен 20-ға дейін
буын бар).
Көп буынды тармақ ырғаққа негізделген бірнеше бөлімге бөлініп кетеді.
Өлең ... ... ... ... ... мен оның орыс
тіліндегі аудармаларын салыстырып ... ... ...... әр түрлі үш шумақ (тармақ сандары да түрліше).
Менің сорлы сәттерім –
тасқын жырлардан қалған
шақтарым таусылып,
ол сәтте менде арман деген де – бос ... ... ... ... ... ұға ... жүр-ау осы жұрт.
Азапты ойлардан діңкелеп бейуақ кетемін
өзімнен-өзім шошынып
Мүсіркер еді-ау дұшпандарым да бас ... ... ... көрсе жастығымды жуған
жосылып.
Т.Фроловскаяның аудармасы:
О мука!
Мученическая мука,
когда слова не достигают слуха,
когда пора несбыточной мечты
иссякла,
и окрестность помертвела,
до бури в моем сердце нету ... что ... и ... ... ... ... ... не родилось стихотворенье,
и на душе такая пустота:
ни чувства, ни надежды, ни азарта
в лице немом, как ... ... ... и ... ... да ... өлең өлшемімен, ямбпен аударылған. Алайда,
Т.Фроловскаяның ... ... ... ауысып отыру
салдарынан тармақта екпін бір буыннан бес буынға дейін ... ... ... ... бұл ... тілінің үздік-үздік стипат
алуына, шектен тыс үзілістің көп болуына әкеліп соққан, ал түпнұсқаға бұлар
тән ... ... әр ... ... бунақ түрімен келген
бес бунақты ямб ... бұл ... ... тән ... ... түрде сезілуін, қажетті көп үнділікті тудырып тұр.
Ырғақтық, интонациялық және синтаксистік жағынан ерекшеленіп тұрған
бірінші ...... ... ... әр ... ... қайталанып
отырады да, осы арқылы тұтайтай өлеңнің және жекелеген ... ... ... және ... ... рөл ... айтсақ, дәстүрлі жолмен – жыр әдісімен жазылған.
Ал бұл алғашқы тармақ Т.Фроловская мен Л.Тараканова аудармаларында
түрлі тәсілдер ... ... ... ... ... ... тармақтың өзіндік ерекшелігі адекватты түрде жеткізілмеген, бұл
аудармашының түпнұсқаны ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігін жете түсінбегендігін
көрсетеді.
Ал Л.Тараканова аудармасында ырғақтық-интонациялық және синтаксистік
тұрғыдан бұл тармақтың стилистикалық және ... ... ... ... қүрудағы функционалдық бағытының жеткілікті деңгейде толық
жеткізілгенін байқаймыз.
Аудармаларды ... ... ... ... ... ... ... тығызбайланысты өлшем деңгейінде салғастыра
талдау көрсеткендей, мұндай типтегі жинақтау түріндегі өлшемді (7-8 буынды
және көп ... ... ... ... ... ... сәйкестіктерінің
бірі әр тармақтағы пиррихия бунақ түрімен келген бес бунақты ямб болып
табылады (Л.Тараканованың аудару ... ... ... ... ... табиғаты, яғни: өлең
мәтініндегі материалдың жіктеліп, орналасу сипаты, жинақтау ... ... ... да бір ... ... және функционалдық
бағыты, т.б. факторлар ескерілмесе, қандайда бір белгілі бір ... ... ... табыс әкелуі екіталай.
Мысалы, Т.Фроловскаяның аудармасында “сатылау” ... ... ... ямб ... ... ... түпнұсқаның
өлшемдік негізінің, өзіндік ерекшелігінің ғана емес, ... ... ... және ... ... поэтикалық мазмұнның, эмоционалдық
көңіл күйдің бұрмалануына әкеледі.
Қазіргі қазақ өлеңі құрылысындағы жаңа құбылыс – ... ... ... ... ... сәйкестіктерді табуға көптеген факторлар,
оның ішінде интонациялық-синтаксистік сипаттағы ... ... ... ... және ... ... әсер етуі ... түпнұсқа кейпін бұзады, қазақ өлеңінің өзіндік ерекшелігі бар
симметриялық композициялық ... бере ... ... ... ... стильдік өзінік ерекшелігін
білдірудегі, түптеп келгенде, белгілі бір эстетикалық әсер тудырудағы ... ... ... түпнұсқаның өлшемдік негізінінің адекватты
түрде жеткізілуі ... ... ... түпнұсқаның поэтикалық мазмұнынан алшақ өзіндік
жеке мақсат болмауы керек сияқты, қазақ және орыс өлең ... ... орай ... ... бір ... ... бола алмайды. Алайда оның көмегімен аударылатын шығарманың
стильдік және ... ... ... жеткізуде жеткілдікті түрде
жоғары көркемдік (функционалдық) дәлдікке қол жеткізуге болады.
Аударма барысында түпнұсқаның өлшемдік сәйкестіктерін табу кез-келген
поэзиялық шығарманың түрі мен ... ... ... ... сол
поэзиялық шығарма негізінде жатқан ішкі заңдылықтарды (мысалы, материалдың
композициялық бөлініп, жіктелуі) ашуға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... тілінен орыс тіліне поэзиялық шығармаларды аудару ... ... бірі ... ... ... ... ... табылады. Бұл мәселенің қиындығы мынады: қазақ өлең құрылысы буынды-
үнді, аударма барысында өлшемдік эквивалентті табу қандай да бір ... Бұл ... ... баспасөз беттерінде және арнайы
басылымдарды жекелеген еңбектер арналған ... ... оның ... де
күрделі болғандығы сонша, қандай да бір нақты тұжырым жасау әзірше ... ... ... ... білу ... айта ... ... М.Л. Лозинскийдің мына бір сөздерін ойға алмауға болмайды: “Ритм
– самое глубинное, самое мощное организующее начало поэзии. ... ... ... он ... и ... При ... ... вопрос о выборе
ритмаотправной вопрос, подледащий решению раньше всех остальных” [55].
Бұл ... ... ең ... қазақ поэзиясына қатысты. Сонау ерте
ғасырлардан-ақ қазақ ақындары өздерінің ... ... ... сөздерін
домбырамен және өзге де музыкалық аспаптармен сүйемелдеп отырған. Сондықтан
шығраманың ырғақтық негізі мен дыбыстық жағынан үйлестірілуі маңызды ... ... да бір ... мазмұнына, тақырыбына, атқаратын қызметіне
орай автор белгілі бір интонацияны жеткізеді, бұл ... ... ... ... үйлестік табады. Поэзиялық шығармалардың
арасындағы айырмашылыққа орай ... ... жай ... ... өлең, жыр,
терме, толғау және т.б. [52.198].
Армян поэзиясының орыс тіліне аударылуын зерттеген ғалым Р.Папаянның
мына бір ... ... ... ... пен тең ... бір-біріне қарама-қарсы ұғымдар емес, ... ... Олар - ... ... ұғымдар және олар қиысатын тұста тең
өлшемді түр ... ... ... және ... өлшемдік эквивалент
тең өлшемділік ретінде танылады. Сондықтан поэзия аудармасында бір ғана ... түрі ... ... оны ... ... эквивалентті тең
өлшемділік деп атауға болады” [51].
Қазақ тілінен орыс тіліне поэзиялық шығармаларды аудару ... тең ... ... ... қызықтырарлықтай болар
ма еді деген ой ... ... ... ... ... түрлі топтарға
жататынын және өлең құрылысы ... әр ... ... бір өлең құру
жүйесінің элементттерін оған мүлдем ... өлең құру ... ... жеткізу үлкен еңбекті, шыдамдылықты, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды қазақ тілінен орыс тіліне аудару принциптері
бұрын терең зерттелмей келгенмен, соңғы жылдары біршама біршама өз ... ... ... ... түбегейлі зерттелмеген сала осы
қазақ тілінен орыс ... ... ... ... ... ... З.Жантекеева, Н.Сағындықова, С.Алтыбаева сияқты ғалымдардың
жүргізген зерттеулеріне өзек болды. Осы салада өнімді зерттеулер жүргізген
осы аталған ... және ... ... ... ... ... қыры ... сөз қозғай отырып, ғалым А.Л. Жовтис
өзінің ... ... орыс ... ... шығармаларды аудару жөніндегі
алғашқы мақалаларында түпнұсқаның ырғақтық ... ... ... ие ... ... осы тұжырымның дұрыстығын дәлелдейтін көптеген дәйекті
мысалдар келтіреді.
Соңғы жылдары тәжірибелер нәтижесінде және бұрынғы ... ... жаңа ... ... ... ... А.Л. ... өзінің
айтуы бойынша, алдыңғы пікірін өзгерткен, атап айтсақ, “Стихи нужны...”
[56] кітабында ... ... ... ... ... ол дәйекті түрде негіздеген болатын.
Алайда қазақ және орыс өлең ... ... ... ... табу төңірегіндегі ізденістер жөніндегі
мәселені шетке ысырып ... ... ... да бір ... ... үшін ... ... көлемі жеткіліксіз. Буын санын қайталау оң
нәтиже бермейтіндігі жөніндегі пікір тең тараған.
Шынында да, көз жұма қарап, дәлме-дәл буын ... ... салу ... ... алайда кейде осы ... ... табу ... ... ... ... ... көшіру түпнұсқа ырғағын сақтау
талаптарына жауап бермеуі мүмкін, бірақ тәжірибелік аударма барысында дұрыс
табылған ... ... шарт ... табылады.
Әрине, ырғақ мәселесі дербес күйінде аударманың өлшем ... ... ... іс ... гөрі ... назар аударуды талап етеді (тіпті
болмаса қазақ тілінен орыс тіліне аудару ... бұл ... ... ... Қазақ тілінен орыс тіліне жасалған аудармалардың
көбі тең ырғақты екендігін атап өту керек.
Аударма туралы зерттеу еңбектерде ырғақтың сәйкес келмеуі ... ... ... жөнінде аталып ... ... ... жеткізе білудің анағұрлым ойға қонымды жолдарын таңдау
керек.
Ғалым С. Құспанов А.Л.Жовтис пікірлерін ... ... ... тұжырым
жасайды: “Сопостовление показывает, что двусложные размеры силлабики (в
частности, трех, ... ямб и ... при ... ... ... могли бы использоваться как адекватные 7-8-сложнику. Разумеется,
изолированно взятый, сам по себе ни один размер, ни одна ... ... ... ... панацеей от всех бед. Учет и ... ... ... данного стихотворения – вот что должно быть руководящим моментом
при выборе того или ... ... для ... ... ... ... ... қазақ тілінде екпіннің ерекшелігін, оның
ылғи да ... ... ... ... ... кей ... ... ырғақ сәйкестігін тудыру үшін қолданатындығын айтады. Егер
қандай да бір ... ... ... ... ... яғни егер осы ... немесе құбылыс өзге ... ... ... ... ... ... онда мұндай бағыттың еш
оғаштығы жоқ.
С.Құспанов Абайдың белгілі “Қансонарда” өлеңінің аудармасын ... ... ... ... ... келеді: “В каждом произведении
есть Своя неповторимая душа, которую непременно слудует передавать ... на ... ... Душа это в ... ... проклятой
дейстительности) живет не только в тех строках, на искажение и ... мы ... но и в ... ... ... ... ... композиции, в способе рифмовки, лексике, образности речи” [сонда].
Өлшем мен ырғаққа қатысты ... ары ... ... ... ... ... ... айтады. С.Құспанов А.Л.Жовтистің қазақ тілінің ырғаққа
негізделгендігі жөніндегі пікірін жоққа ... ... бұл ... ... ... ... шамалы сияқты, өйткені А.Л.Жовтистің тұжырымдарына
көптеген мысалдар келтіруге болады. Түпнұсқа мен ... ... аса ден ... ... ... ... етеді.
Кез келген материалды зерттеу барысында ешкім де қателеспеуіне, дау
тумайтынына кепіл бола алмайды. А.Л. ... ... ... өлшеміне тең
адекватты табу қажеттігі жөніндегі пікірі орынды. Буын санына қарап, ... ... ... анапестке сәйкес келсе, онда бұл – анапест, егер
дактильге сәйкес келсе, онда ... ... орай ... ... бойынша
аудару керек деп тұдырым жасауға болмайды дегенге саятын ... ... ... өлеңінің аудармасы өлшемнің жаңа түріне ие бола отырып, түпнұсқа
авторы жеткізген ырғақты ... ... да бір ... ... жөн. ... ... авторы Р.Папаянның бұл ретте мына ... ... ... не все ... ... ... переводу,
даже в ряду тех, которые являются национальными образованиями. Ведь от
переводчика требуется ... и ... ... и ... построений, рожденных символикой (розу и соловья иначе ... И если в ... ... ... построений есть
явления, подлежащие переводу, то, пожалуй, далеко не второстепенное (если
не первое) место в их ряду ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан толымдылығы туралы
ойды дамыта ... ол ... ... “Все многообразие ответов на вопрос ... ... ... ... ... ... к двум: к
требованию соблюдать метр ... и к ... ... форму стиха,
эквивалентную стиху подлинника. Несомненно, что разрешить проблему возможно
лишь при ... ... ... стихотворной речи, осмыслении ее
содержательной функции” (сонда).
Бұл пікірге қосатын тағы бір ... ... ... ... оның “сыртқы көрінісін” сипаттау, яғни тармақтағы буын ... ... ... ... ... ... бөліп көрсету, ырғақ
жүйесін, шумақ құрылымын, ... бар ... ... ... ол не үшін ... қисық сөздердің бар екендігін және
олардың қызметін, тасымалдың бар екендігін көрсету керек.
С.Құспанов қазақ тілінде екпін тұрақты (тек сөз ... ... ... ... ... таңдау кезінде ешқандай рөл атқармайды деген
пікір айтады. Алайда ... ... ... анықтау керек. Мысалы,
дауысты дыбыстардың жіңішкесі ме, ... ма, ... ... ... Егер ... дыбыстардың белгілі бір тобы басымдық танытса,
онда мұны да көрсету керек. ... бір тест ... сол ... ... аудармада поэтикалық элементтердің барлық ерекшеліктері берілді ме,
соны анықтауға болады.
Өзінің “Высокое ... ... ... ... ... да, ең ... қойылатын шағын талап – ырғаққа ... деп ... ... Ең ... болса да, бұған көптеген нәрсе байланысты
болып ... ... тең ... ... ... ... мектебінің
жалпы теориясында алдыңғы қатардағы мәселе болатын. Бірақ кейін нәтижелерге
сыни көзқарасжәне тәжірибе бұл принциптерден біртіндеп алшақтауға әкелді.
Кез ... ескі ... ... ... да оң ... бар, ... үлкен назар аударарлық мәселелер болып отыр. Бұл принциптерді
қазіргі талап бойынша, ... ... ... ... ... өнер теориясының дамуына оң әсер ететіні сөзсіз.
Поэзиялық шығармаларды ырғақ тұрғысынан талдауға тоқтала отырып, қазақ
поэзиясының орыс тіліндегі аудармаларын талдау ... ... ... ... ... ... береді. Сонымен, қазіргі қазақ
лирикасын орыс тіліне аударуда бірінші орында тұрған мәселе – ... ... оның ... тән ... ... ... ... ерекшеліктерінің функционалдық бағытын дұрыс
түсініп, аудармада дұрыс жеткізу талап етіледі. Анағұрлым күрделі мәселе
түпнұсқаның ... ... табу ... табылады, сонымен қатар ырғақты
жеткізе білу шығармашылық іс ... және буын ... ... салу ... жол емес ... есте ... ... қазақ әйел ақындар лирикасында әдеттен тыс кең тараған өлшем –
“жинақтаушы немесе аралас типті өлшем” (С.Алтыбаева енгізген термин). ... ... ... алуан түрлікке ие болуымен сипатталады. Аударма
барысында осы ерекшелік ескерілуі тиіс.
Түпнұсқаның ырғағын, интонациясын, композициясын ... білу ... ... “стилистикалық жол” рөлін атқарады. Түпнұсқа стилі мен
аударма стилінің арақатынасы аударылатын мәтінге функционалдық жағынан тепе-
теңдік немесе ... ... ... сүйенеді.
2. ФАРИЗА ОҢҒАРСЫНОВАНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ МӘНЕРІНДЕГІ ӨЗІНДІК
ЕРЕКШЕЛІКТЕРДІҢ АУДАРМА БАРЫСЫНДА САҚТАЛУЫ
2.1. Фариза Оңғарсынова шығармаларының орыс тіліндегі аудармалары
Қазақ ... оның ... ... ... ... ... ... ақын Фариза Оңғарсынова шығармашылығынан тыс тұруы мүмкін емес.
Ф.Оңғарсынова поэзиясы жөнінде мына бір сөзге ... ... ... ... ... к заботам и тревогам дня, неизменной приверженностью ... ... ... ... не боится обнажать “острые
углы” бытия, она пристально ... в ... мир ... и ... ... ... себя по крупному счету. В ... ... – наша ... ... с ее радостями и огорчениями,
победами и поражениями” [59]. Орыс ... ... осы бір ұзақ ... ... ... ... ... Оңғарсыноваға берілген бағананың
дәлдігін байқаймыз.
Шындығында да, ақынның ... ... ... ... ... ... ... Иранда болып келген ақынның ол ... ... ... ... мол ... туған тамаша
өлеңдері – “Ширазға салем”, “Хавиздің ізімен”, “Парсының сұлулары”, “Қаңбақ-
тағдыр” және т.б. Ақын бұл элеңдерінде өмір, ... отан ... ... ... сөз ... қай елде туса да, оған ... қиындық
қияметке қарсы тұруда, қаймықпауда және өз әлемінің, өз ... ... ... үнемі күш беріп келген және күш беретін ... ... ...... ... ... әрбір жанға қасиетті болып
табылатын, жасаған ұлы ... ... ... ... ... ... отаны. Олар: Жәми және Сағди, Фирдоуси және ... ... сұлу ... қызы ... ... ... атаумен біршама өлеңдер
жиынтығын қоса берген “Терең тамырлы ... ... ... өзі ... бойғы дәстүрлерімен киелі парсы еліне Иранға
шақырғанда, оның бұл ... ... ... түрлі себептерін
әңгімелейді, ол елдің ақындарымен терең тамырлы ... ... ... орай, қазіргі таңда Ф.Оңғарсынованың соы бір өлеңдердегі
аудармасы жоқ. Алайда, бір қырынан алып ... бұл ... ... ... ... қарағанда (аудармалардың көбі сынға тұрарлық
емес, сын көтермейді, өйткені оларда ... ... ... бейнесі,
болмысы өзгерген) анағұрлым мұқият та ұқыпты аударар деген де үміт бар. ... ... ... Фариза Оңғарсынованың лирикалық өлеңдері және
олардың орыс ... ... ... ... аудармалары болып
табылады.
Көркем материалды іріктеуде біздің ... ... ... ... ... ... лирикасының корифейі саналатын Фариза
Оңғарсынова шығармашылығының түбегейлі зерттелмегендігі; екіншіден, ақынның
таңдаулы ... ... ... ... орыс ... шығуы.
Белгілі бір өлеңдерінің түрлі аудармашылар ... ... ... салғастырмалы талдау арқылы белгілі бір аудармашының
негізгі стилистикалық ерекшеліктерін, ... ... ... ... түсетін ерекше тұстарын, сонымен қатар аударма мәтіннің түпнұсқамен
арақатынасын анықтауға ... ... ... ... міндет – Ф.Оңғарсынованың өзгеше
өзіндік ерекшелігі бар және ... ... ... ... ... сапасына әсер ететін белгілі бір заңдылықтарды
анықтау. Бұл ... жеке ... ... қарастырылатын жағдай ретінде
түпнұсқа стилі мен аударма стилінің арақатынасы, ... ... ... олардың тең өлшемділігі мәселесі танылады.
Фариза Оңғарсынова – шығармашылығында ... ... ... ... ... ... өз ... тапқан ақын. Бұл алуан түрлілік
мынада: [30.137].
1). Дерексізденген, ашық ұран тастауға негізделген поэзия ... ... ... ... ... ... тірі ... “Коммунистер”, “Революция дауылпазы” және т.б.); басым
көпшілігі – поэмалар, көлемді өлең ... ... анық ... үнділік тән;
2). Философиялық-тарихи поэзия; бұлардан өткен заманның, ... ХХ ... ... ... қазіргі заманмен әлеуметтік,
психологиялық ... ... ... ... ... ... негізгі стилистикалық тәсіл ретіндеаллюзия ... ... ... ... ... және ... ... Аллюзия түрлері алуан түрге ие: бұл белгілі тарихи тұлғаның ... ... ... мүмкін, оны еске салған кезде шығарманы оқып отырған,
әрі қарайғы ... ... ... ... ... ... бір
деңгейде көру арқылы есте қалған дүниелер мен ойдағы дүниелер арасындағы
ассоциациялар ... ... ... құбылыстар) туындайды.
Мысалы, “Сара жыры” - “Песни сары” ( Сара – белгілі қазақ ... ... ... атақты “Біржан-Сара айтысы” кең танымал); “Дина
туралы диптих” – “Диптих о ... ... ...... ... ақын), оның әндерін қазақ халқы сүйіп тыңдайды, ... ... ... ... ... ... – “Триптих о Мариям Хакимжановой.
Мать песни” (Мариям Хакімжанова – қазіргі қазақ әйелдер поэзиясының ... т.б. ... ... Аллюзияға орай “реминисценция, цитата, тұтас
бөтен мәтіндер” тәсілін (И.В. Арнольд) еркін қолданады, бұл тәсіл жинақтала
келіп, Фариза ... ... ... ... тән есте ... ... ... Оңғарсынованың шығармашылығындағы дәстүрлі қазақ поэзиясына тән
емес, әдеттегіден тыс, жаңашыл тәсілдер мен ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі қазіргі
әдеби үрдіс ... ... ... циклдендіру (цикл құру) –
идеялық-тақырыптық поэзиялық циклдерге біріктіру – көптеген ... ... ... Осип ... ... Цветаева) әдеби шығармашылығының
өзіндік ерекше белгісі болып табылады.
Бұл жөнінде 1992 жылы ... ... ... кейбір
зерттеушілердің баяндамаларында айтылады [60]. Фариза ... ... ... ... ... ... автор сөзін тарихи-әдеби орны ... ... ... ... Бұл ... ... ... адамзаттық үндеу беріп
тұр: “Омар Һайяммен әңгіме”, “Разговор с Омаром Һайямом”, “Шекспир шындығы”
– “Правда (истина) ... ... ...... ... және
т.б.циклдер. Ақын белгілі бір ұлттық-мәдени және тарихи шеңбермен шектеліп
қалмайды:
Фариза Оңғарсынова – ... өмір ... ... және
көркем бейнелеудің ұлттық ... мен ... ... ... ... пафос үздіксіз де үйлесе жарасым тапқан ақын. Бейнелі
сөзбен айтсақ, Фариза Оңғарсынованың жанды, ... ... ... әр текті бейнелі құрылымдармен толыққан поэзиясы халықтардың, олардың
ақындық мәдениетінің өзара байланысқан ғана ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі бар диологты
жүзеге асырады.
Фариза Оңғарсынованың “өзіне дейінгі және ... ... ... ... [61.50]. өзара байланысты поэзиясының уақыттық және
кеңестік тұрғысынан алғанда ауқымы ғана тамаша, ... ... ... ... ... экпрессиялылықпен және үнділікпен сипатталатын образдар
жүйесінің сипатын көрсетіп тұр.
Фариза ... ... ... ... ... олардың көбі жаңашылдық сипатқа ие (“сен – ... мен ... Біз одан ... ... ... ... бір деңгейде
өзіндік ерекшелігі бар ауытқуларды ... ... ... ... ... алуан түрлілігін (мысалы, өлеңде көлемі бойынша түрлі
шумақтар бірігуі мүмкін) көреміз.
Дәстүрлі үлгілермен қатар бұл ... адам ... ... тұрған
күрделі де қым-қиғаш сезім әлемін, ... ... ... ... ... Фариза Оңғарсынованың көркем
ойлау заңдылығы ретінде өлең ... ... ... ... ... ... пен ... өлеңіндегі дәстүрлі, классикалық
жүйе арасындағы өзіндік ерекшелігі бар, үздіксіз ... ... ... ... поэзиясындағы психологизм белгілі бір психологиялық
жағдайда жеткізуінен ғана ... ... ... ... ... ... де ... табады. Ақын өлеңдерң ең нәзік психологиялық күй
толқынының күрделі бейнесін береді: тармақ лирикалық ... ... ... ... ... өлеңдерінің автопсихологиялық
болуы осыдан келіп шығады) ... ... оның ... ... ... ... аяқ ... өмір мәні жөніндетолғанысын
айна қатесіз көзге көрсететіндей.
Графикалық түрде көрсетсек те, өлең қос ... көп ... ... сұрақ белгісі, жекелеген фразаларды астарлау үшін оқшаулау
сияқты ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Көрнекті орыс ... ... ... ... әр ... әрбір белгінің мәні бар екендігі үнемі ескертіп
өткен екен.
Ақынның бұл ... ... ... ... ... қалпы мағыналық
және стилистикалық жүк арқалап тұрған Ф.Оңғарсынова лирикасын ... анық ... ... ... ... ... белгісі ретінде шығарма контексінің негізінде жатқан, тереңдей
енген, өткір де нәзік ... оның ... ... ... ... ... (ақынның) ішкі күйін суреттеуде ғана емес,
сонымен қатар ... ... ... мен ... ... ... элементтер, т.б.) көмегімен
шығармаға қосымша эмоционалдық-экспрессивті ... ... ... ... мазмұнын тереңдетіп тұрған, оған қайталанбас
белгі және өзіндік ерекшелік ... ... ... поэтикалық детальдарды
бөліп көрсетуден де байқалады.
Зерттеуші ... ... “... ... суретшінің деталі ... ... ... ... жазушының жеке өзіндік айқын таңбасының
болуымен құнды” [62.375]. Ф.Оңғарсынованың өлеңдерінің түпнұсқасында ... ... ... ... байланысты ірі қалпында да, шағын
жоспарда да берілуі мүмкін. Деталь өлең ... ... ... ... ... ... енгізе алады, жалпы өлеңнің ішкі
қозғалысына жаңа қуат беруі мүмкін.
Ф.Оңғарсынова қолданысындағы деталь, ... ... ... ... ... қатар ұлттық дегеніміздің өзі – уақытқа ... одан тыс ... және ... ішкі даму ... бар ... бұл ретте ол
шығарманың тысында ... оның ... ... ене түбінде жатыр.
Поэтикалық детальдардан белгілі бір көркемдік тұтастық, яғни өзіндік ... ... ... ... бірден көзге шалынбайтын контекст біртұтас
көркемдік мақсатқа, яғни қазақ ақынының ... ... ... ... ... ... бұл дүние тану ойдың ... ... және ұлты ... ... ... бар болмысымен
сезінуінің ерекше көрініс табуымен сипатталады.
Түпнұсқадағы ... ... осы бір ... ... ... психологиялық тұрғыдан шебер безендірілген, ұлттық болмыс ... ... ... болуы) орыс тіліне аудару ... жөн. ... ... ... ... түсінуге және кейін
аударма арқылы өзге бір тілде ... ... ... ... ... келе алуы ... барысындағы ауытқушылықтар туралы кезінде К.Чуковский былай
деген екен: “важно именно система отклонений от ... ... ... ошибка или две, а целая группа ошибок, производящих в уме у читателя
один и тот же ... ... ... ... ... ... Как бы ни было ничтожно само по себе ... ... в ... ... они представляют колосальную вредоносную силу,
которая может любого самобытного мастера ... в ... ... ... до ... исказить его личность” [58.30].
Әрі қарай да ... ... ... ... сөз ... ... кез ... фактіні көрсету қашанда ақылға
қонымды дәйек-түсініктемелерді қажет етеді (зерттеуші тарапынан), ... ... келе оның ... ... ... бір ... себептерін табуға, сонымен қатар аударма ... ... ... талпыныс жасаймыз.
Аударма мен түпнұсқаны салыстыра талдау ... ... ... ... ... үлгісінен аударылатын
шығармаға көшеді. Бұл ретте белгілі чех ... ... ... мен ... көрнекті өкілі И.Левыйдың мына бір пікірі
орынды: “Средство, с помощью которых переводчик ... свою ... и все же ... Если вынести за скобки обоснованные и, в
сущности, исключительные случаи отклонения при ... ... ... главным в творчестве переводчика остается ... ... ... ... переводчик, а в особенности
переводчик поэзии, в ... или ... мере ... ... ... ... Во всяком случае переводчик не должен ... ... все ... ... или ...... вмешательства в
текст, сокращая или дополняя оригинал, ибо это уже перевод, а обработка”
[41.77].
Т.Фроловская, Л.Тараканова, ... ... ... ... ... ... Т.Кузовлева, Р.Тамарин, В.Пальчиков,
Р.Казаков, Е.Янишиц, Р.Валеев, С.Капустикян, И.Потахин, ... ... ... ... ... В.Пальчиков,
Р.Пчелинцева, Е.Болдырева, А.Атабаев, И.Шайхиев, Ш.Мостон, Г.Сафиев,
М.Абылкасымов, Е.Хасенов, ... ... ... және ... ... ... ... стилистикалық реңкін, соңынан
ішкі, идеялық мазмұнын да өзгертіп ... ... ... ... ... аталғандай, “өңдеу”, мазмұндау деп қабылдау керек сияқты.
Осыған орай ... тағы бір ... ... ... ... ... болуы үшін оның бастапқы тоқталар жері
шығарманың негізгі ... ... ... ал ... оның объективті
құндылықтарын сақтау болуы шарт.
Аудармашы мақсаты ... ... ... ... ... ... аударылатын шығарманың объективті болмысына мейлінше жақындау
болмақ” [сонда].
Өкінішке орай, Ф.Оңғарсынова ... орыс ... ... оны көбінесе қайта жеткізе отырып, ... ... ... ... ал бұл ... сапасына теріс
ықпалын тигізген, демек бұл аудармалар түпнұсқаға ... ... тең ... емес ... ... ... ... аудармалары
Т.Фроловская Ф.Оңғарсынова поэзиясын ... ... ... “Менде бір толғаныс бар” (“Во мне есть какое-то волнение”)
[54.202] өлеңін ... Бұл өлең ... ... ... қыры ретінде саналатын идеялық-тақырыптық, образдық-стилистикалық
құрылымының, архитектоникасы мен әуезділігінің өзіндік ерекшелігі арқылы
өзгешеленеді. Бұл өзгешелік ... жеке ... ... ... бір толғаныс бар” (“Во мне есть ... ... ... ... оның ... ерекшелікке ие шығармашылық күйінің
тамыр соғысы, жалпы ішкі рухани дүниесінің, шабытының ... ... күйі ... ... да бір ... ... сезінуін
жеткізеді.
Ф.Оңғарсынова лирикасындағы өзге де өлеңдер сияқты бұл өлеңі ... ... ... ... ... ... өзінің
образымен қиюласып жатыр. Жанына тұнған қуанышты, жарықты, жылуды ... ... ... ... ... ... толғанған күйін
танытатын дауысы естіледі.
Бұл эмоционалдық ашық күй таныту, ішкі жан дүниесін ... ... ... ... ... ... шығармаға үңіле түсердей, жасырын,
тіпті құпия дерлік сипат беріп тұр. Бұл жай тыңдаушы емес, толғанысы ... ... ... ... ... осы ... монолог-қаратпа
сөзге тән хабарлау интонациясынан көрінеді (бірінші және екінші шумақтар):
Менде бір толғаныс бар
(Кейде өзім де ... ... ... ... ... ... ... тұяқ тілген
бәйге алаңы секілді дүсірлеймін.
Өзім сонда тұтас бір ... ... ... ... бей-жай дүниені сілкіндіріп
бір таң қалмай мен, сірә, басылмаймын.
Жолма-жол аудармасы:
Во мне какое-то (одно) волнение / Иногда не пойму /. ... ... в ... день ... ... реки (во ... ураган, в бурю) /
Словно та наша взрыхленная (разрезанная) копытами / ... ... ... ... ... грохочу. / / В этот момент (миг, в это ... ... ... век: / ... ... возле Луны (рядом с Луной). /
Пока этот безмятежный (спокойный, равнодушный) мир не сотрясу (не ... Не ... (не ... его, ... ... ... не успокоюсь. //
Өлеңнің Ф.Оңғарсынованың авторлық мәнерінің айқын ... ... ... назар аудартады. Шығарманың басында берілген
тақырып бүкіл лирикалық монолог ... ... ... ... және ... ... ... шумақ (синтагма, үзінді) белгілі бір мотивті қамтиды, бұл ... ... ... мен ... ... ... тұр. Лейтмотивке
(ішкі толғанысы ашуға) бағыну және оның ... ... ... ... бір ... тұтастық пен бірлік ретіндегі синтагманың қандай
да бір деңгейдегі дербестігі оның ... ... ... ... ... ... ... айрықша белгілері болып табылады.
Өлеңдегі шумақтарды орналастырудағы өзіндік ... ... ... ... орналастыруда “сақина” іспеттес құрылымды қолдануда.
Өлеңнің басы мен аяғы (бірінші және соңғы шумақтағы алғашқы екі ... ... ... қос тармақты тікелей
лексикалық түрде қайталаудың көмегімен шығармаға аяқталған ой мен ... ... ... ... ие ... (бірінші шумақ):
Менде бір толғаныс бар
(Кейде өзім де түсінбеймін).
(бесінші шумақ):
Менде бір тебіреніс бар
(Кейде өзім де түсінбеймін).
Өлеңнің ... ... ... ... осы ... көрсетілген үзінділер
ерекше рөл – “лирикалық экспрессияның ... ... ... ... әрі
қарай көркем тұрғыдан даму барысында өзіндік ерекшелікке ие уәж ... ... ... ... ... ... прием, камертон лирической
экспрессии, но, кроме того, еще подчеркивается установка на целостность
поэтического ... ... ... но ... ... деп жазады.
Осылайша, осы аталдмыш қос тармақтар өлең қаңқасы бекіп тұрған және
өлең мазмұны құралып тұрған “бектуші” ... ... де ... тұр. ... ... ... ... шығармашылық мәнерінің маңызды
сипатын бейнелейді: ақын өлеңін үйреншікті, біршама қатып-семген дәстүрлі
шумақ түрлерін (катрен, сегіз тармақты ... ... өзге де ... ... арқылы бұғауламайды.
Түрлі көлемге ие шумақтарды біріктірудегі еркіндік сипаты (қарастырылып
отырған өлеңде жол саны 4 тармақтан 7 ... ... ... ... ... ... мен ... ондағы лирикалық кейіпкердің ішкі
эмоционалдық-психологиялық бейнесін, өлеңнің экспрессивті-стилистикалық
және әуезділік ... ... ... та ... ... ұстанымымен
анықталады.
Соған қоса шумақтың әрқайсысы басқа шумақтардан ерекшеленбеген,
керісінше, ... ... ... ... ... әуезділік және т.б.) басқаларымен өзара байланысты, оның
негізгі тақырыбы мен идеясын ... ... ... ... эмоционалдық
күйге құрылуына тікелей қатысты.
Осылайша, Ф.Оңғарсынованың форма тұрғысынан жаңашылдық енгізуі ақынның
жалпы және жекелей алғанда, әрбір нақты ... ... ... ... ... келіп шығады (мұнда өлең ... ... ... де ... ішкі ... ашу идеясына бағынған).
Шығарманың жекелеген шумақтарында берілген және дамыған мотивтер бір-
бірімен күрделі идеологиялық, ... ... түсе ... бір ... бірлік құра отырып, шығарма лейтмотивін ашуға,
автордың негізгі ұстанымының міндетін шешуге бағынған.
Поэзиялық шығарманың ішкі құрылымындағы ... ... ... көп ... ... іздестірудегі жаңашылдық бағыт
талаптарына жауап береді. Автордың ақындық ұстанымына орай шумақ құрылымы
түрліше болып келуі ... бір ... ... ... ... ... саны төрттен жетіге
дейін өзгеріп отырады, сонымен қатар ол толықтай аяқталған түрге ие және
өлең ... ... ... ... етіп ... ... құралдары жүйесінде ... оның ... ... ... ... ... тұр: ... және үшінші шумақтардағы алғашқы тармақтар үйлесе құрылған, сонымен
қатар “ғасырдаймын” сөзінің қайталануы дәл ырғақ ... ...... ... тұтас бір ғасырдаймын”
(3-шумақ) - “Бұйығы өмір ... ... бір ... ... ... параллелизм оның ырғақтық -
әуезділік ұқсастығына да негізделген, бұл қажетті фонды, өлеңнің ... ... тұр, өлең ... (шумақтардың) өзара және тұтастай
өлең ішіндегі байланыстылығын тудыруға жағдай жасайды.
(үшінші шумақ)
Бұйығы өмір тілемен ғасырдаймын:
Мейлі, жұртым тентек дер, асыл жан дер.
Бұл ... жарқ ... ... ... ... ... ... аудармасы: Языком (манерой) своей скрытой (затаенной,
прикрытой, внутренней) жизни я ... на ... ... ... мой ... что ... ... озорник) ли, бесценная душа ли./ Сверкнувшее
(засветившееся, засиявшее) добро ... этой ... Все ... ... және үшінші шумақтардың бірінші тармақтары ... ... ... ... ... бағыныңқы сөйлем құрайды. өлең
басындағы тармақ соңында графикалық түрде қос нүктемен бөліп ... ... ... ... интонациялық, синтаксистік тұрғыдан бөліп ... ... бұл ... ... басымдығы функциясын атқарып
тұр, үзіндінің тақырыбы мен идеясын қамтиды, ... ... ... ... тұр. ... келесі тармақтарда әрі қарай дамып, өз жалғасын
табады.
Осылайша, көркем материалды жіктеп, орналастырудағы ... ... ... ... ... бұл автордың мақсат ұстанымына – лирикалық
кейіпкердің ішкі күйін ашуға ... ... ... теориясын зерттеген З.А.Ахметов былай деп ... ... ... многими факторами: развитием темы, при котором в отдельных
отрезках выражается ... ... ... ... интонационным
движением речи, которая находится в определенной связи и взаимодействии с
ритмом, синтаксическим ... ... ... связанным в стихе с
характером размера и в ... мере ... ... стихотворной
формы” [52.145-146].
Бірінші және соңғы шумақтардың үшінші жолдарына назар аударайық. Бір-
бірімен ... ... ... ... ... ... ... арақатынас құра отырып, олар синтаксистік, ырғақтық,
интонациялық өңдеу тұрғысынан ерекшеленеді:
(1) Дауыл күнгі ... ... ... Дәл ... ... күшіндей бір.
Бұл тармақтардағы метафоралық теңеу семантикалық ... ... ... ... – ойды ... ... ... дәлме-дәл ұйқас
(күшіндей бір-күшіндей бір) есебінен күшейе түскен үлкен кідіріс байқалады.
Сонымен қатар бұл жерде ... және ... ... ... ... көшірмесі де қолданылған. З.А.Ахметов өз еңбегінде
шумақ құрылымында ұйқас маңызды рөл ... ... ... ... ... ... тармақтардың ішкі және сыртқы
ұйқастары шумақтың дәл осы ... ... ... ... тұр, ал
тармақтардың өзі “қос тармақтар” арасындағы ... бір ... ... ... ... де бір ... бар
(Кейде өзім де түсінбеймін).
Дәл сендегі құштарлық күшіндей бір.
Сондықтан ба – қыз ғұмыр бұл өмірді
Қуаныш-қайғысымен ішіп-жеймін.
(бесінші шумақ)
Аталмыш ... ... ... контексінде бірдей көркемдік қызмет
атқарады: семантикалық-стилистикалық тұрғыдан алғанда алдыңғы қос тармақ
негізінде ... ойды ... ... тұр, ол қос ... ... ... ... сол арқылы олардың арасында ырғақтық-интонациялық
“көпір” қызметін атқарып тұр.
Өлеңнің ырғақтық жүйесіне сипаттама бере отырып, мұндағы 11-12 ... көп ... ... ... ... 12-ге дейін) біріктіретін
жинақтаушы ... ... ... ... ... ... негізгі тақырып пен идеяны қамтып тұрған 7-8 ... ... және ... синтаксистік тұрғыдан ерекшелеп көрсетуге
байланысты екендігін атап көрсету керек.
Осылайша, өлеңнің ырғақтық-интонациялық негізі автордың ... ... ... ... ... 11-12 буынды тармақтар арасынан 7-8-9 буынды
тармақтар (бірінші және соңғы шумақтың бастапқы қос ... ... ... жеті ... тармақ) ерекше бөлініп көрсетілген, ... ... де ... 11-12 ... ... ... ... саны аз бұл тармақтар өзге тармақтар ішінде сонымен қатар тармақ
соңында ... ... ... ... бұлардан кейін
жоғарғы тон елеулі түрде ... бұл ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл тармақтардың құрылымдық-
композииялық қызметі ерекше “тірек нүкте”, яғни ... ... өзек ... ... ... ... және ... бастапқы қос
тармақтары эмоционалдық қуатқа ие, олар бүкіл шығарма контексінде ... ... тұр. Бұл ... ашу үшін ... ... ұмтылысқа ,
қуаттылыққа толы күйін тудырып тұрған классикалық 11 буынды ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір синтагма
шеңберінде ... және ... ... ... ... ... кешір деп өтінбеймін.
Шақыр, өмір, әділет сотын мейлің!
Мен әйтеуір жалтаңдап, жалбарынып
өзім қылған ісіме өкінбеймін:
Жолма-жол аудармасы: Усли заупрямлюсь, не буду ... о ... (т.е. будь ... ... жизнь, твой суд справедливости!/ По
крайней ... я, ... ... ... ... О ... (о том, что сделала) не буду жалеть.//
Шығарманың ... ... ... ... бөліп
көрсетілген соңғы “қос тармағы” (егіз жол) жөнінде ерекше атап өту ... қос ... ... ... (автордың) өзіндік ерекшелікке ие
қорытынды түрінде танылады:
Осы сезім алаулап бойда тұрса,
асылы – кішірмеймін.
Жолма-жол аудармасы: Если (до тех пор ... во мне ... ... это чувство,/ пожалуй (видимо, наверное) – не преклонюсь (не
подчинюсь, не буду ... себя ... ... ... толылығы, ақынның ой-
толғауларын қорытындылауы осы ... ... ... ... ... ... да ... ерекшелігін анықтайды. Тармақ
– қысқа қайырылады, бірден шолақ естіледі, ... да – ... ...... бұл лирикалық кейіпкердің ештеңеге қарамастан ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Ойдың тығыз шоғырландырылғандығы, сыйымдылығы, ... ... ... ... ... ... қатар мынадай семантикалық
және эмоционалдық жағынан кең мағыналы ... ... ... ... әсер ... ...... пожалуй, точно, наверняка”,
“кішірмеймін” – “не преклонюсь, не ... не ... ... не ... себя подавленной, не подчинюсь”.
Ақын өзіне үнемі адал күйде қалады, ... ... ... ... ... мейлінше ауқымлығы өзінше
ерекше формасымен, сонымен қатар мынадай семантикалық және ... кең ... ... ... арқылы ерекше күшті әсер береді:
“асылы” – “видимо, пожалуй, точно, наверняка”, ...... не ... не ... ... не буду ... ... не подчинюсь”.
Ақын үнемі өзіне адал күйде қалады, ... оның ... ... жылулыққа, нұрға, сәулеге, толымды бір толғанысқа орын бар. Бұлар
оған тағдырдың барлық ... ... ... ... беруге күш
береді.
Ф.Оңғарсынованың осы ... ... ... ... ... ... ... мазмұнының, құрылысының, ырғақтық-
интонациялық құрылымының және өзге де ... ... өлең ... ... ... және ... бағытына
елеулі түрде экспрессивті-эмоционалды элемент беріп тұрған, оның өзіндік
көркемдік ерекшелігін құрап тұрған ... ... ... рөл ... бір ... ... ... біз лирикалық кейіпкердің ішкі күйін
ашуға, оның психологиялық бейнесінің ерекшелігін жеткізуде ... ... ... метафоралық эпитеттердің, теңеудердің ... ... ... жарқылдап қасында Айдың” теңеуі мағынасымен
қызықты: мұнда ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... ... ... Ай образы – дәстүрлі образ, ... оған ... ... ... ... ... “Аймен бірге,
қатар тұрып, жарқырайды”.
Соған қоса, бұл жерде тура теңеу ... да, осы ... жаңа ... ... ... отырып, оның астарынан жасырын түрде көрініс ... ... ... деңгейде анықтайтын құралдыр – етістіктер мен
етістіктерден туындаған формалар. ... ... ... ... ... мен жоғары экспрессияға толы белгілі бір іс-әрекет мәнін береді:
“түсінбеймін, дүсірлеймін, ... ... ... ... ... қыңыр кетсем, өкінбеймін, кешір деп”.
Тұтастай шығарма контекстінде етістік формаларының көп кездесуі оның
вербалдық бағытының бар екендігі жөнінде тұжырым жасауға ... ... ... оның ... суреттерге толылығын, өзіндік ерекшелігі бар әуезділік
қалпын анықтайды.
Қарқынды түрде ... ... ішкі ... күй төртінші
шумақта, әсіресе ондағы бастапқы қос ... өз ... ... бұл ... лепті, жоғары тонмен – лирикалық кейіпкердің өмір ... ... ... аяқталады:
Қыңыр кетсем, кешір деп өкінбеймін.
Шақыр, өмір, әділет сотын, мейлің!
Содан соң эмоционалды-экспрессивті күй ... ... ... ... шумақты (5-шумақ) тең күйге көшеді. Осылайша, ... өзге де ... ... ... ... ... ... автор ұстанымына бағынады.
“Дауыл күнгі дарияның күшіндей бір”, “дәл сендегі құштарлық күшіндей
бір” және т.б. метафоралық теңеулер ... ... ... түседі.
Ақын, сонымен қатар, апострофа ...... ... ... ... ... сөз ... қолданады: “Шақыр, өмір әділет сотын
мейлі!” эмоционалдық-бағалауыш мәнді эпитеттер ... да ... ... ... –“спокойный, равнодушный, безмятежный, сонный, дремущий мир”,
“бұйығы өмір тілімен” – “скрытой, внутренний, прикрытой, затаянной жизни
языка”, ... ...... ... ... соттың” – “твой
справедливый, прававедный суд” және т.б.
Осылайша, Ф.Оңғарсынованың “Менде бір толғаныс бар” (“Во мне ... ... ... ... ... ... ... өлшемдері өзара
сәйкестікке және ішкі үйлесімділікке ие, бір ғана автор ... ... ... ... ... біртұтас көркемдік бірлікті
білдіреді. “Менде бір толғаныс бар” ... орыс ... ... ... ... аударманы да түпнұсқамен ... ... ... екі ... атап өту ... бұлар аударылып отырған
шығармаға қатысты аудармашылық ұстаныммен ... ... ... Л.Тараканованың аудармасы түпнұсқаға анағұрлым
жақын.
Л.Тараканова қазақ өлеңінің жеке ... ... ... ... ... ... ... жоғалса да, жалпы қазақ
өлеңінің мағынасы мен идеялық мазмұнын сақтауға ... ... ... ... ... ... ... мақсатты көздей отырып, түпнұсқа мазмұнының жалпы тұстарын
(шумаққа бөлу, ... ... ... ... ... аудармада түпнұсқаның бес шумаққа ... ... ... ... ... бірақ өлең материалын жіктеп орналастыру
сипаты өзгерген: “сақина” іспетті құрылымы сақталған, бірақ өзге детальдары
трансформацияланған. Бұл бірінші ... ... ... мне ... ... ... не ... -
реки стремительной движенье,
созвучных духу моему.
Аудармашы ішкі жасырын мағынасын, функционалдық бағытын түсінбестен
түпнұсқадағы ... ... ... ... ... ... Вл.Россельс бұл жөнінде былай деп ... ... ... есть еще множество синонимических” [64.328].
Л.Тараканова аудармада түпнұсқадағы сөздердің орнына осы мәтін
контексіндегі ... ... ... ... ... ... отырып,
ауыстыру тәсілін қолданады.
Бұл жағдайда ауыстыру тәсілі сипаттамалылқтың туындауына жағдай жасап
тұр, осының салдарынан қазақ өлеңінің айқын ... ... ... ... ... ... ... автор сезімі жаңа бағытқа ие
болады. Мысалы, “дауыл күнгі ... ... ... ... ... орыс ... ... стремительной движение” бейтарап
сипаттамалы сөз тіркесіне ауысу арқылы аударылуы түпнұсқадағы ой сарынын
жеткізе алмайды.
Шумақ ... ... ... және жеткізу тұрғысынан алғанда маңызды
мәнге ие, контексте “тірек” сөз-образ ... ... ... ... ... ... бейтарап, тіпті мағынасы біршама тысқары
жатқан “созвучных духу ... сөз ... ... ... емес,
өйткені олар функционалдық жағынан тең мағыналы емес,тең өлшемді емес.
Нақтының орнына – дерексіз, жақтының орнына – ... ... және ... ... ... сөздің орнына бейтарап
сөздің қолданылуы – мұндай ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін байқатпайтындай
деңгейде өзгертіп жібереді.
Л.Тараканованың аудармасындағы кеінші шумақта ... ... ... ... ... қоюлана түсіп, түпнұсқа мәтініне
семантикалық және образдық-стилистикалық сәйкессіздіктер ... ...... нет в ... ... на ... ... я отныне,
покуда мир не всколыхну.
Негізгі ескертулер лирикалық кейіпкер образын түсіндірудегі өзгерістер
сипатына байланысты. “... нет в помине”, ... ... ... ... қарапайым сөздер мен ескі словян сөздерінің қолданылуының салдары
аударманың алуан түрлі стильді, дәлірек айтсақ, нақты бір ... ... ... ... стилінің адекватты аударылмауна әкеліп соққан.
Нәтижесінде кейіпкер образы ойсыздық, бей-жай күй танытатын реңк алып,
өзіне тән емес сипатқа ие ... ... ... ... тіл ... ... оның нақты болмысын бейнелемейді.
Түпнұсқадағы лирикалық кейіпкер – ең алдымен, ... ... ... ... ие, ... қызық қуушы, аудармадағыдай уақытша сайқымазақ
емес (“взираю гордо на луну”).
Түпнұсқадағы жекелеген ... ... ... ... ... ... құрылымының өзге де элементтерінің түсіп
қалғандығын атап өту ... ... ... ... ерекшелік тұрғысынан
алғанда маңызды мәнге ие “сірә” (“можеть быть”) қыстырма сөзі аудармада
ешқандай жолмен ... бұл сөз ... ... ... рефлксиялық күй беріп тұр.
Поэтикалық деталь шығарманың образдық ситлистикалық құрылымында
маңызды рөл атқарады: ... ... жоқ. ... да бір детальдің
функционалдық (эстетикалық) бағытын түсіну және оны кейін аудармада қайта
жеткізу талабы ... ... ... ... ... ... ... поэтикалық
детальдары жоғалған. Нәтижесінде сөзбе-сөз жеткізілген, ... ... ... жоқ ... ... ... ... Осының
барысында автор ойларының лирикалық үнділігі, философиялылығы жоғалып, бұл,
өз кезегінде аударма сапасының нашар болуына әкеліп соққан.
Мысалы, келесі ... ... және ... ... ... ... ... (“хорошо, пусть будет по-твоему”; твоя
воля”, “пусть будет так”), “әйтеуір” (“по ... ... ... ... ... ли”) ... сөздері аудармада түсіп қалған.
Бұлар түпнұсқада өлеңнің басында және ... ... ... құрылысын құруда осы қыстырма ... ... ... ... қарапайым, бірақ функционалдық сәйкестік тұрғысынан
келгенде тиімсіз жолды ... ... ... ... ... ... ... жүйесі схемасын ұстана отырып, көбінесе өлеңнің көркемдік
ерешелігін құрайтын поэтикалық ... ... ... ... тыс қалдырып, түпнұсқаның жалпы мағынасын ғана, мазмұнының жалпы
тұстарын ғана жеткізуге ... ... ... ... ... ... функцияны толығымен шетке ысырады.
И.Левый аудармашылық тәжірибенің мұндай жағдайлары жөнінде былай деп
жазады. “переводческое пристрастие к ... ... ... ... формированнии фраз. Неумелый переводчик селдует только за смыслом фразы
оригинала. Он истолковывает лишь значимые слова и ... ... ... Но ... поизведения – неиссякаемый
источник предметных значений, собрание значимых ... Для ... ... множество по отдельности неполнозначных слов /.../ все
они оттеняют, субъективно ... ... и ... ... ... речь ... и живой. Поскольку они в оригинале ... ... ... их опускает и его стиль становится еще суше и
черствее.” [41.170].
Түпнұсқаның екінші және үшінші ... оның ... ... жүйесінің құрылуында маңызды рөл атқаратын бастапқа
тармақтарының аудырмалырын салыстырайық:
(түпнұсқа) Өзім ... ... бір ... ... ... – столетья нет в помине (...)
(түпнұсқа) Бұйығы өмір тілімен ғасырдаймын (...)
(аударма) Яжизни тихой не посила (...)
Үзіндінің мағынасы ғана емес, оның ... ... де ... өзі ... “жоғарғы” лексиканың орнына қарапайым тілге қарай
ауысқан да, аударма сапасы төмендеген.
Эстетикалық (функционалдық) сәйкестік түпнұсқа негізінде жатқан ұлттық
мәдени ... ... ... ... де ... ... ... ұлттық ерекшелігі де трансформацияланған.
Мысалы, түпнұсқадағы “жүргендеймін жарқылдап қасында Айдың”(“хожу,
светясь, возле (рядом) Луны”) деген бейнелі, жаңа ... ... ... на ... деп ... ... оралымның астыртында түпнұсқаға тән
емес, кейіпкер мен Айды қарама-қарсы қоюшылық бар.
Ұғымдарды стилистикалық алмастыру, қазақ өлеңінің стиліне ... жел ... Бұл – ... да ... ... ... сипатын,
соған қоса тұтастай өлеңдегі лирикалық күйді өзгертіп жіберетіндей
жеткілікті ... ... ... санасында көтеріңкі леппен, романтикалық бейнемен
байланыстырылады. Айға қатысты өрбитін ... ... ... оның ... ... ... әйел табиғатымен салыстырылуына себеп,
көптеген әйел есімдерінің құрамында “Ай” сөзі бар: ...... ...... ... ... – “лунный цветок”. Түпнұсқаның
ырғақтық құрылымын қайта жеткізуге қатысты да белгілі бір өзгерістердің бар
екендігін атап өту керек.
Түпнұсқа ... ... ... ... ... жазылған, сонымен
қатар түрлі буынды тармақтардың үйлесуі ... ... ... ... ... ... бірізділікке бағынған. Аударма 4 бунақты ямб
арқылы жасалған.
Аударманың ырғақтық құрылымы түпнұсқа ырғағы мен ... ... ... ... 11 ... (қара өлең) классикалық
үлгідегі тармақтар арасынан ерекше көзге түсетін 7-8 буынды ... ... ... ... ... ... интонациямен келген де,
біркелкі ырғақпен берілген.
Сонымен қатар аудармада түпнұсқаға тән емес, бір тармақ ішіне сыйып
тұрған ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде соңғы ұйқас елеулі түрде күшейе түседі.
өлшемділіктің байланысуы (барлық ... ... 4 ... ямб) және ... ... ... интонацияның біркелкі болмауы
түрнұсқаның ырғақтық-әуезділік жүйесінің өзіндік ... бере ... ... ... ... ... тармағының “асылы, кішіреймеймін” сөздерінің түсіп қалғандығын ... ... ... бұл ... кейіпкердің лирикалық монолгының өзіндік
ерекшелікке ие поэтикалық мәресі ретінде рөл атқарып ... ... ... ... ... ... жоқ ... мәтін соңының түсініксіз, белгісіз аяқталуына
әкеледі. Бұл ... “и все же ... ... ... и ... деп ауызекі
сөйлеу тіліне тән, ... тыс ... ... жазылған тіркестермен
ауыстырылуы функционалдық жағынан адекватты болып табылмайды, өйткені ол
өлең ... не ... ... не эмоционалдық және психолгиялық бағытын
бере алмайды.
Жалпы алғанда, стилистикалық “тірек сөздердің” түсіп қалуы олардың
адекватты емес ... ... ... басы ... ... ... мен мағынасын бұрмалаушылыққа, аталмыш
(Л.Тараканова) аудармашы ... ... ... ... атап айту ... ... жүйесінің жекелеген ерекшеліктерін, түпнұсқада
жасырын жатқан мағынаны түсінбестен сөзбе-сөз ... ... ... ... ... бола алмайды. Мұндағы ... ... ... ... ... деп белгілеуге
болатын, Л.Тараканова қолданған әдіс, аударманың түпнұсқаға ... ... ... ... ... сай ... Ф.Оңғарсынованың
аудармашылық мәнерінің ерешеліктерін бере алмаған әдіс ретінде бағаланады.
Л.Тараканованың аудармасы сияқты Т.Фроловскаяның аудармасы да [65.5]
түпнұсқаға адекватты деп ... ... ... ... ... аударманың
негізгі принципі – функционалдық сәйкестік принципі сақталмаған.
Екі аударманың айырмашылығы – ... мен ... ... ... ал ... – екеуінің де
интерпретацияланған шығарманың эстетикалық қызметін атқара алмауында.
Егер Л.Тараканова ... әдіс ... ... ... ... бір, яғни ... ... элементтер қайта
жеткізіледі), Т.Фроловская еркін аударма жасаған, яғни бұл ... ... ... бір ... ... өлеңнің “мотивтеріне” сүйене
отырып, еркін мазмұндау түрінде ... ... ... ... стильді, аудармашының өзінің жеке
шығармашылық мәнерін жеткізуге бағытталғандығына орай түпнұсқаны ... ... түрі бола ... ... ... ... үшін қауіптілігі, оқырман
санасында аударылып отырған автор туралы, әсіресе Фариза Оңғарсынова сияқты
қазіргі қазақ лирикасының ең ірі ... бірі ... қате ... ... ... ... түсінбей оқу оны аударма барысында теріс
интерпретациялауға әкеліп соғады. ... ... ... ... ... толықтай бұрмалай отырып,
өзінің жеке ... ... ... ... ... атынан “ой ойлайды”.
Түпнұсқаның “сақина” іспетті өзіндік ерекше құрылысы аударма барысында
өзгерген: Аудармашы түпнұсқаның ... ... ... тәсілін өзі жиі
қолданатын өлең формасы – катренмен ауыстырған (ұйқасы: а-б-а-б). ... ... ... ... дәл болғанымен көркемдік дәлдік
байқалмайды (аударманың бірінші және ... ... ... ... ... как близ ...
Что буря? –Время пролетит.
Я рада! Я – частица гула.
И кажется, могу к ... и ... ... ... земле,
Чтобы весь мир смотрел влюбленно.
Өлеңнің басы мен соңының арақатынасы, ішкі ... ... ... және өзге де түпнұсқадағы “сақина” іспетті шумаққа
жіктеу үлгісінің элементтері аудармада тура сол қалпында сақталмаған.
Сонымен қатар түпнұсқаның ішкі ... және ... ... ... де дәл ... ... ... стилистикалық тұрғыдан трансформациялаулар мақсатқа орай
қолданылмаған, өйткені шығарма ... ... ... ... ... ... бүкіл жүйесінің өзгеруіне әкелген.
Мысалы, түпнұсқада өлеңнің өзегін құрап тұрған, семантикалық-
стилистикалық ... ... ... ... сезімдік-бейнелік қана емес,
елеулі түрде дыбыстық реңк ... ... ... ...... ... ... “дүсірлеймін”, “өтінбеймін”, “өкінбеймін”,
“басылмаймын” және т.б. ... ... ... зат ... ... ... ... (“грохочу”) – “я – частица гула”; немесе мәтінде
мүлдем болмайды: мысалы, “басылмаймын” (“не успокоюсь”), “өкінбеймін” ... ... және ... осы ... ... ... ауытқушылықтарға
толы. Олардың ішінде, атап өтсек, ең ...... ... ... бағытының, көтеріңкі романтикалық үнділігінің
өзгеруі.
Аудармада ... ... ... ... бейқам, ойлы,
қуанышты күйінің орнына бұл ... ... ... ... ... соған жол берілген. Ырғақ, интонация түпнұсқа
тармақтарын оның ішкі ... ... ... ... ... синтаксистік және стилистикалық жағынан бұзып тұрған
көптеген орын ауыстырулардың салдарынан үзіле ... ... ... ... көп ... ... туындаған интонация мен ырғақтың төмендеуі Т.Фроловская
аудармасының өзіне тән заңдылығы бола ... ... ... ... ... ... ... көтеріңкі болса да салмақты
үнді бұзып тұр.
Бұл жерде Т.Фроловская аудармасында басымдық танытатын жағдай – бір-
бірімен ... ... ... бір ... ... ... “стилистикалық какофония” иллюстрациясы ретінде үшінші,
төртінші, бесінші шумақтар назар аударарлықтай:
Размеренность обычных дней ... – нет ... ... в вихрь. Скорей! Скорей!…
Пусть туча черная нависнет ... ей ... быть мне в ... смирной!
Я – буря, я могу поднять
Стихии демонов надмирных
И суд спокойствия приму
Тогда без ... без ... с ... ... к ... спешу причалу.
Кез келген поэтикалық мәтінде белгілі бір астарлы мәтін болады: ұлттық-
мәдени, тарихи, ... және т.б. Бұл ... ... ... ... даму ... байланысты шығарманың түрлі деңгейлерінен
көрініс табуы мүмкін.
Ұлттық-мәдени контекст кез келген ұлттық көркем сөз ... ... ... ... бөлігі ретінде оның біртұтас жүйесіндегі ең
маңызды стильдік ерекшелігі болып ... ... ... (біз ... ... ... ... “тереңдетілген” мазмұны
ретінде түсінеміз) түрлі сипаттағы көркем детальдардан көрініс табады:
образдық ... ... ... және ... жүйе
ерекшеліктері – мысалы, қазақ өлеңіне тән, оның әуенділігін, әуезділігін
тудырып тұрған “-ей”, “-ай” ... ... ... ... ... ... ... ұлттық поэзия мәдениетінің өлшемдік негізінің өзі –
мысалы, дәстүрлі қазақ қара ... (11 ... ... ... ... 8 тармақтық шумағы, парсы ... ... ... ... ... образдық-бейнелеу элементтерінің өзі
(қазақ ... тән ... ... ... ... – мысалы,
“ботаның қара көзі секілді” – “как (словно) черные глаза верблюжонка”) –
бұлар ұлттық ... ... ... ... ... қамтылған мәнерлі ойдың күшін білдіретін
поэтикалық детальмен – ақын жүрегінен шыққан ... ... ... ... тілген / бәйге алаңы секілді” – “словно взрытая копытами /
площадь для байги” ... ... ...... ... сөзі
кездеседі) метафоралық теңеумен берілген ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... ... тұяқ тілген
Бәйге алаңы секілді дүсірлеймін.
(түпнұсқа)
Подобьем грохоту копыт,
Вблизи души, как близ аула, ... ...... ... рада! Я – частица гула.
(аудармасы)
Түркі тілдес халықтардың ... кең ... ... ... ... ... ұлттық ақпарат сипаты ғана емес,
сонымен қатар бұл ... ... да ... тұр, ... ... ... өзгерген.
Орыс тіліндегі бұл аудармада (п), (д), (б) ... ... ... оқу ... ... қабылдауды қиындатады, ал түпнұсқа
автордың көркемдік ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Аударма тілінің, оның образдық құрылымдарының поэзия ... ... ... ... ... шындықты бейнелемейді.
Лирикалық кейіпкердің бойын жаулаған аяулы, жарқын сезім атаулы аудармада
ауыр, ретсіз ойлармен ... ... ... болып келуі
лирикалық кейіпкердің дауылмен түсініксіз де жағымсыз әсер ... ... ... ... жол беріп тұр.
Аудармашының өз қиялына ілесіп үлгермейтін сыңайы байқалады және “өз
жанының күйін” бастапқы ... ... ... ... Автор мен
аудармашының жазуға даярлығы, олардың жан күйі – түрлі деңгейде, ... ... ... ... сондықтан болар.
Лирикалық кейіпкер (ақын) образы адам танымастай ... ... ... ... ... емес, тұрақты сипатқа ие, бұл
белгілі аудармашылық ағым жөнінде негіз болады.
Тұтас өлең бойында ... ... ... ... ... өзге тілдік ... ... ... ... ... ... күйі, оның ішкі жан
толқынысы, ... ... ... ... де ... ... ... бір”), тасырлаған бәйгеге арналған алаңмен де (“тұяқ
тілген бәйге алаңы секілді”), ... де ... ... тұтас бір
ғасырдаймын”) деп теңестіріледі, осы теңеулер арқылы ол ... ... ... және ... күй ... біріктіреді.
Лирикалық кейіпкер ой толғанысының философиялық сипатымен ... ... ... ... ... ... ерекшелік пен жаңашылдық
беріп тұр. Аудармашы кейіпкер образын бір ... ғана ... ... ... ... ... ғана дамытқан, осындай семантикалық
трансформациялау (тарылту) нәтижесінде лирикалық кейіпкер ... ... ие ... тұр: ... ... ... сипатта, ырғақпен кідіріспен келуіне жол бере
отырып, аудармашы лирикалық ... ... ... жоғалтып жіберген.
Аудармашы лирикалық кейіпкердің жан күйін сипаттау үшін ... ... ... және ... реңкі бойынша ұқсас
келесі сөздер мен идиомаларды қолданған: “Я – частица гула”, ... ... ... ... “я – буря”, “стихии демонов надмирных” және т.б. Осы
аталмыш оралымдарға ортақ нәрсе – лирикалық кейіпкер ... ... ... күйі ... ... ... ашық қатынасы, оның қатаң сотты да қабыл
алуға даярлығы ... ... ... ... ... ... одан мағынасы бойынша да, әуезділігі бойынша да мүлдем алшақ,
түсініксіз «суд спокойствия» ... ... ... әділет сотың мейлің!
Мен әйтеуір жалтаңдап жалбарынып
Өзім қылған ісіме өкінбеймін.
(түпнұсқа)
Я ... я могу ... ... ... суд ... ... без боли, без печали
(аударма)
Түпнұсқаға тән емес ырғақтық интонациялық кідіріс жоғарыда ... ... анық ... ... тез ... «бұзып жаратын»
пафос бірден ақ хабарлы леппен, ... үнге ... ... ... ... ... мағынасы түпнұсқа мазмұнымен ешбір жанаспайды.
Аудармашы таңдап алған «чаша жизни», «твой причал», «звезды и луна»,
«я, как ... ... ... ... ... ... ... өзіндік стильдік ерекшелігін ешқалай жеткізіп тұрған жоқ, соған
қоса автор мен аудармашының шығармашылық әдістеріндегі ... әрі ... ... ... соңғы, алтыншы шумағы):
Со мною звезды и луна,
А с ними я, как солнце, вечна.
Тебе, любимый, я равна,
Преображаясь бесконечно.
Жоғарыда ... ... ... да, ... ... ... бойынша да ерекше мәнерлі соңғы тармақта («асылы, кішірмеймін»)
автор ойы жинақталған, лирикалық кейіпкердің мінезінің негізгі ... ... ... Т.Фроловская аудармасында түпнұсқамен мүлдем жанаспайтын,
мұндай ерекше бейнеліктен ада, ... ... ... ... тек ... ... сөз қолданыстары молынан
қолданылады.
Осылайша, ... ... бір ... бар» ... ... және ... белгілі бір ағымдарды
(аудармашының жеке стилі бойынша) атап ... ... ... қай ... келгендігіне байланысты араларында
кездесетін айырмашылықтарға қарамастан екі нұсқада кейбір ұқсастықтар ... ... ... мен ... ... ... елеулі
түрде (Л. Тараканова) немесе кей жағдайда ғана ... ... ... аудармашылар түпнұсқаның аударма сапасына ... әсер ... ... ... ... ерекшелігін адекватты түрде жеткізе
алмаған.
Аудармалардың түпнұсқаға эстетикалық ... тең ... ... ... жүйеге де енгізілген белгілі бір стилистикалық семантикалық
ауытқулардың нәтижесі ретінде танылады. ... ... ... ... ... ... болып табылады, мұның барысында белгілі ... ... ... ... жүйесін, жекелеген «құрылымдық
элементтердің» (мысалы, «сақина» іспеттес құрылымды сақтау) ... ... ... ... мұқият болмау, мәтінге түрлі
стильдік және эмоционалдық эстетикалық тұрғыдан алшақтатып жіберген. Мұнда
жекелеген детальдар, ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігін дұрыс жеткізуде, лирикалық
кейіпкердің өз образына дұрыс сипаттама беруде елеулі рөл атқарды.
Т.Фроловская аудармасы «еркін аударма» немесе ... ... ... жазылған өлең болып табылады.
Стилистикалық семантикалық трансформациялар: өлең құрылысының және
ырғақтық интонациялық, ... ... ... тақырыптық
бағытының өзгеруі, мәтінге бөтен тақырыптар мен ... ... ... ... ... ... ... орнына жалпы
өлшем дәлдігін жеткізуге ұмтылу, адекватты емес лексикалық алмастырулар
және т.б. өзге де ... ... ... ... ... ... емес деп тұжырым жасауға мүмкіндік береді.
Л.Тараканованың мәнерін анықтай отырып, оның аудармаларында түпнұсқа
стилін ... ... ... ... ... ... ... ой тығыздығын азайту байқалады. Бұған аударманың сипаттау ... ... ... ... керісінше, ой тығыздығы өсе түседі,
түпнұсқа күрделене түседі, ал ... ... ... «еркін аударма»
әдісі тікелей себеп.
Екі аудармашының да ортақ кемшілігі түпнұсқаның ... ... ... ... ... ... ... стилистикалық
алмастырулар көбінесе адекватты деп таныла алмайды, өйткені контексте
белгілі бір ... ... ... ... ... тұрған түпнұсқа
элементтерінің функционалдық бағыты сақталмаған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Поэзиялық шығармалардың аудармасы дегеніміз - өзге бір ұлттық ... оның ... және ... ... ... ретінде қайта
жасаудағы күрделі үрдіс. Осы тақырыпты зерттеу нәтижесінде біз мынадай
тұжырымға ... ... әйел ... ... орыс ... ... сипатта орыс тіліндегі зерттеулерде сөз болғанымен, солардың ішінен
ойып орын алатын ірі тұлға Фариза Оңғарсынова шығармаларының орыс ... осы ... ... ... тілінде арнайы зерттеу пәні болып көрген
жоқ.
Әйелдер поэзиясының ерекшелігі жалпы әйел затының дүниені түсінуінде,
дүниені сезінуінде және сол ... ... ... ... ... ... білуінде. Қазақ әйелдер поэзиясы ... ХІХ ... ... Ұлбике, Ырысжан және т.б. ... ... ... ... ... ... әйел ақындар классикалық поэзия дәстүрін жалғастырған,
атап айтсақ, бұл ... өн ... ... мынадай ұлттық
ерекшеліктерден: бейнелеу құралдарын, өлеңнің ... ... ... ... негізін таңдаудан байқалады.
Ұлттық ерекшелікті дұрыс жеткізумен байланысты негізгі талаптардың бірі
- түпнұсқа негізінде қамтылған ұлттық-мәдени ақпаратты ... ... ... Бұл, өз ... ... ... дайындығын
көрсетеді.
Қазақ өлеңінің ішкі заңдылықтарын білу сияқты түпнұсқа тілін, халықтың
дәстүрі мен тұрмысын, тарихы мен эстетикалық танымын білу ... ... ... үшін ... ... ... ... тіліне аудару барысында ұлттық ерекшелік дегенді ... ... ... ... ... бір ... ... – джайляу,
киіз үй – юрта, әже – аже, жігіт – джигит, ауыл – аул) ... ... ... Ал ... ... ... ... және мәтінде басы
артық сөздердің болуына ... ... ... ішкі мазмұнына неғұрлым мұқият қарау жөн, өйткені
мұнда ұлттық-мәдени ерекшеліктің ... ... ... метафоралар,
теңеулер және троптың өзге де түрлері) табуға болады.
Түпнұсқа стилі мен аударма стилінің арақатынасы мәселесі қазақ ... ... ... ... ... барысында анағұрлым күрделі де
өзекті мәселе болып қала береді.
Түпнұсқа мен аударманың стильдік ... ... ... аудармаға қол жеткізудегі маңызды фактор болып табылады. Аударма
барысында аударылатын мәтін стилінің барлық ... ... ... ... ... ... “өзегін” құрайтын стилистикалық басым ерекшеліктердің
функционалдық сәйкестіктерін табу, шығарманың формалық-құрылымдық ... ... ... ... ... іші байланыстарды
түсіну маңызды.
Түпнұсқа стилін қайта жеткізу барысында күрделі мәселе ретінде орыс
және қазақ өлең ... ... ... ... орай өлеңнің
ырғағын, интонациясын, синтаксисін, әуезділігін, композициясын жеткізу
болып қала береді.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... саны ... әр түрлі өлеңдерді жинақтауға ... ... ... ... ... ... ... өзге жолдардың ішінен
қандай да бір жолды ерекшелеп көрсетуі тақырып және шумақ ... ... ... ... бір ... ... ... өлшемді сипаттау үшін бұл салада ғылыми айналымға “жинақтаушы
немесе аралас типті өлшем” терминін енгізу ұсынылған болатын.
Кейбір ... ... ... ... композициялық құрылымы жеткілікті түрде толық жеткізілген: ... ... ... ... ... элементтердің
функционалдық бағыты дұрыс жеткізілген.
Енді ... ... ... ... ... ... барлық жерде бірдей функционалдық жағынан тең ... ... ... жоқ және оның ... ... құрылымының ерекшелігін жеткізбей тұрған түрлі тасымалдар,
қайталаулар, келесі жолға “сатылай ... және өзге де ... ... ... орыс ... және өзге де ... ... шығамаларды
аудару мәселелерін зерттеуде болшағы бар бағыт ... ... ... ... жан ... және ... ... танылмақ. Жинақталған ғылыми
деректердің, көркем материалдың көптігін ескере отырып, бұл теорияны жасау
қажеттігі және оның тәжірибелік маңызы бұл ... ... анық ... ... ... ретіндегі лирикалық өлең стилі (А.Н.Соколов)
поэтиканың маңызды категориясы болып табылады. Қазіргі аударма ... жеке ... ... аудармада жеткізу мәселесіне бірнеше ... ... ... ... ... жүйесімен, оның
дүниетанымен және шығармашылық ... тән ... ... ... өзегін табу маңызды.
Көрнекті қазақ ақыны Фариза Оңғарсыноваға лирикалық ... ... мен ... ... ... ... тән. Психологизм және
философиялық бастама лирикалық үнділікпен әузділігінен баяндаудың үйлеседі.
Фариза Оңғарсынованың лирикалық поэзиясы өзіндік ... ие ... ... жеке ... ... ... түсіну және дүниені түсіну
және дүниені сезіну деген ұғымдар анағұрлым шоғырланған ... ... Ақын ... әрқайсысынан сезілетін үлкен эмоционалдық және
психологиялық қуат осыдан келіп шығады.
Өлең жазу саласындағы жаңашылдық ізденістері ... ... ... бар ... пен ... шығарманың әуездлік қырына
ерекше ден қою және көптеген өзге де сипаттары) мен ... ... ... ... ... ... көрінетін
дәстүршілдіктің жалпы қазақ поэзиясына тән ... ... ... ... ... ... т.б. өзге де факторлардың үйлесуі ақынның
шығармашылық мәнерін, жеке стилін анықтайды.
Лирикалық бастама Ф.Оңғарсынова поэзиясының ... ... ... Ақын лирикасынан көрініс табатын тақырып пен идеялар
ауқымы да кең: ... ... ақын ... ... ... ... ... алу өзегі үнемі адам, жеке тұлға болып табылады. ... ... ішкі жан ... ... ... ... ... көп нүкте, сұрақ белгілері, леп белгісі.
Ф.Оңғарсынова лирикасының орысша аудармалары көбінесе оның ... ... мен ... ... ... жеткізе алмайды.
Түпнұсқаны стилистикалық және семантикалық тұрғыдан трансформациялау ... Бұл, өз ... ... ... ... ... өзгертіп
жіберуге де себеп болған.
Ф.Оңғарсынова лирикасы сияқты күрделі де көп қырлы құбылысты ... ... ... аудармашылар үшін, ең алдымен, өздерінің көркемдік-
эстетикалық таным-білігін, қызығушылығын, талғамын емес, ... оның ... ... ерекшеліктерін назарға алу шарт. Өйткені
аудармашылардың өз таным-білігі, талғамы кей жағдайда аударылып ... ... ... ... ... ... ... Т.Фроловская
аудармаларында көбінесе аудармашының өз стиліне тән ... ... ... жол бере отырып, лирикалық және
философиялық сипат жоғалған.
Ф.Оңғарсынова ... мен ... орыс ... ... ... ... көптеген аудармаларда ақын шығармаларының
ұлттық болмысы, жаңашылдық бағыты жоғалған деп ... ... ... бұл ... ... ... қарапайымдандыру, немесе белгілі
бір өлеңнің поэтикалық мазмұнын толықтай өзгертуге жол берілген. Қазіргі
таңда отты, ... ... ... философиялық тереңдікке, жаңашылдық
дәстүрмен үйлескен лирикалық ... ие ... ... ... ... көбінде адекватты түрде жеткізілмеген.
Аударма барысында түпнұсқамен эстетикалық сәйкестіктің, түпнұсқадағы
поэтикалық шындыққа функционалдық ... ... ... Түпнұсқаға
мейлінше жақындықты сақтау үшін, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... «аулақтай» отырып, бастапқы мәтінді
жеткізу (аудару) ісіне формальды, сөзбе-сөз ... ... ... ... келе алуы маңызды.
«Біртұтас құрылымдық-функционалдық жүйе» ретіндегі түпнұсқаның бар
қырын аудармада адекватты түрде бейнелеуге қол ... ... ... шеберлерінің ғана қолынан келмек.
Қазіргі таңда қазіргі қазақ лирикасынан қандай да бір ... ... ... ... және ... ... ... (сезімдік) тұтастығын толыққанды түрде
жеткізердей аударатын аудрмашы жоқ.
Соған қоса ... ... ... ... сияқты түрлі
деңгейде аудармашылар конкурсын жиі өткізіп тұру игі іс болар еді, өйткені
бұл еліміздегі аудармашылық өнердің ... ... ... ... жасауы
мүмкін.
Жалпы аударма жөніндегі мына бір пікірге назар аударайықшы: «Теория
перевода не математика; перевод – искусство, не ... ... ... ... ... С., ... С.). ... аударма теориясы мен
тәжірибесінің өзекті ... ... ... ... ... қазіргі қазақ поэзиясы аудармаларының сапалық деңгейін ... ... ... ісін ... ... ... жүргізіледі
деген сенімдеміз.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ритман-Фетисов М. Русские переводы Абая // Казахстан: альм., №2,
1946 .
2. ... А., ... А. ... Абая на ... ... //
“Казахстанская правда”, 10 декабря 1954.
3. Габдуллин Б. За полноценный перевод произведений Абая // ... 1955, ... ... А. Еще раз о ... ... // “Ленинская смена”, 24 мая
1959.
5. Бельгер Г. Перевод ... и ... // ... ... Подстрочник: перевод или глина? // “Ленинская смена”, 24 апреля
1970.
7. Жантекеева З. ... // ... ... 16 ... ... Н. Без антологизма // “Простор”, 1973, №91.
9. Нысаналин А. Русские переводы С.Торайгырова // ... ... ... 1972.
10. Нысаналин А. Внемля пульсу эпохи // ... ... ... ... Исаев Б. Раздумья о ... ... // ... 21 мая ... ... Ш. Сакен Сейфуллин // “Простор”, 1973, №4.
13. Бернадский В. Альди-ай!.. // “Вечерняя Алма-Ата”, 10 января 1975.
14. ... В. ... ... ... // ... Алма-Ата”, 1 сентября
1975.
15. Кругляков Г. Память сердца // “Вечерняя ... 7 ... ... ... А. О ... произведений Абая // “Советский
Казахстан”, 1955, №6.
17. Лазарев А. Поэт в руках переводчика // ... 1964, ... ... С. Душа подлинника и перевод // “Простор”, 1965, №7.
19. Дроздецкая И. ...... и поэт (Из ... ... народной поэзии) // “Простор”, 1966, №3.
20. Потапова В. Переводить не ... а ... ... // “Простор”,
1967, №7.
21. Махмудов Х. Судьба творческого текста в художественном переводе ... 1971, ... ... Б., ... А. Заметки о ритмике стиха Абая // Вестник АН
КазССР, 1954, № 9, 115-125 бб.
23. ... Г. ... Абая в ... на русский язык //
Филологический сборник, вып. 3, Алма-Ата, 1964, 55-56 ... ... ... ... ... // ... 1974, № 6, ... Смирнова Н.С. Основные версии “Камблара”. - В кн.: ... ... ... 1959, 270-273 ... ... казахской литературы. – А., 1968, 253, 257, 261 бб.
27. Тойшыбаев С. Образы женщин в ... ... ... ... кфн, А., 1963.
28. Хакимжанова М. Переводы / Предисловие Е.Лизуновой. - А., 1982, 5-
б.
29. Сагындыкова Н. “Я с ... ... ... ... ... 1986, 15 ... ... С.М. Проблемы художественного ... ... ... на ... ... ... ... 1994, 10-б.
31. Эткинд Е.Г. Поэзия и перевод. – Л., 1963.
32. Кросс Я. О национальной специфике перевода. – В сб.: ... – М., ... ... И.И., ... В.Ю. ... ... и ... перевода. –
М., 1961, 119-б.
34. Витковский Е. “Хотел бы в единое слово...” – В кн.: ... М., 1973, ... ... С. ... және ... ... ... – А., 1975,
152-154 бб.
36. Жұмалиев Қ. Абайға дейінгі ... ... және Абай ... – А., 1948, 176-180 ... ... Н. Мера совершенства // Вопросы литературы, 1978, № 10, 5-
б.
38. Парин В.В., Бирюков Б.В., ... Е.С., ... И.Б. ... Некоторые итоги и проблемы философско-методологических
исследований. – М., 1968, 88-б.
39. Веников В.А. Теория подобия и моделирования. – М., 1966, ... ... А.В. ... ... ... ... – М., 1968, 22-б.
41. Левый И. Искусство перевода. – М., ... ... А.А. ... ... Сб-к 12, 1981, ... Антокольский П., Әуезов М., Рыльский М. Художественные переводы
литератур народов СССР. – В кн.: ... ... ... М., 1955, ... Гачечиладзе Г.Р. Художественный перевод и ... – М., 1972, ... ... А.Н. Теория стиля. – М., 1968, 34-б.
46. Виноградов В.В. ... ... ... ... ... ... 1963, ... Варламова Е.Ф. Стилевая традиция как предмет анализа критики - В
кн: Современная ... ... 70-е ... - М., 1985, ... ... ... ... стиля.- В кн. : Теория
литературных ... ... ... изучения.– Л., 1982, 34-б.
49. Оңғарсынова Ф. Шілде. – А., 1978, 177-178 бб.
50. Унгарсынова Ф. “Полдневный жар”
51. ... Р. К ... о ... ... – В ... ... ... 10-тый. М., 1975.
52. Ахметов З. Казахское стихосложение. – А., 1964.
53. ... Қ. ... ... – А., 1948, ... ... Ф. Екі ... таңдамалы шығармалар - А., 1987, 1-том.
55. Лозинский М.Л. Искусство ... ... // ... 1955, № ... ... А.Л. “Стихи нужны...”, Алма-Ата, 1968.
57. Куспанов С. Переводы поэзии Абая на русский язык. Диссертация на
соиск. уч. ст. ... ... ... ... К. ... искусство. – М., 1964.
59. Габдуллин Б. Неподвластна чуждому уставу // Новое поколение, ... ... ... ... ... в ЖенПИ. – Алматы,
1992.
61. Бахтин М.М. ... ... ... и ... ... ... – В кн.: Вопросы литературы и эстетики.
Исследование разных лет. – М., ... ... Е. ... ... ... – М.-Л., ... Бадиков М. Мастерство и правда. – А., 1989.
64. Россельс Вл. Шоры на глазах. – В кн.: Мастерство ... Сб. ... М., ... ... Ф. ... – М., ... ... С. Когда за стихами-личность // Дружба народов, 1986, ... 242-245 ... ... К. Только искреннсоть трогает струны души // ... 1989, 23 дек., 12-б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төлеген Айбергенов2 бет
Алкалоидтардың тиомочевина туындыларының синтезі мен биологиялық белсенділігін зерттеу9 бет
Фариза Оңғарсынова6 бет
Фариза оңғарсынова поэмаларындағы идеялық - көркемдік ізденістер159 бет
Фариза Оңғарсынованың лирикасы36 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь