1930-40 жылдардағы ана тіліндегі математика оқулықтары және олардың ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І.тарау. Оқулықтанудың педагогикалық негіздері
1.1. Оқулық туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2. Оқулықтарға қойылатын негізгі талаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

ІІ.тарау. 1930.40 ж.ж. бастауыш мектепке арналған математика оқулық тарының ерекшеліктері
2.1. Ғали Бегалиевтің «Есеп құралы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2. Ш.Рахметұлы, С.Баймырзаұлы, А.Хасенұлы және А.Жаманұлының «Есеп құралдары» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..38
2.3. Педагогикалық тәжірибе жұмыстары және олардың нәтижелері...53

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..74

Пайдаланылған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 77

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 82
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақстан Республикасындағы саяси, экономикалық және мәдени –әлеуметтік өзгерістер халыққа білім беру ісін жан-жақты дамыған үрдісте жаңа сатыға көтеруді талап етіп отыр. Қазіргі кезде еліміз үшін қоғам өмірінің барлық салаларына еркін араласа алатын білімді және шығармашылық іс– әрекетке бейім білімді жас ұрпақты даярлау өзекті мәселе болып отыр. Соңғы кездегі білім беру саласындағы елеулі өзгерістердің бірі – Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы болып табылады. Онда: «… әлемдік білім беру кеңістігіне ықпалдастырылған және жеке тұлға мен қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыратын көп деңгейлі үздіксіз білім берудің ұлттық моделін қалыптастыру үшін білім беруді дамытудағы стратегиялық басымдықтарды белгілеу керек », – деп атап көрсетілген болатын. Осы аталған басымдақтардың бірі ретінде 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу, білім беруді сапалы дамытудың жаңа сатысына көтерілу болып табылады. Осы 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу барысында бастауыш буынға, соның ішінде математиканы оқытудың әдістемелік жүйесінеайтарлықтай көңіл бөлінуде. Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесін жетілдіріп, оны қазіргі заман талабына сай дәрежеге көтеру үшін біз бүгінгі күнгі оқулықтарды ғана емес, сонымен қатар өткен кезеңдерде жазылған оқулықтардағы озық педагогикалық және әдістемелік ой – пікірлерді жаңғыртып, оларды тиілді пайдалана білуімізге ұмтылуымыз қажет.
Оқулықтану үлкен педагогикалық мәні бар өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Бұл мәселеге педагогика классиктерінен бастап, қазіргі күнге дейінгі көптеген ғалым – педагогтардың еңбектері арналған.
Ұлы ғалым – педагогтардың (Я.А.Коменский, К.Д. Ушинский, Ы.Алтынсарин, А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов және т.б.) оқулықтану мәселесіне баса назар аударғаны тегін емес. Оқулықтанудың өзекті мәселелері Е.П.Есипов, Д.Д. Зуев, В.П. Стрекозин және тағы басқалардың
1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы. – А., 16 қазан 2004.
2. Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы. – Астана, 27 желтоқсан, 2003
3. Қазақстан Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары. Жалпы бастауыш білім. – А., 2003
4. 12жылдық орта білім берудің Мемлекеттік стандарты. –Астана, 2004
ІІ.Монографиялар,кітаптар және ғылыми мақалалар
5. Ғ.Бегалы Ұлы. Үлкендерге бастауыш есеп. – А.,1930
6. Бегалиев Ғ. Есеп құралы. Бірінші жылдық. – Қ.,1929
7. Бегалиев Ғ. Есеп сабағы. І-басылуы. – Қ., 1931
8. Бегалиев Ғ. Есеп құралы. Бірінші жылдық. Бастауыш мектеп, ІІ рет басылуы. – Қ., 1931
9. Бегалиев Ғ. Сыдықұлы Ә. Математика сабағы. – Қ., 1931
10. Бегалиев Ғ. Есеп құралы. Бірінші жылдық. – Қ., 1930
11. Бегалиев Ғ. Есеп құралы. Бірінші жылдық. Бастауыш мектеп, ІІІ рет
түзетіліп басылуы. – Қызылорда, 1931
12. Байтұрсынов А. Оқу құралы, Орынбор , 1912
13. Корольков А.Е. Математика для взрослых. – М., 1930
14. Дулатұлы М. Қазақ тілінде басылған кітаптарды көрсеткіш , -Қ , 1926
15. КорольковА.Е. Үлкендерге бастауыш есеп. Ғали Бегалиев аударған. 1930
16. Жаманов А., Рахметұлы С., Хасенұлы Ә. Есеп құралы. І-басқыш мектептің ІІІ-бөліміне арналған – Қ., 1932
17. Рахметұлы Ш., С.Баймырзаұлы, А. Хасенұлы, А. Жаманұлы. Есеп құралы. Бастауыш мектеп, ІІ бөліміне арналған. Қазақстан, 1932
18. Попова Н.С.Арифметикалық есептер мен жатығулар жинағы. І бөлім, 3 кл. – Қ., 1935
19. Попова Н.С.Арифметика оқулығы. Бастауыш мектеп үшін. – Қ., 1935
20. Ермеков А. Ұлы математика курсы І бөлім, - Қ, 1935
21. Жәленов К., Есептану жобасы. Ташкент, 1923
22. Жәленұлы К. Есептану. Бөлшек сандар. Ташкент, 1923
23. Жаманұлы А. Есеп құралы. І басқыш мектепке арналған. – А., 1932
24. Қасымов Ә. Есеп құралы. ІІ жылдық. – Қ., 1931
25. Қасымов Ә. Есеп құралы. ІІІ жылдық, 3-басылуы. – Қ., 1929
26. Құралов А. Есеп құралы. Ташкент, 1932
27. Құралов А. Математика тарихынан. - А., 1966
28 . Көбесов А. Математика тарихы.-А., 1993
29. Назаров С.Н. Математика мен Математиктер жайындағы әңгімелер.
- А., 1967
30. Жиенбаев С. Кітап оқыту методикасы.- А: Қазмембас, 1939.
31. Рахметова С. Қазақ тілінде оқыту әдістемесі,- А, Өлке 2005.
32. Глейзер Герш Искакович. Мектептегі математика тарих.- А., 1985
33. Жәутіков О.А. Математиканың даму тарихы «Мектеп» -А., 1967
34. Сабитов Н. Мектеп и медресе.- А., 1950
35. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. -А., 1971
36. Зуев Д.Д. Научно-организационные проблемы развития теории школьного учебника. Вып. 6, 1978.
37. Беспалько В.П. Теория учебника «Педагогика». - М., 1988.
38. Б.М.Қосанов, М.Дулатұлының «Есеп құралдары» және олардың қазіргі бастауыш мектеп үшін маңызы. А., 1998.
39. Қосанов Б.М. Қазақстандағы әдістемелік – математикалық ой-пікірдің қалыптасу тарихы. -А., 1999
40. Б.М.Қосанов, П.С.Сағымбекова, А.С.Тортаева. Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесінің тарихы.- Тараз, 2006
41. Елубаев С. Қазақ халқының есептері. – « Бастауыш мектеп» № 2 1997.
42. Қосанов Б.М. К.Жәленұлының «Есептану жобасы» // «Бастауыш мектеп», № 4 – 1993
43. Қосанов Б.М. Ә.Қасымұлының әдістемелік-математикалық мұрасы. // Актуалыные проблемы подготовки будущих учителей начальных классов. Межвузовский сборник научных трудов. А., 1998 51-56 бет.
44. Қосанов Б.М. К.Жәленұлының әдістемелік-математикалық мұрасы. // Актуалыные проблемы подготовки будущих учителей начальных классов. Межвузовский сборник научных трудов. А.,48-51 бет, 1998.
45. Қосанов Б.М. Алғашқы математика оқулықтарында пәнаралық байланыстың жүзеге асырылу жайы. // Проблемы межпредметных связей в подготовки будущего учителя начальных классов. Межвузовский сборник научных трудов.-А., 1997.
46. Қосанов Б.М. Бағаланбай келген бағдарлама. // «Информатика-физика-математика» № 3-1993
47. Қосанов Б.М. Еленбей келген еңбек. // «Бастауыш мектеп», № 6 – 1993
48. Қосанов Б.М. Есептану құралы. //«Информатика-физика-математика» № 6 - 1994
49. Қосанов Б.М. Есеп ғылымынан жазылған. // «Информатика-физика-математика» № 5 – 1996.
50. Кеншібаев К.Сауатсыздықты жою пунктіндегі математиканы оқыту әдістері // «Жаңа мектеп», №5 – 1927.
51. Оспанов Т., Құрманалина Ш. Математиканың бастауыш курсын оқыту әдістемесі. 1-бөлім. А., 1995
52. Оспанов Т. Қ. Ш. Құрманамина. Математиканың бастауыш курсын оқыту әдістемесі ІІ –Бөлім. – А, 1996.
53. Ұмытылмас есімдер. (Құрастырған Б.Ысқақов). -А., 1994
54. Оспанов Т. Қ., Қайыңбаев Ж. Т. К.Жәленовтың «Есеп тану жобасы» //«Бастауыш мектеп» №2 – А.,1993.
55. Оспанов Т. Қ., Қайыңбаев Ж. Т. М.Дулатовтың «Есеп құралы» //«Бастауыш мектеп» №9 – 1991.
56. Депман Н.Я. Из истории математики. – М., 1954
57. Депман Н.Я. Из истории арифметики. – М., 1952
58. Метельский Н.В. Очерки истории методики математики. Минск, 1968
59. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. -А., 1995
60. История математического образования в СССР. Киев, 1975
61. Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғалымдары. А., 1964
62. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – А., 2000
63. Қоянбаев Р.М. Қысқаша педагогикалық сөздік. – А., 2003
64. Қоянбаев Р.М., Ыбырайымжанов. Жалпы бастауыш білім беру педагогикасы. Түркістан, 2005. 232-233 бет.
65. Қоянбаев Р.М. Педагогикалық сөздік. Түркістан, 2006
66. Құсайынов А.Қ., Асылов Ұ.Ә. Оқулықтанудың өзекті мәселелері. – А., «Рауан» 2000.
67. Қазақ совет энциклопедиясы. 3-том, - А., 1971
68. Қазақ совет энциклопедиясы. 7-том, - А., 1975
69. Педагогикалық энциклопедия. 4-том, - М., 1967
70. Қазақстан.Ұлттық энциклопедия. 7-том, - А., 2005
71. Жанатбекова Н. Қазқтың байырғы есептері. // «Қазақстан мектебі» №3, (64-69 бет), 2006.
72. Мыңжасарова М.Ж. Бастауыш мектепте математика пәні мазмұнының қалыптасуы мен дамуы. // «Хабаршы. Бастауыш мектеп және дене мәдениеті» сериясы. № 2 (11), 43-46 б,т. -А., 2006.
ІІІ. Диссертациялар
73. Қыдыршаев А.С. Ахмет Байтұрсынұлының әдістемелік мұрасы. (канд,дисс.) -А., 1995
74. Қосанов Б.М. Қазақ бастауыш мектебінде математиканы оқыту жөніндегі ғылыми-әдістемелік ой-пікірдің қалыптасуы мен дамуы. (канд,дисс.) А.,1997
75. Әбсеметов М.О. ХІХ ғасырдың басындағы тарихи-әдеби процесеті М.Дулатұлының шығармашылығы. (канд,дисс.) -А., 1991
76. Иманбаева С.С. М.Дулатұлының өмірі мен қызметі (1885-1933 жж). (канд., дисс.) А., 1999
77. Елубаев С.Терминологические проблемы преподования математики в казахской школе. (канд,дисс.) -А., 1994
78. Сейілова З. Негізгі мектеп математика курсын ізгіліктік бағытта оқытудың әдістемелік ерекшеліктері. (канд,дисс.) -А., 2004
79. Сейілова Ш. Қазақ мектептерінде математикалық білім беру жолдары (1920-1936). (канд,дисс.) -А., 1970
80. Розыбакиева Л.К. Ана тіліндегі алғашқы математика оқулығы және олардың қазіргі бастауыш мектеп үшін маңызы. (магистерлік дисс.) -А., 2006
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Қолжазба құқында
Сламжанова ... ... ... АНА ... ... ... ЖӘНЕ ... – бастауыш оқыту педагогикасы және әдістемесі мамандағы бойынша
педагогика ғылымдарының магистрі дәрежесін алу үшін дайындалған
Д И С С Е Р Т А Ц И ... ... ... кандидаты,
доцент Қосанов Б.М.
Алматы, 2007
Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.....................................3
І-тарау. Оқулықтанудың педагогикалық негіздері
1. ... ... ... ... ... 1930-40 ж.ж. бастауыш мектепке ... ... ... ... Ғали ... ... Ш.Рахметұлы, С.Баймырзаұлы, А.Хасенұлы және А.Жаманұлының «Есеп
құралдары»..................................................................
................................38
2.3. Педагогикалық тәжірибе ... және ... ... ... ... ... ... Республикасындағы саяси,
экономикалық және мәдени –әлеуметтік өзгерістер халыққа білім беру ... ... ... жаңа сатыға көтеруді талап етіп ... ... ... үшін ... ... ... ... еркін араласа алатын
білімді және шығармашылық іс– ... ... ... жас ... ... мәселе болып отыр. Соңғы кездегі білім беру саласындағы
елеулі өзгерістердің бірі – ... ... 2015 ... ... ... дамыту тұжырымдамасы болып табылады. Онда: «… әлемдік білім
беру ... ... және жеке ... мен ... қанағаттандыратын көп деңгейлі үздіксіз ... ... ... қалыптастыру үшін білім беруді дамытудағы стратегиялық
басымдықтарды белгілеу керек », – деп атап ... ... Осы ... бірі ... 12 ... ... беру жүйесіне көшу, білім
беруді сапалы дамытудың жаңа сатысына ... ... ... Осы ... ... беру ... көшу барысында бастауыш буынға, соның ішінде
математиканы оқытудың әдістемелік жүйесінеайтарлықтай ... ... ... ... оқыту әдістемесін жетілдіріп, оны ... ... сай ... ... үшін біз ... ... ... емес, сонымен қатар өткен кезеңдерде ... ... ... және ... ой – ... ... ... тиілді
пайдалана білуімізге ұмтылуымыз қажет.
Оқулықтану үлкен ... мәні бар ... ... ... ... Бұл ... ... классиктерінен бастап, қазіргі
күнге дейінгі көптеген ғалым – педагогтардың еңбектері арналған.
Ұлы ...... ... К.Д. ... ... Ж.Аймауытов және т.б.) оқулықтану мәселесіне
баса назар ... ... ... ... ... ... Д.Д. ... В.П. Стрекозин және тағы басқалардың еңбектерінде
тереңірек қарастырылған.Оқулықтанудың ... ... ... ... ... А.Н. ... ... және т.б. еңбектерінде де айтарлықтай көңіл бөлінген. Бұл
орайда, әсіресе ... ... ... ... ... Д. Д. ... еңбектерін ерекше атап көрсетуге болады. Ал
Қазақстанда оқулықтану мәселесі А. ... Л. ... ... ... ... ... ... қарастырылған.
Қазақ тіліндегі математика оқулықтарының тарихына көз ... ... ... ХХ ... басынан алады. Қазақ ... ... ... ... 1914 жылы « Есеп құралы» деген ... ... 1920-30 ... ... оқулықтарын дайындауға М.
Дулатов, ... С ... Қ. ... Е. ... ... ... ... жылдан бастап алаш қайраткерлерінің бұл істен
аластатылуына байланысты қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... , С. ... Ә. ... Т. Құралов
сынды педагогтарға тапсырылды. Осы ... 1930-40 ... ... ... ... Бұл оқулықтардан қазіргі күнгі ... ... ... ... үшін ... ... дайындауда
пайдалануға болатын аса маңызды әдістемелік идеяларды ... Бұл ... ... ... ... « 1930-40 жылдардағы
ана тіліндегі матемтика оқулықтары және ... ... ... ... ... ... ... 1930-40 жылдардағы ана ... ... аса ... ... ... анықтап,
олардың ерекшеліктерін айқындау.
Зерттеудің міндеттері:
1. Оқулықтанудың педагогикалық негіздеріне сипаттама беру.
2. 1930-40 жылдардағы ... ... ... ... ... ... және осыған байланысты жүргізілген педагогикалық
тәжірибе жұмыстарын баяндау.
Зерттеу объектісі. 1930-40 ... ана ... ... ... оқулықтары.
Зерттеу пәні. 1930-40 жылдардағы ана тілінде жарық көрген математика
оқулықтары ерекшеліктерінің маңызы.
Зерттеу ... 1930-40 ж.ж. ... ... ... беру ... ... құжаттар, математиканың оқу ... ... ... педагогикалық басылымдар, Қазақстан Республикасының
«Білім туралы» заңы, «Қазақстан Республикасының 2015 ... ... ... ... ... және ... ... және математиканы оқыту әдістемесіне
байланысты жарық көрген түрлі мазмұны құнды ғылыми еңбектер, білім беру ... ... ... ... ... ... Білім және Ғылым
Министрлігінің құжат-заңдары зерттеу жұмысымыздың әдіснамалық негізі болып
табылады.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... жұмысының
нәтижелері педагогика тарихы мен математиканы оқыту әдістемесі ғылымын тың
ғылыми ... ... ... Сондықтан бұл тақырыпты зерттеу
теориялық тұрғыда маңызды болып табылады. Зерттеу ... ... ... оқу ... мен ... ... болашақ
бастауыш мектеп мұғалімдерінің кәсіби білімін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет жүйелі түрде ғылыми айналымға
түсіп отыр;
- 1930-40 жылдардағы математика оқулықтары тұңғыш рет ... ... ... ... ... оқыту әдістемесі ғылымын байытып тереңдете түсетін, аса
құнды әдістемелік идеялар анықталды.
- Қазіргі мектеп тәжірибесінен өткен ... ... ... ендіру.
Зерттеу әдістері. Зерттеу проблемасына байланысты педагогикалық және
әдістемелік әдебиеттерді теориялық тұрғыда талдау және ... ... мен ... оларды жинақтау, өңдеп қорыту, озат ... оқып ... ... және ... ақпарат. Бастауыш сыныптарға арналған ана тіліндегі математика
оқулықтары мен оқу-әдістемелік құралдары, оқу ... ... ... ... ... Абай ... Қазақ Ұлттық педагогикалық
университетінің психология- педагогика факультеті.
Жоспарланған апробация. зерттеу жұмысының материалдарын ... ... ... ... мектепте математиканы оқыту
әдістемесінің тарихы» пәнінен ... ... ... барысында
пайдалану.
Зерттеуден күтілетін нәтижелер. Зерттеу жұмысының нәтижелерін ... ... ... ... математика оқулықтарын жетілдіре түсу
бағытында пайдалануға болады. Сондай-ақ ... ... ... ... өзгерту әдістемесінің тарихы» пәндерін оқыту
барысында кеңінен пайдалануға болады.
Зерттеу ... ... өтуі және ... енгізілуі. Зерттеу
материалдары мен нәтижелері курстық жұмыс ... және ... ... 2006 жылы Абай ... ... ... өткізілген конференцияда және студенттердің ғылыми
конференциясында талқыланды. ... ... ... ... негізінде
Абай атындағы Қаз ҰПУ-нің «Хабаршы» ғылыми ... ... ... дене мәдениеті» сериясының № 2, (11) 2006 ... ... ... «Есеп құралы. Бірінші жылдық» атты оқулығы» ... ... ... ... «12 ... білім беруге көшу жағдайында болашақ
мұғалімдерді дайындау мәселелері» сериясының халықаралық ғылыми-практикалық
конференция материалдары бойынша № 2, (11) 2006 ... ... ... ... пайдаланылған математика оқулықтары» тақырыбында
мақалалар жарияланды.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы ... ... ... ... әдебиет тізімінен және қосымшалардан
тұрады.
Кіріспеде зерттеу жұмысының ... ... мен ... мен ... ... ... зерттеудің әдіснамалық негіздері мен
теориялық және практикалық маңызы, ... ... ... ... ... ... күтілетін нәтижелері және оның сыннан ... ... ... ... ... ... ... негіздеріне және оқулықтарға
қойылатын негізгі талаптарға сипаттама берілді.
ІІ-тарауда бастауыш мектепке ... ана ... ... ... ... және ... ... жұмсының
мазмұны келтірілді.
Қорытынды бөлімде зерттеу жұмысы барысында алынған нақты тұжырымдар,
сондай-ақ зерттеу проблемасы бойынша ... ... ... көлемі 80 бет, 80 ... ... және 17 ... ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Оқулық туралы түсінік
Дәстүр бойынша да, мәні мен маңызы жөнінен де оқытудың сан ... ... ... ... орны ерекше. Ол мектептік ... ... ... ... ... ретінде бүгінгі таңда да
ең тиімді және ең кең ... әрі ... әрі оқу ... болып қалып отыр.
Сондықтан мемлекетімізде жүргізіліп жатқан мектеп реформасының мақсаттары
мен талаптарын ойдағыдай жүзеге ... ... жас ... ... бүгін
де іргетасын қалап жатқан алдағы өмірге неғұрлым жетілген ... ... ... сай ... ... төлтума оқулықтар, француз
педагогі А.Шоппе айтқандай. «ұлтты ұйыстыратын феномен» рөлін ... ... ... ие ... ... ... бергі
жерде еліміздегі білім беру тұжырымдамасын жасау, «Білім беру туралы» Заң
қабылдау, ... ... ... аса ... іс- ... ... ізденістерге негізделген ауқымды жұмыстар жүзеге асырылды. Қазірге
кезде шығарыла бастаған жаңа буын оқулықтары мен оқу-әдістемелік кешенінің
концепциясы да ... ... ... ... ... ... проблемалары кең ауқымда кешенді түрде қарастырылғаны
дұрыс. Оқулық мазмұнының ғылыми жағынан ұстамды, ... ... ... ... ... ... ... білімге негізделген,
шұрайлы тілмен жазылған ... ... ... тиіс.
Оқулық-білім-тәрбие алудың ең басты шарты-оқушының ынтасын арттыратын
құрал болуы тиіс. Оқулық қандай болса, оқыту да ... ... ... ... ... болса, солай оқытатыны мәлім.
Оқулықта дидактикалық-әдістемелік талаптар ескеріліп, оқушылардың ... мен ... ... ... ... ... анық ... жүйелі тартымды оқулық болуы керек. Көп
адамдар, әдетте оқулықты оқушыларды ғылым негіздері мен ... ... қана ... Ал ... тамаша педагогі К.Д.Ушинский оны сонау ХІХ-
ғасырда ғылыми категорияларды педагогикалық ... ... ... оқушыларға арналған құрал деген екен.
Оқытудың мектептік, сыныптық жүйесі өмірге келгелі, адамзат өзінің
ұзақ ... ... ... білім, тәжірибелерін, ашқан ... ... ... ... мен ... ... жеткіншек ұрпағына шама-шарқына шақтап, сатылап жүргізудің,
амалдап үйретудің ... ... ... ... ... жоқ. ... ... аудиовизуалдық және басқа жаңа құралдары ... ... іске ... ... ... ... де ... оқулығының рөлі
арта түсуде.
Білім беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... бөле-жара қарауға
болмайды. Жас ұрпақты халқымыздың рухани байлығымен және ... ... ... қана қоймай, олардың бойына жаңа сапалы дағдылар мен
икемділіктерді дарытуда да жаңа буын оқулықтарымыз үлкен рөл атқарады.
Көрнекті ... ... ... ... ... ... ... арналған іргелі еңбегінде қолжазбаны дайындау, басып шығару
мен таратуға 6 жыл ... ... Іс ... ... заты сай оқулық жазу-
орасан қиын іс, ал оған ... ... - өз ... бір ... ... оған қойылатын дидактикалық талаптарды үңіле зерттеп, сол негізде
жазбақшы оқулығына қатысты ... ... ... ... ... ... ... өткерген әйгілі ғалым, академик А.Колмогоров оның
қиындығын жаңа бір реактивтік ұшақ құрастырып шығумен теңеген екен.
Егемен ел ретінде ... ... төл ... шығаруға
кіріскен біраз ғалымдарымыз бар. «Педагогика ... ... ... ... Оқулықтарды жетілдіру дегеніміз-тікелей педагогика
ғылымын дамыту деген сөз» (В.В.Краевский).
Ресей педагогтерінің, сондай-ақ ... ... өзге ... ... ... зерттеулеріне сүйенсек, Ю.К.Бабанский,
В.В.Краевский, И.Я.Лернер, Н.Ф.Талызина, В.П.Беспалько, С.Г.Шаповоленко,
Л.В.Занков, Д.Д.Зуев т.б. сияқты көрнекті ғалымдардың ... ... ... ... ... педагогиканың құнарлы да қомақты
бөлігін құрайды.
Оқулық ...... ... ... ... ... ғылыми категорияларды педагогикалық категорияларға ... ... ... құрал. Белгілі теоретик С.Г.Шаповаленконың:
«Оқулық – ғылым негіздерін меңгеру үшін оқушыларға ... ... ... ... бір ... оқу ... оқыту әдістемесі де көрініс
табады», ... ... ... анықтама мен үндесіп жатқанын
көреміз. Алайда, «ғылымды педагогикалық өңдеу» - өте күрделі және ... ... ... жазу – оңай ... ... ... оқулықтар
жасайтындай болып кемелдену үшін, педагогика жөніндегі қазіргі ғылыми
монографияларды байыбына және ... ... ... - ... мәнесі де
сонда. Кейбір педагогтар, мәселен, Л.В.Занков, ... ... ... ... қарастырып, оқулықты түзудің негізінде қашанда
оқушыларды оқыту мен тәрбиелеудің жалпы педагогика негізінде ... ... ... тиіс деп санайды. Белгілі ғалым М.И.Скаткин:
«Оқулыққа белгілі бір ... ... ... де ендірілген…. Бұл
мағынада оқулық алдағы оқыту қызметінің өзінше бір жобасы болып табылады»,
-дейді. Басқа да ... ... өз ... ... ... ... Мысалы, И.Я.Лернер, В.В.Краевский, Н.Ф.Талызина сияқты ... ... ... ... ... ... ... жұмыс»,
-десе, белгілі чех педагогі М.Караликова оқулықты «нақты оқу процесінің
бастапқы нобайы» деп қарайды. (1976, б.22). ... ... ... оқу процесінің барлық кезеңдерінде пайдаланылып әрі толықтай
немесе ... ... ... атқара алатыны» (1978, ... ... мен ... ... ... оқыту процесіне қызмет
етуге арналған» (1978, б.46) деген және В.В.Краевскийдің «оқулықта ... ғана ... ... ... тиіс деп ... ... ... де
көрініс тапқан, белгіленген (1976, б.13) деген ой-пікірлерінің сабақтасып
жатқанын көреміз.
Оқулық оқу ... ... ... ... әдістемесін қоса ұсынады,
яғни мұғалімге оқу материалын қалай оқытып, меңгертудің, оқушыға қалай
оқып, ... ... ... Басқаша айтқанда, оқулықта білім беру
мақсаттары ... ... ... нақтыланады. Сөйтіп мектеп оқулығы
оқытудың тиімділігін арттыру мақсатымен ... оқу ... ... оқу ... сан ... қызмет атқарады,
екіншіден, оқытудың әр түрлі объектілерін қозғалысқа ... яғни ... ... және ... оқу ... ... неше ... түрлерін ұсына алады.
Оқулық о бастан, негізінен білімдерді ұсыну мен жаттығулар жинағы
ретінде ғана ... ... ... ... ол ... және мәдени
құндылықтарды тарату қызметін де өтеп келеді. ... ... ... ... ... басты қызметі болып қалып отыр. Алайда мектеп
оқулықтары жаңа ... де ... яғни ... ... ... іс-
қимыл дағдыларын дамытуға, оқытудың әр түрлі тиімді әдістемелерін ұсынуға,
алған білімдерді күнделікті тәжірибемен ... ... ... жүзеге асыруға тиіс.
«Педагогика энциклопедиясында» оқулық дегеніміз – ... ... ... және ... ... сәйкес
белгілі бір оқу пәні бойынша ғылыми ... ... ... ... берілген (ІV-т,41б.,1967,М). Оқулықтар оқу
бағдарламаларының негізіндере ... ... ... ... ... ... мен дидактикалық талаптардың оқу
орындарының түр-түріне және оларда оқылатын пәндерге ... ... ... ... ... ... ... атауы бір
болғанымен, бастауыш, ... ... ... ... ... ...
техникалық оқу орындары мен жекелеген пәнді тереңдетіп оқытатын мектептерге
т.б. арналған оқулықтарға қойылатын талаптар ... ... ... ең ... шын ... келгенде, нағыз оқулыққа саналатыны –
орта мектептерге арналған оқулықтар.
Жоғарыда айтқанымыздай, ... ... ... республикамызда
ғылымның әр саласына жататын пәндер бойынша көптеген жаңа ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу
орындарының ғалым – ... мен ... ... ... бетке ұстар оқымыстылары бар. Оқулықта ... ... ... мен әдістерін жай ғана баяндап қоюмен іс бітпейді, бұл жағынан оның
басқа кітаптардан айырмашылығы: оқулық ең алдымен, ... ... ... сай талғап, іріктеп алуымен, білімдерді баяндап ... ... ... және ... тәрбиелік мақсаттағы
материалдың болуымен, пәннің маман емес оқырманға – ... ... ... ... қатар әйтеуір бір оқырманға емес, белгілі бір дәрежеде
дайындығы бар, белгілі бір оқу сатысындағы, яғни ... бір ... ... Оқулықтың атқаратын үш міндеті, білім беру, дамыту,
тәрбиелу-міне, осы сыныптың ... ... ... ... орнына
қарай айқындалады. Өйткені ... сол ... ... бағдарламада
көрсетелген материалдан ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... игерген білімдерін өзіндік бақылау жүйесінен тұрады.
Онда оқушының оқу материалы мен істелетін жұмыстарды белгілі бір тәртіппен
орындау жөнінде де ... ... ... ... ... ... ... Онда қамтылатын материал бағдарламада көрсетілгеннен көп те, аз
да болмауға тиіс. Тек ... ... ғана ... ... ... ... азды – көпті орынды ... ... ... ... ... онда ... ... бағдарламада
тұжырымдалған жалпы мақсатының көрініс тапқан – таппағаны; пәннің тәрбиелік
жағынан қаншалық қамтылғаны; ғылымның тәжірибемен ... ... ... ... ... көрсетілген материалдардың
бәрінің кірген – кірмегені; оқу материалын баяндаудың бірізділігі ... ... ... – сақталмағаны тәрізді мазмұндық ... ... ... шарттар негізгі алынуы тиіс. ... ... ... ... ... баяндау мен алып
түсіндірудегі әдеби және әдістемелік шеберлік: материалды білім сатысымен
оқушылардың жас ... сай ... әрі ... етіп ... ... ... әрбір параграфқа шақтап әрі дұрыс сұрыптап ала
білу; ... сол ... ... оқулықтарымен (мысалы, физика мен химия,
әдебиет пен тарих т.б) және төменгі, ... ... ... сол ... байланысы; сөздік құралы, сөйлемдік ... ... ... ауыспалы мағынада көбірек қолданылуы, жай, құрмалас, күрделі-аралас
құрмалас сөйлемдерді қолдану, т.б), стилі ... ... ... ... көркем айшықты сөздерді орынды қолдану, т.б) және т.б.
– оқулық сапасын анықтайтын басты критерийлер болып табылады.
Әдетте, ... ... ... ... жоқ ... ... білім мазмұндарын «толық және сарқа» баяндауға бой
алдырып, басқа «ұсақ - түйекке» онша мән ... Ал, ... ... ... ... яғни оқытылатын, үйретілетін білімді оқушыларға
жеткізіп, меңгертіп, «істі басшылыққа» айналдыратын әлгі «ұсақ - ... ... ... – бір ... - өзіне тән педагогикалық тәсілдер
арқылы жеткіншек ұрпақты адам ... ... ұзақ ... ... ... ... ... сол қоғамның мұрат-мақсаттырына
сәйкес тәрбиелеу, жеке тұлға етіп қалыптастыру. Бұл мақсат, ... ... ... ... жүзеге асырылады. Соған орай оқулық әдебиет өзі
ұсынатын білімдерді дидактикалық талаптарға сүйеніп, айрықша ыждағатпен
елеп-екшеп ... да, ... ... ... болғандай етіп жүйелейді. Мұны
оқытудың білім беру, дамыту, тәрбиелеу принциптеріне сай ... ... бір ... Бұл ғылымнан оқу құралдарын жасауға қатысы бар адамдардың
бәрі жақсы хабардар болу керек. ... ... ... бен ... қара ... ... оларды жасаушылар ... ... ... ... ... ... ... білсе де, оларды қатаң басшылыққа алып, жүзеге асыруға мән
бермейтіндеріне ... ... ... ... ... ... түрі ретіндегі өзіндек сипаттарын оқыту процесіне тікелей
қатысты түрде қарастырудың мәні зор.
Оқу құралы – ... көзі ... ... үшін ... ... ... оқу ... сөздіктер, анықтамалар, диаграммалар,
схемалар жатады. ... ... оқу ... ... ... ... ... білімдерін бекітуге көмектеседі.
Оқу құралдары басылымдық, экрандық және дыбыстық болып үшке бөлінеді.
Олар білім беру және ... ... бір ... ... нақты
талаптарын қанағаттандыру қажет. Оқу құралының ... ... ... ... ... ... ... көмегінде. Оқу
құралдары:
1. Белгілі бір автордың ұстамына сай ... оқу пәні ... ... ... ... ... Жеке оқу пәндері бойынша әдістемелік материалдары, ... бар ... ... ... үшін кітаптар.
3. Оқу - тәрбие барысында білім көзі ретінде ... ... ... мен ... ... ... оқу ... үшін арнайы нормативті құжаттар,
яғни, оқу ... оқу ... ... бірге оқулықтар және оқу
құралдары жасалады.
Оқулық басқа басылымдардан: 1) ... ... ... 2)
мазмұны мен 3) мәтініне қойылатын арнайы талаптар және 4) ерекше ... ... Енді ... әрқайсысына жеке-жеке тоқталайық.
Оқулықтың оқушылардың алған білімін бекітіп, ... ... ... қызметі мұғалімнің басшылығымен оқушылардың іс-әрекет түрлерін
қалыптастыруды, олардың ... оқу ... ... ... ... практикалық қызметте сол материалды бағдар тұтып, оған сүйене
алатындай болуларын көздейді;
Өздігінен білім алу ... ... ... ... ... ... мен бейімділігін, танып-білуді қажетісіну қабілетін ... ... ... ... ... іс-әрекет барысында
түрлі бастау-көздерден алған білімдерін ... ... ... ...... қызметі жан-жақты дамыған жеке тұлғаның негізгі
қасиеттерін белсенді түрде ... ... ... бұлар талаптар
ғана. Мәселе, оларды оқулықтың өн бойында ... ... ... ... ... ... асыра білуде. Олай болмағанда, оның бәрі
оқу барысын қиындатып, оқушылардың жанын ... ... ... ... Оқулық бөлімдерге, тарауларға, тақырыптарға,
параграфтарға, ... ... Оқу ... ... ... ... оның күрделілігімен мазмұндық құрамына байланысты.
Бастауыш сынып оқулықтарына материалдарды ... ... ... ... ... ... ... қабылданған.
Оқулықтың қажетті бөлігі кіріспе болып табылады. Онда бұл ғылымның
нені зерттейтіні, оның қоғам мен әрбір ... ... үшін ... маңызы
бары жайында тартымды түрде әңгімеленеді. Оқылатын материалдардың бұрын,
яғни ... ... ... оқып-үйретілген материалмен байланысы
көрсетіліп, ... әрі ... ... ... оқулықты пайдалану
барысында назар аударылатын мәселелер, атқарылатын іс-әрекеттер мен әдіс-
тәсілдер ... ... ... анық та ... ... да жатық тілмен
жазылуы, көлемі жағынан ықшам болып, екі-үш беттен аспауы қажет. Нақтылап
айтқанда, кіріспеде: сол ... пәні ... ... ... ... оқып-үйренудің қажеттігі көрсетіледі; алдыңғы сыныпта оқып-
үйренілген материалдан ... ... ... ... көшу ... ... ... сол ғылымның тәжірибемен байланысы, одан алған
білімдерін іс ... ... ... ... әңгімеленеді.
Ал оқулықтың әр тарауы өзінше бір аяқталған оқу нысаны әр пәнді
меңгеру жүйесіндегі жаңа ... саты ... ... ... ... оқу
бағдарламасындағы тиісті мәселелер сараланып түсіндірілуге; оқу мазмұнының
меңгерудің ұйымдастыру аппараты, яғни мазмұнның айқын ... ... ... ... және ... ... қамтуға; оқып-
үйренілетін тақырыптың басты ... ашып ... ... ... ... ... ... тұжырым жасалуға,
яғни мазмұны мен іс-әрекет тәсіледері ... ... ... ... ... сонымен қатар біркелкі етіп бөлінген параграфтары
болуға тиіс.
Ал әрбір параграф сабақта өтілетін материал ... ... ... ... мәтіні бір сабақ барысында сыныпта түсіндіріп, одан кейін
оқу мен бекітуге арнап үйге ... ... ... ... ... Оқулықта тақырыптарға айырықша назар аударуды талап етеді.
Тақырыптар ... ... дәл ... ... пәннің құрылымы мен
оның ішкі байланыстары туралы түсінік беретіндей болуға, ... ... ... ... кірісулеріне түрткі болуға, әсерлі, ықшам,
тартымды болуы тиіс.
Оқулықтың тілі мен ... ... тән ... бар. ... оқулықтың әдебиеттің ерекше түрі ретіндегі ... ... ... ... соның ішінде балалардың жас шамасы
мен оқылатын пәннің ерекшеліктерінен туындайды. ... бұл ... ... ... ... анық, мәнерлі әрі түсінікті болуы. Яғни
оқулық тілі баланы қажытып, жалықтырып жібермейтін дәрежеде ғылыми стильде,
тақырыптың негізгі мазмұнынан алшақтап кетпейтіндей ... ... ... ... сәйкес алғашқы, яғни бастауыш ... ... ... тұрмыс-тіршілікке, отбасы мен айналадағы
ортаға ... тиіс ... ... ... ... ... кеңейе
береді. Оқулық үшін сөйлемдердің ұзын-қысқалығы, әр сөйлемдегі сөз саны,
құрмалас сөйлемдердің түрлерімен құрамы да үлкен ... ие. ... ... сындарлы болғанымен, ұзақ та шұбалаң сөйлемдер оқушының
қабылдауына қиындық келтіреді. Кейбір ғалымдар, мәселен, ... ... ... оқу мен түсінуге қиындығы көбінесе сөйлемдердің ұзақтығына
байланысты болатынын ... ... ... де ... ... тіл нормасын қатаң ... ... ... ... пунктуация ережелерін бұлжытпай сақтау-оқулық
үшін бірден-бір міндетті талап, бұл ... ... ... ... оқып-түсінуге қиындық келтіріп қана қоймай, кейде тіпті қате
ұғуға себепші болады. Оған қоса, оқушы оқулықтағы емле ... қате ... ... деп ... ... ... қойылатын талаптарды тілдік
қабылдау тұрғысынан былайша топтастыруға болады.
- Оқулық тілінің оқушының жас ... ... ... ... ... алғандағы дайындық деңгейіне сәйкес келуі;
- Жеткілікті түрде анық әрі дәл болуы;
- ... ... ... ... жас ... қарай орынды
бейімделуі (адаптация);
- Жаңа сөздердің ерекшеленіп берілуі немесе ... ... ... ... ... Мәтіндегі жаңа сөздер санының оқушылардың қабылдау мүмкіндігінен асып
кетпеуі;
- Сөз оралымдарының оқушылар ... ... ... болуы;
- Сөйлемдердің ой аяғына дейін айтылатындай мөлшерде ғана ұзақ болуы;
- Мәтін емлесінің оны оңай ... ... ... Мәтінде кездесетін қысқартулар мен аббриеватураларға түсінік берілуі;
- Мәтіндегі қайталанбайтын сөздер ... ... ... сөз ... ... ... және ... сөйлеуде жиі қолданылатын сөздерді пайдалануға
тырысу;
- Оқушыларға айқын әрі түсінікті, ұқсас ... ... ... ... ... ... ... көп пайдалану;
- Нақты атаулар мен жалқы есімдерді қолданудың басымдылығы;
- Бірдей мәнді екі сөздің қысқасын ... ... ... ... ... сыртында тұрғанда да,
мағыналық жүгініңің болуы;
Мектеп оқулықтарында ... ... ... ... және ... ... талаптардың кең ауқымын қамтиды.
Олармен жеткілікті түрде санаспау ... оқу ... ... ... қана ... ... ... қателіктерге
ұрынады. Сондай-ақ терминдер тиісті салада бір мәнде қолданылып, «бір
термин-бір ұғым» ... ... ... ... ғылым Д.С.Ложе мектеп
оқулығының терминологиясына қатысты:
«… терминнің салыстрмалы ... бір ... ... яғни оның сол пән ... туыс ... ... бір мәнді болуы әбден жеткілікті», -деп
көрсетеді.
Оқулықтарға қойылатын әдістемелік талаптарда терминдердің ... ... ... және ... ... жазу ... сақталуына айырықша мән беріледі. Жоғары және ортаңғы сыныптар
оқулықтарына ... ... ... ... ... ... ұтымды деп саналады. Терминдер ана тілінде берілуі тиіс, ал өзге
тілдерден ана тілінде барабар баламасы жоқ ... ғана алу ... ... ... ... ... ... ашылуы керек.
1. 2 Оқулықтарға қойылатын негізгі ... оқу ... мен ... ... ... ... оқу пәнінің мазмұнын ғылыми негізде, ... ... ... болып
табылады.
Оқулық оқу орындарының типіне ... ... ... ...
техникалық, жоғары оқу орындары) жасалады. Оқулыққа ... ... ... Оқу ... қазіргі ғылым мен технологияның дәрежесіне сәйкес
баяндалуы;
- Жоғары идеялылығы, ... ... ... ... ... мазмұнына сәйкес әрі түсінікті болуы;
- Материалдың оқушының жас және танымдық ерекшеліктеріне сәйкес баяндалуы;
- Дәл және ... ... ... ережелер, заңдар мен анықтамалардың
баяндалуы, тілдің жатық, ... және ... ... ... ұғымына
сәйкес келуі;
- Оқу материалын меңгеруді жеңілдететіндей иллюстрация, сурет, кесте,
диаграмма, сызба мен ... ... ... ... ... ... ... ретті сәндендірілуі.
Негізгі оқу пәндерінің оқулықтарына қосымша хрестоматия, ... ... ... ... ... ... оқу ... және географиялық карталар, т.б. қолданылады. Көрнекті ғалым
Д.С.Лоте мектеп ... ... «… ... ... ... бір ... яғни оның сол пән мен ... туыс пәндер шеңберінде бір мәнді болуы
әбден жеткілікті», -деп ... ... ... ... ... ... тәсілдеріне, дұрыс және біріңғай қолданылуына,
жазу ережелерінің мүлтіксіз сақталуына ... мән ... ... бүгінгі
таңдағы үлкен мәселе жаңа буын оқулықтары мен басқа да оқу-педагогикалық
әдебиеттер ... ... әрі ... ... ... оқушылардың білімді белсенділікпен және берік меңгеруін
қамтамасыз етіп, танымдық қызығушылықтарын дамытатын, өздіктерінен ... ... ... ... ... ... ... Олар
дидактикада оқулықтың әдістемелік аппараты деп аталады. Оқулық мазмұны мен
әдістемелік жағынан оқу бағдарламасына, ... ... ... ... білімді балалардың қабылдау, меңгеру мүмкіндігіне,
жас психологиясы мен ойлау ... ... ... ... ... ... ... мектеп дамуының нақты бір кезеңіндегі оқу процесінің
ерекшелігіне сай болуға ... ... оқу ... негізінде
жасалады. Сондықтан да оның басты ... ... ... ... ... ... Оқулық – оқушыларға білім берудің
негізгі көзі. Бұл тұрғыдан әрбір ... ... ... мына
талаптарға баса назар аударылады:
Оқулыққа қойылатын талаптар:
- Оқу материалдарының жоғары идеялық және ғылыми деңгейінде ... ... Ой ... негізгі тәсілдерін қалыптастыру;
- Пәнаралық және пәнішілікке байланысты жетілдіру;
- Оқу материалдарының жас ерекшеліктеріне сәйкестігі;
- ... орта ... ... ... ... ... мәдениет және адам
жайындағы ғылымдардың барлық ... ... ... ... ... ... және ... дамушы елдерде салыстырмалы ... ... ... білім мазмұнын таңдап алу жайындағы
халықаралық ... ... ... ... негізгі талаптар:
- Оқулықта пәнді оқып-үйренудің бағдарламада тұжырымдалған жалпы ... ... ... Онда ... бағдарламада белгіленген тәрбиелік мүмкіндіктерінің
пайдаланылғаны;
- ... ... ... ... ... болуы;
- Бағдарламада санамалап атап көрсетілген материалдың оқулыққа түгел
ендірілуі;
- Оқу пәнінің бағдарламада ... ... ... ... Белгіленген көлемнің сақталуы;
- Оқулық мазмұнының оқытуда білім, білік, дағдыларға қатысты қойылатын
талаптар ... ... ... ... ... бағдарлануы;
- Оқу материалы мазмұнының білім беру мазмұнын білім беру мазмұнын талғау
прициптеріне (ғылымилық, шама жетерлік ... ... және ... пәнаралық байланыстардың ескерілуі) сай келуі.
Материалдың ғылымилық деңгейін, бағдарлама қағидаларын ... ... ... және ... ... ... ... маңызы
айта қаларлықтай.
Сайып келгенде, оқулықтың төлтума туынды ретіндегі сипатын анықтайтын
көрсеткіштің өзі де осылар. Оқулықты бұл жағынан ... ... ... ... оқу ... мен ... жас ... түсінікті әрі тұшымды, яғни тартымды ... әр ... ... ... ... ... алынуы және олардың дәлдігі
мен сан жолынан қажетті мөлшерде болуы; дидактикалық талаптарға сай ... ... ... ... бір пән оқулығының сол сыныпқа арналған басқа
пәндер оқулықтармен және ... ... ... ... өзі ... ... ... әдістемелік аппараттың қалай жасалғаны;
әдеби сапасы, сөйлем құрылысы, ... ... жазу ... ... ... ... негізгі талаптар. Оқулықтың құрылымы
бағдарламада ұсынылған мазмұнды дидактикалық талаптарға сай бірізділікпен
бөлім, тарау, ... ... ... ... дегенді білдіреді.
Олардың әрқайсысы аяқталған жеке құрылым ретінде өзара байланыста ... ... ... ... ... принципіне құрылуы тиіс. Бұл ішкі
бөліктердің әрқайсысы көрнекілігі мен харпінің түрі ... ... ... яғни ... өзінше, параграфтар өзінше біркелкі
харіптермен терілуі керек. Соның бәрі ... ... ... ... де ... меңгеруіне, оқулықпен жұмыс істеулерін жеңіл де қолайлы
етуге қызмет істеуі тиіс. Яғни оқулықтың құрылымдық логикасы оның ... ... ... Осыған орай, оқулықтың құрылымын белгілегенде, мынадай
талаптар басшылыққа алынады:
- Оқулықта бағдарламада көрсетілген ... ... ... ... ... мен заңдарды баяндау (оларды оқушылардың жас ... ... ... ... ... ... деңгейінде болсын)
қазіргі ғылыми білімге сай болуы;
- Пәнішілік және пәнаралық байланыстардың жүзеге асырылуы;
- Материалдарды бөлім, тарау, тақырыптарға бөліп ... ... ... оқып-үйренудің өзінше бір объектісі және пәнді
меңгерудің бір басқышы болуы, тарау мазмұнының ... ... ... ... ... ескерілуі, материалдың
озара логикалық ... ... ... ... ... ... ескерілуі, қорытындылардың дәлелді болуы;
- Тараулар, негізінен, таным цикліне сәйкес келуге, яғни: фактіден-
үлгіге, ... ... ... ... ... ... қарай жүруі;
- Оқушылар оқып түсіне алатындай баяндалуы ... ... жас және ... ... ... ұғымдарды
енгізудің белгілі бір ... ... әр ... ой ... саны тым көп ... ... 2-ден 20-ға ... сөз меңгере алады деп есептеледі, егер
мәтіндегі жаңа сөз 4%-тен көп болса, ... ... ... ... ... келетін бір параграфта 10-20 пікірден аспағаны жөн
деп саналады); сөйлемдердің ұзақтығы тиісті мөлшерден ... 10 ... ... 15-17 ... ... ... жөн.
Қазақ тіленде бастауыш-сөйлемнің басында, ... ... ... ... ... ... көп сөз ... керек.
Мектеп оқулықтарының құрылымы былай берілген: негізгі мәтін; қосымша
мәтін мұнда қарастыратыны. Құжаттық-хрестоматиялық материал, өз ... ... ... анықтамалық материалдар; түсіндірме
мәтінде кіріспе сөз, ескертулер мен түсіндірулер, ... ... ... ... ... мен тапсырмалар, кестелер, нұсқау
материалдар, ерекшелеулер, көрнекінің астына жазылатын сөздерді ... ... ... ... ... ... ... нұсқау-әдістемелік,сәндік-символдық, ... ... ... ... ... аппаратында
кіріспе, тақырыптар, ұқсас тақырыптар, нұсқамалар, библиография, символдық
белгілер, бетүсті сөздер көрсетіледі.
Оқулықтың мәтініне ... ... ... белгілі бір
дидактикалық қызыметтер ... ... мен ... тыс ... деп ... болады. Бұл жүйенің негізін оның сөзбен жазылған бөлігі-
мәтін ... ... ... ... ... ... танымдық-ақпараттық
материал мен әдістемелік аппарат сөз арқылы, мәтін түрінде ... ... ... ... ... айналдырып өңдеп»
(К.Д.Ушинский), оқулық жасайтын басты құрал мәтін болып ... ... ... ... оны ... ... ереше мән беріледі.
Оқулықтың сапасы көп жағынан ... ... ... Өкінішке орай,
біздің бірақтар авторларымыз бен оқулық қолжазбасына пікір жазатын кісілер
мәтінге қойылатын дидактикалық талаптармен онша санаса ... ... ... ... ... ... ... байланысты деп
қарайды. Әдетте, мәтін шартты түрде екі ... 1) ... 2) ... ... жағынан тексеріліп, бағаланады.
Мазмұндық - әдістемелік сипатына: ғылыми мазмұны, оның қажеттілігі,
қайталаусыз ... ... ... ... деңгейі, өткен
материалмен және сол сыныпта оқылатын басқа ... ... ... ... жасы мен ... логикалық ойлау
деңгейіне сәйкестігі (яғни бала белгілі бір дәрежеде ақыл-ой қызметі ... ... ... ... алатындай болуы), терминологияның бірізді
қолданылуы, түрлі ақпараттық және фактілік материалдардың мөлшері ... ... ... ... сай ... ... т.б. мәселелер
жатады.
Ал лингвистикалық – стильдік сипатына: оқушылардың лингвистикалық
әзірлік деңгейінің ескерілуі, сөйлемдерінің тым ... ... ... ... ... да болмауы, оқылуы мен жазылуы қиын көп буынды сөздердің сирек
қолданылуы; абстракт мағыналы және ... ... ... ... ... ... ... түсінікті болатындай етіліп жұмысалуы, ... ... ... ... ... сөз ... немесе аз сөз салып
орналастырылуы, сөздердің сөйлемде екі ұшты ... ... ... тіл ... ... сақталуы: оқулық авторының жергілікті, диалект
сөздерді қолданбауы т.б. сияқты мәселелер жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... енгізген
мәтіннің «қолайлы оқылымы» («удобночитаемость») терминімен анықталатын
мүдірсіз, тез ... ... ... шарттарды қосуға болады.
Осылардың бәрі тоғыса келе, мәтіннің түсінілу, қабылдану деңгейін
анықтайды. Ол деңгей төмен болса, материал ... ... ... нашар
меңгеріледі, баланың оқудан беті қамтып, жалығуы, зерігу эмоциясы ... ... ... ... ... ... т.б. ... өз
ішінен: 1) негізгі мәтін, 2) қосымша мәтін және 3) түсініктеме мәтін болып
үшке ... ... ... ... ... ... және түсіндірме
мәтіндер түрінде көрініс беріп, ... ... ... және ... материалдар арақатынасының дұрыс сақталуы,
фактілік материалдардың мазмұны ... да, ... ... да оқушылардың
шама-шарқына лайық болуы, оқулық материалдарының орынды ... ... ... ... тиімді түрде беруге көмектесуі тиіс. Сипаттама
мәтіндер бақылау әдісімен ... ... ... ... ... қайта жаңғыртады. Олар оқушыларға шындық өмірдің құбылысын
бұрмаламай, дәл, ... оны ... ... ... жеткізбей сипаттап
айтып беруге тиіс. Теориялық мәтіндер теориялық пайымдаулар мен анықтамалар
түрінде ... ... ... жүк ... ... ... ... теориялық тұжырымдарды міндетті түрде нақты сипаттамалармен тиянақтап
отыруды қажет етеді. Түсіндірме мәтіндерде фактілік материал мәні теориялық
материал ... ... ... ... ... ғылыми ұғымдар мен
заңдардың дәлелдері немесе мысалдары ретінде көрінбеуге тиіс. Түсендірме
мәтіндерде ұғымдар мен ... ... ... шындық болмыстың
нақты құбылыстарының мәнін ашуға баса мән беріледі. ... ... ... ... ... ... ... көрсету. Сондықтан мұндай баяндау фактелерді сипаттаудан басталып,
сол арқылы олардың танымдық мәні ашылуға, теориялық баяндау мен ... ... ... ... ... оқушылардың білімді белсенділікпен және берік меңгеруін
қамтамасыз етіп, танымдық қызығушылықтарын дамытатын, өздіктерінен ... ... ... ... ... ... ... Сұрақ тапсырмалар педагогикалық тапқырлықты, ... ... ... ... мен сұрақ тақырыпты меңгеру ... өте ... ... ... ... өтілген материалға тікелей байланысты,
оқушының шамасы мен уақыты жететіндей, ... ... ... да ... және ... формада болуы, т.б. қажет. ... ... ... ... ... деп ... ... болады:
- оқушылардың өткен тақырыптарды берік меңгеруін қамтамасыз ... ... ... ... оның талдау, салыстыру, синтез,
жалпыластыру тәсілдердін қолдана білулеріне құлшындыру;
- өтілген ... ... ... ... сай ... сол ... үшін ... болуы;
- оқушылар орындай алатын болуы;
- тұжырымдамаларының дәл, айқын және бір үлгіде болуы.
Бастауыш ... ... үшін ... ... ... ... әрі міндетті бөлігі болып табылады. Ондай материал оқулықтың
мазмұнын дәл және бейнелі ... ... ... ... ... елестету мен сипаттама мәтінді түсінуді ... ... ... ... оқулықтың қай сыныпқа арналғаны, қандай
пәннің оқулығы екені, яғни ... ... ... ... ... ерекше ліктері ескеріледі.Бастауыш мектеп оқулықтарында,
ішінара ортаңғы ... ... ... ... ... ... көрнекілендіруге қойылатын жоғарыда айтылған жалпы талаптарды
практикалық тұрғыдан нақтылай ... ... ... ... ... ... ... оқулық мазмұнымен байланысты;
- көрнекілеудің астына сөз жазылуы;
- ... ... ... ... бар-жоғы;
- мәтін мен көрнекілеу арасындағы байланыстың сипаты;
- көрнекілеудің мәтінді оқуға, қабылдауға ... ... ... ... ... нысандары бейнесінің дәлдігі, нақтыландырылуы,
шынайылығы. Оқулықтарға қойылатын ... ... оқу ... ... ... ... оқу құралының талаптарына сай
екендігін көрсетеді. Нышандар (символ) мен ... ... ... әр ... ... ... ... шартты
белгілері балып табылады. Дабылдық белгілер бірізді болғанда, оқулықтың
құрылымы, тірек элементері айқындала түседі. нышандық (символ) белгілер
мәтінде ... басы ... ... болдырмау мақсатында
пайдаланылады. Оқулықта нышандық белгілерді қолданғанда, ... ... ... қабылданған шартты белгілердің бір пәннің барлық оқулықтарында бір түрлі
болуы;
- әрбір нышан немесе дабыл белгісінің өз ... ... ... болуы;
оқулықтарда бірдей қабылданатын белгілердің пайдаланылуы;
- оқу материалдарында нышандық ... тым көп ... ... ... ... ... ... немесе бүкемелі мәнінің ашылуы
(расшифровка).
Уақыт талабына сай, жоғары сапалы оқулық ... ... ... ... ... ... ... баспасын көп жыл
басқарған Д.Д.Зуев: «Соңғы ... ... ... ... ... заңдылықтары туралы білімге ... ... ... ... ... ... айқын анықтаса, еңбек аз жұмсалатын ... ... ... ... сәйкес келтін қажетті үлгісін неғұрлым
тез алуға болатынын ... ... ... ...... жаңа ... қойылатын ғылыми талаптарды, сол бойынша үлгінің
өзін жасаудағы авторлар ұжымын бір деңгейде қарастырып отырғаны аңғарылады.
Оқулық ... мен ... ... оқу ... ... ... баяндалған білімді балалардың қабылдау, меңгеру
мүмкіндігіне, жас ... мен ... ... ... ... ... ... сонымен бірге бөлінген уақытқа лайық ... ... ... ... бір ... арналған пән оқулығының сол пәннен
төменгі және жоғары сыныптарға арналған оқулықтармен, сол ... ... ... ... сабақтастығы сияқты мәселелер де оқулық үшін өте
маңызды. Оқулық - әр ... ... ... ... ... құрылым. Оның ішкі –тысқы көркемдік безендірілуі, құрылымдық
– логикалық жүйесі, материалдарының ғылымдық, танымдық, ... сапа ... ... ... заңдардың айқын да анық тұжырымдалуы, ... ... ... мен ... ... мен ... аз-
көптігі мен орындылығы, ұтымды тұжырымдалуы, тіл шеберлігі мен стиль
саралығы, сөздік ... ... мен ... ... суретті-графикалық
материалдарын және олардың мәтің ... мен ... ... ... ... ... мен түйінді ойлардың орынды ерекшеленуі,
т.б. – оқулықтың сапасын ... аса ... ... екені жоғарыда
біршама айтылған. достауыш сынып оқушылары үшін оқулықты көзге әдемі
көрінетіндей ету, ... оқу мен ... ... ету, ... ... тез тозбайтындай етіп түрлеу маңызды ... бірі ... ... бойынша тұжырым
«Оқулықтанудың педагогикалық негіздері» атты диссертация жұмысымыздың І-
тарауы бойынша мынадай тұжырымға келдік. І- ... ... ... ... ... оқулықтанудың педагогикалық негіздеріне сипаттама
бердік. Мұнда оқулық туралы ... ... ... әр ... осы ... айтылған ой- пікірлеріне тоқтадық.
Мысалға, атақты педагог И.Я. Лернердің «Оқулық бүкіл оқыту ... ... ... ... пікірі бойынша,оқыту процесінің барлық
кезеңдерінде оқулықты пайдаланудың маңызды екендігін атап көрсеткен.
Іс жүзінде атына заты сай оқулық жазу- орасан қиын ... ... ... ... ... ... ... А.Колмогоров оның
қиындығын жаңа бір реактивтік ұшақ құрастырып шығумен теңеген екен.
Сонымен қатар, оқулықтың басқа басылымдардан өзіндік қызметтері, ... ... оның ... ... ... ... айтылған.
І- тарауымызда орын алған келесі мәселеміз «Оқулықтарға қойылатын негізгі
талаптар».Мұнда оқулықтарға қойылатын талаптар жөнінде көптеген ой-пікірлер
айтылып, оалрың реті былай анықталып көрсетілген:
Оқулыққа ... ... ... ... ... ... құрылымына қойылатын талаптар;
Оқулықтың мәтініне қойылатын негізгі талатар.
Қорыта келгенде, оқулық дегеніміз─ ғылымды педагоикалық ... ... ... ... ... ... ... және дидактика талаптарына сәйкес белгілі бір оқу
пәні бойынша ғылыми білімдерін негіздерін баяндайтын, оқыту процесіне
қызмет етуге арнайы даярланған құрал болып ... ... ... ... ... ... ... 2 Ғали Бегалиевтің «Есеп құралы»
Қазақ бастауыш мектебінде математиканы оқутудық теориясы мен ... ... ... қазақ зиялыларының көп күш – ... ... тер ... бастау алатын игілікті істі жалғастырушы,
дамытушы және тың істерді атқарушылардың бірі - Ғали Бегалиев болды.
Ғали Бегалиев 1888 жылы ... ... ... ... ... келді. Ол 1966 жылға дейін Алматы қаласында өмір сүреді. Ол 1943
жылы Қазақстанның еңбегі сіңген ... ... ... кандидаты,
доцент атанады. Ғали Бегалиев көптеген білім ... ... ... ... 1902 жылы ... ... семинариясын, 1918 жылы
Орынбордағы мұғалімдер курсын, 1933 жылы Мәскеу ... ... ... ... 1910-12 ... ауыл ... ... жылдары Орал қаласындағы педагогикалық курста содан 1922-24 ... ... ... ... болады. Кейін 1946-1962 жылдары
Қазақстан оқу министрлігінде нұсқаушы. Тіл және әдебиет институтында ... әрі аға ... ... ... жұмыс атқарады.
Ғали Бегалиев – 50 ден астам ғылыми ... ... ... ... ... арналған қазақ тілі оқулықтарын жазып, білім ... ... ... ат ... ...... және қазақ тілінің
терминологиялық сөздіктерін жасауға қатысты. Сонымен қоса, Ғали Бегалиевтің
бастауыш ... ... ... оқыту әдістемесіне қосқан үлесі
өте зор. Оның осы салаға байланысты жазған еңбектерінің бірі: ... ... (1930), ... құралы. Бірінші жылдық» (1930ж), «Есеп сабағы»
1-басылуы (1931ж) атты ... мен оқу ... бар. Ғали ... жазумен қатар орыс ... ... де ... ... Оған ... ... ... «Математика для взрослых»
атты еңбегін 1930 жылы «Үлкендерге бастауыш есеп» деп ... ... Осы ... зерттей келе, Ғали Бегалиевтің «Есеп құралы.
Бірінші жылдық» оқулығының әр жылда шыққаны ... Бұл ... ... ... ... Осы ... іздестіру барысында архив
құжаттары соның ішінде «Сирек кездесетін қолжазбалар мен кітаптар» қорынан
Ғали ... ... ... атты ... ... Бұл ... 1930
жылы Қызылорда қаласында Қазақстан баспасынан шығарылған. Кейін 1931 ... оқу ... ... ... шығарылады.
1930 жылы Қызылорда қаласынан шыққан «Есеп құралы» оқулығының көлемі
75 бет, ол ... 4 ... ... ... ... және онда ... көлемі мен оның орналастыру ретін қысқаша аша түсу үшін бөлім
атауларын ... ... ... ... ішіндегі сандар әр қайсысы жеке қаралып, ауыз екі
есептеуге, жазуға, оқуға үйретіледі».
ІІ- Бөлім: «20-ға дейін қосу».
ІІІ- Бөлім: «100 ... ... ... ... ... ондықтар».
ІV- Бөлім: «100 ішіндегі сандар, төрт амал есептері».
Қазақ тіліне икемделген, латын графикасымен жазылуы қазақ оқушысы ... ... ... болу жағы ... өте ... де көңілге
қонымды қазақы атаулардың қолданылуы, ... ... ... халқының
мәдениеті, тұрмыстық және ұлттық ерекшеліктерімен сабақтасып ... ... ... болып табылады. Мазмұны мен сапа ... ... алып ... математиканы оқытудың әдістемесі талап
деңгейінде жазылған. ... ... ... ... атты ... ондағы қарастырылған мәселелерге көңіл бөлсек:
Оқулықтың алғашқы бетінде мұғалімдерге арналған нұсқаулар берілген.
І- Бөлім. 10-ның ішіндегі сандар әр ... жеке ... ауыз ... ... ... ... ... 1 саны беріледі, мысалдар
көрсетіліп ... 1 ... ... ... түрі беріледі. Кейінгі сандар да 2
ден 10-ға дейін «топтап есептеуге ... ... ... ... ... шығатын қалдық сандар, қалдықты табуға
жаттықтырылады. Ауыз екі ... ... ... ... ... ... ... азайту амалдарымен таныстырылып, соңында төрт амал есептер
шығартуға ... ... ... цифрлардың жазба, баспа түрлері
беріледі. Бөлімдегі тақырыптар реті былай келеді:
1. Қосылма сандардың ... ... ... ... ... 8+1, 9-8, ... ... пен қалдықты табу. Мысалы: 6+3; 7-2.
3. Қосылма сандардың біріншісі ... көп, ... сан ... ... 4+3, 5+4, 10-3, ... ... ... сан біріншіден көп, шығатын сан қалдықтан көп. мысалы:
2+8, 3+5, 7-5, ... Тең қып ... тең ... қосу 4+4, 5+5, 3+3 ... ... ... амалымен танысады. Мысалы: 2+2+2=2.3; 3+3+3=3х3=? т.с.с.
6. Тең қып ... бөлу ... ... ... ... 10:2, 4:2, ... ... есептердің тақырып аясы кең, олар ... ... ... ... әрі ... орта ... ... мал шаруашылығы, сауда
– саттық мәселелеріне, сондай-ақ мектеп жағдайына байланысты болып ... ... алып ... ... аударатын жай – есептердің жыл мезгілдеріне
сәйкес келуі, оқушылардың демалыс күндері, мерекелері, сол кездегі ... ... ... ... ... Осы бөлімдегі есептер
мазмұны ... ... Қосу және алу ... ... ... ... үй іші
- Күзгі жаратылыс
- Төңкеріс мейрамдары
- Мектеп және үй ішінің ... ... ... ... күнделікті тіршілігінен алынған.
Бірілген есептердің барлығы түсінікті әрі жеңіл.
ІІ- ... ... ... ... төрт амал ... ... ... 20-ға дейін қосуда ұсынылған
тапсырмалар:
1. Бірнеше сандарды қосу: 6+9+3, 4+4+4, 5+6+3+2
2. Төрт – ... ... ... ... ... Екі – ... есептеу
4. Бес – бестен есептеу (көбейту)
5. Алтыдан, жетіден, ... ...... ... Қосу, алу, көбейтуге берілген есептеу.
7. Бөлу, Тең, жарты және бірдей қып төртке бөлу.
8. Бірдей қып екіге, ... ... екі – ... ... ... 5-ке, 3-ке, 6-ға бөлу және бес – ... , ... тоғыз – тоғыздан
бөлу.
10. Бөлу есептері, төрт амал есептері беріледі.
Тақырыптармен таныстырылып болған соң ... ... ... ... Қыс түсуі. Күннің бірте-бірте қысқаруы
- Сағат, минут, уақыт жайлы түсінік
- Ауыз бен санатуға (ауызша) есептер беріледі.
- Қысқы тұрмыс. Уақытты ... ... (жыл, ... ... малдың тіршілігі, төрт амал есептері.
Әр тақырыптың не тараудың соңында қосу, алу, көбейту, бөлу амалдарына
байланысты есептер тақырыпқа сәйкес беріліп ... ... ... ... ... ... ... сандарды жазуға
үйрету. Бөлім ішіндегі тақырыптарға тоқталсақ:
1. 100 ішіндегі деңгелек онықтар.
2. 100-ге дейінгі ондықтар есебі.
3. Алу, бөлу барлық ... ... ... бет алу (қосу, алу)
5. Жазғы тұрғы тұрмыс.
6. Ауаның жылылық – ... ... ... ... ескілермен салыстыру (кез, бүрсек, дюим)
9. Сұйық заттардың өлшемі.
10. Ауырлық өлшемі (төрт амал, дөңгелек ондықтар)
Бұл бөлімнің ерекшелігі - ... ... ... ... ... және ... ... көрсетілуі, айырмашылығы мен ұқсастығын
ажыратуда оқушыларға ... әрі жаңа ... ... көмектеседі.
ІV-Бөлім. Жүзге дейінгі сандар, төрт амал ... Бұл ... жүз ... ... ... ... жылғы есеп сабағына негіз
құру.
Есеп құралындағы есептер тек мысал үшін, өрнек түрінде ... ... ... ... ... 100-ге ... ... Жаттығулар (қосуға байланысты)
3. Қосу, бұрыштап қосу.
4. Алу не шегеру.
Осы бөлімдегі назар аударатын мәселе – оқушыларға берілген тапсырмалар
көлемі бірте – бірте ... ... ... ... ... қосу
және алу есептері беріліп, оны орындау тәртібі көрсетіледі.
Ғали Бегалиевтің осы оқулығында басынан аяғына дейін ... мол ... ... ... тақырып есеп шығарумен қорытындыланып отырады,
есептер тақырып ыңғайына қарай бірітіндеп ... ... ... ... орналастырылған. Жыл мезгілдеріне ... ... ... ... қыс ... ... ... бет алу, жазғы
тұрғы тұрмыс есептері болып бөлініп беріледі.
Ғали Бегалиевтің құралындағы ... ... ... ... ... ... қалданылуы тұрғысынанда
ерекше бағалауға болады. Сонымен бірге, Ғали Бегалиевтің ... ... күні ... ... де ... болады. Солай
болғанымен де тереңірек байыбына бара қарасақ, бұл терминдер ... мән ... ... ... терминдерден кем түспейтіндігін
байқауға болады. Мысалы: үшкіл – үшбұрыш; алу, шегеру – ... ...... ... қалынды – айырма, азаяр – азайғыш т.с.с.
Егемен қазақ елінің жаңа сипаттағы яғни, 12 ... ... ... үшін озық ... ... оқу бағдарламалары мен
оқулықтарда пайдалану және оны жаңа ... ... ... мектебінде
қолданудың маңызы зор. Өйткені, жаңа ... ... ... ұлттық
нақыштардағы пікірлер, есептер, жаттығуларды қолдану бастауыш оқушыларына
ұлттық тәрбие беруде қазақ халқының ... ... ... ... ... ... әдістемесі ғылыми байытып, оның жалпы
мәселелеріне құнды әдістемелік идеяларды айтушының бірі – Ғали ... Оның ... атап ... бастауыш саласына, сауатсыздықты
жою мәселесін көтеріп, үлкендерге арналған есеп құралдарын жазды. 1930 жылы
шыққан Ғали ... ... ... ... ... атты оқулығында үлгі-
өнеге болатындай әдістемелік пікірлер, ұлттық салада жазылған есептер мен
жаттығулар сонымен ... ... ... мал ... ... ... жайлы
есептер қатары да кездеседі. Есеп ... ... мен сапа ... түрде алып қарағанда, математиканы оқытудың ... ... ... ... «Есеп құралы бірінші жылдық» атты оқулығы оқу
бағдарламасы мен ... ... сай ... Осы ... ... математика пәнінің ерекшеліктеріне байланысты оқытудың
мақсаты, мазмұны, ... мен ... ... Оның ... ... ... ... мектепте математиканы оқытуда көзделетін
білімділік, ... ... ... шешу ... көрінеді.
Оқулықтың әрбір тарауы мен тақырыптарында бұл ... ... ... нақтыланып, оларды шешу барысында жүзеге асырылып отырады.
Оқытудың мазмұнын нақты ашу үшін Ғали Бегалиев қазақ баласының ұлттық
ерекшеліктерін ... ... ... мен ... ... ... ерекшелігін, аймақтық, экономикалық ерекшелігін негізге алған.
Әрбір ... ... ... ... және ... ... қоршаған
ортамен жанастырылып беріліп отырды. Ғали ... ... ... күн үшін ... мына тұрғыдан ерекше бағалау керек.
Ол – математика ұғымдарының түсінікті етіп ... ... ... ... Расында да «Есеп құралы» оқулығынан бүгінгі әдістемелік –
математикалық ... ... ... жоғары көтерер көптеген
терминдерді кезестіруге болады. ... ... ... ... ... ... өз мүмкіндіктерін барынша пайдалана білген. Бұл терминдердің басым
көпшілігінің күні ... ... ... ... әлі де ... келе
жатқанын білеміз.
Математикадан ұлттық сипаттағы төл оқу құралдарын дайындауда
пәнаралық ... ... Ғали ... оқу ... ... көңіл аударудың маңызы зор. Ғали ... ... ... ... және оны ... басты ерекшелігі
болды.
«Есеп құралында» оқу материалының оқушылардың ... ... ... ... ... Бұл ... ... қолына әліппе
кітабы мен қатар беріледі. Мұндағы алғашқы тақырыптар үшін оқу ... алу мен ... ... ашумен байланысты қарастырылған. Сонымен
бірге оқу ... ... ... ... сан ... ... ... және жасалу ерекшеліктері жан-жақты ескерілген. Математика
мен әліппе пәні арасындағы пәнаралық байланыстар нақсы көрсетілген.
Табиғаттану, географияның ... ... ... ... ... ... қалалары, аудан ауылдарына ... ... ... ... ... ... ... аймақтық мүдделерге байланысты алынып қана қоймай, оқушының
танымдық ой - өрісін ... ... – мен ... ... ... ... еңбекке деген көзқарсын қалыптастыруға,
олардың санасына әртүрлі шаруашылық саласына байланысты ... мән ... мен ... ... адам ... ... үйретуде ерекше
көңіл бөлінгені аңғарылады. ... ... ... тұрғы тұрмыс», «Мал
шаруасы», «Егін мәселесі», «Қысқы тұрмыс» деген сияқты ... ... ... ... ... ... байланыстыра оқытудың
нышандары бой көрсетеді. Әр түрлі суреттер салу, ... ... ... мәселелерге байланысты әр алуан геометриялық фигуралардың
сызбаларын сызуға үлкен мән береді. ... ... ... ... ... материалдар дың жиі кездесетінін байқадық.
Ғали Бегалиевтің «Есеп құралында» әдістемелік тұрғыда ... ... тағы бір аса ... ... ол- ... ... мектебі үшін
берілуге тиісті математикалық білім мазмұнын анықтауда концентрлер саны ... ... ... ... ... ... «Есеп құралы. Бірінші
жылдық» атты оқу құралында математиканы ... ... ... концентрлер
бойынша орналастырылған: 1) 10-ның ішіндегі сандар; 2) 20 ішіндегі сандар;
3) ... ... 4) ... ... ... ... 100-дің ішіндегі сандарды кіргізудегі мақсат екінші жылға
дайындық негізін құру болып табылады.
Ғали Бегалиевтің ... ... ... ... мектебінде
математиканы оқытудың өзіндік әдістемелік ... ... ... ... да ... ... идеяларды кездестіруге болады. Атап
айтқанда, математиканы оқытудың мына ... ... ... ... ... идеялар бар: ауызша және жазбаша есептеулердің ара
салмағын анықтау; ... мен ... ... реті әрі ... көрсету;
геометриялық материалдарды оқыту оларға анықтама беру; есеп және оны шешу
процесін оқыту, есеп ... ... ... ... ... үшін
танымдық міндеттермен сабақтасып жатуы, есеп материалдары ретінде Қазақстан
географиясына, экономикасына байланысты мәліметтердің кеңінен ... жер ... ... жұмыстарын жүргізе білу ... ... және ... ... ... ... ... оқыту т.с.с.
Ғали Бегалиевтің «Есеп құралы. Бірінші жылдық» құралында берілген
есептеу саны-125-ке жуық. ... ... ... ... ... алдымен жай есептер, содан кейін құрама есептер ... ... ... ... ... ... үйрету барысында
көрнекілік әдісі басшылыққа алынып орындалады. Әр тақырып, тарау ... ... ... ... ... беріледі. Бұл еңбектің
қазіргі және болашақтағы ... ... үшін ... ... ... ... ... және А.Жаманұлының «Есеп
құралдары»
Қазақ тілінде математика оқулықтарының жалғасы ретінде ... ... ... ... келе ... ғылыми кітапхананың»
сирек кездесетін кітаптар мен қолжазбалар қорынан 2,3 сыныпқа ... ... да ... Оқулық «Есеп құралы» деп аталған,
авторлары: Ш.Рахметұлы, С.Баймырзаұлы, А.Хасенұлы, А.Жаманұлы. ... ... ... ІІ ... арналып жазылған және 1932 ... ... ... Ол 29 ... ... жазылған. Берілген есептер саны –718. ... ... ... тұрады.
Бастауыш мектептің 3 сыныбына арналған мына оқулық ... деп ... ... І- ... ... ІІІ- ... ... Жазған бригадалық
құрам: А.Жаманұлы, Ш.Рахметұлы, Ә.Хасенұлы. Ол 1932 жылы ... ... ... Мұнда берілген есептер саны -462.Кітап 105
беттен тұрады. Мазмұнына тоқталсақ, оған жалпы 42 ... ... оқу ... ... ... 2,3 сыныптарына арналып
жазылған.Оның ... ... ... мектептің 2-сыныбына, ол екінші
кітабы 3-сыныбына арналып жазылған.
Оқулықтар бұған дейінгі ... ... ... ... ... ... сияқты «Есеп құралы» деп ... ... мына ... айырмашылықтарды байқауға болады: латын графикасымен
жазылған, бұрынғы оқулықтар араб графикасымен ... ... ... ... ... ... күншығыс араб цифрлары
пайдаланылған).
Оқулықтарда қамтылған математикалық білімнің мазмұнына ... оның ... ... ... ... білім мазмұнын толық
қамтитындағын байқатады. Атап айтқанда, оқулықтарда қамтылған математикалық
білім мазмұнын былайша ... ... ... ... ... және ... өлшеу;
ІІІ. Геометрияның элементтері;
ІV. Алгебраның элементтері;
V. Есептер.
VІ. Бөлшек сандар арифметикасының элементтері;
І. Арифметикалық материал оқулықтарда қамтылған математикалық білім
мазмұнының негізгі ... ... ... Ал ... ... ... арифметикалық материалмен тығыз байланысты, яғни сан ауқымының
кеңейтілу ретіне орайластыра баяндалады. Оқу ... ... ... ... ... 100 ... ... амалдан
тұратын (қосу мен азайту) мысалдары, сандарды салыстыру, қосу және азайтуды
тексеру; ... ... ... ... ... және бөлудің
сәйкес жағдайлары; көбейту мен бөлудің кестеден тыс ... ... төрт ... 1000 көлеміндегі сандардың ... ... қосу және ... 1000 ... ... және ... мың
көлеміндегі төрт амал, көп таңбалы сандардың нумерациясы, көптаңбалы
сандарды қосу және азайту, ... ... ... және бөлу, рим
цифрлары.
«Есеп құралы» барлығы 1180 жаттығудан тұрады, ... ... ... ... табылады.
Оқулықтарда бөлшек сандар арифметикасының көптеген материалдары да
қамтылған. Атап ... онда ... ... ... қарастырылған жай бөлшектер және оларды табу туралы ұғым, жай
бөлшектерді қосу және азайту, санның бөлігін және ... ... ... табу,
ондық бөлшектер, оларды қосу және азайту, ... ... ... ... ... ... ... табу.
Енді оқулықтарға енгізілген математикалық білім ... ... ... ... мен бөлуге сондай-ақ 100 көлеміндегі қосу мен
азайтуға байланысты есептер мен мысалдар топтастырылып ... ... ... көпшілігінің мазмұны балалардың күнделікті тұрмысы
мен мектеп өміріне байланысты ... ... ... кейбіреулерін
келтірейік:
1) «Сабақ басталған күні мектеп балалары ... басы екі ... Екі ... неше бала ... ІІ ... балалары пионерге жазылады. Бірінші күні 5 бала пионерге
жазылып еді, келесі екі күннің ішінде ... 3 есе ... ... ... ... ... ... пионер қанша?
3) Оқушы балалар бригадаға бөлінді. Бір бригадада 4 ... ... ... неше бала бар? 4 бригадада, 5 бригадада неше бала бар?
4) Мектептің бірінші, екінші ... ... ... ... ... Екінші бөлім балаларынан 30 бала шықты. І-бөлімнен ІІ-
бөлімге қарағанда 10 бала кем шықты. ... неше бала ... ... ... ... ... суарауға айдап барғаны 72 еді, бұның 21-
і қара қозы еді, 18-і ала ... ... ... ... ... ... ... мен Қапай колхоз қозысын қырқып жатып жарысқа түсті. Мәкен 24
қозы қырқып шыққанда, Қапай одан 5 қозы кем ... ... ... ... ... неше қозы ... ... ауызша және жазбаша есептеу талап етілетін көптеген мысалдар
шығаруға ұсынылған. Қайталау сабақтарында ... ... ... да мән ... ... ... ... бар:
1) Ұзындығы 5 метр арқанды төмендегі суреттегідей ... төрт ... екі ... ... бір ... болсын Ұзындығы 10метр
жерді өлшеу үшін, өлшеуіш арқанды неше реет қайтарып салукерек?
2) Оқушы балалар мектеп қорасын өлшеді.Балалар ... ... ... арқанын 5 қайтара салды,көлденең еніне 3 ... ... ... ені неше ... ... Мектеп пен үйлеріңнің арасындағы жүретін жолдарыңнан 10м, 20м, 60
м жер өлшеңдер.
4) ... ... ... ... аты |Неше балада бар? |Неше балада жоқ? ... ... ... | | ... ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... ... жоқ болды?
5) Төмендегі оқу құралдарының бағасын сұрап алып, дәптеріңе жазып ... Ана ... ... ... ... Есеп кітабы .........................................тиын
3. Дәптер ................................................. тиын
4. Қалам ................................................... тиын
5. Қаламұш .............................................. тиын
6. Қарындаш ............................................ ... ... ... ... тиын
6) Сентябрь айында үш күн қырау түсті. Сегіз күн жаңбыр жауды,
сегіз күн қатты жел ... Неше күн ашық ... ... ... ... сандарды қосу және азайту» тақырыбымен 5
есеп және баған түріндегі ... ... ... 4 ... ... Мұнымен қоса сиқырлы шаршыларды толтырумен байланысты қызықты
материал берілген.
«Сандардың бірінен бірі артық, кемін ... ... ... 8 см және 6 см кесінділер көрсетіліп, олардың ... ... ұзын және ... ... ... табу ... ... де мынадай есеп
шығаруға ұсынылады: «Омардың жасы 11 де, әкесінің жасы 42-де. Әкесі Омардан
неше жас үлкен?» ... соң ... ... ... тағы бір ... көрсетіледі де екі санды салыстыру ережесі тұжырымдалады. «Екі
санды салыстырғанда бір санның екінші саннан артықтығы ... Екі ... ... ... ... табу үшін ... ... екінші санды
азайтады». Әрі қарай материалды ... ... ... мен ... ... ... ... азайту амалын қосу амалымен тексеру»
тақырыбын қарастыруда осылайша жүзеге асырылады. Мысалы, қосуды ... ... № 97 ... ... ... 8 ... жер ... 5 гектар жер екті. Екеуі неше гектар жер екті?
Бұны шығару үшін 8 бен 5-ті қосамыз, сонда 13 гек ...... ... … екінші сан -- қосылатын сан
13… … үшінші сан – ... ... ... дұрыстығын тексеру үшін не істеу керек?
|Қосу амалының дұрыстығын тексеру үшін шыққан (қосындыны) саннан екінші ... ... ... ... ... сан шықса қосу амалы дұрыс істелгені. |
|Егерде ... сан ... ... ... ... ... ... ... 13-5=8 ... ... тексеру мәселесі де ... ... да ... бекітуге арналған мысалдар беріледі.
Оқулықтарда көбейту кестесі мен бөлудің ... ... ... ... ... 5-ке көбейтумен бөлу, 2-ге көбейту мен бөлу, әрі
қарай 4-ке, 3-ке, 6-ға, 8-ге 9-ға ең ... 7-ге ... мен ... мәселер топтап қоса отырып, 100-ге дейін арттыруға және топтап
азайта отырып, таусылғанша кемітуге негізделіп оқытып-үйретіледі. ... ... ... ... 102. Бестен санап әр санның арасын бес- бестен арттырып 100 –ге ... ... 5, 10, ... ... ... әр ... арасын 5 -5тен кемітіп таусылғанша санап
шығыңдар 100, 95, 90, 85, .....
Тікшенің 8 ... ... әр ... 5 ... ... Бір қатарда
5 шаршы болса, 4 қатардағы шаршы төрт есе артық болмақ: 5* ... ... неше ... барлығын табу үшін 8 жердегі бестіктерді қосамыз. 5
+5+ 5+ 5+ 5+ 5+ 5+ 5= ... ... ... ... ... ... ... 103. Тікшенің бір қатарында 5 шаршы бар. 20 шаршы неше ... ... неше ... ... 20 ... неше ... ... табу үшін
бес- бестен азайтамыз. Тікшенің 40 шаршысы неше қатарында екенін табу ... да бес ... ... : 5 =8 ... 40 ... 8 қатарда.
Кестелік көбейту мен бөлудің басқа жағдайларының барлығы да ... ... Әр ... ... ... ... кейін
сонында ол көптеген есептер мен мысалдар шығару арқылы бекітіліп отырады.
Сонымен қатар жақша белгісі мен ... ... екі және үш ... ... күрделі мысалдар да ұсынылып отырады.
Келесі кезеңде көбейтудің кестеден тыс жағдайлары қарастырылады. Атап
айтқанда, екі таңбалы ... бір ... ... және ... ... ... ... санды бір таңбалы санға бөлу ... ... ... ... ... ... ... есептер шығару арқылы
жүзеге асырылады, яғни мұнда ... ... ... ... ... және ... ... мән-мағынасын айқын
түсіндірудің құралы ретінде пайдаланылады. Мәселен, екі таңбалы санды ... ... ... ... былайша түсіндіріледі.
№ 355 екінші бөлім балалары оқитын бөлмеде парталар үш ... ... ... ... 12 баладан отырса, 3 қатардағы партаға қанша
бала отырады? Бұл есепті шығару жолы ... 12 – ні ... 3- ... 2 – ні ... 3 – ке ,бұл 6 ... ... соң 10 – ды
өсіреміз 3- ке бұл 30 болады: 2* 3= 6 , 10* 3= 30, 6+ 30= 36. ... ... ... ... ... ... есептер мен мысалдар
шығару арқылы бекітіле түседі.
Мұнан кейін «100-дің ішіндегі төрт ... ... ... ... және ... ... шығару игеріледі.
«Мыңның ішіндегі сандарды ... оқу ... ... ... қарастырылады: мың ұғымын енгізу, үш таңбалы сандардың ауызша және
жазбаша нумерациясы, үш таңбалы санның сандар қатарындағы орнын ... ... қосу және ... ... жоқ үш ... сан, толық
ондықтарды қосу және азайтудың сәйкес ... ... жоқ үш ... ... қосу және ... ... ... еселеу, толық жүздіктерді
толық ондықтарға бөлу. Бұл ... ... да ... ... ... ... ... игеріледі де, ал «Мыңның ішіндегі ... ... ... ... Бұл ... мына сияқты мәселелерді
қамтиды: үш ... ... жазу және ... оқу, үш таңбалы сандарды
баған бойынша жазбаша қосу мен азайту тәсілі. ... ... ... ... ережелер түрінде берілген: «Ірірек сандарды қосу үшін ... ... ... ... ... соң ... сандарды қосады», «Ірі
сандарды азайту үшін : ... ... ... азайтамыз,содан соң ондықтан
ондықтарды, жүздіктен жүздіктерді азайтамыз ».
Мың көлеміндегі көбейту мен бөлу ... ... ... ... тақырыптарды қарастыру арқылы игеріледі: толық
ондықтар мен жүздіктерді бір таңбалы санға көбейту, үш ... ... ... ... ... екі ... ... екі таңбалы санға ... ... бір ... ... ... үш ... санды бір таңбалы санға бөлу.
Бұл мәселелердің барлығында ... ... ... ... мен ... ... игеруге күш салынған.
2-сыныпта қарастырылған арифметикалық материал 3-сыныптың оқулығында
өзінің ... ... ... ... қайталау ретіндегі мысалдар мен
есептер қарастырылады да ол ... ... ... ... ... көбейту, үш таңбалы сандарды екі және үш таңбалы сандарға
бөлу, көбейтуді және ... ... Бұл ... ... ... ... және бұрыштап бөлу алгоритмдері сәйкес жаттығулар орындау
арқылы ... ... Мың ... көбейту мен бөлуді оқытып-
үйрету көбейтуді және бөлуді тексерумен байланысты материалды қарастырумен
аяқталады. Олардың ... ... ... ... оны ... жаттығуларды орындаумен бекітіле түседі.
«Көп таңбалы сандар» концентрінің материалдары ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырылады: «Ірі
сандарды оқу, жазу реті», «Ірі ... ... ... ... «Қосу
амалының дұрыстығын білу», «Азайту амалының дұрыстығын білу», ... ... 2, 5, 10-ға ... ... «Ірі ... бір цифрлы санға
өсіру», «Ірі сандарды бір не бірнеше саны бар ... ... ... ... ... ... «Ірі сандарды екі цифрлы санға өсіру»,
«Ірі сандарды бір ... ... ... «Ірі ... ... нөлі ... бөлу», «Дөнгелек ондықтарға бөлу», «Екі цифрлы сандарға ... ... ... ... «Өсіру, бөлу амалдарына кіретін сандардың
аталуы», «Бөлу амалының дұрыстығын білу», «Ірі сандарды 100 бен ... ... «Ірі ... ... бөлу амалдары», «Ортасында нөлі бар көп
орынды сандарды өсіру», «Көп цифрлы сандарды екі цифрлы санға бөлу», «Көп
цифрлы ... үш ... ... ... ... ... ... көп цифрлы
сандарды бөлу», «Рим цифрлары».
ІІ. Шамалар және оларды ... ... ... ... ... ... ... және оларды өлшеу тақырыбынан тиянақты
материалдар берілген. Шамаларға ... ... ... ... оқытумен тығыз байланыста, табиғи бірлікте жүзеге
асырылады. Мәселен, өлшеулер ... ... ... үйретумен
байланыстырылса, сан ауқымының кеңею ретіне ... жаңа ... ... ... ... және оларды ... ... ... ... ... ... атаулы сандар және оларды қосу
мен азайту; ақша мен ... ... ... және ... ... ... ақша есептеу; ауырлық өлшеуіштері; аудан өлшеуіштері;
диаграммалар, термометр, ... және план ... ... ... таныстыру
ұзындықты өлшеумен байланысты ... ... ... ... ... осы ... ... масштаб, диаграмма салу
сияқты мәселелер таныстырылады. Мұнан кейін жікті атаулы сан және ... сан ... ... ... қосу мен ... ... Ол ... былай берілген:
«Өлшеу арқылы шыққан санды атаулы сандар деп атайды. Мысалы: 1м, 25см,
егерде атаулы сан ... ... сан ... онда жай ... ... ... екі не ... көп атаулары болса, ... ... ... ... ... ... 5 м 25см».
« Жікті атаулы сандарды қосу үшін, ... ... ұсақ ... ... ... ... содан соң ірі атаулы ... ... ... ... ... ... азайту үшін, қосу амалындағыдай
алдымен ұсақ атауларын бірінен азайтып алып, содан соң ірі ... ... ... ... осы ережелерді пайдалануға арналған мазмұны әр
алуан жаттығулар тобы ұсынылған.
Аталған «Есеп құралы» оқулығында сағат, масса, аудан, баға, құн, ... ... ... ... ... Оқушылар шамалардың осы
түрлері жайындағы түсініктер өлшем бірліктерімен танысу, өлшей білу, өлшеу
нәтижелерін түрліше ... ... ... ... ... ... ... білу сияқты тәжірибелік мәселелерді игеру
барысында ... ... 2-ші ... ... ... оқу жылының басында
–ақ «Жер өлшеу» деген тақырыпта оқушылар әр ... ... ... пен
үй арасын, жолдарының ұзындығын, ... ... ... ... берілген өлшеу құралы «өлшеуіш арқан» деп беріледі. Кейіннен ұзындық
метр өлшеуіштері беріліп, олардың қысқаша жазылуы қарастырылады. ... ... ... ... ... жайындағы түсініктер
қалыптастырылады. Сан ауқымының кеңейтілуі ретіне орай дециметр, метр ... ... ... оған құн т.б. ... ... ... тақырыбында қамтылған. Мұнда оқушылар «ақша» ... ... ... ... ... ... шербон (червонец) ақшалары
көрсетіліп, оларға байланысты салыстыру ... ... ... ... ... өмірмен байланыстырылып берілген. Мысалы, ... 2 ... ... №215 ... «1) 50 ... ақшаны жарты сан
деп атайды. Жарты санды неше 10 тиындыққа неше 20 тиындық ақшаға ... 2) №230. ... 68 тиын ... бар еді, ол ... ... ... алды. Алған нәрселеріне 10 тиындық ақшадан екеу, 15 ... ... 3 ... ... ... ... ... ақшасы қанша?
Өзінде қалған ақшасы қанша?» ... ... ... ... ... материалдар сағат, минут, жыл мезгілдері, ай
аттары, апта ... ... ... оларға анықтамалар беріледі. Оқушылар
бұл тақырыптарда 1 сағатта 60 минуттың, 1 тәулікте 24 сағат барын түсінеді.
Сонымен қатар, күн мен түн, ... ... ... күн райының
белгілері туралы түсініктер қалыптастырылады. Күн райының жылылылық-суықтық
дәрежесін анықтайтын құрал «Термометр» өз ... жеке ... онда ... ... ... ... ... оқушылар заттың
салмағын өлшеу және оларды ... ... ... ... ... ... – грамм, килограмм, центнермен таныстыру
жұмыстары жүргізіледі. ... ... ... ... ... ... ... Үлкен ауырлығы бар нәрселерді өлшеу
үшін (sentiner) центнер қолданылады.
Жалпы алғанда, ... және ... ... ... ... ... сипаттағы практикалық жұмыстар орындауымен ұштастырылып
отырады.
ІІІ. Геометриялық матеирал. Геометриялық материалдар жай бөлшекті оқып-
үйрену, жүз ... төрт ... ... ... ... ... ... негізгі міндеті қарапайым
геометриялық фигуралар туралы айқын түсініктер қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... оқып-
үйренумен тығыз байланысты, яғни сан ауқымының кеңейтілуі ... ... ... «Шаршы мен тікше» тақырыбында оқушылар шаршы ... ... ... ... және ... бір-бірімен салыстырып,
өзгешелігі мен ұқсатығын ажыратуға дағдыланды. Қыйа ... ... ... ... ... Сонымен бірге үшкіл тең бүйірлі үшкіл, тең
жақты үшкіл, тең ... ... ... ... ... мен танысып оларды
латын әріптерімен белгілеуді үйренеді. ... ... ... ... ... Оқушылар бұл тарауда алдымен геометриялық
фигураларды салуды, түрін ... ... ... кейін, ауданын табуға
жаттықтырылады. Берілген барлық материалдар қамтылған соң ... ... ... ... «Есеп құралының» өн ... ... ... ... ... ... ... ұдайы көңіл бөлініп отырады. Жалпы айтқанда, геометриялық
материалды оқып-үйрену фигуралардың модельдерін жасау, сызу, ... ... ... ... ... ... асырылады.
ІV. Алгебралық материал. «Есеп құралына» алгебраның кейбір қарапайым
элементтері деп енгізілген. Мұнда ең ... ... ... және оны ... ... ... жайлы қарапайым түсініктемелер беріледі.
Құрамында әріп бар, бөлу және көбейту амалдарымен байланысты қарапайым
өрнек құру, оқу, жазу, жақшалы, жақшасыз өрнек ... ... ... ... көрсетілген. Оқушыларға есеп шығару ... ... ( ... ... оның орындалуы ескерілген. Мысалы, мына анықтамада:
«Егер шығарғанда жақша мен есеп ... ... ... ... ... ... шығарып алады. Содан соң басқаларын шығарады» - делінген.
Санды теңсіздікке байланысты берілген ... ... ... ... ... ... ... есептерге көшеді. Мысалы,
мына анықтамада былай берілген: «Егер шығарғанда ... мен есеп ... ... ... ... ... қарай шығарып алады. Содан соң
басқаларын ... - ... ... ... ... ... белгісіздік белгісімен таныстырылып, содан кейін есептерге көшеді.
Мысалы: «бесті неше рет арттырсақ 10 болады? Бұны білу үшін ... ... бес ... ... 2 белгісіз сан еді. Белгісіз санның орнына ... ... не ... ... ... ...... белгісі
х – икс қарпі (белгісіз сан)».
Алгебралық материалды ... ... ... ІІІ бөліміне арналған
оқулықта «Бөлімі арқылы белгісіз санды табу», «Проценті ... ... ... ... оқу жылының соңына қарай ... Бұл ... ... ... ... ереже берілген: Бөлімі арқылы белгісіз санды
табу үшін, берілген санды бөлшектің алымына бөлеміз де, одан шыққан ... ... №451 ... санның бөлігі 64. сол сан нешеу?
Белгісіз санның ... 792. сол сан ... ... ... ... ... жүйесін шешу де қарастырылған.
Теңдеулерді шешу амал нәтижелері мен компоненттері ... ... ... асырылады.
V. Есептер «Есеп құралының» ІІ-ші бөлімінде жалпы есептер саны – 718.
ол ІІІ-ші бөліміне арналған ... 462 есеп ... бұл екі ... ... ... ... ... тақырыбында сол кезеңде қолданыста
болған тиын, сом және шербон ... ... ... ... ... ақша
түрлерімен таныстыру және ақшаны ұсату мен ірілеу ... ... ... ... мақсатында жеткілікті мөлшердегі жаттығуларды
орындау ұсынылған. «Сағат», «Жыл айналысы», «Күн мен түн» ... ... ай, жыл, күн, түн, ... ... ... ... өлшеуіштерін
оқып-үйренуге назар аударылған. Бұл тақырыптарды игеру күнделікті ... ... ... ... ... ... ... Бұдан соң «Шаршы мен тікше» тақырыбында аудан өлшеуіштерін
оқып - үйренуге, ал ... ... ... қосу, азайту» тақырыбында
оқушылардың ... ... ақша ... білу ... ... бөлінеді. Оқулықтарға «Ұзындық өлшеуіштері», «Ауырлық
өлшеуіштері», «Диаграмма», «Термометр» сияқты тақырыптар да ... ... және план сызу ... ... ... да ... мән ... Әрбір тақырып есеп шығарумен
қорытындыланып отырады және есептер тақырып ыңғайына ... ... ... етіп ... ... ... ... қазақ
баласын қоршаған ортаны айқын сипаттайтын мәліметтер, Қазақстанның әр
жылдағы ... ... ... ... ... ... мен ... жан-жақты қамтылған. Есептердің берілуі нақты, тілі жатық ... ... ... ... ... ... жаңа ... үшін есептер беріліп, ол жазбаша, ауызша орындатқызылады.
Оқулықтағы есептердің саны ... ... ... толық
жетерліктей етіп алынған.
«есеп құралындағы» есептер «Жыл айналасы», «Күн мен ... ... ... ... ... ... ... «Есеп шот», «Мектеп
тұрмысы» атты тақырыптармен топтастырылып берілген. Есептердің шарты мен
сұрағы дәл, анық және ... ... ... ... Бұл ... ... пайдаланып, оқушылардың есеп құрастыруына да жеткілікті
дәрежеде көңіл бөлінген. Мұнда есептер қосу мен ... бөлу ... ... және екі амалмен шығарылатын есептерді де кездестіруге
болады.
Алғашқы ондықтың ішіндегі сандарға өсіру, бөлудегі «Төрт ... ... ... ... ... ... « Бір ... 3 кг жүн түседі. 5 түйеден неше кг жүн ... 5 ... 15кг жүн ... 1 ... неше кг жүн ... Үсен мен Төпен колхоз бұзауын санады. Үсен 28 қызыл бұзау, 11 ... ... Үсен 28 ... ... 11 қара бұзау санады, Төпен 33
қоңыр бұзау ... ... неше ... ... түрлеріне» қарай берілген есептерде:
1) «Оқушы баланың 50тиын ақшасы бар еді, ол 1 ашық хат, 1 ... ... Енді ... неше тиын ... ... неше ... маркаға төледі?
2) Кәукен 3 тиыннан төлеп 3 қарындаш, 5 тиыннан ... 3 ... және ... ... ұш ... алды. Қайтарып алған ақшасы 15 тиын. Кәукен неше
оқу құралын ... ... ... ... Қалада 1 шелек су 2 тиын тұратын болса, 8 шелек суға ... ... ... сандарды қосу мен азайтуға байланысты берілген есептер:
1) Сабақ басталған кезде мектептегі пионер балалардың саны 45 ... ... тағы да 45 бала ... ... осы күні неше ... ... мүшелерінің 55 –і ерекек, 30-ы әйел. Сол колхозда барлығы неше
мүше бар.
3) Жер жүзіндегі ең зор «Маккормик - ... ... ... ... ... ... ... Сол зауыт пен ... 1933 жылы ай ... неше ... артық шығарады?»
Мың көлемінде есептер шығаруда мынадай жаттығу жұмыстары беріледі:
1) «Біздің колхоздың 284 мүшесі бар, бұның 190-ы хат ... ... – 28. Хат ... ... ... тауығы бір жылда 60 жұмыртқа табады. Колхоздың асыл ... ... 3 есе ... ... Асыл ... ... тауығы жылына
неше жұмыртқа береді?»
«Есеп құралындағы» есептердің мазмұны өзгеше, халық шаруашылығының әр ... ... ... ... ... құралдарында» кездесетін математикалық терминдер
«Есеп ... ... ... ... ... ... ... өлшеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... үшкіл ... ... ... сан ... қалынды ... ... сан ... ... сан ... ... ... қақ бөлу ... ... өсер ... ... ... ... ... шығатын сан ... ... ... метр ... метр
22. ... бір ... ... ... ... ... ... ... тең ... ... тең ... қары ... үлес ... ... ... ... ... күні қолданылмайтын көптеген математикалық
терминдерді де ... ... ... де ... ... бұл ... ... ұғымдардың мағынасын ашуда қазіргі
терминдерден кем ... ... ... ... ... ... және оның ... магистерлік диссертацияны дайындау барысында қойылып отырған
мәселені тек қана теориялық жағынан зерттеп ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөлуге тырыстық.
Педагогикалық тәжірибе жұмыстарын жүргізбес бұрын оның барысын,
өтілу мазмұнын белгілеп ... күш ... ... ... Абай ... ... Ұлттық
Педагогикалық Университетінің «Психология-педагогика» факультетінің 4 ... ... мен ... ... ... ... жүргіздік.
Зерттеу аралығы 2006 – 2007 оқу жылының ақпан-наурыз айларының аралығында
жүргіздік. ... ... ... 24 ... ... зерттеу
нәтижелеріне қол жетікзуге көмектесті. Тәжірибедегі зерттеу жұмысының
мақсаты: ... ... ... және ... ... алғашқы математика оқулықтарын қазіргі бастауыш ... ... әрі ... ... ... ... үйрету.
Тәжірибе жұмысын жүргізуде келесі арнайы курс сағаттары белгіленді.
Пән атауы: «Бастауыш мектепте математиканы оқыту әдістемесінің ... ... ... ... ... ... үшін арнайы курс
сағаттарының жоспары, кестесі жасалынды. ... ... ... ... Жалпы аудиториялық сағат саны: 36 сағат. Жұмыс ... ... ... ... және ... мамандығы үшін
жоғары кәсіптік білім берудің Мемлекеттік стандарты және университет ... оқу ... ... ... оқу пәндерінің типтік
бағдарламасы негізінде дайындалып ... ... ... ... « Бастауыш мектепте математиканы оқыту
әдістемесінің тарихы» пәнінен ғылыми ... ... ... ... ... оқу бағдарламасы негізінде өткізілді.
Курс бойынша «Мұсылмандық мектептерде математикалық ... ... ... ... мектептерінде математиканы оқытудың теориясы мен
тәжірибесі», ... ... ... ... ... бойынша лекциялар және «Қазақстан бастауыш мектептерінде
математиканы оқытудың теориясы мен ... (ХІХ – ХХ ... ... сабақтар өткізіп, студенттерге өз бетімен
орындайтын ... ... де ... ... ... ... ... мамандығы бойынша ІҮ курс студенттері өздерінің білім сапасын
әлемдік дәрежеге көтеруде,ұлттық білім ... ... ... орай ... ... жаңа түрі – ... жүйемен білім алуда.
«Бастауыш мектепте математиканы оқыту ... ... ... ... математиканың тарих беттерінен орын ... ... ... ... математиканы оқытудың
әдістемесінің қалыптасуы мен динамикасы туралы білімдерді ... ... ... ... ... ... және ... күнгі әдістемелік
математикалық ой-пікірдің өкілдерінің ғылыми әдістемелік идеяларымен
танысып отырды.
Сабақтағы ... ... ... әр ... ... ... кезеңдегі әдістемелік ой-пікірдің даму барысына сипаттама беруге
және соның ... ... ... ... ашып ... отырады. Бастауыш мектепте математиканы оқытудың теориясы мен
тәжірибесінің дамуының тендеңциясы мен ерекшеліктері, сондай-ақ оның ... ... ... ... ... ... ... барысында әралуан сипаттағы әдістемелік
тапсырмалар (оқу бағдарламаларын, оқулықтарды, әдістемелік құралдарды және
т.б. талдау, кіші жастағы ... ... ... ... озат ... іс-тәжірибелерін талдау т.с.с.) ... ... пен оны ... ... ... ... ... отырды. Практикалық ... ... ... ... ... ... отырдым.
Олар:
- сұрақтар бойынша әңгімелесу;
- баяндамалар тыңдау және оларды ... ... ... ... диктант;
- терминдермен жұмыс;
- тест тапсырмаларын орындау;
- әдістемелік еңбектерді конспектілеу;
- сөзжұмбақтар шешу;
- әдіскерлердің нақты тақырыпты ... ... ... ... негізінде өткізілетін диспуттар.
Практикалық сабақтардың пайдасы – ... ... іс– ... ... және ... мұғалімді өткен кезеңдердегі озық-
әдістемелік-математикалық ... мен ... ... ... шығармашылықпен пайдалануына болады.
«Бастауыш мектепте математика оқыту әдістемесінің тарихы» ... 4 курс ... ... оқу ... ... ... ... үлгісі
|¹ |Пән бойынша өтілетін тақырып |Барлығы |Лекция ... ... ... | | | ... ... |4 |2 |2 |
| ... ... бастаулары | | | ... ... ... Орта |4 |2 |2 |
| ... және ... -дық | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... (Әл-Хорезми, | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | ... ... ... ... |4 |2 |2 |
| ... Ресейде бастауыш | | | |
| ... ... беру | | | |
| ... даму ... мен | | | |
| ... | | | ... ... ... 60-шы |4 |2 |2 |
| ... ... | | | |
| ... кезеңдегі бастауыш | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... ... оқып | | | |
| ... ... ... оқып –| | | |
| ... ... | | | ... |Қазақстандағы |4 |2 |2 |
| ... | | | |
| ... ... (1914-30 | | | |
| |жж) | | | ... |1914-30 жж ... |4 |2 |2 |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... жне оның | | | |
| ... | | | ... ... ... |4 |2 |2 |
| ... ... ... | | |
| |мен ... 1917-30жж | | | |
| ... | | | ... ... ... |4 |2 |2 |
| ... ... ... | | |
| |мен ... ... | | | |
| ... | | | ... |1960-1990 жж кезеңіндегі |4 |2 |2 |
| ... ... ... | | |
| ... ... | | | |
| ... сағат саны |36 |18 |18 ... ... ... ... ... ... курс БОПЭ
12 ақпан, 2007ж; 1130; ауд.208.
Лекция тақырыбы: Мұсылмандық мектептерде бастауыш
математикалық білім беру ісіндегі реформа.
Жәдид мектептерінде математиканы оқытудың
теориясы мен тәжірибесі.
Қарастырылатын мәселелер:
1. ... ... ... ... ... және математикалық білім
мазмұнын анықтау.
2. Қазақ мектебіне арналған алғашқы математика ... ... ... ... ... мен ... оқу құралдары туралы білім қалыптастыру.
Қолданылатын оқу құралдары: Алғашқы медреселер суреті мен кестелер.
Лекция барысы: І. Ұйымдастыру ... ... ... игерілуін тексеру.
Сұрақтар: а) Сандарды оқып үйрену әдісі Ресейде қандай атауға ие болады?
ә) Қай ... ... ... жарыққа шыққаннан
кейін Грубе әдісі орыс мектебінде кеңінен енгізіле бастады?
б) А.В.Грубе қай ... ... ... ... ... арифметиканы қандай әдіс бойынша оқытуды қалдады?
г) В.А.Евтушевский бүкіл арифметиканы неше бөлікке бөліп оқытуды
ұсынды?
ІІІ. Жаңа матариалмен жұмыс.
1. Қазақстанда ерте ... ... ... ... кең ... жаюы мұсылман дінінің тарала бастауымен тығыз
байланысты өрбіді. Араб ... ... ... ... ... ... мақсатымен мұсылмандық оқу орындары көптеп ашыла
бастады. Бірақ кейбір деректерге қарағанда, Орта Азия ... оқу ... ... пайда болған сияқты. Тарихшы Наршаһи Бұқарада 937 жылдың
өзінде-ақ «Фарджек медресі» деген оқу орны ... ... ... ... ... ... ғылыми және мәдени ... ... ... ... ... ХІ ... екінші жартысында ғана ашылған. Жалпы алғанда
мұсылмандық оқу орындары екі басқыштан турады:
І басқыш – ... ...... ... ... ... мектептерінің
мұғалімдерін даярлайтын орта және жоғары дәрежедегі мұсылмандық мектептер.
Медресе ішіндегі оқу бөлімшелері-құжыра, мұсылмандық ... ... ... ... ... оқытушыларды «абыз», «ахун», «молла», «қазірет»,
«мүддәріс» (профессор) деп атаған.
Әл-Маржани (1818-89), ... ... ... татар
ағартушылары діни оқудың кейбір фэни ... ... ... ... ... ... ғылыми әдебиетте «жадидизм» деп аталып
кеткен ағымның негізін ... ... оқу ... физика,
математика, ана тілі, география, химия т.б. дүниелік пәндер ... ...... бұл ... 1870 ... ... іске ... Мұсылмандық оқу жүйесін жаңа белестерге көтерген ... ... ... ... - педагогы И.Гаспринский (1851-1941) болды. Ол
татарларға ана тілін оқытудың ... ... ... атты оқу құралын
шығарып, дыбыстық оқытуға негізделген жаңа оқу ... ... ... «Усул-жадид» мектептерінің оқу мерзімінің 20% -ы фэни
пәндерге ... ... ... оқу ... ... пән ... да енгізілді.
ХХ-ғасырдың басынан бастап «Усул-жадид» мектептерінде оқыту ... ... ... ... ... съездеріне (1900,
1906, 1908, 1912, 1914 ж.ж) ... ... жан ... ... отырды. Бұл
кезде мұсылмандық оқу жүйесінің жалпы құрылысына да ... ... ... төрт ... тұратын құрылымы анықталды.
1. Ибтидия – алғашқы басқыш, 4 жыл.
2. Рушдия – орта басқыш, 3 жыл.
3. ...... ... ... ... ... 4 жыл.
4. Ғалия – жоғары білім, 3 жыл.
ХХ-ғасырдың басында ... ... жаңа ... ... көше
бастады, сондай-ақ жаңадан оқу орындары да көптеп ашыла бастады. Олардың
арасынан мұғалімдер даярлау ... ... ... ... ... ... «Расулия» (Троицк) «Хусаиния» (Орынбор) медреселерін атап
айтуға болады. Бұл оқу орындарында ... ... ... айтарлықтай мән
берілді, «Мухаммадия» медресесінде математика пәні үш бөлінге бөлініп
оқытылған: І ... төрт ... ІІ ... ... бөлім-математикалық білімдер (алгебра, геометрия және тригонометрия).
2. ХХ-ғасырдың басында қазақ тілінде оқулықтар көбейе ... ... ... Қазақстандағы «усул-жадид» мектептерінде математиканы
оқытуда татар тіліндегі мынадай оқу құралдары ... ... ... ... «Хисаб меджму еси», «Хисаб му ... ... ... ... ... хисаб» (1902ж), «Алим хисаб» ... ... 1899ж) және т.б. ... қоса ... тілінде «Қазақша ең жаңа
әліппе» (М.Молдабаев) және ... ... ... 1911 жылы ... шығарған «Әліппе яки төте оқу» атты қазақша оқулықтары жарық
кезді.
Қазақ арасында көп таралған татар ... ... ... Қ.Насыридің (1825-1902) «Хисаблық» атты оқу құралы. Қаюм Насыри жан-
жақты терең ... бар ... ... және ... ... татар халқын
алғаш рет өз ана тілінде түркі білімдерінің негіздерімен таныстырушылардың
бірі. Қ.Насыридің «Хисаблық» атты оқу ... ... рет 1873 жылы ... 1899 жылы ... ... ... ... басында ұлт мектептерінде ана тілін оқытуға көңіл бөлініп,
қолтума әліппе, хрестоматия құралдары ... ... ... ішінен
мыналарды атап кетуге болады: М.Нұрбаев «Қазақша алифба» (Уфа, 1910);
З.Ерғалиұлы «Қазақ ... ... 1910); ... яки төте ... ... және ... Уфа 1911); А.Байтұрсынов «Оқу
құралы» (Орынбол, 1912); Қ.Сырғалин «Қазақ балаларына жәрдем» (Қазан, 1913)
және ... яки ... ... 1913) ... бастауыш мектепте математиканы оқыту жөніндегі ғылыми ... ... ... ... болуына орыс және батыс педагогикасымен бірге
жәдидтік-ағартушылық қозғалыстың да елеулі әсері болады. Осыған ... ... ... ... беру ісінде татар ағартушылығына
ұқсас сипаттар пайда болды. Бұған ... ... ... ... ... ... – М.Дулатұлының «Есеп құралының» мазмұны мен материалды
баяндаудың әдістемелік ерекшеліктері жағынан М.Құрбанғалиевтің ... ... ... Жаңа ... ... ... оқу ... реформа жасаған, атақты татар педагогы?
2. Алғашқы қазақ әліппелерінің негізгі авторы кім?
3. Татар тіліндегі математика оқулықтарының авторын атаңыз.
4. Қазақ жеріндегі медреселерді атап ... ... ... негізін салушылардың бірі.
6. «Қазақ алифбасы» оқулығының авторын атаңыз.
V. Сабақты қорытындылау
Жаңа берілген материалды пысықтау, сабаққа ... ... ... ... Үй ... әдістемелік-математикалық ғылымның қалыптасуы. Мұсылмандық
мектептер, қазақ мектебіне арналған алғашқы математика оқулықтары.
Негізгі әдебиеттер:
1. Сабитов ... и ... – А, ... ... Б.М. ... ... ой-пікірдің
қалыптау тарихы. – А, 1999
3. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. – А, 1971
Тақырыпқа ... ... жазу және ... ... ... ... ... тарихы
ІV курс БОПӘ
19 ақпан, 2007 жыл; 1130, 208 ауд.
Лекция тақырыбы: 1930-60 жылдардағы бастауыш ... ... ... ... Ғ. ... « Есеп ... оқулығының жазылуы.
2. Ш. Рахметұлы , Ш. Баймырзаұлы А. Хасенұлы және А. ... ... ... ... ... « Есеп ... білім мазмұнына ондағы терминдерді
қарастыру ... ... ... ... ... 1930-40 жылдардағы бастауыш ... ... ... ... маңызды білім беру.
Қолданылатын оқу құралдары: Сабақ мазмұнын ашатын сызбалар мен ... ... ... І. Жаңа ... бастауыш мектебінде математиканы оқытудың теориясы мен
өзіндік ... ... ... ... ... көп
күш – жігер жұмсап, ... тер ... ... ... игілікті
істі жалғастырушы , дамытушы және тың ... ... бәрі ... ... ... Ғали ... 1888 жылы ... Қазақстан облысы
, Қазтапов ауданында дүниеге ... ... ... ... , философия ғылымының кандидаты, доцент ... . ... 50 ден ... ... ... ... ... Сонымен
қоса, Ғали Бегалиевтің бастауыш қазақ ... ... ... ... үлесі зор. Оның осы салаға байланысты
жазған ... ... ... ... ... (1930), ... . «Бірінші жылдық» (1930) « Есеп ... ... ... ... бар. Ғали ... еңбектер жазу мен қатар орыс
авторларының ... ... ... ... Ғали ... ... 1930 жылы Қызылорда қаласында Қазақстан ... ... ... 75 бет, ол ... 4 бөлімнен тұрады.
Есептердің барлығы бала ... ... ... да ... . ... есеп ... ... отырады.
2. Қазақ тілінде математика оқулықтарының ... ... ... арналған оқулықтардың ретін Ш. ... , ... А. ... , А. Жаманұлы , т.б. жалғастырды. ... І І ... ... ... құралы» 1932 жылы Қазақстан
баспасынан ... Ол 41 ... ... , ... жазылған берілген есептер саны 1180, оқулық ... ... ... ... құралында» қарастырылған білім мазмұнын былайша жіктеуге
болады:
І. ... ... ... ... және ... ... ... элементері .
ІV. Алгебра элементері .
V. Есептер
VІ. ... ... ... ... ... ... жеке – жеке ... , қасиеттері айтылады .
«Есеп құралындағы» терминдік сөздер шұбарланбай, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, « Есеп құралынан» қазіргі күні
қолданылмайтынын ... ... ... де ... ... ... тереңірек мән берсек сәйкес ұғымдардың ... ... ... ... кем түспейді. Мысалы: үшкіл -
үшбұрыш ; алу, шегеру - азайту; ... ...... ... - ... ... – азайтқыш т.с.с.
Қорытынды: Студенттерге ... ... ... ... ... ... ... Жаңа материалды бекіту
Сұрақтар:
1. Ғали Бегалиевтің еңбегін атаңыз?
2.Қазақстандағы ... ... ХХ ғ аяғы мен ХХ ... басында
дамуына үлес қосқан ғалымдар.
1. «Есеп құралдары» оқулығының мазмұны қандай ?
2. Математикалық білім берудегі ... ... орны мен ... 1930-60 ... ... ... ... еңбектерді білесіз?
6. Математикалық білім ... ... ... алатын орны ?
Студенттер берілген тірек ... ... ... ... ... жаңа материалға талдау жасау, студенттердің сабаққа қатысуына
сәйкес, берілген жауаптарына лайықты ... ... ... қорытынды
жасау
ІV. Үй тапсырмасы
1930-60 жылдары бастауыш ... ... ... ... оқып ... ... ... жұмыстарын бөліп беру.
2. Әдістемелік-математикалық (тарихи) ... ... ... ... ... ... Сабақ соңында коллоквиум тапсыру.
Әдебиеттер:
1. Б.М.Қосанов. Қазақстандағы әдістемелік-математикалық ой-пікірдің
қалыптасу тарихы. – А., ... ... ... Есеп тану ... ... ...... Ұмытылмас есімдер. (Құрастырған Б.Ысқақов). – А., 1994.
4. Ғ. ... ... ... .- ... Ш. Рахметұлы, С. Баймырзаұлы, т.б. « Есеп құралдары» -Қ.,1932.
Педагогикалық тәжірибе барысында 4 курс «БОПӘ» ... ... ... ... ... да өткіздік.Сол өткізілген
сабақтардың кейбіріне тоқталуды жөн көрдік.
12 ... 2007 жыл 1130; 208 ... ... жоспары
Сабақтың тақырыбы: Қазақстан бастауыш мектептерінде математиканы
оқытудың теориясы мен тәжірибесі. ( ХХ ғ ... ... ... « Есеп құралы » оқулығы жайында.
2. Н.А.Бобровниковтың ... ... ... ... ... 1930-40 жылдарда жарық көрген математика оқулықтары.
5. Алғашқы қазақ әліппелеріндегі математикалық материалдар.
6. М.Дулатұлы және оның «Есеп құралы» (1914 ж).
Практикалық ... ... ... ... ... ... оқытудың теориясы мен тәжірибесі ... ... ... және ... ... қаруландыру.
Қолданылатын оқу құралдары: сөзжұмбақ, сабақ мазмұнын ашатын кестелер,
тірек сызбалар.
Практикалық сабақ барысы: І. Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ. Өткен сабақ
мазмұны мен ... ... ... оқып ... мына ... ... Ғали Бегалиевтің қандай оқулықтарын білесіз?
- Ш.Рахметұлы, С. Баймырзаұлы т.б. « Есеп құралының » ... ... ... 1930-40 ... ... ... математика оқулықтарын атаңыз?
- Қазақстандағы жаңа әдісті мектептерде математиканы оқытуда қандай
педагогтардың оқу ... ... ... ... ... ... ... оқулықтар қай тілде және қай жерде жарық көрді?
- ... ... ... ... ... ... ... атап
беріңіз.
- Қазақ тіліндегі алғашқы математика оқулығын жазған кім?
- ... ... ... қай жылы ... ... және оның ... ... мектебі үшін қандай маңызы болады?
* Практикалық сабақта қарастырылып отырған мәселелердің бірі ... ... ... ... ой-пікірмен танысып шығып, сұрақтарға жауап беріңіз беріңіз.
1. Қазан төңкерісіне дейін ... ірі ... ... ... ... ... ... «Жаңаша оқыңдар, жазу мен оқуды үйреніп
қоймандар, ... ... ... ... ... ... адамдар
қажет».
а) Кәсіпкер жаңаша оқыңдар деп қай оқуды меңзеген? Жауабыңызды негіздеңіз
ә) Қазіргі ... үшін осы ... ... бар ма? ... ... бастауыш мектептерінде математиканы оқытудың теориясы
мен тәжірибесі жайлы білім студенттер бойында бекітілді.
ІҮ. Өткен материалды бекіту
Сөзжұмбақты шешіңіз.
| |1 | | | | | | |
| |5 |
| | |
| | |
| | ... ... ... ... ... ... ... сабаққа талдау жасап оны қорытындылау, білімдерін бағалау.
V. Үй тапсырмасы: «1930-60жылдары бастауыш сыныптарда математиканы ... ... ... ... ... үйде дайындалу.
• Жаңашыл ұстаздардың еңбектері бойынша конспект ... ... ... ... тақырыптары:
1.«Н.А.Попованң арифметика оқулығының ерекшелігі»
2. «А.С. Пчелко мен Г.Б. Поляктың 4 –сыныпқа аоналған ... ... ... ... ( ... ... пайдалана отырып,
сөзжұмбақ, сканворд, т.б. құрастырыңыз.
Тәжірибелік зерттеу ... ... 4 курс ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындауда
жауапкершілік пен дербестік көрсете бі
ІІ тарау бойынша тұжырым
ІІ тарау «1930-40 жылдардағы ... ... ... ... ... деп ... онда ... мәселелер
қарастырылған:
1. Ғали Бегалиевтің «Есеп құралы» атты оқулығы. Мұнда Ғали ... мен ... ... ... «Есеп құралы» оқулығына талдау
жұмыстары жүргізілді. Оқулық 1930 жылы Қызылорда қаласында «Есеп ... ... ... көлемі 75- бет, ол үлкен төрт бөлімге бөлінген.
Аталған еңбек қазақ тіліне икемделіп, латын ... ... ... ... ... онда ... ... оқулықта
кездескен терминдік сөздер және олардың қазіргі кітаптағы терминдермен
салыстырылуы көрсетіліп, маңызы айқындалды.
2.Келесі қарастырған мәселеміз: Ш. ... С. ... А. ... А. ... ... ... деп ... Авторлық бригада жасап
шығарған бұл құрал 1932 жылы ... ... ... ... ... тақырыптан құралғаны, есептер саны және көлемі
берілді. Бұл «есеп құралы» бастауыш мектептің 2-3 ... ... ... ... жіктелуі былай берілген: арифметикалық материал,
алгебра элементтері, шамалар және ... ... ... ... ... жеке- жеке тоқталып, есептеріне талдау
жүргіздік.
3.Бұл тарауда бастауыш мектепке ... ана ... ... ... ... және педагогикалық тәжірибе
жұмысының мазмұны келтірілді.Педагогикалық тәжірибе жұмыстары Абай атындағы
ҚазҰПУ-нің ППФ-де «Бастауыш сыныптарда ... ... ... пәні бойынша өткізілді. Тәжірибе барысында ... ... ... ... оған ... ... ... 1930-40 жылдары бастауыш мектепке арналған ... ... ... ... ... ... кезде еліміз үшін қоғам өмірінің
барлық салаларын ... ... ... ... және ... - ... ... білімді жас ұрпақты даралау өзекті ... ... 12 ... білім беру жүйесіне көшу ... ... ... ... ... оқытудың әдістемелік
жүйесіне ... ... ... ... мектепте математиканы
оқыту ... ... оны ... ... ... ... көтеру үшін біз бүгінгі күнгі оқулықтарды ғана ... ... ... ... ... оқулықтардағы озық
педагогикалық және әдістемелік ой – ... ... ... ... ... ұмтылуымыз қажет.
Қазақ бастауыш мектебінде математиканы ... ... ... ... ... ... және ұлттық ... мен ... ... Ғ. ... ... Баймырзаұлы, А. Хасенұлы, және А. ... т.б. зор үлес ... ... ... ... оқулықтарының ерекшеліктері, маңызы
математика негіздемесіне сіңірген ... деп ... ... ... ... ... математиканы оқыту жөніндегі ғылыми
негіздегі жүйелі ой – пікірдің ... ... Ғали ... ... Ғали Бегалиевтің оқулықтары математика ғылымына ... деп ... ... . Оның ... қазіргі және
болашақтағы қазақ мектептері үшін маңызы зор. Ғали ... ... ... ... ... . Ғали ... ... оқулығы қазіргі бастауыш мектеп үшін ... ... ... ... ... математиканы ... ... ... ... елеулі үлес қосқан ғалым – ... ... С. ... А. ... және А. Жаманұлы.
Олар қазақ бастауыш мектебінің 2,3 ... ... ... математика оқулықтарының авторпы. Математиканы оқытудың
әртүрлі ... көп ... ... ... ... ... ... әдістерін жетілдіру жөнінде құнды ұсыныстар ... ... ... ... ... ... оқыту жөнінде ғылыми -
әдістемелік ой - ... ... А. ... ... ... А. ... ... қазақ зиялыларының да өзіндік үлестері
бар. ... ... ... ... мектебінде ... ... ... игі әсер еткен еңбектері де бар. ... ... ... І ... ... ... ( Алматы 1932
жылы басылып шығады ) , ... А. Е. ... для ... ... ... ... 1930), Ә. ... « Есеп құралы» ІІ жылдық, ол
Қызылорда ... 1931 жылы ... және ... ... ... ... ... Бастуыш мектеп үшін деп ... ... ... 1935 жылы ... Осы ... ... ... педагогтары тарапынан қазіргі бастауыш
мектеп үшін де ... және ... ... ... ... - математикалық мұра.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ... оң ... ие болып, зерттеу нәтижелері жақсы
көрсеткіштерді ... . ... ... 4 курс ... ... ... пән ... және ... ... . ... бағдарламаны қолдану ... ... ... ... қызығушылықтары арта түсті. Қорыта ... ... ... ... - ... ... әр жас ... сай іріктеліп таңдалған.
Ұсыныс
1. «Қазіргі бастауыш мектептерде алғашқы ... ... ... ... курс сағаттарын жоғары оқу орны жоспарына енгізу және сағат
санын арттыру;
2. Математикадан жоғары оқу орны ... ... ... ... ... ... Математика пәнінің курстық сағаттарын өту барысында көрнекі оқу
құралдарын ... ... ... оқу ... ... басылымға даярлап, жариялап
отыру;
5. Математика пәні мұғалімдерінің біліктілігін, әдістемелік ... ... ... ... қажет деп санаймыз.
Пайдаланылған әдебиеттер
І. Ресми құжаттар
1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 ... ... ... – А., 16 ... ... ... Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді ...... 27 ... ... ... Республикасы жалпы орта білім берудің мемлекеттік жалпыға
міндетті стандарттары. Жалпы бастауыш білім. – А., ... ... орта ... ... ... ... ... 2004
ІІ.Монографиялар,кітаптар және ғылыми мақалалар
5. Ғ.Бегалы Ұлы. Үлкендерге бастауыш есеп. – А.,1930
6. Бегалиев Ғ. Есеп құралы. Бірінші жылдық. – Қ.,1929
7. ... Ғ. Есеп ... ... – Қ., ... ... Ғ. Есеп ... Бірінші жылдық. Бастауыш мектеп, ІІ рет
басылуы. – Қ., ... ... Ғ. ... Ә. ... сабағы. – Қ., 1931
10. Бегалиев Ғ. Есеп құралы. Бірінші жылдық. – Қ., 1930
11. ... Ғ. Есеп ... ... ... ... ... ІІІ ... басылуы. – Қызылорда, 1931
12. Байтұрсынов А. Оқу құралы, Орынбор , 1912
13. Корольков А.Е. Математика для взрослых. – М., ... ... М. ... ... ... кітаптарды көрсеткіш , -Қ , 1926
15. КорольковА.Е. Үлкендерге ... ... Ғали ... аударған. 1930
16. жаманов А., Рахметұлы С., Хасенұлы Ә. Есеп құралы. ... ... ... – Қ., 1932
17. Рахметұлы Ш., С.Баймырзаұлы, А. Хасенұлы, А. Жаманұлы. Есеп ... ... ІІ ... ... Қазақстан, 1932
18. Попова Н.С.Арифметикалық есептер мен жатығулар жинағы. І бөлім, 3 кл. –
Қ., 1935
19. Попова Н.С.Арифметика оқулығы. Бастауыш ... ... – Қ., ... ... А. Ұлы ... курсы І бөлім, - Қ, 1935
21. Жәленов К., Есептану жобасы. Ташкент, 1923
22. Жәленұлы К. ... ... ... ... 1923
23. Жаманұлы А. Есеп құралы. І басқыш мектепке арналған. – А., ... ... Ә. Есеп ... ІІ ... – Қ., ... ... Ә. Есеп құралы. ІІІ жылдық, 3-басылуы. – Қ., 1929
26. Құралов А. Есеп құралы. Ташкент, 1932
27. Құралов А. Математика тарихынан. - А., ... . ... А. ... ... ... ... С.Н. Математика мен Математиктер жайындағы әңгімелер.
- А., 1967
30. Жиенбаев С. Кітап оқыту методикасы.- А: ... ... ... С. Қазақ тілінде оқыту әдістемесі,- А, Өлке 2005.
32. глейзер Герш Искакович. Мектептегі математика тарих.- А., 1985
33. ... О.А. ... даму ... ... -А., 1967
34. сабитов Н. Мектеп и медресе.- А., 1950
35. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. -А., 1971
36. Зуев Д.Д. ... ... ... ... ... Вып. 6, 1978.
37. Беспалько В.П. Теория учебника «Педагогика». - М., 1988.
38. Б.М.Қосанов, ... ... ... және ... ... ... үшін маңызы. А., 1998.
39. Қосанов Б.М. Қазақстандағы әдістемелік – ... ... ... -А., 1999
40. Б.М.Қосанов, П.С.Сағымбекова, ... ... ... оқыту әдістемесінің тарихы.- Тараз, 2006
41. Елубаев С. Қазақ халқының есептері. – « ... ... № 2 ... ... Б.М. ... ... ... // «Бастауыш мектеп», № 4
... ... Б.М. ... ... мұрасы. //
Актуалыные проблемы подготовки будущих учителей ... ... ... ... трудов. А., 1998 51-56 бет.
44. Қосанов Б.М. К.Жәленұлының ... ... ... ... ... ... учителей начальных классов.
Межвузовский сборник научных ... ... бет, ... ... Б.М. ... математика оқулықтарында пәнаралық байланыстың
жүзеге асырылу жайы. // Проблемы межпредметных связей в ... ... ... классов. Межвузовский сборник научных трудов.-А., 1997.
46. Қосанов Б.М. Бағаланбай ... ... // ...... Қосанов Б.М. Еленбей келген еңбек. // «Бастауыш мектеп», № 6 – 1993
48. Қосанов Б.М. ... ... ... № 6 ... ... Б.М. Есеп ... жазылған. // «Информатика-физика-
математика» № 5 – 1996.
50. Кеншібаев К.Сауатсыздықты жою пунктіндегі ... ... ... «Жаңа мектеп», №5 – 1927.
51. Оспанов Т., Құрманалина Ш. ... ... ... ... ... А., ... Оспанов Т. Қ. Ш. Құрманамина. Математиканың бастауыш курсын оқыту
әдістемесі ІІ ... – А, ... ... ... (Құрастырған Б.Ысқақов). -А., 1994
54. Оспанов Т. Қ., Қайыңбаев Ж. Т. К.Жәленовтың ... тану ... ... №2 – ... Оспанов Т. Қ., Қайыңбаев Ж. Т. М.Дулатовтың «Есеп құралы» //«Бастауыш
мектеп» №9 – 1991.
56. Депман Н.Я. Из ... ... – М., ... ... Н.Я. Из ... ... – М., 1952
58. Метельский Н.В. Очерки истории методики математики. Минск, 1968
59. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. -А., 1995
60. История математического ... в ... ... 1975
61. Орта Азия мен Қазақстанның ұлы ғалымдары. А., 1964
62. Қоянбаев Ж.Б., Қоянбаев Р.М. Педагогика. – А., 2000
63. Қоянбаев Р.М. Қысқаша ... ... – А., ... ... Р.М., Ыбырайымжанов. Жалпы бастауыш білім беру педагогикасы.
Түркістан, 2005. 232-233 бет.
65. Қоянбаев Р.М. Педагогикалық сөздік. Түркістан, 2006
66. ... А.Қ., ... Ұ.Ә. ... ... ...... 2000.
67. Қазақ совет энциклопедиясы. 3-том, - А., 1971
68. Қазақ совет энциклопедиясы. 7-том, - А., ... ... ... ... - М., 1967
70. Қазақстан.Ұлттық энциклопедия. 7-том, - А., 2005
71. Жанатбекова Н. Қазқтың байырғы есептері. // «Қазақстан мектебі» №3, (64-
69 бет), ... ... М.Ж. ... мектепте математика пәні ... мен ... // ... ... ... және дене ... № 2 (11), 43-46 б,т. -А., 2006.
ІІІ. Диссертациялар
73. Қыдыршаев А.С. Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... ... Қосанов Б.М. Қазақ бастауыш мектебінде математиканы оқыту жөніндегі
ғылыми-әдістемелік ... ... мен ... (канд,дисс.)
А.,1997
75. Әбсеметов М.О. ХІХ ... ... ... ... ... ... -А., ... Иманбаева С.С. М.Дулатұлының өмірі мен қызметі (1885-1933 жж). (канд.,
дисс.) А., ... ... ... ... преподования математики в
казахской школе. (канд,дисс.) -А., 1994
78. ... З. ... ... ... ... ... бағытта
оқытудың әдістемелік ерекшеліктері. (канд,дисс.) -А., 2004
79. Сейілова Ш. ... ... ... ... беру ... ... (канд,дисс.) -А., 1970
80. Розыбакиева Л.К. Ана тіліндегі ... ... ... және ... ... ... үшін маңызы. (магистерлік дисс.) -А., 2006
Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық ... ... ... ... мен ... ... Сламжанова Салтанат Бейбітқызының
«1930-40 жылдардағы ана тіліндегі математика оқулықтары және
олардың ерекшеліктері» тақырыбында орындаған ... ... ... берген
п і к і р і
Магистірлік диссертация қазіргі ... ... ... ... ... Диссертациялық жұмыс кіріспеден, екі тараудан
және қорытындыдан тұрады. Соңында ... 80 ... ... ... 68-і ... ... және мақалалар, ал 8-і диссертациялық
жұмыстар.
Кіріспеде зерттеудің ғылыми- әдіснамалық аппараты келтірілген.
Жұмыстың І тарауында оқулықтанудың өзекті мәселелері қарастырылған, ал ІІ
тарауда Ғали Бегалиевтің ... ... ... және ... ... ... алынған. Сондай- ақ мұнда магистранттың
педагогикалық тәжірибе жұмыстарының мазмұны мен оның нәтижелері
келтірілген. Қорытынды бөлімде зерттеу ... ... аса ... ... ... ... жұмыс оқулықтанудығ көкейтесті
мәселелерін қарастырумен маңызды болып табылады. Жұмысты орындау барысында
магистранттың көп ... ... ... кейбір мәселелері
бойынша оның өзіндік көзқарасы мен пікірі бар екендігі байқалады
Диссертацияляқ жұмыс магистірлік диссертацияға қойылатын талаптарға
толығымен ... бере ... да оны ... ... ... беру ... ... және ғылыми
педагогикалық кадлардың біліктілігін арттыратын
Республикалық ... ... ... ... ... 6N0102- ... оқытудың педагогикасы
және әдісиемесі мамандығы бойынша ... ... ... ... ... ана ... математика оқулықтары және
олардың ерекшеліктері» атты ... ... ... і к і ... жұмыс педагогика мен әдістеме ғылымдарындағы көкейтесті
проблемалардың бірі болып табылытын оқулықтану ... ... ... ... ... ана ... ... оқулықтары
зерттеуге алынған жәнеолардың ерекшеліктері айқындалған.
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиет
тізімінен ... ... ... - ... ... ( ... ... мен міндеттері, обьектісі және пәні, зерттеу
әдістері, зерттеудің ғылыми болжамы, т.б.) берілген. І тарауда
оқулықтанудың ... ... ... ІІ ... әлі
күнге дейін зерттелмеген математика оқулықтары ( Ғ.Бегалиев, «Есеп құралы»,
А.Жаманов т.б. « Есеп құралдары») талданып, олардың ерекшеліктері ашып
көрсетілген.
Магистірлік диссертацияда аса ... ... ... Атап ... ... ... ... шаң басып жатқан
математика оқулықтарын іздеп тауып, оларды тұңғыш рет ғылыми айналымға
түсірген. Сондай-ақ ло тақырыпқа қатысты көптеген ... ( 68- ... және ... 8- диссертациялық жұмыстар) жұмыс істеген.
Жалпы алғанда, диссертациялық жұмыс 6N0102 – Бастауыш оқытудың
педагогикасы мен әдістемесі мамандығы бойынша орындалуға тиісті
магистірлік ... ... ... оның ... мәселелер бойынша өзіндік ой-пікірлері бар екендігі, ... ... ... ... ... отырып, орындалған жұмысты қоғауға ұсынамыз және оның
авторы 6N0102-Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі мамандығы бойынша
ғылым ... ... ... лайық деп есептейміз.
Ғылыми жетекші:
педагогика ғылымдарының
кандидаты, доцент
Қосанов Б.М.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Тілдің грамматикалық жүйесі7 бет
Қазақстандағы қоғамдық-саяси өмір (1925-1940)17 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
1918-1920 жылдардағы азамат соғысы10 бет
1920-1930 жж Қазақстан мәдениеті8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь