ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)

КІРІСПЕ
I ТАРАУ Тарихтың жаңа беттері
1.1 Қазақ диаспорасы ұғымының пайда болу тарихы
1.2 ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының өзекті мәселелері
ІІ Тарау Қазақстан Республикасының диаспоралық саясаты
2.1 ТМД елдері мен Қазақстан арасындағы мәдени қатынастар мен олардың болашағы
2.2 Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы мен мемлекеттік мекемелері және олардың өзекті мәселелері
2.3 ҚР көші.қон мәселелері мен көші.қон саясаты
2.4 Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы мен мезгіл мәселелері
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диплом жұмысы ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж) тақырыбын зерттеуге арналған. Жұмыста қазіргі кездегі халықаралық қатынастардағы жүйесіндегі жаһандану, аймақтану, кірігу үрдістерінде - тәуелсіздікке қол жеткізген жас мемлекеттердің ішіндегі Қазақстанның тарихи жағдай тәлкегімен тағдырдың айдауымен жат жерлерге қоныс аударып кеткен алаштың мыңдаған ұрпақтарының тарихи отанымызда бас қосуы, атамекеніне қайта оралуы, қандастарымен кеңінен қарым-қатынас орната бастауы мәселелеріне ерекше көңіл бөлінген. Ғылыми жұмыста Қазақстан мен ТМД елдерінің арасындағы екі және көпжақты саяси, мәдени қарым-қатынастардың қалыптасуы, дамуы және болашағы жан-жақты қарастырылады.
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазіргі таңда әлемдік мәдени ынтымақтастық үрдісінің күрделене түсуі халықаралық қатынастар жүйесінің дамуына елеулі ықпал жасауда. Алыс және жақын шетелдердегі қазақ диаспорасы қазақ ұлтының үштен бірі немесе 4,3 миллион адамды құрайды. Олардың көпшілік бөлігі Кеңестік кезеңдегі революцияның және азамат соғыстары, зорлап ұйымдастыру, ашаршылық, жаппай қуғын-сүргін салдарынан өздерінің тарихи отандарынан кетуге мәжбүр болды.
Сонымен, тарихқа терең бойламай-ақ, адамзат тарихындағы алапат ғасыр ХХ ғасырдағы қазақ ахуалын сөз етсек, өз елі, өз жерінде отырып, қазақтай генезиз кешкен қасіретті ұлт жоқ екен. Мешін қырғыны - 1932 жылғы ашаршылық 43 пайызынан айырса, 30-жылдардағы саяси нәубет - ұлт қаймағын сыпырды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы қынадай қырылған боздақтар, одан соңғы кеңестік саясат жемісінен болған жасанды ассимиляция. Осынша қасіретті бастан өткерсе де ұлт қуаты кеміген жоқ.
Қазақ кім десеңіз, тағдыр талайымен қайғы кешіп келген чешен мен неміске, ұйғыр мен кәріске өзі жарымай отырып, жеген нанының жартысын бөліп беріп, аман сақтап қалған дархан жұрт, кең пейіл ел. "Қазақ осындай болмаса, қырыларымыз анық еді" - деп қазаққа мәңгі алғыс айтатын сол қасіретті жұрттардың алғыс батасы шығар, бүгін етек жеңімізді жауып, үзенгілестен бас оздырдық.
Қазақ кім десеңіз - тізгіні қолына тиген шақта, бағы беймәлім болып аңырап тұрған кезде, тыңнан тесіп жол салып, "соқтықпалы соқпақсыз" сергелдең шақта жорғадай жосылып, жол тапқан ұлт, ағайын. Саясат сонарында аңшы дәуірімен атайыдай арбасып, парасат пен саясат жүргізіп ақсақалдың ақылына, елдің сабырына, жастың жалынына сүйеніп, сергелдең кешсе де, сертінде тұрып, сүйреп берген сүйенерге лайық ерің - сол қазақтың баласы.
КСРО тарағаннан кейін жақын шетелдердегі (ТМД) қазақтар диаспораға айналды. ТМД елдеріндегі диаспоралардың мәдени және әлеуметтік -
1. Казахская диаспора: проблемы этнического выживания.- Атамұра, 1997.- С.28.
2. Жатқамбаев Ә. Киелі Түркістан топырағында.-Алматы, 1995 ж.-Б.13.
3. Елбасының халыққа жолдауы және қазақ диаспорасы. //Алтын Бесік журналы.- №3/2005.-Б.5.
4. РФ Президенті В.В. Путиннің Қазақстандағы Ресей жылының ашылу салтанатында сөйлеген сөзі. //Егемен Қазақстан.-2004.-12 қаңтар.
5. Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации.-Алматы, 2000.-Б.235.
6. Иванов И. Новая российская дипломатия.Десять лет внешней политики страны.-Москва, 2002.-С.382.
7. Мансуров Т.А. Казахстанско-Российские отношения в эпоху перемен 1991-2001.-Москва: Реал-Пресс, 2001. –С.610.
8. Кошербаев К.Е. „Самое ценное наследство” //Моя Москва журналы http://www.kazembassy.ru/issue/?issueld=341
9. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы //Егемен Қазақстан.-2006.-11 қаңтар.
10. Смағүлов С. Қазақ халқының тарихы.- Алматы: Олжас баспасы.-2005.-Б.83.
11. Тәтімов М. „Әлемде қанша қазақ бар?” //Алтын Бесік журналы.- №4/2005.-Б.22.
12. ҚР Статистикалық агенттіктің жылдық мәліметтері.- 2005 жыл.
13. Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақтардың ІІІ Дүниежүзілік қырылтайында сөйлеген сөзі. //Алтын Бесік журналы.- №5/2005.-Б.3-15.
14. Шетин Ә. „Ресейдегі қазақтар” //Достық- Дружба журналы.- №5/2005.-Б.35.
15. Алашқызы Б. „Шүй жеріндегі қазақтар” //Алтын Бесік журналы.- №4/2005.-Б.30.
16. Алашқызы Б. „Шүй жеріндегі қазақтар” //Алтын Бесік журналы.- №4/2005.-Б.33.
17. Көшербаев Қ. „Саратов қазақтары”.- ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі. -Астана, 2003. (баяндама)
18. Қазақстан Республикасы мен Қырғызстан Республикасы арасындағы мәдени байланыстардың даму деңгейі.- ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі.-Астана, 2003. (баяндама)
19. Қазақстан Республикасы мен Қырғызстан Республикасы арасындағы мәдени байланыстардың даму деңгейі.- ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі.-Астана, 2003. (баяндама)
20. Балғабаев С. „Қырғызстандағы бауырлар” //Алтын Бесік журналы.- №4/2005.-Б.20.
21. Казахская диаспора в Таджикстане.- по материалам Информационной службы МИД РК КСНГ.- Астана, 2005.
22. Қазақстан Республикасы мен Түрікменстан Үкіметтерінің „Қазақ мәдениетін қолдау туралы” мемлекетаралық келісімі.- Алматы, 1997.
23. Мендіғұлова Г. „Түрікменстандағы қазақтар” //Алтын Бесік журналы.- №3/2005.-Б.7.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диплом жұмысы ТМД шеңберіндегі ... ... мен ... ... ... ... ... Жұмыста қазіргі кездегі халықаралық ... ... ... ... үрдістерінде - тәуелсіздікке қол
жеткізген жас мемлекеттердің ішіндегі Қазақстанның тарихи жағдай тәлкегімен
тағдырдың айдауымен жат жерлерге ... ... ... ... мыңдаған
ұрпақтарының тарихи отанымызда бас қосуы, атамекеніне ... ... ... ... ... ... мәселелеріне ерекше
көңіл бөлінген. Ғылыми жұмыста Қазақстан мен ТМД ... ... ... ... саяси, мәдени қарым-қатынастардың қалыптасуы, дамуы және
болашағы жан-жақты қарастырылады.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... күрделене түсуі халықаралық қатынастар жүйесінің
дамуына елеулі ықпал жасауда. Алыс және жақын шетелдердегі қазақ диаспорасы
қазақ ... ... бірі ... 4,3 ... ... ... Олардың
көпшілік бөлігі Кеңестік кезеңдегі ... және ... ... ... ... ... қуғын-сүргін салдарынан өздерінің
тарихи отандарынан кетуге мәжбүр болды.
Сонымен, тарихқа ... ... ... ... ... ... ғасырдағы қазақ ахуалын сөз етсек, өз елі, өз жерінде ... ... ... ... ұлт жоқ ... ... қырғыны - 1932 жылғы
ашаршылық 43 пайызынан айырса, 30-жылдардағы саяси нәубет - ұлт ... ... ... ... ... ... ... одан
соңғы кеңестік саясат жемісінен болған ... ... ... ... ... де ұлт ... ... жоқ.
Қазақ кім десеңіз, тағдыр талайымен қайғы кешіп келген чешен мен
неміске, ұйғыр мен кәріске өзі ... ... ... ... ... ... аман сақтап қалған дархан жұрт, кең пейіл ел. "Қазақ осындай
болмаса, ... анық еді" - деп ... ... ... ... ... жұрттардың алғыс батасы шығар, бүгін етек жеңімізді жауып,
үзенгілестен бас оздырдық.
Қазақ кім десеңіз - ... ... ... ... бағы ... ... ... кезде, тыңнан тесіп жол салып, "соқтықпалы соқпақсыз"
сергелдең шақта жорғадай ... жол ... ұлт, ... ... ... дәуірімен атайыдай арбасып, парасат пен саясат жүргізіп ақсақалдың
ақылына, елдің сабырына, ... ... ... ... ... ... ... сүйреп берген сүйенерге лайық ерің - сол қазақтың баласы.
КСРО тарағаннан кейін жақын шетелдердегі (ТМД) қазақтар диаспораға
айналды. ТМД ... ... ... және әлеуметтік -
экономикалық өркендеу деңгейі ... ... ... ... ... ... ... және шешу, ғылыми зерттеулердің
тәжірибелік шаралармен бірлігі және ... ... әлде ... жете ... ... ... қазақ диаспорасының ... ... ... ... бірі ... -ды, соның нәтижесінде шетелдерде
тұратын қазақтар туралы ... мен ... ... ... ... ... ... Қазақ халқына, яғни
шетелдердегі қазақ диаспорасына деген ... ... ... ... еді. Бұдан жалпы қазақ диаспорологиясының жағдайын ... ... Осы ... тек ... ... ... ... Кеңесі "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы" Заң
қабылдап ... ... ... ғана ... ... 1992 ... алтын бесігі - Алматыда, 2002 жылы - ... ... ... - ... ... төрінде, ал 2005 жылдың қыркүйегінде
мемлекетіміздің ел ... ... қала ... ... Дүниежүзілік
Құрылтайлары өткізілді. Ал 1995 жылдың 16-17 қарашасында Байырғы Түркістан
шахарында "Қазақ диаспорасының өткені мен ... атты ... ... ... Онда ... диаспорасының пайда болуы,
шетел қазақтарының қазіргі ... ... ... ... ... ұлттық психологиясы, әлемге деген көзқарасы, әдет-
ғұрыптары мен ... ... тіл, ... ... және ... ... саясатының негізгі проблемалары талқыға салынып,
оралмандардың жағдайларына үлкен назар аудыралды.[2] Осы ... ... ... ... ... Халқына Жолдауы
(2005ж) жоғарыда айтылған мәселелерді қамтыған-ды.
Байырғы ұлтпен өздері тұрып ... ... тыс ... ... ... ... ... арасындағы мәселелерді ... ... ... ... және ... маңызы зор деп танылды. Қазіргі таңдағы барлық
үкіметтерді диаспора мәселесінің практикалық маңызы ... ... бұл ... ... (шешілу жолдарын) жаңарту мақсатында білім
және ... ... ... үшін ғана ... сондай-ақ көп этникалық
қоғамда бұндай мәселелермен жие кездесіп отыратын билік тармақтары ... ... үшін де ... зор. Бұл ... ... қарым-қатынастар
мәселелеріне үлкен назар аударатын көпұлтты Қазақстанның Үкіметі мен
ғалымдарына да ... "Біз ... ... рет ... Азияның алдыңғы
қатарлы мемлекеттерінің тәжірибесін және өзіміздің көп ұлтты, әрі көп дінді
қоғамымыздың ... ... ... ... ең ... бойынша тәуелсіздік орнаттық және ұлты мен діни нанымына
қарамастан, әрбір ... ... ... пен дінді таңдауға
ерік беретін еркін, әрі ерікті қоғамның негіздерін нығайтуға тиіспіз.[3] Әу
бастан Қазақстан ұлтаралық татулық ... ... ... сырт ... ... ... созды. Сол себепті ТМД шеңберіндегі қазақ
диаспорасының ... ... осы ... ... отырған
саясатын баяндап, талдау диплом жұмысының зерттеу ... ... ... ... ... ТМД шеңберіндегі қазақ ... ... осы ... ... отырған саясатына жан-жақты
талдау жасау. Диплом жұмысының алдына ... ... жету ... міндеттер қойылды:
1) Шетелдегі отандастармен (ТМД-дағы) жұмысты жан-жақты жетілдіріп, оны тек
ұдайы және мақсатты мемлекетті ... ... ғана ... ... ... ... шығармаған жөн.
2) Қазақ диаспорасының әлеуметтік -экономикалық, мәдени, білім ... ... ... ... ... ... ... оралғылары келетіндерге ... ... ... ... жасау қажет.
Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері: 1991 -2006 ... ... ... өз ... ... ... КСРО ... кіре
отырып, одақтың көптеген "бөліктерінің " бір бөлшегі іспеттес ... ... аян. ... салдарынан тек 90-шы жылдардың ... ... қол ... ... бұрыннан бергі қалыптасқан мәселелерді
реттеу құдіреттілігіне ие ... ... ... ... ... де ),
алайда бұл сұрақтар қазіргі ... да ... ... ... ... зерттеу жұмысының бүгінгі күндерге дейінгі жылдарды қамту
себебі де осында.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... қойған
мақсатын орындауда негіз болған деректердің қайнар көздеріне қарай оларды 6
топқа бөлуге болады.
Деректердің бірінші тобына ... және ТМД ... ... заң ... мен ... ... Зерттеу жұмысына Қазақстан
Республикасының Конституциялық Заңы, "Халықтың Көші-қоны туралы " ... ҚР ... ... ... ... басқару
жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі іс-шаралар туралы " ... ҚР ... ... ... арналған ... ... ... Ел ... ... ... Жолдауы,
ҚР Президентінің Халқына Жолдауы ... ҚР ... ... ҚР ... ... ... жж салалық бағдарламасы,
Шетелде тұратын ... ... ... бағдарламасы, Ресей
Федерациясының "Шетелдегі отандастарын қолдау ... ... ... ... ... Республикасының мәдениет туралы
Заңын кеңінен қарастырылуы, осы заңдар мемлекеттердің диаспораға байланысты
ұстанып отырған ресми ... ... ... ... ... құжаттар құрайды. Қазақстан
Республикасы мен ТМД ... ... ... ... ... екі жақты мәдени, экономикалық қарым-қатынастардың ... ... ... шарттар, хаттамалар, конвенциялар, декларациялар
мен меморрандумдар жатады.
Деректердің үшінші тобына ... ... ... ... ... бар ... мен Ресей, Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы
қарым-қатынастарға ... ... мен ... ... Бұл
құжаттарға Қазақ КСР ғылым Академиясы жанындағы ... ... ... және ... ... мен ... КСР Орталық,
мемлекеттік мұрағаты бірлесіп құрастырған 2 томдық құжаттар мен ... ... ... ... ... ... ... қазақ-өзбек
қарым-қатынастарын қамтыған. Құжаттар жинағы қазіргі кездегі Орталық
мұрағат материалдары негізінде ... біз бұл ... ... осы ... ... жөн ... ... материалдарына келсек, бұл Қазақстан
Республикасының ... ... ... Ресей Федерациясысындағы
Қазақстан Республикасының, Өзбекстан ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Еңбек және халықты ... ... ... ... ... қазақтары
Қауымдастығының ағымдағы мұрағат дерек көздерінен тұрады.
Деректердің төртінші ... ... және ... ... ... және ... ... еңбектері, сөздері,
сұхбаттары жатады.
Егемендік алған ... ... ... ... ... белгілеп беруге және қазақ дипломатиясының алғышқы
қадамдарының бет алысын айқындауға ел ... ... ... құндылығымен ерекшке.
Ресей Федерациясының Президенті В.В.Путиннің екі мемлекет арасындағы
ынтымақтастықтың маңыздылығы және ... екі ... ... ... ... іскер әріптестік, жөніндегі мәліметтер де [4]
назардан тыс ... ... ... Федерациясындағы дипломатиялық
өкілдік басшыларының еліміздің сол мемлекеттерге қатысты ... ... ... ... және ... туындап отырған
мәселелерге байланысты ... ... ... ... Мұндай
зерттеулердің қатарына мемлекеттердің ... ... әр ... ... ... ... ... Республикасының Дүниежүзі елдерімен өзара достық қарым-
қатынасының қалыптасуы мен ... ... ... сонымен бірге
егеменді еліміздің сыртқы саясатының бағыттарының стратегиясының және оның
халықаралық қатынастар жүйесіндегі алатын орны мен ... ... ... ... ҚР ... істер министрі Қ.Қ.Тоқаевтың бірқатар еңбектер құнды
болып табылады.[5] Бұл еңбектердегі деректілік ... екі ... ... ... даму барысын және кедергілерін түсінуге,
талдауға мүмкіндік береді.
Ресей Федерациясының сыртқы істер министрі И.С.Иванов өз ... ... ... ... ... және ... ... ұлттық мүдделерінің қалыптасуын қарастырады. [6]
Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасындағы тең құқықты
ынтымақтастықтың өркендеуіне ат ... екі ... ... зор ... ... жинақтаған Қазақстан Республикасының
Ресей Федерациясындағы Төтенше және Өкілетті елшісі болған ... де ... ... ... ... ... ... екі ел арасындағы ынтымақтастықты дамытуға өз үлесін қосып ... ... ... ... бесінші тобына - зерттеу
тақырыбына байланысты мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған материалдар
жатады. Бұған ... ... ... мен журналдардың түрлі
жинақтары жатады.
Пайдаланылған деректердің алтыншы тобына ... ... ... ... ... ... шетелдердегі (соның ішінде ТМД елдеріндегі) қазақ
диаспорасы жөніндегі нақты сандық көрсетілімдер туралы мәліметтер береді.
Жоғарыда аталған деректердің барлық ... ... ... жазу ... ... ... ... зерттеу жұмысында қолдану - ... ... ... ... мен міндетін ашуға мүмкіндік берді.
Тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ... жатқан біз жоқ. Тек қана қазақ ... ғана емес шет ... ... ... ... тең ... ... айтудың өзіне тиім салынған
ғасырды да артқа ... ... ... тағдыры қақында
баяғы "советологтардың" бірталай еңбектері бар екенін ... ... ... өздері шаң басқан архивтерде табылып ... ... ... ... ... диаспоратану ұғымы бұл күнде тілімізге сіңіп
үлгерді. Кең түрде зерттеле басталды. 1991 ... ... ... ... ... ... мен ... атты ғылыми бағдарлама
шеңберінде көңіл тоярлық игі шаралар ... ... ... ... ... Биыл ... және саясаттану институты
диаспоратану ... ... ... ... аяқтап, көлемді еңбекті
баспаға әзірлеп те қойыпты.
Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы да диаспора мәдениеті мен әдебиетін,
тарихын ... ... ... ... ... ... ... - тәжірибелік мәслихат, кеңестерді айтпағанда, ... бар осы ... ... ... де жыл ... ... Дүниежүзі Қазақтарының Қауымдастығы жанындағы "Атажұрт"
баспасының жалғыз өзі диаспораның ... ... ... жыл ... игеріп, ойсыратып тастай алмасы анық. Ол - ... мол ... ... аса ... - ... байлық.
Қазақ диаспорасы жайлы шетелдік зерттеушілердің шығармаларын өзімізге
насихаттау - тарихымыз үшін тағылым. Швед ғалымдары Линза ... мен ... ... ... ... және "Қытай қазақтары" атты
мақалалары жеке кітап болып 1997 жылы ... ... Әлі де ... ... жатқан қазақтар туралы дүниелер аз емес. Кешегі ... және ... ... ... тарихын, этнографиясын зерттеуде ең
қастерлі үлгі болып жатқан жоқ па?
Өзіміздің қазақстандық ғалымдарымыздан ... ... ... ... ... ... ... санарлық, олар
Г.Меңдіғұлова, С.Балғабаев, Ғ.Саржанов сияқты азаматтарымыз.
Десек те, қазақ диаспорасының ТМД шеңберіндегі ... әлі ... ... келе жатыр, сонымен қатар, жалпы диаспоратану ғылымының
тарих, археология, ... және ... ... ... ... көп. ... барлық сан-салалы қорларын терең үңгіп
зерттеу жергілікті қабілетті жастарды тәрбиелеу қажеттілігін ... ... бұл ... іс ... ... ... ... етеді. Бұл іс алдағы бес жыл ішінде жедел ... ... енді ... соң ... кеш болады.
Қазақтар жасаған барлық құндылықтар - бүкіл елдің игілігіне айналуы
тиіс.
Жұмыстың құрылымы мен ... ... ... ... ... тараудан, қорытындыдан тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланған әдебиеттер
тізімі мен қосымшалар берілді. Диплом жұмысының көлемі ... ... ... жаңа беттері
1.1 Қазақ диаспорасы ұғымының пайда болу тарихы
Қазақ - қазақ болғалы "Әлемдік кеңістікке дәл ... ... ... ... шығар. Қазақстан үшін мемлекеттік ... ... - ... ... ие мәселе. Тәуелсіздігімізді
жариялаған күннен бергі уақыт егемен мемлекет ретінде ... ... ... иелену, бүкіл халықаралық қоғамдастық таныған ел болу мақсатында
жүзеге асыруға арналды. Бейнелеп айтсақ, атымыз ... ... ... ... асымыз барда беріп жүріп ел танумен " өтті. Мұның өзі сыртқы
саясатымыздың айқындығын ... ... ... ... ... ... негізінде елдің ырғақты экономикалық дамуын қамтамасыз етуге
бағытталған[9].
Ғаламдану жүйесінде ... даму жоқ. ... ... ... ... ... ... ұстанғаны жөн. Ал бұрынғыдай "Мен ... сен кіші ... ... ... жерде біздің қазақ халқы көнбейді.
Өткен ғасырдың 90-шы жылдары қазақ ... ... ең ... ... ... ... сан ғасыр аңсаған арманы орындалды. ҚР ... ... ... ... ... Бүгінгі таңға бүкіл дүниежүзі
қазақ деген Ұлт бар екенін, қазақтың жері, Отаны - Қазақстан ... ... де, ... көп ұлтты мемлекет. Ұлтаралық қатынас мәдениетін
азаматтық келісіммен ұштастыру негізінде алға басып, келесі даму ... ... ... ... мен ... жылдары қазақ халқының орташа жылдық табиғи
өсімі Қазақстан бойынша 120-125 мың, бұрынға Кеңес ... ... ... ал ... ... ... санымен 165-180 мың адамға өсті.
Статистикалық агенттіктің жүргізген санағы бойыншы 2002 ... ... ... барша саны яғни, ... исі ... ... саны ... 500 ... ... Яғни ... жеті жылда қазақтар бір миллионға өсіп
отырады.
Қазір 15 ... ... ... ... ... мен
ирреденттерінің жартысы өз елі Қазақстанға оралатын ... онда ... ... ... 20 ... дейін өсіп, ал барлық ... олар 75-80% ... ... даму динамикасы әсіресе, өткен ХХ ғасырда өте күрделі болды.
Қазақ өз алдына шаңырақ көтерген соңғы бес ... алты ... ... - ... ... 1750 ... - ... көшкен, 1916 жылғы дүрбелең
кезіндегі көш, ... ... ... пен ... ... ... қуғын-сүргіннен бас сауғалаған көш) жат жерге үдере көшуді бастан
кешірген екен. Әрине, бұл қазақтың көшқұмарлығынан ... әлем ... ... ... ... қазақ халқына тағдырдың салған
ауыртпашылығынан ... көш еді. ... ... ... ... ... шекарасының сыртында қалып қоюы да кездесіп отырған. Бұндай жәйттер
қазақ мемлекетінің ... ... ... ... сәйкес келеді. Мысалы,
1864жылы Қытай мен Ресей мемлекеттерінің қазақты ту ... ... ... өр ... ... ... ал ... жылдары Оңтүстік
Қазақстан облысының бірнеше аудандарында тұратын ... ... ... ... өз ... ... мен Қытайдың жасаған келісім шартыныуң құрбандары
болған ата-бабаларымыздың ұрпақтары[10].
Алыс шетелдердегі ... ... сол елге ... ... ... қиындықтары да әрқилы. Мысалы, Түркияның қол астына кірген
қазақтардың қиын-қыстау сапарлары былай болған ... ХХ ... ... Кеңес Үкіметіндегі саяси науқанға шыдамаған жүз мыңнан аса
отбасы алдымен Өзбекстаннан Тәжікстанға және одан әрі Тәркіменстаннан ... ... ... ... бастайды. Оларға Ауған Үкіметі
шарасыздық танытып,қазақ көшпенділерінің қажеттіліктерін қамтамасыз ... Сол ... ... ... ... хан олардың көпшілігін әскердің
күшімен Чахнасор ... жер ... ... Осы ... ... 90 ... айрылды. Тірі қалғандары ол аймақтан ... ... ... қарай жол тартады. Онда ел ақсақалдары ... ... ... ... ... ... айтып шағынады. Ол қазақтарға
егістік жер, ақшалай ... және ... ... алып береді. Қазақтар егіс
егуден бас тартып, Ауғанстанның солтүстік жағына ... ... ... ... Балх ... ... Сол ... тағы да оба,шешек ауруларына ұшырап,
жүздеген кісісінен тағы айрылады. Аман қалғандары ... ... ... ... ... Фейзабат, Сарекул қалаларына топ-топ ... ... ... ... ... ... ... кете
бастайды. 1979жылы Ауғанстанға Кеңес әскерлері кірген соң, ... ... Иран және ... ... барып бас сауғалайды. Сол
кездегі Түркия мемлекет басшысы Кенан Еврен 60 ... ... ... алып ... ... халыққа теңестіріп, Қайсери облысына
орналастырған. Кейіннен Иранға ... ... ... ... ... ... жылдары арасында Стамбулдағы жақын туыстарының жанына көшіп
келеді. Қазақстан Үкіметі 1993 жылы ... ... ... ... арнайы ұшақпен туған еліне әкеліп қосты.
Соғыстан соңғы 60 жылда (1945-2005) ... ... ... ... ... ... (2,1-8,7 млн). Ал енді осы кезде проценттік үлес
салмағымыз тың ... ... мен ... (1955 жылы -27%)
бүгінде екі есеге қайта көтерілді.
Қазақ халқының демографиялық дамуы туралы сөз болғанда, әр ... ... ... оның аман ... ... ... ... мен
шашырағаны жайлы, яғни, Қазақстаннан тыс жерлердегі қазақ диаспорасы туралы
айтпай кете алмаймыз. Қазіргі диаспораларымыздың қиын ... ... ... ... ... ... халықтық бірлігіміз
тұрғысынан ғана қажет болып отырған жоқ. Ол - ... ... ... ... ... түзету, адам құқын қорғау, ... ... ету ... ... ... Соған орай
қазақтың шашыраңқы диаспорасы қанша, олар ... ... ... ... ... Бұл - біздің жас мемелекет ретінде дербес
демографиялық саясатымыздың басты мәселелерінің ... ... грек ... ... өсу деген мағынаны білдіреді.
Басқа жаққа кетіп, шашыранды жүргендерді немесе шоғыр болып ... ал өз ... ... ... ... ... "шашыранды" немесе "шоғыр", ал репатрианттарды "ізгі тілекпен еліне
қайтқан майталман оралмандар" деп ... Ал екі ... ... не онда жоқ, не ... жоқ, ... ... ... жағдайда қалған
дүбараларды – "маргиналдар" деп ... Екі ... ... ... ... шаталарды – "метистер" дейміз. Олардың саны 1989 жылы 450
мыңға жетіп жығылды. Ал енді ... ... ... ... өз
атақонысында отырғандарды - ирредент деп атаймыз. Өзбекстан, Ресей, Қытайда
тұрып жатқандар - міне, осы ирреденттеріміз ... ... ... біз өз жас ... ... саны қалың көрші
елдердегі қандастарымыз ... ... арғы ... қалып қойды да
біздер үшін ирреденттерге айналды.
Қазақстанмен іргелес болса да тыс ... саны ... ... ... және шалғай жерлерге ... ... ... ... ... ... саны 6 млн 500 мың деп ... Олар барша саны 15
миллионнан асқан туған халқымыздың 40%-ын яғни, бестен ... ... ... ... сырт ... ... мол шашырандысын
салыстыратын болсақ, туысқан қырғыз халқынан біршама көп, ал ... ... үш ... көп ... басын қоссақ, бір қауым халық екені белгілі.
Қазақтардың 2005 жылдың басындағы барлық саны: Қазақстанның өзінде 8
миллион 990 ... ... ал ... Кеңестер Одағының құрамында болған
Республикаларда 3 миллион 840 мыңдай қазақ бар.
Ресейде ұлт болып қалу үшін ... ... ... және ... ... ... ... орынға ие болып отыр. Онда қазақ - орыс немесе қазақ-
татар "метис" ... ... ... ... ағым осы
Республика мен басқа ... ... ... ... ... ... ... бергі соңғы жылдары Қарақалпақстандағы қазақтардың үштен
бірі, Түркіменстандағылардың ... ... ал ... ... өздері ... ... ... он ... ... ... ... қайтуы
ықтимал. Енді көші-қонның жаңа тобы Орта Азия ... ... ... ТМД ... ... ... ... мәселелері
Ежелден қазақ халқы төрт түлік мал бағып, шаруашылықпен айналысып,
көшпелі ел болғалы, одан бері келе ХХ ... ... ... ... ... ... ... аштық пен жоқшылық жылдарында ата-
бабаларымыз ат ... ... ... ... ... жер ... тарап кеткені
бәрімізге аян. Бүгіндегі статистикалық мәліметтерге сүйенетін болсақ, 5
миллион қазақ бауырларымыз - ... ... ... Манғолия,
Түркіменстан, Қырғызстан және де өзге мемлекеттерге ... ... бері ... ... ... ... Өзбекстан өлкесінде
тұратын қазақ халқының саны осы күні миллионнан астам, дәлірек айтсақ, ... ... ... ... бойынша 2005жылдың алғашқы 6
айында 1 миллион 800 мың
Ал ұлтын ... ... ... ... ... жайлы айта
алмаймын. Ең тығыз тұрақтанып отырықшы мекен болған ... ... ... Жызақ, Сырдария облыстары және Қарақалпақ Автономиялық
Республикасында. Кезінде ұлы ... ... ... ... Төле би билеген
Ташкент қаласының төңірегі ... толы ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысының бір ауданы болған Бостандық
ауданы, төменгі Шыршық, Паркент, Қыбырай, Шыназ ... ... ... Шыршық қалаларындағы бауырларымыз өз шаңырақтарын көтеріп түтінін
түтеп отыр. Ата ... ... ... өз ... ... ... келе ... ағайындарымыздың басым көпшілігі Науай облысында орнын
тапқан. Атап айтар болсақ Тамды, Кенимех, Үшқұдық аудандарында мекендейді.
Мұндағы ... ... ... ... ... пен ... ... Сондай-ақ, Жызақ облысының Арнасай, Мырзашөл,
Достық, Фарыш аудандарындағы қазақтар да ана ... ... жас ... ... ата ... қастерлеп келе жатыр.
Өзбекстанда қазақ халқының өткен тарихына байланысты мұралар ... аз ... ... ... ... - ... іс. ... ортасында Төле би бабамыздың кесенесіне зиярат етушілер жыл сайын
көбеюде. Қазақстан ... ... ... Назарбаев пен Өзбекстан
Президенті Ислам Абдиганиевич Каримов 1994 жылы ... ... ... Төле би ... ... ecдар ... би бабамыздың Нұрата
ауданында қабірін анықтады.
Енді ... ... ... ата, Әйтеке би ... ... ... оны ... тәу ететін орталығына айналдыру
үшін қаржылай көмек көрсету мәселесі күн тәртібінда тұр.
Сондай-ақ, Ташкенттің Батыс шекарасында ... ата ... ... Ташкент қаласында 20ға жуық көшеге қазақтың көрнекті тұлғаларының
есімі ... ... ... көрнекті Науаи көшесімен қиылысып
жатқан, оңтүстіктен солтүстікке қарай созылған үлкен көше - Абай ... ... ... жерінде Науаидың және басқа көрнекті ақындардың
ескерткіштері бой ... тұр. Енді осы ... ... да мүсінін
орналастыру қолға алынды. Ташкент қаласының оңтүстік бөлігінде ежелден отыз
ұл ойсыл немесе Сіргелі ... ... ... Бұл жер ... ... деп ... Бұл ... шығыс жағындағы жерде Абай ауылы Мұхтар
Әуезов атындағы көше бар. Өзбекстанда Қазақстанға қатысты мәдени жәдігерлер
өте көп және ... ... ... ... ... ... жатыр.
Қазақтың тарихын толық білу үшін ең ... ... ... ... ... ... ... мәдени орталық осы
мәселелерді қолға алуда. Өйткені, қазақ халқының ... ... ... ... Ең ... - ... ... бабасы Жалантөс-Баһадүр-Дағбыт
мазарында жатыр. Ол кісі ... ... ... болған, екі үлкен
медресе салған және жоңғарларға қарсы соғысқан қатысқан. ... ... бірі - ... ... да сол ... жатыр. Ол кісінің мазары
Хорезм облысындағы Гурлен ауданында.
Ал Ташкент қаласындағы ... ... ... ... дәуіріндегі (1865-1917) құжаттар, 1917-1925 жылдардағы
Түркістан АССРН-ның құжаттары, 60-қа жуық ... ... ... зиялыларының еңбектері, Ресейдің отарлау саясатына байланысты, ... ... ... ... өте ... ... тең емес ... әрине, әр елдің өз заңы мен құқығы бар.
Кейбір мемлекеттер ерте ... ... хал ... ... болса,
1991 жылы Кеңес Одағы ыдырап өз егемендіктеріне ие болған ТМД мемлекеттері,
әсіресе Орта ... ... ... ... мемлекеттерінің
экономикасы дами қойған жоқ. Осыған орай ... ... ... ... хал ... ... бе? ... сауалмен Өзбекстан
Республикасында тұрып жатқан ... ... сыр ... ... ұлт ... "Ат ... тай ... демекші, өзінің ұрпақтан
ұрпаққа жалғасатын - тілі, діні, ... мен ... ... ... ... сақтап, келешекке өз ізбасарларын жеткізу , қазақтың
әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлерін ... ... бара ... көріп
қалайша ішің ашымасқа. Түсінемін, ол ауылда, қалаларда қазақ ... ... ... ... ... оқу ... түсе ... қалады деп көп ата-
аналар балаларын өзбек мектептеріне береді. Үкімет тілі мен ... тілі де ... тілі ... оны ... тағы да болмайды.
Оның үстіне Өзбекстан балабақша, мектептерден бастап жоғары оқу орындарына
дейін іс қағаз жұмыстарын ... ... ... ... ... ... мектептеріне де осы мәселені талап етпеуіне кім кепілдік бере алады.
Егер бұл ... ... ... ... ... ... күмән жоқ.
Себебі латын тілінде сабақ беруге қазақ ұстаздары дайын емес. Қазірдің
өзінде ... тілі мен ... пәні ... ... қазақ тарихын
тіпті оқу бағдарламасынан алып ... Тек ... ... ... ... ... ... ұстатқан. Осындай ахуалдан кейін өз тарихын
білмеген келешек ұрпақ - өз ұлтының кім екенін қайдан ... ... ... ... ... ол ... ... сай келмегесін қолдануға тыйым салынған. Бірақ Өзбекстандағы
Қазақстанның Төтенше және Өкілетті елшісі ... ... ... ... ... мен ... ... көңілін бір көтерді.
Кеңес Одағы кезінде жастар Қазақстанға келіп білім алып, жоғары маман
иелері болып оқушыларға үлгі-өнеге ретінде тәлім-тәрбие беретін. ... ... ... ... етіп ... Ал ... ... білім алған жастардың дипломы жарамсыз болып қалды, немесе
қайта аттестациядан өтіп дипломын ... тура ... Көп ... ... ... болып, перзенттерінің білімін орта білімнен ары
қарай жалғастыруға шамалары да келмей қалды. Бұл деген сөз жастардың ... ... ... ... деген құштарлығы сиреп бара жатқанының
белгісі секілді.
Көп азаматтар Қазақстанның баспасөздерімен таныс емес. Себебі тек шетел
қазақтарына арналған ел ... ... Елі" ... ... ... ... ... журналының өзі де әр қазақтың қолына тие
бермейді. Ал өзге ... ... мен ... ... ... хабарсыз.
Телеэкраннан Қазақстанның каналдарын көп аймақтар көре алмайды. Әйтеуір
жалғыз Республикалық "Нұрлы жол" баспасы мен әр ... күні 20 ... ... ... атты ... ... болғандарына
да халайық шүкіршілігін білдіріп жүр!
ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың дүниежүзі ... ... ... ... ... ... жүрген қазақтарды
тарихи Отанға қайтарып алу жөніндегі ыстық ықыласы[13] қазақ диаспорасын
үлкен үміт пен ... ... ... да 2005 ... Елбасының өз халқына жолдаған
дәстүрлі Жолдауын толық ... ... ... өз ... "Мен Орталық
Азия елдері одағын ... ... ... ... Қырғызстан
арасында жасалған мәңгілік достық туралы шарт ... ... үшін ... бола ... Мен өңіріміздегі басқа елдерді де естен шығарып отырғаным
жоқ," -деп ... ... ... ... ... ... ... Республикаларда тұратын қазақтар үшін аса зор маңызы бар ... ... ... көз ... ... Елбасы аталған
елдердің экономикалық мүдделері де, ... ... да, тілі ... де ... ... қадап айтып отыр. Әрине жоғарыда ... ... түбі бір ... ... ... емін-еркін араласып, нарықтық
экономика тұсында түрткі болған көптеген мәселелерді шешуге қол жеткізеді.
Бірлігі мықты ел ... ... ... ... одан әрі ... ... көшу халықаралық аренада онтайлы нәтиже береді.
Бүгінгі таңда Өзбекстанда 130-дан ... ұлт пен ... ... ... ... ... орны ... Өзбекстандағы қазақтардың мәдени-
рухани салада қол ... ... ... ол ... жоғарыда айтылып
өтті.
Орталық Азия елдеріндегі интеграциялық үрдістерді жүргізуге Қазақстан
мен Өзбекстан бірлесе отырып ... ... ... ... ... Еуропалық Одақтың құрылуында Франция мен Германияның дәл осындай
роль атқарғандығын әлем танып отыр.
Орта Азиядағы қазақ-өзбек ... ... ... ... Қазақ-өзбек қатынастарының тарихы тереңде жатыр.
Олардың ... ... ... бар, ... ... ... ... хандығынан
бөлініп шығып, жеке отау тіккен; екі мемлекеттің тілі, діні, мәдениеті бар,
ортақ су кеңістігін пайдаланады. Географиялық орны ... бір ... ... қауіпсіздік мәселелерді шешуде екі мемлекеттің де үлесі зор,
интеграциялық үрдесті дамытса, басқа Орта Азия ... ... ... алып ... мүмкіндігі бар.
Осы үрдістер орын алған жағдайда, Орта Азия елдері біртұтас бір
аймақта ... ... ... ... мүмкін. Осы орайда
жоғарыда көрсетілгендей, халықтың ... жүру ... ... ... еді,
әсіресе бұл қазақ диаспорасының шешілмей отырған ... ... ... ... ... қазақтар ең көп тұратын елдердің бірі - ... ... 1 ... асатын Ресей қазақтары бұл елдің ... ... ... ... Еділ бойындағы Астрахань облысы, одан ... ... ... жерді мекендейді.
Өткен ғасырдың 90 жылдары тарихтың жаңа парағын ашып берді. ... ... ... ... ... өздерінің тәуелсіздігін
жариялады. Сөйтіп туған топырағынан шеткері жүрген ұлт өкілдері ... ... жаңа ... ... ... ... ... ынта-
ықылас аудару бастаған заман туды.
Тәуелсіз туын тіккен Қазақстан да қазақ ... тыс ... ... бауырына тартып, барыс-келіс байланыстарына кеңінен жол ашты.
Қандас ... ең ... өз ... тән ... ... қалуына
барынша қолқабыс етуді басты мақсат етіп қойды. Қазақ екенсің, ұлттыңның
қайталанбас талай ғасырлар бойы жалғасып келе ... ... ... ... ... ... ... сіңіруін азаматтық парызың,
өйткені диаспора өзінің ... ... ... қол ... Сол ... де
қазақтың ұлттық менталитеті, тілі, діні, ділі, салт-санаты, әдет-ғұрпы,
қайталанбайтын қол ... ... ... ... ... ... әдебиет, өнер-рухани қазынаның басқа да қайнар көздері бітеліп
қалмауы аса маңызды. Бұл жәйт ... ... ... жүрген
бауырларымызға да тікелей қатысты.
Ресей қазақтарының саны жағынан да мәдени-рухани ... ... ... ... ... - ... облысындағы қандастарымыз Астрахань
облысында тұратын 140 ... ... ... рух үшін өзге ... ... ірі істер атқарған. 1990 жылдың 22 маусымында алғашқы бас
қосуын өткізген облыстық қазақ мәдениетінің ... ... ... бергі
жылдары көп істер тындырды.
"Жорлдастық" қоғамының ыждағатты еңбегінің арқасында 1991-1992 жылдар
аралығында Астрахань облысындағы 60 ... пен 20 ... ... тәрбие
мекемесінде қазақ тілінде дәріс беру жолға қойылды. Қоғам басшылары
Алматыдағы мұғалімдердің ... ... ... ... ... Осы оқу ... қол ... облыстағы педучилищеден қазақ бөлімі
ашылды. Қазір қоғамның филиалдары Володар, Камызек ... ... ... ... қоғамының көмегімен, "Ақ арна" газеті дүниеге
келді. Оның алғашқы редакторы ... ... ... ... екі ... мүмкіндік алды. Қазір "Ана тілі" атты ... ... ... ... ... Өтежановтың маңдай тері көп сіңді. "Атамекен" атты
телехабар да осындай талмай ... ... ... облысының
губернаторы А.П.Гужвин Қазақстан Республикасы Президентінің "Бейбітшілік
және рухани келісім" сыйлығына ие ... ... ... ... ол өз
облысындағы қазақтардың қазақтығын сақтауға ерекше назар аударып, үнемі қол
ұшын беріп келген ... ... ... ... төл перзенттері ұлы
күйшілеріміз- Құрманғазының 175 жылдығы мен Динаның 130 жылдығын ... ... ... ... ... мұражайы мен кесенесі
тұрғызылған[15] .
Ресейде қазақтар көп шоғырланған өңірдің бірі - Омбы ... ... ... ... құрылғанына 13 жылдың жүзі болады. Бұл -
Ресейдегі ең алғашқы қазақ мәдени ... ... Оның ... -
Қ.Рысқұлбеков атындағы сыйлықтың тұңғыш иегері Алтынай Жүнісова. Қазір Омбы
қаласында 100 мыңдай қазақ өмір ... ... 35-40 ... жуығы Омбы
қаласында тұрады. Тек қана қазақ отбасыларынан құралған қазақ ауылдарының
өзі елуге тарта.
Омбыдағы аз ... ... ... радио арқылы он бес
минуттық хабар беру мүмкіндігі бар. ... ... ... ... ... атты радио бағдарлама айына екі рет эфирге
шығады. Қазақ тіліне сусаған қандастарымыз үшін аз да ... ... ... 60-70 ... қазақтар мол шоғырланған Томар, Қоянбай, Сегізбай (бұл
ауылдардың ... ... ... ... ... ауылдарда қазақ мектептері
болған. Қазір олардың басым көпшілігі орысшаға ауысқан. 1989 ... ... ... ... ... ... педучилище бар еді, ол кейін
жабылған болатын. Бірақ, биылдан бастап қазақ тілі мен ... ... ... ... (он жеті ауылда ғана ) факультативтік ... ... Омбы ... Кадет корпусында ХХ ғасырдың
басындағы ұлт ... ... ... ... Сейфуллин,Мағжан
Жұмабаев сынды арыстарымыз білім алғанын ескерсе, оның қазақ тарихында алар
орны ерекше. Ал, ... ... ... ... ... алған педучилище
Мағжан ақынымыздың атында. Бұл қазақтың ұлт ... ... үшін аз ... ... ... ... қалмағынының айғағы.
1998 жылы мәдени орталық жанынан құрылған фальклорлық ән-би өнер тобы
"Халық ансаблі" деген құрметті атақ ... ... бері ... әні" ... ... тұрады.
Ресейдің Алтай Республикасының Қосағаш ауданында негізінен қазақ
тұрады. Бұл күнде Қосағаш қазақтарының Шүй ... ... ... ... жылдың жүзі болды. Мұнда 1925жылы алғашқы мектеп дүниеге келген. онда
сабақ беретін 1960 жылға дейін сабақ ... ... ... ... ... ... ана тілін біршама сақтаған. Бұрын Қазақстаннан
маман мұғалімдер арнайы жіберіліп, ұлттық баспасөздің жетілуіне мүмкіндік
жасалып келген болса, ... ... ... орай, мұғалімдер қатынасы
сиреп, ана тілінде ақпарат алу ... ... бір ... - ... ... ... аса ... Қазір Қосағашта 5 мешіт бар. Діни ... алу үшін ... ... ... жылы ... ... ... қазақ мәдени орталығының арқасында
Қазақстанмен байланыс ... ... ... ... Оған қоса ... ән-
би ансаблі бар. Осы екі мәдени ... ... ... ... күш ... ... ... бірінші астанасы болған Орынбор қаласында "Ақ ... ... ... орталығы жұмыс істейді. Оның төрағасы Байдаулетов Азамат.
Астрахань мен Омбыдан кейін қазақтардың мәдени орталығының ... ... осы - ... облысы. Өйткені, мұнда 130 ... жуық ... ... ... ... ... ай сайын шығады. Көптеген мектептерде ... пән ... ... ... жеткен. Көршілес Ақтөбе ... ... ... ... ... ... бірігіп өткізу
дәстүрге айналған.
90 мыңға жуық қазақтар тұратын ... ... Еділ ... ... ... ... Оның төрағасы А.Ташбеков. Айына бір
рет шығып тұратын "Хабар" атты газеті бар. Бұлардан басқа ... ... ... ... ... ... ... дақазақтар
мекендейді. Қорған облысында 15 ... жуық ... өмір ... ... ... ... ... біраз жылдан бері жұмыс істеп келеді.
Мұндағы ... ... ... ... мен шекаралас аудандарда
тұрады. Түмен ... 14 мың, ... мың, ... ... 15
мың қазақ бар. Бұл жерлердің барлығында дерлік қазақ ... ... ... ... ... облысындағы қазақ мәдени орталығын Ғабдуллин
Белгібай, Екатеренбургтегі орталықты ... ... ... ... ... Мақат пен Дүйсенбаев Тоқтарбай басқарады.
Ресми емес деректерге қарағанда Якутияда (Саха) 3 ... жуық ... ... Кеңес Одағы кезінде кәсіп іздеп туған жерден жырақ кеткен
қазақтардың барғандарына 30 жылдың жүзі ... ... ... ... ... болса, ондағы қазақтар негізінен шахтада ... ... ... ... 15-20 мыңға жуық қазақ тұрады екен. "Қазақ
тілі" қоғамы, "Мұрагер" қазақ мәдени орталығы бар.
Мәскеудегі ... ... ... ... ... Алтайдағы
ағайындарымыз да қазақ халқының ... ... ... ... ... ... қоңсы қонған көршілердің бірі Ресейдің Саратов облысы. Ол
біздің Батыс Қазақстан ... мен ... ... ... ... ... ... бірін алып жатыр. Қазір Саратов облысында 80 мыңдай
қандастарымыз өмір ... Олар ... ... ... ... ... ... император Павел-І-нің 1801 жылғы
наурыздың 11-індегі жарлығымен құрылған ... ... ... ... ... Байұлы, Жетіру, Әлімұлы рулары бірлестігі қазақтарының тікелей
ұрпағымыз деп санайды. Олар ... ... ... ... ... ... қоныстана бастаған.
Содан бері қандастарымыз осы өңірді мекендеген басқа да ұлттар мен
қатар тағдыр-талайы алға тартқан небір ... ... ... келеді.
Тәуелсіздіктің арқасында Ресей мен Қазақстан арасындағы байланыстар
жыл ... ... ... ... Әсіресе, соңғы жылдары екі елдің шекаралас
облыстары саяси, экономикалық - әлеуметтік, ... ... ... ... Бұл ... Батыс Қазақстан және Саратов облыстарының
Саратов пен Орал қалаларының екі облыстың шекаралас ... және ... сан ... ... ... алып ... Бұған 2002 жылдың
сәуірінде шекаралас болыстардың Достық және серіктестік туралы қол ... ... игі ... еткені сөзсіз. Екі болысты ... ... пен ... ... қол ... ... ... 34 тармақтың
түгелге жуық орындалуы іскерлік байланыстардың пәрменділігіне дәлел бола
алады. Мәселен, Орал ... ... ... арқылы салынған көпір құрылысына
қатысқан Саратовтың "Волгомост" акционерлік қоғамының бір өзі 7 млрд ... ... ... Бірлесіп атқарып жатқан мұндай жұмыстар баршылық
[17].
Бүгінгі ... ... ... 90 ... ... қазақ бар.
Қандастарымыздың атажұртынан бұл елге ауа ... ... ... ... ... Бұл ағым Қазақстанда әсіресе, 1929 ... ... ... ... алған-ды.
Қырғыз қазақтарының басым көпшілігі Шу өңірінде өмір сүруде. ... жуық ... ... ауылдар жиі кездеседі. Қандастарымыз, сондай-
ақ атақты Ыстық көл жағалауында ауыл-ауыл болып қоныстанған. Олар ... ... ... ... Талас облысында көбірек кездеседі. Ал Ош,
Нарын және Жалалабад ... ... те ... ... бар.
Осылардың ішінде жатқан Шу өңірінде Жамбыл облысына жақын Талас ... ... ... ... ... қалған. Рас, ауызекі сөйлеу
тілдерінде кейбір қарғыз ... ... ... Ал ... көл, ... және ... облыстарында тұратын қандастарымыз жөнінде бұлай деу
қиын. Жасы ұлғайған қарт адамдар болмаса, жастар жағы ана ... ... ... ... ... қырғызшаланып кеткен. Орта осындай.
Ал, өздерін қазақтармыз дейді. Осыған да шүкіршілік ... Ана ... ... жаза да ... ... былай қойғанда, Шу өңіріндегі таза қазақ
ауылдарында ана тілінде бірде бір ... жоқ. ... ... ... ... оқиды. Рас, бір қазақ мектебі өткен ғасырдың 40 ... ... ... ... ... әлдебір себептермен жабылып қалған.
Қазірдің өзінде астанада 15 мыңдай қазақ бар.
Осыдан 10 жыл ... ... ... ... ... қауымы бас қосып,
өздерінің мәдени орталығын ашты. Заңдастарып, тіркеуден ... Оған ... ... деп ... ... Сонымен бірге тарихи Отанымызбен тығыз
байланыс жасауды, ел ... тыс ... ... ... ... ... мен ... 150 жылдық торқалы тойы Бішкек қаласында сондай-
ақ Қарақол, Ош, Талас қалаларында атап өтілді. Ұлы жазушы ... ... ... ел ... атап өтуге ат салысты. Осындай мәдени шаралары
Қырғыз еліндегі Қазақстанның төтенше және өкілетті елшісі ... ... ... ... ... ... үлкен табысымыз- мәдени орталықтың жанынан ... ... ашу ... Оған ... ... қазақ тілінің маманы Әл-Фараби
атындағы Қаз.ҰУ түлегі ... ... ... Олбірнеше жылдан бері
қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ беріп ... ... ... ана тілін
оқып үйренуге деген құштарлық ерекше. Бір сүйсінерлігі оқушылар арасында
қырғыз, орыс, корей, өзбек ... да ... ... ... университетінде қазақ бөлімі ашылды.
Үстіміздегі жылы 10 шақты қазақ, қырғыз жастары тұңғыш рет осы ... ... ... алып ... жылы бұл бөлімге Қазақстаннан да біраз жастар келіп оқуға ... ... ... ... ... бірі ... тұңғыш рет қазақ мектебінің ашылуы еді.
Өткен жылдан бері Шолпан -Ата қаласындағы Мұхтар Әуезовтың мұражайын
жөндеуден ... ... ой ... ... ... ... үздіксіз жаңартылып отырылуын жиі қадағалаймыз. Бұл игілікті
шара жергілікті қазақ азаматтарына сеніп тапсырылған [20].
Бішкек қаласында қазақтар үшін екі ... орын бар. Ол ұлы ... ... пен екі ... ... Одағының Батыры, ұшқыш Талғат Бигелдинов
ескерткіштері. Бұл да біз үшін үлкен мақтаныш.
Тәжікстанда қазір 20 ... ... бар. Көбі ... ... ... 1992-1994 жылдары қазақтардың басым бөлігі Қазақстанға
қайта оралды. Көшкендердің бәрінің жағдайлары жақсы жанұялар. Тәжікстанда
қалып қойғандардың ... мәз ... ... ... ... ... ... туыстарынан қол үзіп, хабарын жоғалтып отырғандар.
Қазақстанның тыныс ... ... ... ... Қаржының
аздығы мен өзбек шекарасынан өтудің қиындықтары үлкен кедергі болуда. Ол
жақтағы халықтың ... ... ... ... бір ... ... ... рұқсат беретін төлқұжат алуға 50 АҚШ доллары, визаға - 10 ... ... 20 АҚШ ... ... Ал ... 110 ... ... Сондықтан қаржының жетіспеуіне байланысты жұрт Тәжікстанда қалуға
мәжбір болып отыр.
Қазақстан тарапынан ... ... тән. ... ... ... диаспорасына қол ұшын беріп жатыр. Қытай, Манғолия, Иран тағы ... ... ... ... жоғары оқу орындарына түсіп,
білім алуына мүмкіншіліктері бар. Ал ... ... ... ... балалары ондай қамқорлықтан тыс қалып отыр.
Тәжікстан қазақтары, негізінен, жергілікті өзбектердің ... ... ... сөйлейтіндерді кездестіру қиын. Салт-дәстүрі де
өзбектердің дәстүріне ұқсас. Қазақ мектептері ... ... ... ... ... ... ... бір жолы бар. Тәжікстаннан қазақ қауымдастығын ашу. Ол ... ... ... жүрген қазақтардың басын қосуға мүмкіндік берер еді.
Мұндай қауымдастықтың атқарар қызмет зор. Заң бойынша ... ... ... ... ... ... құжаттарын реттеп, көшкеннен
соңғы Қазақстанда тұратын жерін, баспанасын, жұмысын ретке келтіреді.
Дүниежүзі ... ... мен ... Көшу-қон және демография
жөніндегі комитеті мен тығызбайланыста болады.
Мысалы ... ... ... ... кәріс тағы басқа
ұлттардың өкілдері өз қауымдастықтарына барып, азды-көпті болса да ... осы ... ... ... ой Тәжікстан қазақтарының
көкейінде жүр ... ... ... бойынша (2005ж) Түркіменстанда 115 мыңнан астам
қазақ бар. Олардың көпшілігі Маңғыстау аймағымен ... ... ... ... ... ... ... шекаралас
Бекдаш ауылының тұрғындарының 55%-ы қазақтар. Сондай-ақ Қызыл-Қия,
Қуули-Маяк, Джебел, ... ... ... тығыз орналасқан.
Қарақалпақстанмен көршілес Дочохуз ... 33 мың ... ... Ахал, Ибан, Марый уәлаятында дақазақтар бар. ... ... ... 3500 ... ... ... ... көпшілігі күштеп ұжымдастыру, аштық, ... ... ... ... және ... аймақтарынан бас
сауғалап барғандар. Кеңес Одағы тұсында бұл қазақтардың ... ... ... ... жоқ. ... ... сол ... оралды. Қалғандары Түркіменстанда тұрып-ақ Қазақстанмен ... ... жас ... ... ... ... қазақ мәдениетінің бірден -бірі ошағы -қазақ
мектептері.
Олардың саны ... 33-ке ... Ол ... 4800 ... ... ... [22]. Түрікменстандағы қазақ мектептері оқулықтар ... ... ... ... ... ... жоқ елді ... қазақтар
(Жихабад қаласын қосқанда) балаларын түрікмен және және орыс мектептеріне
береді. Бұл балаларға өз ... ... ... үйренуге мүмкіндік жасаған
жөн. Ол үшін оларға қазақ тіліндегі оқулықтармен әдебиеті, ... ... ... ... ... ... ... құба-құп болар
еді.
Түрікменстандағы қазақтардың рухани-мәдени сұранысын қанағаттандыру
мақсантында Ахал ... ... атты ... ... 1998 ... ... ... Ахал уәлаяты мен Алматы ... ... ... ... ... ... келген болатын. Осы
келісім бойынша "Елім-ай-Түрікменстанмен" ... ... және ... ... ... тығыз байланысың көрінісі ретінде біраз ... ... ... ... ... ... ... жеткіншектер
келді. Түрікменнің үлы ақыны Мақтымқұлұлының өлеңдер ... ... ... ... ... шығармалары да түрікмен тіліне
аударылып баспаға берілді. "Елім-ай - Түрікменстан" қазақ ... ... ... ... ... ... түрікмен тіліндегі
кітаптар мен газет-журналдарды Қазақстанға жіберіп тұрады. ... ... ... ... және газет-журналдар алдырады [23].
Түрікменстан арасындағы өзара ұлттық мерзімді ... ... жоқ. ... ... мүлдем жоқ. Балқанда "Жұмысшы" газеті
шығып тұрады.
Түрікменстан қазақтарының қазіргі ... ең ... ... ... ... ... келіп-қайтуы болып отыр. Бүгінде Түрікменстан
өз шекарасын жауып, тек ... ... ... көшті. Мұндай
жағдайда Түрікменстан қазақтарының Қазақстанға келуін барынша қиындатты.
Осы жағдайларды ескере отырып, ... ... ... көпшілігі сауатты, жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... қазіргі уақытта қазақтардың жақсы
қызметтерде жұмыс істеуіне кедергі көп.
Осындай қиындықтарға қарамастан, қазақтар ұлттық ... ... ... ... ... діні өте ... ... жалғасын
табуда.
Қазақстанның бұл ағайындармен байланыс жасауында Дүниежүзі қазақтары
қауымдастығының көтерер жүгі мен ... ролі ... ... Казахская диаспора: проблемы этнического выживания.- Атамұра, 1997.-
С.28.
2. Жатқамбаев Ә. Киелі Түркістан ... 1995 ... ... ... ... және қазақ диаспорасы. //Алтын Бесік журналы.-
№3/2005.-Б.5.
4. РФ Президенті В.В. Путиннің Қазақстандағы Ресей ... ... ... ... ... ... қаңтар.
5. Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации.-Алматы,
2000.-Б.235.
6. Иванов И. Новая российская дипломатия.Десять лет ... ... ... ... Т.А. Казахстанско-Российские отношения в эпоху перемен ... ... 2001. ... ... К.Е. ... ... ... //Моя Москва ... ... ... ... ... //Егемен Қазақстан.-2006.-11
қаңтар.
10. Смағүлов С. Қазақ халқының тарихы.- Алматы: Олжас баспасы.-2005.-Б.83.
11. Тәтімов М. „Әлемде қанша қазақ бар?” //Алтын ... ... ... ҚР ... ... жылдық мәліметтері.- 2005 жыл.
13. Елбасы Н.Ә. ... ... ІІІ ... қырылтайында
сөйлеген сөзі. //Алтын Бесік журналы.- №5/2005.-Б.3-15.
14. Шетин Ә. „Ресейдегі қазақтар” //Достық- Дружба журналы.- №5/2005.-Б.35.
15. Алашқызы Б. ... ... ... ... ... ... ... Алашқызы Б. „Шүй жеріндегі қазақтар” //Алтын Бесік журналы.- №4/2005.-
Б.33.
17. Көшербаев Қ. „Саратов қазақтары”.- ҚР Мәдениет, ... және ... ... -Астана, 2003. (баяндама)
18. Қазақстан Республикасы мен Қырғызстан ... ... ... даму ... ҚР ... ... және спорт
министрлігі.-Астана, 2003. (баяндама)
19. Қазақстан ... мен ... ... ... ... даму ... ҚР Мәдениет, ақпарат және спорт
министрлігі.-Астана, 2003. (баяндама)
20. Балғабаев С. ... ... ... ... ... №4/2005.-
Б.20.
21. Казахская диаспора в Таджикстане.- по материалам Информационной службы
МИД РК КСНГ.- Астана, 2005.
22. Қазақстан Республикасы мен Түрікменстан ... ... ... ... ... ... Алматы, 1997.
23. Мендіғұлова Г. „Түрікменстандағы қазақтар” //Алтын Бесік журналы.-
№3/2005.-Б.7.
ІІ Тарау ... ... ... ... ТМД елдері мен Қазақстан ... ... ... ... да, ... да ежелден тамырлас Өзбекстандағы 1,5
миллионнан астам қазақтардың өсіп-өркендеуі - өз ... бір ... ... ... ... астам қазақ мектептері бар. Өзбекстан Президенті
Ислам Каримов пен Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ел ... ... ... ... келісім шартқа қол ... ... ... белгіленіп бітті.
Болашақта екі ел арасында экономикалық мәдени байланыс бұрынғыдан да
кеңейе беретіні анық. Бұл байланысқа Өзбекстанда тұратын ... да ... ... деп ... ... қазақтардың зиялы қауымы - ғалымдарының, әдебиет
пен мәдениет қайраткерлерінің қарымды да ... ... ... ... білеміз.
Қазақстанның Ресеймен шекарасы ұланғайыр жерді алып, еліміздің
шығысынан батысына дейін ... ... ... ... Ресеймен де
шекарамызды анықтадық. Осы шекараға жақын жердің басым көпшілігінің ... - ... ... да сан ... ... ... бар. ... екі мемлекет өз тәуелсіздіктерін
жариялағанымен, арадағы ... ... ... жоқ. Бұл да ... ең ... ... жетістігіміз [1].
Ресей қазақтарының мәдени рухани өмірінде ондағы қазақ мәдени
орталықтары да ... ... ... ... мен ... және басқа елдеріндегі қазақ мәдени
орталықтары да өздерінің шама шарқынша игілікті істер тындырып келеді.
Міне, Қазақстаннан сырт ... ... ұлт ... өсіп-
өркендеуінің қазіргі жағдайы осындай. Дегенмен бұл салада ... ... ... ... қажет ететін мәселелер де баршылық.
Бұл мәселелердің ең ... - ... ... яғни ... ... кезде Дүниежүзіндегі қазақтардың ауызекі ... ... жоқ. ... жазу мәселесіндегі жағдай мүлде басқаша.
Бүгінгі кезде бір елде тұратын қазақ ... бір елде ... ... ... ... ... ... Мысалы, Қытайдағы ағайындарымыз
араб әліпбиіне негізделген төте жазуды пайдаланады. Қазақстанда, ... ... ... ... ... жазады. Еуропа қазақтары латын
әліпбиімен сауат ашқан.
Өзбекстан мен ... ... ... көше ... Иран ... оқу, жазу ... ... Бұл елдердің өз саясаты, өз жағдайы
бар. олардың ісіне араласа ... ... ... біз де ... ... басқаға көшіп кететін жағдайымыз тағы жоқ.
Сондықтан мұндай ... ... ... ... ... әдебиетінің дамуына кедергі келтіретіні даусыз. Бұл, әсіресе, ... ... ... ... ... тұратын қазақтардың өсіп келе жатқан жас ұрпағы, жастары
орта ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда
алуға ұмтылатынын жақсы білеміз. Бұдан қолдан келгенше жағдай жасалынып
жатыр. Келгендерінің ешқайсысын ... ... Сол ... бір ... бір тәрбиемен өседі деп сенеміз. Олар да - ... ... ... өз ұлтын сүю, шын мәніндегі ... ... болу - өзге ... ... қарау деген сөз емес. Біз - қазақтар - ежелден
меймандос, көңілі жарқын, ынтымақты ... ... ... еркіндік алғаннан кейін әр мемлекеттен өздерінің
тарихи отанына көшіп жатқандар бар. Ресейден миллионға ... ... ... ... ... ... ... кетіп жатыр. Бізден де кетіп
жатыр. Кавказдан көшірілгендер де еліне ... ... қай елге ... та,
сол жаңағы біздің елден кеткендер қуана қарсы алып, қазақтарға рақметін
айтады.
Қазақ ... ... ... өңірдің басым көпшілігі алыс
шалғайда емес, Қазақстанмен шекаралас ... ... ... біздегі
облыстардың да бұл жөнінде көп мәселе шешуге мүмкіндігі бар. Яғни, ... ... ... ... ... ар ... бауырларымызға мәдени-
рухани жағынан көмектесіп, өз жағынан көмектесіп, қол ұшын беру ... ... ... ... ... мамандармен қамтамасыз ету,
қазақ мектептеріне мұғалімдер дайындап беру сияқты ... ... ... Бұл ... ... ... ... барлық
әкімдерге тапсырған-ды [3].
Біз шетелдегі ағайындардың алдағы уақытта да ... ... ... ... ... ... беретініне күмәнданбаймыз.
Қазақстан өзі тәуелсіздік алған күннен бастап шетелдегі қазақ
жастарының атажұртқа келіп оқып-білім алуына ... ... ... ... ... ... өкілдері атамекенге келіп, Қазақстан азаматымен тең
жағдайда оқып, білім алуға құқылы. Шетелдегі қазақ ... ... оқу ... жыл сайын арнайы квота бөлінеді. Нарық экономикасына
көшуге байланысты қазір еліміздің оқу, білім саласына көп өзгерістер болып
жатыр. ... ... ... оқу ... ... қазір ақылы жүйеге
көшкен. ... ... ... келген бауырлардың барын мемлекет
есебінен тегін оқытамыз деп айту қиын. Ол ... ... ... ... да, біз ... ... жас ұрпағымыздың бетінен
қақпай, оларға атамекенге қалып, ... ... ... бір ... ... мүмкіндіктерімен жолдарын қарастыруымыз керек. Ол жолдарды
табуға болады.
Жақында ғана ... және ... ... мен ... министрлігі
шетелдегі қазақ диаспора өкілдерінің Қазақстанның оқу орындарына түсуіне
байланысты жаңа ... ... енді осы ... ... және жүйелі түрде
жүзеге асырылуға тиіс. ... ... ... ... мен
қабылдаудың жолдарын реттеген жөн.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бері шетелдегі бес
миллион қазақтармен ... ... ... ... ... айрықша көңіл бөліп келеді. Бұл - ең ... ... ... Назарбаевтың алыстағы ағайындарымызға деген шын жан ашырлығы мен
ерекше қамқорлығының ... ... ... ... ... бір ... ... шығармаған емес. Қазақстанның өз
диаспорасымен байланыс жасаудағы игі істерінің мол тәжірибесі бүгінгі ... ... ... ... ... дәрежеде. Бұл жөнінен еліміз ең
дамыған мемлекеттердің қатарында тұр. Оған дәлел ретінде - ... ... ... ... көшіріп әкеліп жатқан Дүниежүзіндегі үш елдің
біреуі - Қазақстан ... ... ... та ... ... ... ғана сырттан Қазақстанға Көші-қон квотасы бойынша 15 мың отбасы
қоныс аудармақ. Бұл кемінде 60-70 мың адам ... ... бір ... ... ... ... көмек беріп орналастыру оңай шаруа емес.
Әйтседе, Елбасының тікелей тапсырмасы болғандықтан бұл ... ... ... ... бұл ... ... мен қарқыны бұдан да көбейе
түспек.
Әрине, шетелдегі 5 ... ... ... ертең Қазақстанға түгелдей
көшіп келмейтіндігі де ... ... ... ағайындар мен
байланысын қазіргіден де жақсартуды ойлағанда ең ... осы ... жөн. ... ... - ... ... ұлтының ажырамас бір
бөлігі. Сондықтан да ... ... ... әдет-
ғұрпымызды, ана-тілімізді өркендетуге сыртта жүрген ағайындарымыздың қосар
үлесчі өте үлкен. Шетелдеге қазақтар ... баға ... ... ... осы ... барынша тиімді, әрі, ... ... ... Бұл ретте Қазақстан Республикасының президентінің Нұрсұлтан
Назарбаевтың үстіміздегі жылдағы Қазақстан ... ... ... ... үшін де ... ... атап айта кеткеніміз жөн.
Жолдауда Қазақстан Республикасының ... мен ... ... ... ... ... ... әлемдегі ең серпінді дамып келе
жатқан елдерінің бірі екендігі нақты ... ... ... ... ... ... да кеңінен қатыстыруымыз керек .
Қазақтардың ІІІ Дүниежүзілік Құрылтайында сөз болатын ең басты ... міне - ... ... ... ... ... ... ақпарат құралдары жөніндегі қазіргі жағдайы, шетелдегі қазақ
мәдени орталықтарының жүргізіп ... ... ... тарихи
отанына қоныс аудару мәселелерде талқыланбақшы.
Құрылтайда Қазақстан Республикасының Президентінің ... ... ... байланысын нығайта беру жөнінде ... ... ... қонақтардың жүз көрісіп, ашық жарқын пікір алысты.
Құрылтайға қазақ диаспорасы бар мемлекеттердің барлығынан да өкілдері
қатысты. Әрине, олардың ішінде ... ... ... ... ... монғолия сияқты елдерден келетін делегаттардың саны өзгелерге
қарағанда көбірек болатына түсінікті.
Тәуелсіздік алған аз ... ... ... әлем ... ... бас ... өткізді. Тұңғыш құрылтай 1992 жылы ... ... ... ... Түркістан жерінде өткені баршаға мәлім. Бұл екі
Құрылтай да ... ... ... ... орын алған үлкен оқиға болды.
Әлемнің әр түкпірінен келген қандастарымыз өздерінің Қазақстан Республикасы
дейтін егеменді мемлекеті, ел тізгігін ... ... алға ... бара ... ... ... бар екендерін көздерімен көріп, көңілдері
марқайып қайтты. Мұндай жиындардың басты ... - ... ... ... ... ... құрметімен сүйіспеншілігін
арттыра беру. Соған байланысты өткен екі ... ... ... ... болды. Біз шетелден келген бауырларымызға қазақ халқымының
өркендеген мәдениетін, қаймағы бұзылмаған ... ... мен ... ... бері ... келе жатқан қонақжай пейілін көрсетуге
тырыстық. ал, биылғы Құрылтай олардан сәл ... ... ... жағдайда өтсе де жоспарлап отырмыз. Бұл бас ... ... ... өзекті мәселелерді ортаға салып, оларды шешудің
тиімді жолдарын талқыламақпыз. Қазіргі ... ... ... ... ... ... мәдениет, ақпарат және спорт, білім және
ғылым ... ... және ... ... қорғау министрлігі мен
оның қарауындағы Көші-қон комитеті үлкен жұмыстар ... ... ... консулдық қызмет департаменті, Ішкі істер министрлігіне
қарасты Көші-қон полициясы ... ... ... ... сияқты ммекемелердің күнделіті жұмыстары қазақ диаспорасымен
оралмандарға қолдау жасауға тікелей ... ... ... ... ... ... ... облыстары мен Астана, Алматы қалаларының
үлкен мүмкіншіліктері бар. ... ... ... ... ... ... шекаралас өңірлерде тұрады. Соған орай Құрылтайға
облыстар мен Астана, Алматы қалаларынан ... ... ... бұл бас
қосуда шетелдегі ағайындармен өзара қарым-қатынасты одан әрі ... ... ... ... оны ... ... ... алады деп сенеміз.
Құрылтайда қазақ халқының мәдениеті мен ... ... ... ағайындар мен қалың жұртшылыққа көрсетуге де ерекше көңіл
бөлінбек. Соған орай ... ... ... кешенін құру,
алыс және жақын шетелдерде тұратын ... ... ... ... өнер ... ... көрсету, қол өнер ұйымдарын
ұйымдастыру сияқты іс-шараларда қосылған.
Құрылтайдың аясында ... ... ... ... өнер ... ... де ... айтқанда, әлем қазақтарның Астанадағы бас ... ... мен ... ... ... ... ... қолдау көрсету жөнінде жүргізіп отырған ... ... бір ... болатыны анық.
ХХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстандағы қазақ халқы ұлт ретінде
жойылып кету қаупіне ұшырағаны ... ... Бұл ... ... ... ... етек ... Қазақ мектептердің көптеп жабылуы, жастардың өз
ана тілінен ... ... орыс ... ... ... оқу ... 80-90 ... тек орыс тілінде жүруі айқын көрінісі еді. Әрине,
халықымыздың көзі ашық, көңілі ояу зиялылары, әсіресе қаламгерлеріміз ... ... ... ... күресіп бақты. Бірақ олардың жан
айқайын тыңдаған, ... ... ... ешкім болған жоқ. Бір ... ... бар сол ... ... ... жалғыз-ақ қазақ мектебінің
болуы - осы сөзіміздің ... Егер ... ... ... сол ... ... енді 20-30 жылдан кейін Қазақстандағы қазақ халқының ең басты
ұлттық қасиеті - ана тілінен ... ... ... еді. ... ... ... ... бұл жағдай күрт өзгерді. Қазақстанда тұратын
қазақ халқы ұлт ретінде ... ... ... ... басты. Әрине, бұл
салада бәрі де біз армандап жүргендей толық жөнделіп ... ... ... өте бәрі де ... өз ... түседі деген үмітіміз үлкен.
Ең бастысы -қалай болғанда да қазіргі кезде Қазақстанда тұратын қазақтар
ұлт ... ... кету ... ... ... Бірақ соңғы кезде бізді
айрықша алаңдататын жаңа бір ... ... бере ... Бұл - ... ... ... ... Бүгінгі таңда жер ... үште ... ... 5 ... қандастарымыз Қазақстаннан
сырт жерлерде тұрады. Бұл - аз ... ... ... бір мемлекеттің
тұрғындары. Міне, енді сан миллиондаған қандастарымыз ұлт ретінде жойылып
кету қаупіне ... ... Осы ... ... мәселені айта кеткен жөн. Өткен
ХХ ғасырда қазақ халқының ана ... ... ... Қазақстанның
өзінен гөрі жақын шетелдерде ... ... ... сақталды.
Қазақстанда қазақ мектептері жүздеп жабылып жатқан да бұл елдердегі бірде-
бір қазақ мектебі өмір сүруін ... жоқ. ... ... саны ... ... білмейтін қазақтар ең бірінші кезекте - ... ... ... ... Өскемен сияқты үлкен қалаларда пайда болса, ал,
шетелдегі қазақтардың көбі өз ана ... ... ... ... осы ... күрт өзгеріп отыр. Яғни, шетелдегі қазақтар
Қазақстандағы қазақтардың ... 60-70 ... ... ... ... ана ... ... қаупіне душар болды. Бұл қауіп - шетел қазақтарының
өз ана тілінде оқып, ... ... ... жағдайынан анық байқалады.
Мысалы, бұрынғы Өзбекстандағы қазақ ... оқу ... ... ... ... жуық ... еді. Ол ... келгендер
Қазақстандағы оқу орындарына кедергісіз түсе алатын. ... бұл ... ... ... ... ... мен ... оқу бағдарламасы
екі басқа бағытқа бет алды. Өзбекстандағы қазақ ... ... ... ... ... Оның бер ... Өзбекстан латын
алфавитіне көшіп болды. Міне, осындай ... ... ... Қазақстанға келіп, тест бойынша емтихан тапсырып, оқуға түсуі ... ... ... ... ... қазақша алынбайтындықтан
қазақ мектебін бітірген жастардың ондағы оқуға да түсуі барынша ауырлады.
Осыған байланысты қазір Өзбекстандағы қазақтардың ... ... ... беру кең етек алған. Ал мұндай жағдайдың аяғы қайда апарып
соғатыны ашып айтпаса да түсінікті.
Түркіменстан мен ... ... оқу, ... ... де ... ұқсас.
Ана тілінде оқып білім ... ең қиын ... ... ... ... ... ... түсіп отыр. Мысалы, Қазақстанда тұратын
орыстар түгелдей өз ана тілінде оқып білім алса, Ресейдегі қазақтар түгелге
жуық өз ана тілінен ... орыс ... ... ... ... алуда. Рас,
Астрахань,Омбы.Орынбор таулы Алтай сияқты аймақ облыстардағы қазақтардың
жағдайы біраз ... ... ... өңірінде едәуір игі шаралар
қолға алынған. Дегенмен, Ресей қазақтарының басым ... өз ана ... ... ... ... ... оқитынын мойындағын жөн.
Әрине, шетелдік қазақтардың өз ана тілінде оқып, білім алуын шешу -
бірінше кезекте қазақтар ... сол ... ... Бұл ретте
Өзбекстан,Түркіменстан сияқты елдер тарапынан біршама қамқорлық, қолдау
жасалып ... атап ... ... ... бұл салада Қазақстан
тарапынан да жүйелі қамқорлық пен қолдау өте ... ... және бір ... айта кеткен жөн. соңғы уақытта шетелдегі
қазақтарды Қазақстанға жаппай көшіріп алып келу ... ... бұл ... ... ... ... ... сияқты пікірлер айтылып жүр. Бұл -
шындыққа жақындамайтын әңгіме. Қазіргі кезде Қазақстанға ... ... ... 500-600 отбасы оралуда. Бұл - әрі кеткенде 4-5 мың адам.
Алдағы уақытта бұл ... 2-3 есе ... деп ... Бұлардың сыртында
квотадан тыс өз күшімен келіп жатқан ағайындарымыз да баршылық. ... ... ... ... ... ең көп дегенде 10-15 мың
қандастарымыз оралады. Бұл - ... ... жыл ... табиғи
өсімінің оннан бір бөлігі. Және жуық арада ... ... ... қоныс аударуы да екі талай. Оған ... ... ... ... әлі жеткіліксіз. Мысалы, Түркіменстаннан Қазақстанға
оқуға келген жастар визаға 35 АҚШ доллары көлемінде ақша ... Ал ... 60-70 ... ... Бұл - ... үшін өте көп ... ... төлемақы азаймаса, Түркіменстандағы ағайындарымыздың Қазақстанға
келуі - болашақта біржолата ... ... ... ... ... да Қазақстанға келуі жыл санап қиындап барады.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... алмайды.
Азаматтық алу мәселесі де ... ... тұр. ... ... де ... оқытпайды. Тіпті өз аттарынан үи сатып алулары да қиын. ... ... ... ... ... ... ... айтқан шетелдегі қазақтардың басым ... ... ХХІ ... да ... ... ... ... қозғалмай отыра
беретіндері анық. Міне, осы қазақтардың ана тілін, мәдениетін, ... ... ... ... ... ... - ... жасалытын көмек пен
қолдауға тікелей байланысты. Жалпы, өзінің шетелдік ... ... ... ... ... де ... бар жағдай. Сондықтан да
Қазақстанның шетелдегі ... ... ... - халықаралық құқықтық
қағидаларға толық сәйкес келетіні даусыз. ... ... ... шетелдегі ағайындарымызға қолдау көрсетуді, оның ішінде ... оқу, ... ... ... бір ... ... ... Бұған
қажетті заңды құқықтық алғы шарттар бізде бар. Бұл ... ең ... ... ... ... 1996 ... 31 желтоқсанда
бекітілген. "Шетелдегі отандастарды қолдаудың мемлекеттік бағдарламасын"
атап айтуға тиіспіз. Ол ... ең көп оын ... ... - шетелдегі
бауырларымызға оқу, білім жөнінен қөамқорлық жасау. (Қазір бұл бағдарламаны
жаңа нұсқасы ... онда да оқу, ... ... айрықша кең көңіл
бөлінген). Сондай-ақ, Қазақстан Үкіметінің 1992 жылғы 23 -ші ... ... ... ... ... ... болған кезінде
әлеуметтік экономикалық жеңілдіктер мен қамтамасыз ету туралу" ... да бұл ... ... ... ... ... және
ғылым министрлігінің де қазақтар тұратын ... өз ... ... ... ... ... істеу жөнінде келісім шарттар бар.
Сөз реті келгенде, ... ... ... бұл ... іс-шараларды жүзеге асырып жатқанын және бұл салада көп мүмкіндігі
бар екендігін айта кеткен жөн. Қауымдастық - ... ... ... емес ... Ол ... ... бекітілген өз жарғысы бойынша
шетелдегі үкіметтік мемкемелер мен де ... ... ... тікелей
байланыс жасап жүргізе алады.
Дегенмен, шетелдегі ағайындарға оқу, білім жөнінде қолдау көрсету -
Республикамыздың осы салаға қатысы бар ... ... мен ... күш
қосып, бірлесіп қолға алғанда ғана барынша нәтижелі болмақ [6].
Енді, негізгі әңгіме, яғни шетелдегі ағайындарға оқу, ... ... ... ... ... ... келейік. Әрине, оның бәрін бұл
шағым ... ... шығу ... емес ... да ең ... қысқаша тоқталайық.
1. Қазақстан тарапына шетелдегі қазақ ... ... ... басқа да қажетті құрал-жабдықтармен қамтамыз етудің қандай
жолдары бар - ... бәрі бір ... ... оларды іске асыратын
мекемелер мен ... ... ... ... ... ... сан ... қазақтардың жас ұрпағын түгелдей Қазақстанға
әкеліп, тегін оқыту мүмкін емес. Соған орай Қазақстанның жоғары ... орта оқу ... ... ... ... ... ... ереже бойынша шетелден келген қазақ жастары ... ... ... ... тең ... ... ... оқуға
түсуге құқылы. Бірақ осының әлә күнге дейін бір ... ... бар. ... ... ... кафедрада оқуға рұқсат етпейді.
3. Шетелдегі қазақ жастарын алдын-ала дайындық бөлімдеріне оқытпай-ақ квота
бойынша бірден жоғары оқу орындарына қабылдау мәселесіне де бір ... ... Бұл ең ... Ресей, Өзбекстан, Түркіменстан, Қырғызстан
және белгілі бір дәрежеде Монғолиядан келетін талапкерлерге қатысты. Бұл
елдердегі қазақ, орыс мектептерін бітірген жастар қазіргі таңда ешқандай
дайындық ... ... ... ... және ... оқу
орындарында бірден оқып кете алады. бұл үшін жыл сайын Қазақстандағы
жоғары және арнаулы орта оқу ... ... ... ... грант
пен кредит бойынша белгілі бір мөлшерде орын бөліп отыру керек. Бұл
орындарға түсетін жастарды егер ... ... сол ... өзіне арнайы
қабылдау комиссиясын жіберіп, немесе Қазақстанның өзінде жеке ... ... ... ... Қазақ диаспорасына арналған ... ... оқу ... арасында кімдердің оқу ... соң өз ... ... ... ... белгілі болуға тиіс. Мұның себебі:
мынада біз шетелдегі қазақ мектептеріне, қазақ мәдени ошақтарына ... ... ) ... ... дайындап беруіміз керек. Басқа да
елдердегі қазақтарға қазақ тілі ... ... пен ... ... өте қажет. Міне, осы ағайындарымыздың сұраныстарын
ескере отырып, ... оқу ... соң ... ... ... ... даярлауды бір жүйеге түсіру керек.
5. Шетелдегі қазақ жастарының Қазақстандағы арнаулы кәсіптік орта ... ... әлі ... қолға алынған емес, осы мәселені нақты бір
жүйеге түсіру қажет.
6. Шетелдегі ... ... жас ... ... ... мен ... ... әкеліп, оқыту мәселесін де нақты
ескерілсе дейміз.
7. Шетел қазақтарын магистратура мен ... ... ... ... ... Шетел қазақтарына оқу, білім жөнінен көмектесудегі ең үлкен мәселе
Қазақстанның жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... мәселесі.
Соңғы жылдары Қазақстанның бірнеше жоғары оқу орындарының жанына
қазақ диаспорасы өкілдері үшін дайындық бөлімі ашылып, жұмыс ... ... ... ... үшін ... қолдау, қамқорлық. Бірақ сонымен бірге
мұның түбегейлі қайта қарайтын бір ... ... ... де бар. ... ... жағдайларға бірнеше кезекте назар аудару керек. Кез-келген
қабылдау белгілі бір ережеге сәйкес ... Осы ... ... ... ... ... ... қабылдаудың өз ережесі әлі
күнге жасалмағаны ойландырады. Осының салдарынан ... ... ... ... ... ... Мұның бір айқын көрінісі - дайындық
бөліміне Қазақстанға тұрақты қоныс аударған, сөйтіп Қазақстан ... жыл ... ... алған оралмандардың қабылдануы. Бұл шетелдегі
қазақ ... ... беру ... ... ... ... сәйкес келмейді. Нақты дәлел келтірейік. ҚР ... және ... ... Республикасы жоғары оқу ... ... ... ... өкілдерін қабылдаудың 2000ж 2-ші қазандағы
№960 бұйрығы бар. Бұл бұйрықта дайындық бөліміне қабылдау ҚР ... ... ... №3308 ... ... ... ... бағдарламасы туралы" жарлығын орындау мақсатында
қолға алынады деп атап ... бұл ... ... және
қабылдау Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының ұсынуымен және тікелей
қатсуымен ... ... ... Бағдарламаның негізгі міндеті Қазақстанға
көшіп келген емес, керісінше, ... ... ... ... - ... ... ... отандастарды қолдау" дейтін
тақырбынан-ақ айқын көрініп тұр). Бірақ Президент қол қойған бұл ... ... ... ... ... ... кеткен. Сөйтіп дайындық
бөлімі Қазақстанға тұрақты қоныс аударып, осында орта мектепті ... ... мен ... ... ... оқу ... түсе
алмағандардың оқитын оқуына айналған.
Әрине, біз ... ... ... аударған оралмандардың
балаларына оқу, білім жөнінен көмек, қамқорлық ... ... ... Бірақ
бұл жағдайды өз алдына жеке бағдарлама ... шешу ... бір ... ... ... ... қабылдауда
түсініксіз таң қаларлық жағдайлар кездеседі. Мысалы, дайындық бөліміне
құжат ... ... ... қай ... ... екендігін
ескеріледі. Яғни, талапкердің паспорты шетелдік ... ... ... ... ... алса жол ... Бірақ бұл талаптың мынадай
екінші жағы бар. Қазір өзбекстандық ағайындардың Қазақстанға ... ... 10 жыл ... ... арасында әлі күнге Қазақстан
азаматтығын ... аз ... ... ... ... ... 7-8
жыл, тіпті одан да көп уақыт ... ... ... азаматы ретінде өзге
елдерден енді ғана келген, қазақша ... жаза ... ... ... ... сынақ тапсырып, бір партада сабақ оқиды.
Жалпы шетелдегі қазақ диаспорасына арнап жоғары оқу ... ... ... мен ... ... оларды дайындық бөліміне
қабылдаудың ең басты мақсаты - шетелде тұратын қандастарымыздың ең ... ... ... ... ... ... маман етіп дайындап,
еліміздің дамуына пайдалану болуға тиіс. ... орай ... ... ... ... оқу орындарына қабылдануы, оны бітіргеннен кейін
магистратура мен ... ... ... ... мен ... өз
мамандығы бойынша жұмысқа орналасуы алдын ала белгіленген ... ... ... ... ... ... дайындық бөліміне түсіп оқитындардың
жалпы санын ғана белгілеп қоймай, сонымен қатар қай ... ... ... және ... ... ... ... бейімделетіні де
алдын-ала реттеліп отырғаны дұрыс.
Дайындық бөліміне ТМД елдерінен келгендерді қабылдау ... пе? ... ... ... ... жөн. ... ... қазақ жастары
түгелге жуық орыс мектептерінде оқиды. Сондықтан да олардың Қазақстандағы
кез-келген оқу ... ... ... кедергі жоқ. Өзбекстан мен
Түркіменстандағы орыс мектептеріндегі оқу ... да ... ... ... ... бөліміне түсушілердің жасын
да белгілі бір ... ... ... ... ... ... бөліміне 17-
ге жаңа толғандардан 30-40-қа келгендердің де ... ... ... ... ... ... ... адам қабілетті болса, қай елде
тұрмасын 20-ға келгенше бір оқуға қалай да ... Ал оған ... ... ... деп ... ... келіп түсуімен өзіне де бізге де
пайдасы шамалы. Тіпті кейбіреулердің дайындық бөліміне білім алу үшін ... ... ... деп ... де байқалып жүр. Міне,
сондықтан да мемлекеттің есебінен де ... ... ... ... белгілі бір мөлшермен шектеу керек. Жасы бұдан асып
кеткендер ... ... ... ... ... ... екі ... - тегін және ақылы болуы керек. ... ... ... бөлімге қабылдау сынағы жеке жүргізіледі. ... ... ... диаспорасына арналған квотамен мемлекеттік оқу
гранты кредитіне қабылданады. Ал ... ... ... бітіргендер
Қазақстандық талапкерлермен тең құқықты сынға түседі. ... ... ... да бір жүйеге ... ... ... ... ... ... ... оқыған талапкерлерге бірдей ортақ ... ... ... ... ... тест әдісімен сынақ алу ешқандай
қисынға келмейді, біздің ойымызша, ... ... ... ... ... қалаған мамандығына қарай ауызша әңгімелесу ... ... жөн. ... ... ... ... ... оқуға қабылдау
ережесінің өз ерекшеліктері болуға тиіс. Мысалы, біздегі Ішкі ... ... оқу ... ... ... оқу орындарымен
салыстырғанда біраз айырмашылықтар бар. Шетелдегі қазақтарға оқуға қабылдау
кезінде ... ... ... ... Және бұл ... ... ... қабылдаудың типтік ережесіне арнайы бап ретінде кіргізілгені
дұрыс.
Шетел қазақтары оқуға ел асып, ... ... ... ... ... ... виза алу сияқыт жұмыстарға шығынданады, басқа
да қиыншылықтар бар. Сондықтан да алыстан келген ... ... ... ... ... деп ... ... кері қайтаруға
болмайды?! Соған орай олардың ... ... ... ... керек.
Мысалы, олардың оқу жөніндегі құжаттарын алып сұрыптау қабілетін, дарынын
байқап, тексеру қажет. ... ... ... ... жөн. ... есебінен
оқытылатын дайындық курсына түсе алмаса, онда ақылы оқуға түсуіне мүмкіндік
бар екені ескертілуі тиіс. Сондай-ақ талапкер ... ... ... ... ... жағдайда қандай талап шарт қойылатыны да алдын-ала ... ... ... көп ... жерлерге Қазақстаннан тест сұрақтарын
алдын ала ... жөн. ... ... ... ... бір ... ... келтіру өте қажет. Қазір бұл жұмысты жеке адамдар атқарып ... ... не ... ... да бар. ... орай ... оқуға шақыру мәселесін ҚР Білім және ғылым министрлігі түгелдей
өз қарауына алып, қатаң бақылап отыруы қажет.
Әрине, шетелдік қазақтарды ... ... ... қиындықтары
да бар екендігі анық. Дегенмен бір жүйеге түсіріп алдын-ала жоспар, тиісті
ереже ... оны ... ... ... ... ... ... Қауымдастығы қазіргі қазақтар тұратын шетелдерден бәрімен тығыз
байланыс жасап отыр. Ондағы қазақ мәдени орталықтары мен, басқа да ... ... мен, оқу, ... ... ... ... ... адамдармен
көптеген іс-шараларды бірлесіп жүргізіп келемді. Соған орай қауымдастық
шетелдегі Қазақстанға ... ... ... ... жастарды іріктеп,
олардың тиісті құжаттарын оқуға қабылдаудан 7-8 ай бұрын Білім және ғылым
министрлігіне дайындап ұсына ... Осы ... ... ... ... одан ... ғана жіьеру керек.
Шетелдік қазақ жастарын Қазақстанға оқуға ... ... ... де өз ... қоса алады. Сөзіміздің соңына айтарымыз -
шетелдегі өз ана тілінде оқып білім ... өте ... ... ... ... қандастарымызға көмек, қолдау көрсету - ... ... ... ... ... бірлесе отырып, әрқашанда сәтті атқарарына кәміл
сенеміз.
2.2 Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы мен ... ... ... ... мәселелері
Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы - елімізге де, ... ... шет ... де ... ... емес ұйым. Қауымдастық
республикалық мәртебесі бар қоғамдық бірлестік. Ол 1992 ... ... ... ... ... Әділет министрлігінде тіркелген
өз жарғысы бойынша жұмыс істейді [7]. ... ... ... ... ... ... нақты анықталып, атап көрсетілген.
Осындай сөз реті ... айта ... бір ... - Қауымдастықты Көші-
қон мекемелерімен ... ... ... ... ... ... жете білмеуден туындайтын түсінік. Бізде Көші-қон
мәселесімен мемлекеттік мекемелер, бірінші кезекте ҚР ... және ... ... ... ... ... айналысады. Шетелдегі
ағайындарды көшіріп әкелу, оралмандардың мұқтаж-мәселелерін шешу солардың
құзырындағы шаруа. Барлық іс-шаралардың жүзеге ... ... ... ... ... Ал Қауымдастықтың міндеті мүлдем босқа…
Қауымдастықтың ең басты міндеті - шетелде тұратын, атажұртқа әлі қоныс
аудармаған ағайындармен байланыс жаса, олардың ұлттық ... ... ... саласындағы қазіргі жағдайын мұқтаж мәселелерін зерттеп,
бір жүйеге түсіріп, еліміздегі тиісті орындарға жеткізіп ... ... сырт ... 5 ... астам қазақтар тұрады. ... ... ... ... ... ... еліміздегі
бірден-бір ұйым- Қауымдастық [8].
1992 жылы әлем қазақтарының бірінші Құрылтайында жиналған ... ... етіп бір ... ... ... ... Ал ... бірінші орынбасары болып белгілі жазушы, қоғам қайраткері
- Қалдарбек Найманбаев бекітілген болатын. Ол кісі бұл жұмысты ұзақ ... ... ... ... ... кеңінен танымал болуына
үлкен еңбек сіңірді. Өкінішке ... 2004 жылы ол кісі ... ... ... Қ. ... ... ... бекітуімен Талғат Мамашев
келіп жұмыс істеп жатыр. Бұл ... ... ... ... ... ... шетелдегі сан миллион қандастарымызбен ... ... ... бірден-бір ұйым. Сондықтан да Қазақстан
Республикасының сырт ... ... ... деңгейі,
ауқымы, қамқорлығы қауымдастықтың қызметімен көрінеді.
Алыстағы ағайындарымыз Қазақстаннан көмек қажет етсе ең ... ... ... өз ... осы ... ... қалай атқару
керек, ағайындарымыздың атажұртқа деген ... мен ... ... түсірмеуге болады - мұның бәрі айтуға жеңіл болғанмен ... ... ... болатынының және бір себебі - ел Президенті
Нұрсұлтан Назарбаев 2005 жылы ... ... ІІІ ... ... ... ... қауымдастықтың алда атқаруға тиісті
тапсырмасын берген болатын. Қауымдастықтың басты ... - ... ... ... ... ... ... жұмыстарын қалай жүзеге асырады?
Қандай орындармен тікелей байланыс орнатады? Бұл ... ... ... ... ... айта ... жөн. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы құрылғанға
дейін, яғни Кеңес Одағы кезінде Қазақстанда ... ... ... ... ... болған. Бұл қоғамды кезінде бүкіл қазаққа
белгілі С.Кеңесбаев, Ш.Жәнібеков сынды азаматтар басқарды. Әрине, ... ... ... ... міндеттері қазіргі қауымдастықтан біраз
басқаша болды. "Отан" ... ... ... арнайы қаржы бөлініп,
өзге де материалдық, қаржылық мәселелері шешіліп отыратын. Ал ... ... Көп ... ... ... ... өзіміз реттеуіміз керек.
Қазір қазақтар тұратын шетелдердің, ... ... ... да, ... ... құрылып, жүйелі жұмыс істеуде. Және олардың саны ... ... өсіп ... Күні кеше ғана ... ... өз ... ... құрды. Міне, осы қазақ мәдени орталықтары Қауымдастықтың күнделікті
жұмысты бірлесіп ... ең ... ... ... ауқымын кеңейтетін
үлкен өріс.
Қауымдастық шетелдегі Қазақстан елшіліктерімен, сондай-ақ ол ... ... ... ... ... де ... ... жасайды.
Қауымдыстықтың күнделікті көп жұмысы еліміздің мемлекеттік
мекемелеріне ... ... Бұл ... ... ... ... және ... министрлігі және оның қарауындағы Тіл, ... ... ... ... байланыс орнатты. Көптеген ... ... ... ... Мысалы, 2005 жылы Ақпарат және мұрағат
комитетімен бірлесіп "Елбасының ... ... және ... ... ... ... Бұл бас қосуда "Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және
саяси жедел жаңару жолында ... ҚР ... 2005 ... ... ... шетелдегі қазақ диаспорасын қатыстыру кеңінен сөз ... ... көп ... ... ... орталықтардың жетекшілері
қатысып, өз ойларын ортаға ... Бұл ... ... ... ... ... ... пікір алысты [9].
Қауымдастықтың Білім және ғылым ... ... ... ... ... ... Ішкі істер министрлігінің
Көші-қон комиссиясының бас ... ... ... ... ... өте ... Бұлардың ішінде әсіресі, Консулдық қызмет
департаментінің орны айрықша бөлек. Өйткені ... ... ... атажұртқа Көші-қон квотасы бойынша келе алмайды. Біраз ағайындарымыз
Қазақстанға алдын-ала ... ... виза ... өз күштерімен келеді.
Бірақ, мұның да қиыншылықтары да аз емес. Бұл - ең ... ... ... жіберуге қатысты. Қазір бұл шаруамен жекеменшік
фирмалар, тіпті кейде жеке кісілер де айналысады. Әрине, сырт ... ... ... бірақ бұның жауапкершілігі де болуға тиіс.
Бізде көбіне осы жағы ескерілмейді.
Шетеледегі ағайындарымыз атажұртқа келген соң ... ... ... ізін де таба ... ... ... байланысты
қауымдастыққа шақырту жіберуді сұраған өтініштер жиі түседі. Әрине, кез
келген кісілерге дереу шақыртуды ... ... ... ... ... ... ... бойынша жүзеге асырылуы тиіс. Міне, осы жағдайда
сырт жерлердегі ... ... ... ... ... департаменті әрқашан да барлық мүмкіндіктер жасап, қолдау ... алыс және ... ... ... ... ... Қазақстан елшіліктерінің көмегіне сүйенеді. Бұл ретте
Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан сияқты ... ... ... ... алдағы уақытта ... ... ... ... елшіліктерімізбен тығыз байланыс орнату мақсат
етеді.
Шетелдегі қазақ диаспорасымен байланыс жасауда алдағы уақытта айрықша
көңіл ... ... ... Ең ... ... саласындағы біраз
шаруаларды реттеу керек. Әсіресе, шетелдік қазақ ... ... ... жыл сайын түрлі түсініспеушіліктер кездесіп жатады.
Білім және ғылым ... бұл ... ... ... да ... уақытта мұның бәрі өз шешімін табады деп үміттенеміз.
Шетелдегі қазақтарға оқулықтар мен ... ... ... ... де ... мәселелер бар.
Қауымдастықтың алдағы уақытта айрықша назар ... ... - ... ... ... ... дамуына қатысуына
кең мүмкіндік туғызу. Шетелдегі қазақтар атажұртқа біржола не уақытша келіп
кәсіпкерлік пен ... ... ... ... ... келеді. Олар үй бер, басқа да қамқорлық жаса деп ... ... ... ... тек ... ... ... рұқсат керек. Бірақ,
шетел азаматтары болғандықтан олар бұл ... ... ... ... ... ... оңай ... зейнетақы қорынан салық
жөніндегі мекемелерден ... алу да ... Осы ... ... кәдімгідей кедергі болуда.
Қауымдастықтың болашақта осы жұмыстарды бір жүйеге түсіруге ... ат ... ... - ... ... Қазақстанның
қалаған жеріне келіп жұмыс істеуін жеңілдету. Осы жұмыстарды ... үшін ... ... ... атты ... орталық құрылды.
Шетелдегі ағайындармен байланысты нығайта беруді көздеп қауымдастықтың
жанынан Ақсақалдар ... ... ... ... және ... ... ... ҚР көші-қон мәселелері мен көші-қон саясаты
90-жылдардың басында бұрынғы ... ... ... ... мемлекетінің ұлттық тұрғыда тәуелсіз екендігін әлі де
толық ... ... әлі де ... ... ... ... өздері
тұрып жатқан елдерінде бұрынғыдай мамыражай өмір сүре ... ... еді. ... ... үшін ... соншалықты таңсық емес болып
көрінетін.
Дегенмен, Қазақстан мемлекетінің егемендік алған күнінен бастап,
атажұртқа ... ... ... ... ... ... ... оралмандарға үй салып беру және басқа да ... ... ... ... ... ... есебінен алып келу
квотасын көбейтуге және кезінде экономиканың ... ... ... қарыздарынан да құтылуға мүмкіндіктердің тууына байланысты
шетелде жүрген көршілес Республикалардағы бауырларымыздың атажұртқа ... бұру ... күрт ... айту керек. Оның үстіне оларды сол
елдердегі халықтың күн көрісі, ... ... де ... ... мен ... ... мектептері жабылуда, қазақ ... ... Ал ... Арал ... зардабынан ауыз
су проблемасы туындап, аурудың түрлері көбейіп, жергілікті халықтың күн
көріс жағдайы тығырыққа тірелуде. Сол ... ... де ... ... саны ... арта түсуде.
Сөйтіп, 1991-2006 жылдар аралығында 82 мың отбасы - 319 мыңнан ... ... ... барлық дерлік менталитеті бұрынғы ата-баба
дәстүрінің ұрпақ үшін өмір ... ... ... ... ... сол арқылы әулетінің, қашаннан аңсап келген егеменді
Қазақстан елінің іргесін ... ... ... ... ... ... Олар "мал егіз туса, шөптің басы айыр ... ... ... әр ... өз ... бар деп ... Соның нәтижесінде, бұл
көшпен келгендердің ұрпағы тамыр ... ... ... саны ... ... ... ... тұрпатын сақтап қалуға өз үлестерін
қосуда. Ұлт көштің басталғанынан бері ... ... ... ... ... елге ... жатқан еңбегін қоспағанда, сол жылдары шыр
етіп жерге түскен сәбилердің өзі ... ... ... атқа мінуге жарап
қалғанын ойласаң көңілің шалқып сала береді. ... олар ... ... ... жетсем деп армандап өткен аға ұрпақтан өзгеше жаңа өз елі
өз жерінде еш ... ... өмір ... жаңа ... ғой. ... ... санын Қазақстанымызда көбейте берсек, бұрындары әр ... ... ... ... ... ... ... өтеген болар едік.
Ол үшін Көші-қон Комитеті қолдан ... ... ... облыс әкімдерімен, Парламент депутаттарымен бірлесе отырып,
сырттағы бауырларымыздың өз тарихи отанына келуін оңайлату шараларын жасап
жатыр. Ең ... ... ... ағайындарымыздың кезінде, 1991-1998 жылдар
аралығында қолдары жетпегендерге Қазақстан ... ... ... мен ... ... ... ... да, келешек келетін
ағайындарымыздың да алдындағы бірден-бір азаматтық борышымыз деп ... ... ... ... ... бір ... берілетін жәрдемақыларын
да алмай жүргендердің тізімі жасалынды [11].
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... одан әрі ... жөніндегі шаралары туралы"
2004 жылғы 29-қыркүйектегі №1449 ... ... ... ... және ... жөніндегі агенттігі Қазақстан
Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау ... ... ... ... ... қызметі Қазақстан Республикасының Көші-қон саясатының
тұжырымдамасына сәйкес атқарылады және Қазақстан Республикасының 2001-2010
жылдарға ... ... ... ... ... мен оны іске
асырудың 2001-2007 жылдарға ... ... ... орындауға
бағытталады.
Комитет өзіне жүктелген функцияларға (міндеттерге) сәйкес аумақтық
органдардың халықтың көші-қоны ... ... ... ... мемлекет басшысы белгілеген оралмандардың көшіп келу квотасына
сәйкес этникалық қазақтарды қабылдауды ... ... ... шұғылданады, Көші-қон үрдістеріне байланысты басқа ... ... ... ... ... ... Көші-қонын реттеу міндеті
жүктеледі. Яғни, ол шетелдік жұмыс ... ... ... ... оны ... кері қайтарып алу, жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын атқарушы
органдардың белгіленген квота шеңберінде шетелдік ... ... ... беру ... сақталуын қадағалау, сондай-ақ жұмыс күшін
Қазақстан Республикасынан шетелге шығаруға бақылау жасау ... ... ... тәуелсіз алғалы шет елдегі ағайындарымызды атажұртқа көшіріп
әкелуі мемлекеттік дәрежеде қолға алынуда. Бұл саладағы ... ... ... ... ... ... аударып, жыл сайын легі көбейіп келе ... ... және ... ... пен оның аумақтық
органдарының қызметтері талапқа сай болу үшін ... ... ... бірі - ... құқықтық база қалыптастыруы, ол үшін 1997 жылы
қабылданған "Халықтың Көші-қоны туралы" Заңына 2002 және 2004 ... мен ... ... ... ... ... Заңға 2002 жылы енгізілген өзгерістерге сәйкес
оралмандарға бұрынға тұрған ... ... ... тұрып-ақ Қазақстан
азаматтығын оңайтылған жүйемен алуға мүмкіндік берілді.
Оралмандарға қатысты мәселелер жөнінде ... да ... ... дайындауға ұсыныстар берілді.
Оралмандардың Қазақстанға көшіп келуі жыл сайынғы Қазақстан
Республикасы ... ... ... ... келу ... ... Ал 2005 ... бастап квота бойынша алдағы үш
жылға 15 мың отбасыдан белгіленді. Оның өзі ... ... ... үш ... ... үміткерлер тізімін дер кезінде әзірлеуге
мүмкіншілік беріп отыр.
Осындай ... іске асуы ... оң ... ... ... алған кезден бастап 2005 жылғы 1-сәуіріне дейін ... ... тұру үшін 100 мың ... яғни, 385 мың оралман қайтып оралды. Оның
300 мыңнан астамы Қазақстан азаматтығын алды және ... ... ... ... ... өмірге араласып кетті.
Шет елден квота ... ... ... ... ... ... және квотадан тыс өз күшімен келгендерге қандай жеңілдіктер бар?
Қазақстан Республикасы "Халықтың Көші-қоны туралы" Заңының ... 29-2 және 29-3 ... ... оралман мәртебесін алған
адамдарға мемлекет:
- арнайы мемлекеттік жәрдемақы, мүгедектігі бойынша, ... ... ... ... ... ... ... ҚР Үкіметі белгілеген квотаға сәйкес орта ... және ... ... ... оқу орындарына түсуді;
- ҚР-на келуге виза бергені үшін консулдық алымдардан босатуды;
- қарулы күштер қатарында қызмет ету ... ... ... ... ... ... ... медициналық көмектің кепілдік
берілген көлемін алуды, мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек көрсетуді,
жұмысқа ... ... ... және жаңа кәсіпті меңгеруге
көмектесуді, мұқтаждарға мектептерден, ... ... ... ... ... орын ... және ... тіл мен
орыс тілін үйрену үшін жағдай жасауды қамтамасыз етеді.
Бұдан ... да 29-3 ... ... ... келу квотасы бойынша қоныс
аударған оралмандарға мынадай қосымша жеңлдіктер мен ... ... ... кеден төлемдері мен салықтарын алмай өткізу;
- тұрақты тұрғылықты жеріне дейін жол жүру және мүмкін ... ... ... шығындарын өтеу;
- келген жерінде тұрғын үй сатып алу үшін ... бөлу және ... ... ... Жер кодексінің 46-бабына сәйке
оралмандарға жеке қосалқы шаруашылық, бағбандық жүргізу және ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өндірісін жүргізу үшін
жер учаскесі беріледі. ҚР азаматтығын ... ... әлгі ... ... ... ... Үкіметінің 2002 жылғы 9 шілдедегі №748 қаулысына сәйкес
оралмандарға өздері ... ... елді ... жеке ... үй салуы үшін
жер учаскесі беріледі, ол да Қазақстан Республикасының азаматтығын алғаннан
кейін жеке ... ... ... ... ... Заңының 14-бабына сәйкес оралман деп
тану және көшіп келу квотасына енгізу туралы өтініш пен тиісті ... ... - ... ... не ... ... ... тапсырылады. Тіркеуден өткен соң құжаттар көшіп баруға сұранған
облыстың ... ... ... жіберіледі.
Жоғарыда аталған бапқа сәйкес өтініштерді қарап, оралман мәртебесін
беру және отбасын көшіп келу ... ... ... (қалалық) Көші-қон
басқармаларының құзырында.
Квотаға енгізу туралы құжаттарды қараудың нәтижесі ... ... ... ... ... келген оралман балаларының орта білім алуы ҚР ... ... ... ... 29-3 ... реттелген. Олар жоғары оқу ... үшін ... ... жыл ... ... квота бойынша
қабылданады. Дайындық бөлімінен кейін ... ... оқу ... әр ... өз талабына байланысты.
Оралман зейнеткерлердің зейнетақысы ҚР "Халықтың Көші-қоны ... 29-2 ... ... ... ҚР ... ... ҚР ... шарттарға сәйкес төленеді. Бүгінгі күнге Қазақстанның ... ғана ... бар, ... сол ... ... ... ... теңгеге шағып қайта, санағанда ең төменгі зейнетақы мөлшеріне
ғана ілігеді. Алыс шетелдегі мемлекеттермен Қазақстан Республикасы арасында
зейнетақы ... ... шарт ... ол ... келген
ағайындарымызға зейнетақының ең төмен мөлшері белгіленеді. Әзірге ... ... ... ... ... бұл ... де өзінің онтайлы шешімін
тауып, оралмандар тиісті зейнетақысын толық алады деген сеніміміз бар.
2.4 Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы мен мезгіл мәселелері
Қай ... ... да, ... ... ... ... шешіп
тастайды деп айту қиын. Құрылтайдың ... ... - ... ... байланыс жасауында қалыптасқан қандай мәселелер бар екендігін
анықтап, ... ... ... ... ... ... жиындары
осылай өткен. Бұгінгі Құрылтайлар да осыған бағытталған. Оның ... үш ... ... алыстағы ағайындарымызға енді ғана
тәуелсіздік алған қазақ мемлекетін таныстыруға, оның жетістіктері мен өсіп-
өркендеу мүмкіндіктерін паш етуге арналды. Біз ... ... ... ... ... елі бар ... атажұрттың оларға
әрқашанда арқа сүйер асқар тау бола алатынын көрсетуге ... ... ... ... той-туманы, яғни, қуанышы, насихаты басымырақ болды.
Алғашқы Құрылтайымыз сонау 1992 жылы, тәуелсіздігіміздің ... ... ... ... ... бесігі -
Алматыда өткізілген-ді. Келесі, екінші Құрылтай 2002 жылдың дініміздің дала
төсіндегі ... - ... ... ... да баршаға
белгілі.
Түркістандағы Құрылтайдан бері де төрт жылдан ... ... өте ... ... аралығындағы Қауымдастықтың атқарған бүкіл жұмысын қысқаша айтып
шығу мүмкін емес шығар. Дегенмен, олардың ең ... ... ... ... ... бері ... ... келе жатқан ең
басты іс-шаралары шетелдерде қазақ мәдениеті мен өнерінің күндерін өткізу.
Бұлардың ... ... ... мәдени орталықтарымен, Ресейдің
Самара, Омбы облыстарында ... ... ... ... ... ... Еуропа қазақтарының кіші Құрылтайларын өткізуде дәстүрге
айналған. Үшінші Құрылтайымыз 2005ж ... жаңа ... - ... ... қарқындап даму жолына түскен туған Қазақстанымыздың символы
Астанада ашылған-ды.
Бүгін біз жер-жаһанның көз алдында жаңа биікте тұрмыз.
Бұл ... ... ... ... ... білу үшін біз
өткенімізді де еске ... ... ... неге ... ... ... алғанымыз артық болмас деп ойлаймын.
Тәуелсіздік алған 15 жыл ішінде Қазақстан ғасырларға ... ... ... ... ... қазақтың әр уақытта жер, шекара, шеп мәселесіне ... ... ... ... ... Біздің де тәуелсіздіктің алғашқы
жылдарында ең бірінші қолға ... осы ... ... ... Кеңес Одағы кезінде дербес мемлекет болған емес. ... екі ... ... Ресейдің боданы, ал жетпіс жылдан астам уақыт
бойына Кеңес Одағының ... ... бірі ғана ... ... Одағы күйреп, он бес республика өз алдына бөлініп ... ... ... жеріне көз алартушылар аз болмады. Бүгін солардың атын ... ... ... ата ... жақсы білетін сіздер оны өздеріңіз де
аңдап отырған шығарсыздар, ... ... ... де, тіпті мұндай ұшқары
пікірді ресми түрде айтып қалған оның басшылары да ... ... ... ... ... талқысына түскен сын сағатта сабыр сақтап, алыс-жақын
көршілеріміздің бәрімен келелі ... ... ... ... бекітуге кірістік. Ең алдымен, Қытай Халық Республикасымен
шекарамызды ... ... ... қол ... ... ... де, ... жарты әлемді билеген Кеңес Одағымен де шекара мәселесін
түпкілікті шешкен емес. Қазақстанмен шешті және мәңгілікке, ешбір ... ... ... ... ... басшылығымен 13 жыл жүргізген келіссөзіміз де
нәтижелі аяқталып, 2005 ... ... екі ... ... біржолата
айқындалып тиісті құжатқа қол қойылды. Бұл Қазақстанның алты ... қосу ... ... қоздатушылардың аузына құм құйды.
Дәл осындай келіссөздер оңтүстіктегі Өзбекстан, Қырғызстан және
Түркіменстанмен де ... ... де ... ... ... ... ... Республикасы өзінің 14,5 мың шақырымдық алып
шекарасының ұзына ... ... ... ... орын ... ... ... құжаттармен бекітті. Бұл біздің тәуелсіздің
жылдарда қол жеткізген ең үлкен жетістігіміз және оны біз ... ... ... ... зор ... сезіммен айта аламыз [14].
Қазақстан экономикасы Кеңес Одағы тарқағанда сын ... ... ... ... ... шыдайтын бірде-бір өнім шығара
алмайтын республика ... ... ... өз жұмысын тоқтатып,
ауыл шаруашылығы да құлдырап, кейін кеткен еді. Міне, осы жылдарда "Әуелі -
экономика, одан ... - ... ... ... ... алған Қазақстан
Республикасы түбегейлі экономикалық реформаны жүзеге асыруды қолға алды.
Әуелі төл теңгемізді енгізіп, ... ... - 2030" атты ... қабылдап, еліміздің 2030 жылға дейінгі дамуын белес-белесімен
алдын ала белгіледік. Нәтижесінде Қазақстан экономикалық ... ... ... ... ... республикаларының ең алдына шығып, біз ұстанған
экономикалық модель дамушы ... ... ... ... басталы
[15].
Үшінші кезекте біз қоғамның саяси жүйесін, заң шығарушы ... ... ... ... ... ... ... сай келетін Конституциямызды қабылдап, кәсіби деңгейде жұмыс
істейтін қос ... ... ... ... ... ... ... ұлттық заңнама қалыптастырып, құқықтық
реформаларды жүзеге асырдық. Ата заңымыздың 10 ... ... ... ... ... ... әйгілі заңгерлер
Қазақстанның ұлттық заңнамасы мен елімізде жүргізілген құқықтық реформа
нәтижесінің ... биік ... сай ... ерекше атап өтті.
Төртіншіден, атқарушы билік жүйесін де реформалауды ойдағыдай ... ... ... мен ... ... ... ескере
отырып, кәсіби үкіметжасақтап, жаңаша жергілікті басқару жүйесін құрдық.
Мұның бәрі ... ... ... ... алға ... мүмкіндіктер туғызды [16].
Міне, осылайша іргемізді бекітіп, экономикалық дамуымызды ... ... және ... ... ... ... түсіргеннен кейін
рухани құндылықтарымызды түгендеуге мүмкіндік алдық.
Ең әуелі, ... ... ... Егер 1990-91 ... ... ... ... 2768 мектеп болса, 2005 жылы олардың
саны 3700 -ге ... ... ... ... ... мектептерінде
қазақша оқитын балалардың үлесі 60 пайызға дейін көтерілді. Қазақ тілінде
білім беретін ... оқу ... саны да арта ... Жыл ... ана
тілімізде шығатын кітап, газет-журнал өнімдерінің ... ... ... ... ... де арта түсуде. Қазір Қазақстанның 14
облысының бесеуінде іс-қағаздарын жүргізу қазақ тіліне көшірілді [17].
Ең бастысы, елімізде қазақ халықының үлес ... ... Егер ... ... ... ... 40 ... жетер-жетпес болса, қазір
бұл көрсеткіш 58 пайызға жетті. Кеңес заманында биліктің есігін сығалып
жүретін қандастарымыздың ... ... үлес ... 80 ... ... бұл ... қолға алатын істер әлі де баршылық, бірақ
қол жеткізген нәтижелеріміз де ауыз толтырып ... ... ... ... бар ... жасадық. Тек
тәуелсіздік алған жылдары республика бойынша 2000-нан астам мешіт салынып,
көптеген ... ... ... ... жалғыз "Нұр - Мүбәрак" ислам
мәдениеті университетін ашып, жоғары білімдідіни мамандар даярлау ... ... ... дәл кіре ... елге келген әр мейман мұсылман
мемлекетіне келгенін сезінсін деп алтынмен қапталған, төрт ... ... "Нұр - ... ... ... - ... жүзіндей өткір ұғым, ал Қазақстан көп ұлтты ғана
емес, көп ... ... ... ел іші ... ... үшін дінаралық
татулық саясатын да берік ұстанып, жер ... ... ... дін
өкілдерінің басын қосқан әлемдік діндер лидерлерінің алғашқы ... 2006 ... ... оның 2- ... ... ... ... да Қазақстанның халықаралық дәрежедегі беделінің артқаны деп білемін.
Үшіншіден, кешегі қызыл империя кезінде ... ... ... ... ... ... ... түлетіп "Мәдени мұра" мемлекеттік
бағдарламасын жасадық. Бұл ... ... ... ... барша тарихи,
мәдени ескерткіштер қалпына келтіріліп, халқымыздың аса бай ауыз әдебиеті,
әдеби, мәдени және музыкалық мұрасы жүздеген том ... ... ... біз тәуелсіздікті жариялаумен қоса, оны қорғау қажет
екенін ұмытпадық. Мемлекет ... ... ... өз ... Оны ... қазақстандық қолбасшылар, офицерлер дайындауды
алғаш рет қолға ... бәрі ... ... Тәуелсіз Қазақстанның дамудың
дұрыс жолын таңдап, Абай ... ... ... ... анық ... дәл он төрт жыл ... ... Құрылтайдың мінбесінен: "Заман
тыныштығын берсе, бүгінгі дағдарыстан да ... ... ... ... сай қуатты мемлекетке айналар. Қазақ халқы әлемдік
өркениетке қазіргіден гөрі қомақты үлес қосар. Даламызда да, ... ... ... шат тірлік орнар. Бұйыртса, бүгінгі Құрылтайға қатысқан
қадірменді қонақтарымыздың өзі туған Қазақтанымыздың ... ... кәу ... деп ... ... - ... еді ... жылдарда-ақ " дегенді аузына құдай салған екен.
Сол күнге бүгін келдік, ардақты ағайын!
Егер ... осы ... ... жалпы ішкі өнімді екі есе ұлғайтып,
бірлесіп тағы бір ... ... ... ... сол ... емес ... біз осыдан он жыл бұрынғы жан басына шаққандағы жалпы ... 700 ... сәл ... ... ... ... 3500 ... жеткізіп, ал 2012 жылға қарай бұл мөлшерді 8-9 мың доллар деңгейіне
көтеруді мақсат ... ... сол ... ... емес ... ... ... өсуіміміз кейінгі жеті жыл ішінде жылына 9-
10 пайызды құраса, мемлекеттік бюджетке түсімнің көлемі үш жарым - төрт ... ... ... ... 4 есе ... ... тартылған тікелей
шетел инвестициясы 40 миллиард АҚШ долларындай болса, ... ... ... ... ... 15 ... АҚШ ... жетсе, сөйтіп
Қазақстан бүгінде әлімнің ең серпінді дамып келе ... ... ... ... өзі барша жұрт таныған ақиқат болса, сол күннің біржолата
келгені емес пе?
Егер біздің еліміз ... ... ... ... ... ... ... үрдістердің бастамашысына
әрі белсенді қатысушысына айналса, ... 2009 ... ... қауіпсіздік
пен ынтымақтастық ұйымына төрағалық ету ниетін мәлімдеп отырса, ... ... ... ... емес пе?
Сол ер қазақтың нар заманының келгенінің келісті көрінісі - сіз бен
біздің жаңа елордамыз ... бас ... ... ... ... - ... ... бүгіні мен болашағына
баса назар аударуымыз ... ... ... әлем ... ... бір белесі. Бұл жиынға дүниенің түпкір-түпкіріндегі 32 елден қонақтар
келді. ... саны да ... - ... ... ... ... отырған-ды. Араларында министр де, академик те, әкім де, әртіс
те, ректор да, жазушы да, ірі ... де бар. Олар ... ... төрт ... ... ... атап ... Көші-қон
проблемаларын, қазақ диаспорасының мәдениеті мәселелерін, шетелдік
қандастарымыздың білім алуының ... ... ... және ... баулудың қыр-сырын талқылады. ... мен ... ... ... АҚШ пен ... ... мен ... Өзбекстан мен Қырғызстан,
Түркіменстан мен ... ... ... ... ... жайылып кеткен
бауырларымыздың Қазақстанға, Астанаға жеткен жолы сан тарау.
"Жол жүрсе өнеді" дейді дана ... ал ең ... жол - ... жол, ол ... жүріп сағыныштан сарғайған қандастарымыздың
жүрегі арқылы өтетін жол. Сол жол, ... он бес ... жуық ... ... ... атамекенге алып келуде.
Қазақтар бүгінде дүниежүзінің қырықтан астам елінде, басым көпшілігі
Қазақстанмен шекаралас мемлекеттерде тұрып жатыр. ... ... ... Өзбекстанда бір жарым миллион, Қытайда 1 миллион 700 мың, Ресейде
миллионға жуық, Түркіменстанда 100 мың, ... 150 мың, ... ... ... бар [19]. Өзге елдердің арасынан Түркия, Иран және ... ... көп және олар ... ... ... ... ... ал мұхиттың арғы жағындағы елдерде тіпте бірен-саран
кездесетіні белгілі. Әрбір үшінші ... ... ... өмір ... ... қилы ... ... қалыптасты, енді өткенге өкіне
бергеннен ештеңе өзгермейді.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... бағдарламасын жасап, жүзеге асырып келеді. Тәуелсіздік жылдарында,
яғни 1991 жылдан биылғы 1 шілдеге ... ... ... 110 мың 591
оралман отбасы қоныс аударды. ... ... ... саны алты ... жуық ... ... Соңғы кезде көші-қон квотасының жыл ... 15 мың ... ... оған ... қаржыны мемлекеттік
бюджеттен толық бөліп отырмыз. Осы қаржының тиімді пайдалануын ... Бұл ... ҚР ... ... ... ... ... ата-
жұртқа қоныс аударуға жағдайлары келмейтін отбасыларға көрсетілуі ... ... ... алып ... ... айналып келеді. Таяу жылдардың
өзінде еліміздің ірі кен орындары игеріледі, жаңа ... ... ... ... және ... ... салынады; жаңа магистральді
құбырлар тартылады, қалада да, далада да тұрғын үй құрылысы өрістейді. Осы
жұмыстың бәрін атқаруға Қазақстанның небәрі 15 ... ... ... ... ... қатарын қалыңдату мәселесін ойдағыдай шешпесек,
онда біз сырттан қол күшін тартуға мәжбүр боламыз. ... ... ... та отырмыз. Мысалы, биылғы бірінші жарты жылдықта Қазақстанға ... ... ... мамандары келді, мұның өзі өткен жылғы көрсеткіштен 5
мың адам артық деген сөз. Жақын көрші ... ... ... ... ... жұмыс істеуге құмар екенін де айта кеткен жөн.
Біз қолдан келгенінше ... өз ... ... ... ... күш салуымыз керек. Мұның бір жолы - ... ... ... Өз ... өз ... келген азаматтарға
заңдық-құқықтық жағынан қажетті жеңілдіктер жасау, ... ... ... ... шешу ... ... халық болып көшіп келіп
жатқан ағайынға көмектесу әрбір қазақтың парызына ... ... ... ... ... ... ... тыс келген
оралмандарға жергілікті бюджет қаражатының есебінен жер ... ... ... ... ... ... Бұл ... жерлерде қолдаған жөн. Жалпы, әкімдер жұмысының бір ... - ... ... адам ... ... соның ішінде оралмандар есебінен де
өсуі ... ... ... ... ... өз ... тарихи отандарына
шақырып жатқан мемлекеттердің бұл орайдағы тәжірибесіне зейін қою жөн.
Қандастарымызға қаратып айтар ... тағы бірі ... ... отанына
оралған ағайын, ең алдымен, "Қазақстаным маған не ... деп ... ... не ... деп ... да ... ... еді. Өткен
Құрылтайда шетелдегі іскер азаматтарымыздың Қазақстанға ... ... ... жатқандары аздау екенін айтылған болатынмын. Шүкіршілік,
қазір бұл істе де ілгерілеушілік бар ... ... ... облыстардағы
әкімдер оралман-кәсіпкерлерге барынша жағдай туғызып, ... ... ... ... ... ... ішінде қандастарын тарихи
отанына оралтумен жүйелі айналысып, ... ... ... ... жалғыз ел - Қазақстан, ал дүниежүзінде - үш елдің ... ... ... жеткізуге мүмкіндік тауып жүрген әлемдегі жалғыз
ел де ... ... ... Мұның бәрінің қадір-қасиетін ағайындарымыз
білген жөн. Қазақстан бұл қадамды, ең алдымен, алыстағы ... ... ... ... жөн. ... ... оралуын Қазақ елінің
қамқорлығындай ... ... ... ... ... ... міндет ететін, тұла бойы тек талаптан тұратын, елім дегенде
ет бауырын елжіретудің орнына өкпесін ала ... қит етсе ... ... ... аз ... да ... бар екендігін де айта
кеткен жөн. ... ... ... қолайлы саналатын оңтүстік
өңірлерін айналшықтай берушілік, қалайда өз ағайындары тұратын ... ... ... оралманның азаматтық құқы тапталып жатқандай санаушылық та
бой көрсетіп қалып жүр. ... ... ... Қазақстанға жетіп,
орналасып, қатарға ілігіп алған соң, әркім-ақ елімен бірге өз ... ... ... ... ... міндеті - адамдардың еңбек ... ... ... заңдық тетіктерін жасау, конституциялық ... беру ... бір ... ... ... ... ... әрбір үшінші қазақ
шет елдерде тұрады. Сондықтан олардың бәрін бір ... ... ... ... жоқ екенін ашық айтуға тиіспіз. Біз бір миллионнан астам
қазақтар тұратын Қытай Халық Республикасы, Ресей мен ... ... ... ... ... ... қол қойдық және ҚР
Президентінің әрбір ... осы ... ... ... ... ... тапсырылады, оның орындалуын міндетті түрде қадағалап
отырады. Сондықтан да Ресей, ... ... ... басшыларының қазақ
бауырларымызға көрсетіп ... ... үшін ... Бұл екі ел арасындағы ... ... деп ... ... ... ... құқығы ешқашан бұзылған емес және ... ... ... да. ... шет ... жайлы қоныс, сыйлы
кәсіп пен қадір-құрмет көріп ... ... екі ел ... ... көпір ретінде жылы орындарымызды суытпаймыз деген
ағайынның да пайдасы мол деп ... ... ... ... ... ... еліміздегі ең
басты ұйым - Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығы. Осы орайда қауымдастық
ұйымдастырған ... бас ... ... ... ... өнер ... ... әр түрлі көрмелер, әсіресе бірнеше
елде өткізілген кіші құрылтайлар ... ... ... ... қамқорлығын талай рет сезіне алады. Мысалы, Ресейдің Алтай
Республикасындағы Қосағаш ауданында ... кіші ... ... ... ... ... Елбасы Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының
төрағасы ретінде құттықтаулар жолдап отырады.
Алдағы кезде Қауымдастықтың мәртебесі, әсіресе, оның ... ... да ... ... жеткілікті. Үкіметке осы мәселені жан-
жақты қарап, нақты шешім қабылдау жөнінде ұсыныс дайындау ... ... ... ... ... ... да мәселелерді
ойластырғаны жөн. Бұл комиттеттің қызмет аясын ... түсу ... ... аяғынан тік тұрған үлкен іс адамдары, банктер, өндіріс орындары
баршылық. Солардың басын қосып Қауымдастықтың ... бір ... Қор ... Ол Қор ... ... ... орнатып, тиісті көмек жасап
тұратындай дәрежеге жетуі тиіс.
Жалпы, шетел ... ... ... ... істер,
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау, Мәдениет, ақпарат және спорт, Білім
және ғылым министрліктері, басқа да ведомстволар ұдайы ... ... ... ... ... тиіс.
Құрылтайда айрықша қозғалған мәселенің бірі шетелдегі ағайындарымызға
оқу-білім жөнінен көмек көрсетудің жайы. Шетелдік қазақ ... ... ... ... ... грантына екі пайыздық орын бөлінуі, олар үшін
жоғары оқу ... ... ... ... ашылуы - осындай
қамқорлықтың нақты үлгісі. ... ... ... ... ... ... жөн.
Қазақ диаспорасының проблемалары республиканың бұқаралық ақпарат
құралдарында жүйелі қозғалып келеді. Бұл орайда атқарылған жұмыстардың ... де ... - ... ... орыс, ағылшын тілдерінде, ең
бастысы ... ... ... ... ... ... ашылуы болды. Осы арқылы қазір әлемнің кез ... ... ... Қазақстанның тынысын күнбе-күн сезінуге мүмкіндік алып отыр.
Кейінгі жылдарда туған жерімізде қолға алынған тағы бір ... ... ... ... ... Ол - ... "Мәдени мұра"
бағдарламасы. Мұндай бағдарлама әлемнің ең ... ... де ... Аса ... бағдарлама шеңберінде Ресей, Өзбекстан Қытай,
Монғолия, Иран, Түркия және араб ... ... ... ... ... жинастырылып, алды жариялана бастады. Енді осы елдерде
тұратын қандастарымыздың аса бай ... ... және ... ... зерттеліп, жарық көруге тиіс.
Қазіргі таңда 11 елде қазақ ұлттық-мәдени орталықтары жұмыс істейді.
Олардың ең көбі - ... ... ... ... сондай-ақ Түркияда, Англияда, Германияда, Австрияда, Швецияда,
Венгрияда, Украинада қазақ-мәдени орталықтары ... ... ... ... де біз ... келген көмекті көрсетуіміз керек.
Шетелдік қандастарымызға көмек көрсету дегенде алдымен ... ... ... ... Бұл - өте ... ... Қазақ жер
бетіндегі қазақтың үш бірдей алфавиті ұсынып отырғаны мәлім. Қазақстандағы,
Ресейдегі, ТМД-ның бірқатар ... жазу - ... ... ... жазу ... Кейінгі кезде бұл жазуға Орталық Азиядағы ... де ... ... ... қазақтардың ұсынатын жазуы ... төте жазу ... ... ... де бұл ... ... болып жатыр. Біреулер: "Латынға көшпей болмайды, бұл түркі
әлемін біріктіретін бірден-бір жол, ... әлем ... сол ... ... ... ... "Латынға көшсе қазақ фонетикасына тән ... ... ... ... ... жүздеген миллион
кітаптарда жинақталған білімнен қол үземіз" ... Екі ... де ... ... мен бұл ... ... біздің ғалымдарымыз
бен зиялы қауым өкілдері барынша зейінмен зерделеп, халқымыздың тағдырына
қатысты аса маңызды ... бір ... ... жөн деп ... ... ... ... қарап, "жеті өлшеп, бір кескен" жөн.
Қолымызда бар статистикалық мәліметтерге ... ... ... ... ... ... он ... қатарына кіретін Қазақстанның
жалпы халқы 15 миллионның ... ғана ... оның ... қазақтар
ұстайтын пайыз 50-ден аспайды екен. Бұл дегеніміз миллиарттап адам жасап
отырған Қытай елінің бір үлкен қаласының жан ... ғана емес пе?! ... ой ... ... ... ... көреген де стратег
Елбасшысы Нұрсұлтан Назарбаев үш рет ... ... ... ... ... ашық деп жер ... жар ... ма?!
Ол кісінің "Қалың елім, қазағым" атты ... да бұл ... ... ... тамыр тартады. Осыларды оқығанда шетелдерде аз санды ұлт ... ... ... көңілдері алып ұшып, бір жасап қалды-ау! ... ... ... ... "қалың елім, қазағымды" ... ... осы бір ... ... ... ... қойылып, ауыздарда осылай
айтылып жатса да оның іс жүзінде іске ... ... оң іске ... ... ... Бұл ... мен ... өкіметі Қазақстанға көшіп
барып қоныстанушыларға барлық шарт-жағдайды ... ... ас ... ... деп өкпелеп отырғаным жоқ. Менің тілге тиек өткелі отырғаным,
қазақстандық қазақтардың шетелдегі бауырластарына деген адами көзқарасы ... ... ... ... ... мен ... жатқандығы әрі қазақтардың берекесіздігі мен ауыз бірліктерінің
жоқтығы ғана [22].
Бұл мәселе жайындағы сөз ең ... ... ... бері ... және руға ... ... ... келе жатқандары аз
болғандай, шетелден ... ... ... ... ... ... ат ... алғандығынан басталды. Тіл ғылымы жағында өзіміз шеше
алмаған әлдебір қиындықтар мен ... ... ... шыққан
кітап-материалдарға шарасыз жүгінетін біз дәл осы ... ... ... ... ... дейтін әдетте
өте көп қолданылатын, ең қарапайым сөздің қалайша түспей қалғандығына қатты
қайран қаламыз. Иә, бұл ... ... бола ... дәлелдер келтіріп, өз
ойымызды жіптіктей баяндап отырмай-ақ Қазақстан баспа сөзінде қолданылып
жүрген "оралман" деген ... да риза бола ... іс ... өмір ... не дейді? Қазақстанға барып, ірге теуіп,
қоныстанып ... ... ... ... қарағанда,
қазақстандық қазақтар оларды "қарақалпақтар" деп атап, беттеріне баттайтып
айта береді екен. Тіпті қаншалық ... ... да ... араласып, оларды
жақын санап, бауырларына ... ... ... ... ... ... ... мен де неше рет есту даңқына
бөленгендердің саны қаншама!. ... ... ... ... деп ... ... қандастарына көрсеткен бауырмалдықтары
мен сыйлары осы ғана болғаны ма?! ... ... ... мен
бауырмалдығымыз әлем мойындаған қонақшылдығымыз бен ... ... Әлде ол ... "орыс қазақтардың" тілдері ғана ... ... ... болып кеткен ме?! Осы жайларды көріп-біліп ... осы ... ... ... ... енді ... ру шығатын
болды деген ащы мысқылдарын да естідім. Сонда бұрынғы жүзге, руға бөлініп,
қырық ... ... ... ... енді ... ... қазағым"
бұрынғы тұрған мекендеріне қарай "қытай", "манғол", "өзбек", "ауған"… деп
бөлінетін болғаны ма?!
Бұрынғы ... ... ... ... ... оларды құдайындай
көріп, бар мәзірлерін өздері ішіп-жемеседе солардың алдына тосатын ... ... осы ... ... келмейтін бауырмал да жанашыр халық
еді ғой! Ата-бабаларымыздың ... асыл ... ... аз ... ... жүрген қазақтардың арасында әлі де сол қалпын бұзбай ... ... да, ... ақ ... ... қара шаңырағын көтеріп отырған
қазақстандық қазақтарда ата-бабаларымыздың осындай асыл қасиеттері, ... ... ... ... бет алып бара жатқандай сезіледі екен.
Сөзіміз дәлелсіз ... үшін тағы да ... ... ... ... қазақтардың Қазақстанға бару үшін шақырту алдырып, (іс жүзінде
қазақтарға шақыртудың не қажеті бар) паспорттары қолдарына тигеннен кейін,
Қазақстанның ... виза ашу ... ... және ол ... ... қиындығы мен әуресін тілге алып өттім. Иә, ол арадан Қазақстанға
көшіп ... ... ... ... ... ... ... істеу
шартымен барғалы жүргендер, оқуға баруды арман ететіндер осылардың барлығы
кездеседі. Олардың өз еліндегі әл-аухаттары мен тұрмыс күйлері де әр ... ... ... да ... ... "Қазақстанға барамын" дейтін бір
ғана сөз, ... ғана ... ... ... де ... визалары уағында
ашылмайды. Ол арадағы әр күндерін ұзыннан-ұзақ кезек тұрумен өткізеді.
Апталап, ... сол ... ... ... сар ... болып
сарылып жатады. Осылай болса да ол арада "мына бейшара ... ... ... деп ... ... ... де ... қоймайды. Қайта басқа
ұлттар "Қазақстандарыңа бара ... деп ... ... ... ... жұмысын бітіре алмай ол арада сандалып жүрген көп адамдардың
арасынан Ташкенттің қыйыр түпкіріндегі ... ... ... ... деп ... ... ... келгеніне үш айдан асып кеткен
ақсақалды адамға ... ... ... ашқан жатақхананың бұрыш-
бұрышына дүние мүліктерін үйіп қойып, тозып жүрге бір отбасы ... ... ... ... бұл кісі бұл ... ... тез ... кетер деген
оймен төрт айдың басында ... ... де дер ... ... ... ... алмай қалыпты. Содан үш аптадан сары ауру ... ... ... ... әне ... міне ашылады деген дәмемен бұл арада
қозғалмай екі ай тосып жатыпты. Жеті айда ... ... ... ... да ... ... тура ... Қайтейін, қарақтарым, ата мекендегі туыстардың жанына барайын деген
ақ тілекпен ... ... едік бұл ... жұмыс бітірудің бұндай машақатты
боларын кім білген? Енді жатысымыз мынау?! Неде болса қайта ... ... ол ... ... ұяламын, ал қайтпайын десем, бұл ... ... төрт айға таяу ... бері ол ... барғанда қажет бола
ма деп тырнаштап жиған тиын-тебендеріміз де барған ... ... ... да ... ... Кеше ғана осы ... ... бірнеше
азаматтың көмегімен әлгі виза аштыратын жеріне ... ... ... ... ... дей ме ... уақыты өтіп кетіпті деп ... ... да ... ... естіместен-ақ ол арадан қуып шығарды.
Енді қайтерімді білмей басым қатып, әңкі-тәнкі болып отырғаным ... ... ... ... мұң ... ... ата ... барамыз деген арманмен аттанып, жол ортада үш
айдан астам уақыт қарадан-қарып жапа ... ... ... ... ... олардың заң-мұңдарына құлақ салып, қолдарынан келгенше
көмек ... ол ... виза ... ... не ... Бұл ... ... виза ашу орнындағы қызметкерлерінің осындай сарыла кезек
күтіп, қарадан-қарап ... ... ... ... ... мен
дөрекілігі, тіпті қақпа алдында қаптап тұрған қалың ... ... ... ... жеті аталарын жездей қақтап, боқтап кететіндіктерін
де ел аузынан бірнеше рет естідік. ... ... ... ата ... дегеннен басқа қандай кінәсі болғаны?! Осы да ... осы ... ... ... ... ата ... ... үшін сан
өткелектен өтіп, не қилы ... ... ... тура келді.
Ең алдымен Қазақстаннан шақыру алдырады. Оны бұл жақта аудартып (бір ... ... ... ... ... қатысты орындардың бекітуінен
өткізеді, ол жақтағы "пысықтарға" еселеп ақша ... ... ... көбі бұл ... ... үйлеспей, көп жағдайда күшін жойып
жатады, ал паспорттары қолдарына тиген соң ... ... ... ... да ... ... еселеп ақша беріп жүріп, ... ... ... ... ... осындай сан
өткелектен өтуге қыруар ақша жұмсайды. Осыдан барып соншалық көп жұмыстарды
бітіруге ... ... ... Бұған ауқаты жақсы адамадар мен өкіметтен
айлық алатын кадрлар шыдағанмен де тұрмысы нашар, оның үстіне ... ... ... мен ... ... ... Сонымен көп адамдар
Қазақстанға көшіп баруды (өте-мөте ... мен ... ... да оған
жағдайлары жар ... ... сай, ... ... ... Ал
Қазақстанға барып, Қазақстан азаматтығына өту, немесе ыхтиярхат алу үшін
қажет болатын қағаздар мен ... ... ол ... жаңа ... ... ... ... адамдардың бастарын ауыртып, жүректерін
шайлықтырып-ақ жібереді. ... ... ... өкіметі дүниежүзіндегі
қазақтарды атажұртқа жинау сынды асқақа арманы қашан орындап ... ... ... ... орыстар мен басқа келімкетерге екіленбестен
қыйған жерлерін шетелдегі қандастарынан қызғана ма [24]?!
Сөзім барған сайын ауырлап, ... ... ... ... ... бара ... да тағы да ... келтірейін. Мен шегарадан Қазақстанға
өтерде, кеденде қалың адамның қыспағында терлеп-тепшіп, екі сағаттан астам
кезекте тұрған әлде бір ... ... ... ... ... ... шегініп тұрыңыз" деген ескертуіне: мен неге шегінеді екенмін? ... ... ... ... ... ... бір ауыз жауабына шамдана қалған
дегіренген қалпақ киіп, жылтарған пагон таққан әлде бір ұлықсымақ қазақтың
- Мен сені ... ... бе? - деп ... естігенде өне бойымның
мұздап, жан дүниемнің құлазып сала бергені бар. Өзіме кездеспесе де осындай
кеден қызметкерлердің ... ... ... ... жоқ ... тауып, жемқорлыққа салынып тіпті ұялмай алақан жайып ақша сұрайтын
кездері де кездесетін ... ... олар бұл ... ... ... сыймай, далада шашылып жатыр деп ойлай ма екен, кім ... ... бері ... ... барып оқитын қазақ
оқушыларының қатары да барған сайын молайып барады. ... ... ... 3-курсында оқып жатқан бір студенттің айтуына ... ... да ... бес баға қоймайтын сияқты. Тіпті кейбір сабақ беретін
мұғалімдер "оралман оқушылардың" сабақтың нәтижесін уағында қойып, оларды
соңдарынан салпақтатып ... ... ... Әлгі ... ... айтпаса
да мұғалімдер шетелден барған оралман оқушылардан ақша дәмететін көрінеді.
Ал, қазақстандықтар ең жақсы кәсіп ... ... ... ... белгісіз, "оралман оқушыларды" қабылдаудың ... тарс ... ... ... жоғары мектептеріндегі журналистика көбінесе
шетелден барған "оралман оқушылар" қабылданбайды дейтін анық ... ... [25]. Міне осы ... ... ... ... қандай мәміледе болатындығы ап анық көрініп тұрмай ма?
Қазақтарды руға ғана ... ... ... де ... ... ұғындырмай
ма? Бұл жайлар айналып келген де, Елбасы биік ... ... ... ... деп дар ... да, нақтылы жұмыс барысында
Қазақстан өкіметінің дәрменсіздік істеп, құрғақ сөзбен қуырдақ қуырып,
отырғандығын ... ... ... ... кеткен қазақтардың
басын қосу ... ұлы ... ... сөз ... ... жатқандығын
айғақтайды.
Жоғарыда Қазақстанға тұңғыш рет бару ... ... ... ... ... тұңғыш түйсіктерін
жазып өткен болдым. Расын ... ... ... ... ... ұғыса да алмадым. Бұдан бірдеңе жазармын ... ой ... ... ... оның ... "ел ... салты басқа, иттері қара қасқа"
дегендей, ол жер мен ... ... ... мәселелерді ойлау және
мәселелерді шешу дағдылары да бір-біріне ... ... ... ... мәдени өнерлері мен білім қабілеттері бізден әлде қайда ... ... ұлы ... ойлап, әлдеқалай ұлы мақсаттарды
көңілдерін бүгіп, тек ... іске ... ... ғана ... ... соны ... ... болады. Қазіргі мына бәсекесі көп,
қырқысы мол "күштінің арты тиірмен тартып "әлсіздік ... ... ... ... ... ... ... бір ұлттық мемлекеттің басқа
елдермен иық теңестіріп тұра алу, тұра ... сол ел ... рухы мен ... ... ... болмақ! Тек отаншылдық
пен ұлттық жігер, ұлттық намыс пен ұлттық қан болғанда ғана ... ... ... күшке ие бола алады. Ал дүниеде жылына ... ... жер ... ... саны барған сайын азайып, адамзат
мәдениеті ғаламдануға қарай бет алып бара ... ... ұлт ... ... тұрудың шарттары мен негіздері елдің бәріне түсінікті ғой!
СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1. Дүниежүзі қазақтары қауымдастығының шежіресі.- Атажұрт, 2005.- Б.13.
2. ... Б. ... кім ... //Алтын Бесік, 2005.- Б.25.
3. Елбасының халыққа жолдауы және қазақ диаспорасы. //Алтын Бесік журналы.-
№3/2005.-Б.7.
4. Қоңырбаев У. ... ... ... елі газеті.- №7/2005.-Б.5.
5. Қоңырбаев У. „Шетел қазақтары” //Қазақ елі газеті.- №7/2005.-Б.6.
6. ... Ж. ... ... десеңіз” //Алтын бесік.-№4/2005.-Б.23.
7. ҚР Үкіметінің 2001 жылғы 29 қазан №1331 қаулысымен бекітілген ҚР ... ... ... жылдарға арналған салалық бағдарламасы
8. ҚР Үкіметінің 2001 жылғы 29 қазан №1331 қаулысымен бекітілген ҚР көші-
қон саясатының 2001-2010 ... ... ... ... ... Н.Ә. ... ... қазағым.- Алматы: Жеті жарғы.-2005 ж.-Б.27.
10. Назарбаев Н.Ә. Қалың елім, қазағым.- Алматы: Жеті жарғы.-2005 ж.-Б.45.
11. ... Н.Ә. ... ... ІІІ ... ... ... Әбдиев Ж. „Көшіп келем десеңіз” //Алтын бесік.-№4/2005.-Б.26.
13. Токаев К.К. ... ... ... в ... глобализации.-
Алматы, 2000.-С.505.
14. Токаев К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях ... ... ... К.К. Внешняя политика Казахстана в условиях глобализации.-
Алматы, 2000.-С.526.
16. Елбасы Н.Ә. ... ... І ... ... ... ... Н.Ә. ... Қазақтардың ІІ Дүниежүзілік құрылтайында
сөйлен сөзі.-Алматы.-28-30.09-2002.
18. Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақтардың І Дүниежүзілік құрылтайында сөйлен
сөзі.-Түркістан.-28-30.09-1995.
19. Шетел диаспорасының ... ... ... ... және ... мен Сыртқы істер министрлігінің әлеуметтік зерттеулері.-
Астана,2005
20. 1996 ... ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламасы
21. Қазақстан Республикасының Конституциясы.-1997.- 39-бап
22. Алтын Ө. „Оралмандар”.// Түркістан газеті.-2005.-7 маусым.-Б.8.
23. Алтын Ө. ... ... ... ... ... Г. ... жоқ азаматтар”//Туған Тіл журналы.-№7/2005.-
Б.17.
25. Балғабаев С. „Атажұртта оқып жүр”// Қазақ Елі ... ... ... біз ... саралап, бүгінімізді бағалап,
ертеңіміздің келбеті мен даму тағдырын нақтылайтын аса жауапты кезеңде ... ... ... ... ... ... өткенді ойлауға,
болашақты болжауға мүмкіндік берілмеді. Ұлды ұл деп ... - ... құл деп ... - құл ... демекші, сонау қиын заманда ... ... ... ... исек те, ... игеніміз жоқ.
Қазақ халқы - тамырын жеті қабат жер астына жіберген алып бәйтерек,
өзегін ғасырлар тереңіне ... ... ... ұлы ... ... ... қарысып, өсіп-өркендеп келе жатқан байырғы халық. Оның
тарихы, кейбіреулер айтып ... ... ... ... шаңырақ көтерген
ХVІ ғасырдан басталмайды, хандықтың құрылуы бір басқа, халықтың қалыптасуы
бір басқа (ал бұл халықтың диаспорасының ... ... ... ол ... дейін толық шешімін таба алмай келе жатқан мәселелердің бірі).
Бүгінгі қазақ халқы ... есте жоқ ескі ... ... ... дүниені дүр сілкіндірген көне сақтардың, ежелгі ... ... ... ... қасиеттерінің қайта қалыптасуына қамқорлық
жасау - перзенттік парыз.
Президентіміз Н.Ә.Назарбаевтың шетелдегі қандас бауырларымыз ... ... ... ... ... де 10 ... ... Қасиетті халқымыз
тәуелсіздік көктуының астында алыста түтінін түтеткен қандас бауырларымен
қауышып, бір отбасының баласындай ... өмір ... ... ... ... ... тәуелсіздік қазақтардың ғана емес,
жер шарындағы күллі қазақ ... да ... ... ... ... ... ... асырды. Сол ғажайып дербестіктің арқасында осыдан
14 жыл бұрын "Дүниежүзі қазақтарының ... атты ... орда ... ... көтерді. Бұл ұзақ ғасырлар бойы түрлі тарихи себептер
салдарынан сырт елдерге тоз-тоз ... ... ... ... кешіп жатқан 5
миллионнан астам қазақтың бір орталықтан ұлттық ... ... ... қол ұшын беретін халықаралық қағидаларға сай заңды ұйымдық
форманың тарихта тұңғыш келуі ... ... ... 60 жыл ... жылдық мәліметіне
қарағанда 2005 жыл жер шарында 5 мыңдай ұлт ... ... ... ... 300 миллиондай адам атамекенінен тысқары ... ... әр жылы бір ... алуан қырсықтардан өмірден жойылып отырады
екен.[42] Осындай пәле-қазалардан алыс-жақын шетелдерде өмір сүріп ... аман ... қалу үшін ... Қазақстан және қазақ қауымдастығы
14 жылдан бері қолдан келген игі шаралардың ... ... ... ... ... ... пен естіп келеміз. Олар қазақ ... ... ... достық байланыс жасады. Қазақтардың ұлттық
кемсітуге, қорлануына душар болмауына, салт-сана, тіл, дін ... ... ... және ... жақтан жетіліп-көркеюіне ерекше назар
аударып, қол ұшын ... ... ... аян. ... ... мейір танытып, айқара ыстық құшақ ашты. Жайылып төсек, ... ... ... ... ... десе ен ... ... Апайтөс байтақ аясын
жайып салды. Мұндай шүлен шапағат, қамқорлық, қорғандық тіршілік қазақ
аталатын ... ... ... ... жарқын да өшпес өнегедей.
Ауғанстанда соғыс өртіне тұншыққан қазақтардың ... ... ... ... елдің ерлігі деп қабылдағын жөн болар.
Қаны бірдің жаны бір. Қара шаңырақ ордадан тасқындаған ... ... ... ... ... рухын аспанға көтерді. Жігерін
тасқындатты. Нұрлы болашаққа сенімін ... ... орай ... Республикасының Президенті, кеменгер көсемі, Дүниежүзі қазақтары
қауымдастығының төрағасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевқа, ... ... ... шын ... мен ... жүрек жарды
алғысы, разылығы ұшан-теңіз. Мұны Қазақстанға 65 мың 200-ден астам ... ... 2005 ... ... айында Астана қаласында ... ... ... ... ... ... ұлт - біреу, демек, оның ұлттық болмысы, ... ... ... ... тән, оның ... мол ... қазынасы да
- бөліп жаруға жатпайтын ортақ байлық. ... ... ... ... өнері, Қазақстандағы қазақтың әдебиеті, мәдениеті,
өнері деген қолдан жасалатын өнегеде шек-шекара болмауға тиіс.
Тағдырдың жазуымен туған ... ... ... ... ... ... бен ... тараған ұрпақ жасаған мол рухани ... ... ... ... оны ... және барша әлемге таныстыру аса маңызды
шаруа. Тәуелсіздікке ие ... ... бері ... ... ... ... ... тығыз мекендеген елдердің халық арасындағы, мұражайларындағы
қазақтың тарихына, мәдениетіне, әдебиеті мен өнеріне қатысты қазына байлық
барша халқымыздың игілігіне қызмет етуі ... ... ... ... ... қолға алып, жүзеге
асырған істер кеңінен қолдауға ... ... ... олардың жергілікті
басшылығының қазақ диаспорасына деген ... да ... ... ... ... Біз мұндай қарым-қатынас белгілерін қатты құрметтеп,
мақтан етеміз. Бауырлас өзбек елінің тұңғыш Президенті Ислам ... пен ... туыс ... ... жауы - ... де жауы ... сөзін
біз ұмытпаймыз. Қырғыз бен қазақ бауырлас деген Асқар ... ... де ... қолдаймыз.
Ресей Президенті Владимир Путин Қазақстанды ең жақын ел деп санайды.
Ресейдің Астрахань, Омбы ... ... ... ... Қазақстан Президентінің "Бейбітшілік және рухани татулық"
сыйлығымен марапатталуы - ... екі ел ... ... ... ... ісіне қосқан үлесіне берілген лайықты баға. Екі
елді достас ... деп ... ... достық шекарасы деп отырмыз.
Биылдың өзінде сауда-саттығымыз бұрынғыдан әлдеқайда өсіп отыр. Бұл ... өзі сол елде ... ... ... үлкен көмек
болып саналады. ҚР Президентінің Қазақстан халқына ... ... ... ... 5 ... 2нші сатысында орын ... ... ... ... ... ... ... бар елдерде өз
ағайындарымызбен кездесу ... әр кез ... жүр. ... ... ... өздерін толғандырып жүрген мәселелерін алға
тартады. ... ... ... ... ... атамекенде оқып, білім
алуына, тіл мәселесіне қатты алаңдап жүретіндері сезінеді. Бұл ... ... ... ... ... бізге тастап кеткен ғажайып тарихи
мұраларына жіті қарап, оны ... ... ... Шығысынан батысына
дейін, түстігінен терістігіне дейін батырлардың ізі қалған шексіз-шетсіз
қазақ ... ... ... оның ... толы қойнауы мен сулы да
нулы өңірлерінің байлығын келер ұрпаққа бұзылмаған күйінде қалдырып кету ... ... ... ... сырт жерлерде тұратын отандастарға қамқорлық ... 10 ... қол ... табыстарымыз аз емес. ... ... ... ... ел ... ... ... бар! Әйтседе бұл
жетістіктеріміз бен табыстарымызға ... орта ... ... ... ... жаңа міндет, биік мақсаттар тұр. Тәуелсіз Қазақстан
мен шетелдегі қазақ ... ... ... да әрі ... нәтижелі болуға тиіс.
Бұл міндеттерді ойдағыдай жүзеге асыру - ... ... ... жаңа ... жаңа асуларға көтерілуіне тікелей ... ... ... ... бұл ... - ... ... түкпір-түкпірінен келіп, төрт көзіміз түгел жиналып
отырған кезде осы ділгер мәселені барынша жан-жақты талқылап, алға ... ... ... ... ... алуымыз керек.
Қазіргі Қазақстаннан сырт жерлерде тұратын қазақтардың саны 5
миллионнан ... ... ... ... 40 тан ... ... тұратын
бүкіл дүниежүзіндегі қазақтың үштен бірін ... ... ... 50 жылдан кейін, 100 жылдан ... не ... тұр ... ... ... ... Бұл ... күдікпен күмәннан гөрі ертеңгі
күнге деген сеніміміз бен үмітіміз әлдеқайда басым.
Ардақты да, ... Иран ... бір ... ... ... ... та надан
ел болмағандығымызды" тап басып, тауып айтқан еді. Ал қазір аты ... ... ... кеше қасиетті Түркістан шаһарында өткен Дүниежүзі қазақтардың
Құрылтайында Елбасымыз "Біз қазақ халқы - мемлекеттің негізін ... ... ... ... ... өзге ұлт ... ... көрсететін,
барлық істе бастамашы болуға тиісті ұйытқы халықпыз. Сондықтан ... ... ... ... мінез көрсете білген жөн", - деген еді. Міне, біз өз
елімізге ... аға ... ... ... ... қасиеттер қазақтың
бойында ежелден бар.
Қазақ ағалық қасиетін өз ... ... ... ... мен Еділ ... Приморскілік кәрістерді бауырына басқан соғыс
жылдары-ақ танытқан. Кеңес Одағы тарай бастаған шақта кейбір ... ... бола ... жікке бөлініп қырқысып, ұлтаралық даудамай өрши бастаған
шақта да ... ... өзге ... мен ұлыстарға өнеге бола білді. Ала өкпе
асыра сілтеу науқандарында асқан төзімділік байқатты. ... ... ... иіле ... жоқ. ... ... өркениетті елдер
алдында мақтанышпен " қазақпыз" дейтін еңселі мемлекетке елгезек ұлтқа
айналдық.

Пән: Халықаралық қатынастар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет
Гендерлік психология саласының мақсат-міндеттері, пәні, объектісі.4 бет
Дүниежүзі қазақтар қауымдастығы және оның қызметі54 бет
Жастардың еңбек саласындағы ролі6 бет
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі97 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет
Түркиядағы қазақ диаспорасы37 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
1941-1991 кеңес мектебі мен педагогикасы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь