Кәсіпорынның қаржылық жағдайы туралы ақпарат

Кіріспе 3
1. КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУДЫҢ МӘНІ
ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ 5
1.1. Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттілігі 5
1.2. Қаржының функциялары, рөлі және қаржы тәуекелінің мәні 15
1.3. Кәсіпорындардың қаржысын ұйымдастыру негіздері 26
1.4. Кәсіпорындардың қаржы қорлары 33
1.5. Қаржы тұрақтылығын анықтау жолдары 36

2 . “ОБЛЖЫЛУКОММУНҚУАТ” ЖОМКК . НЫҢ
ҚАРЖЫ .ШАРУАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІН ТАЛДАУ 41
2.1. Кәсіпорынның 2005 . 2006 ж.ж. негізгі
технико . экономикалық көрсеткіштерін талдау 41
2.2. Активтердің қалыптасу көздерінің құрамы мен
құрылымын талдау 45
2.3. “Облжылукоммунқуат ” ЖОМКК.ның
қаржы . шаруашылық қызметін талдау 50
2.4. Дебиторлық және кредиторлық қарыздарының
құрылымын талдау 55
2.5. Дебиторлық қарыздармен кредиторлық қарыздардың
айналымдығын талдау 57

3. КӘСІПОРЫННЫҢ ҚАРЖЫ ЖАҒДАЙЫН САУЫҚТЫРУ ЖОЛДАРЫ 60
3.1. Кәсіпорынның кредиторлық және дебиторлық қарыздарды басқару
бойынша ұсыныстар 60
ҚОРЫТЫНДЫ 64
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 66
Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығы нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның қаржы – экономикалық қызметінің маңызда сипатамасы болып табылады. Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығы қаржы ресуртарының болуын, орындалуын және пайдалануын көрсетіп көрсеткіштермен сипатталады. Кәсіпорындардың жаппай төлемге қабілетсіздігі және олардың көптегеніне банкроттық процедурасын іс- жүзінде қолдану жағдайында олардың қаржы жағдайына обьективті және дәл баға беру алғашқы кезектегі мәселе болып табылады. Белгілі бір мерзімге қаржы тұрақтылығын анықтау кезінде кәсіпорынның кезең ағымында қаржы ресуртарын қаншалықты дұрыс басқарғандығына жауап алуға балады. Егер кәсіпорын қаржы жағынан тұрақты, төлемге қабілетті болса, онда оның басқа кәсіпорындар алдында инвестицияны тарату кезінде, несиелерді алуда, жабдықтаушыларды таңдау және маманданған кадрларды іріктеу кезінде артықшылығы бар. Сонымен бірге, ол мемлекетпен және қоғаммен дау-жанжалға түспейді. Өйткені, бюджетке салықты, әлеуметтік қорларға қаржыларды, жұмысшылар мен қызметкерлерге - еңбек ақыны, акционерлерге дивидентерді уақтылы төлейді, ал банктерге несие қайтарымы мен олар бойынща процеттердің төлеміне кепілдік береді.
Неғұрлым кәсіпорынның тұрақтылығы жоғары болса, соғұрлым ол нарық конъектурасының кездейсоқ өзгерісіне тәуелсіз және соғұрлым банкроттық щегігде даму тәуекелдігі төмен.
Қаржы тұрақтылығын талдаудың әртүрлі әдістемелері бар. Біздің елімізде экономикалық дамыған елдердің тәжірбиесі бойынша
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі
2. Гражданский Кодекс Республики Казахстан. Алматы, «Казахстан», 2000.
3. Декларация о государственном суверенитете Казахской ССР. //Экономика и жизнь, 25 окт. 1990г.
4. Қазақстан Республикасының заңы «О местном государственном управлении в Республике Казахстан». //Казахстанская правда. 30.01.2001.
5. Қазақстан Республикасының заңы «О защите и поддержке частного предпринимательства» (04.7.1992г.)
6. Қазақстан Республикасының заңы «О государственной поддержке малого предпринимательства». (13.06.1997г.).
7. Концепция перехода Казахской ССР к регулируемой рыночной экономике. // Казахстанская правда от 18 августа 1990г.
8. Программа стабилизации экономики Казахской ССР и перехода к рынку. Алматы, «Казахстан», 1991г.
9. Государственная программа «Социально-экономическое развитие села на 2000-2005гг.» //Казахстанская правда от 19.08.2000г.
10. Программа инновационного развития республики. //Казахстанская правда от 20 мая 2001г.
11. Мамыров Н.К. «Менеджмент и рынок: казахстанская модель». Изд. «²àçຠýíöèêëîïåäèÿñû». Алматы, 1998-432с.
12. Ашимбаев Т.А. «Экономика Казахстана на пути к рынку: тенденции и размышления». Алматы. Казахстан, 1994г.
13. «Экономика Казахстана на пороге ХХI-века». Коллективная монография. –Алматы, изд. «Экономика», 1998.
14. Гамарник Г.Н. «Управление экономикой Казахстана: методология, подходы, пути реализации». Алматы, Экономика, 2002-281с.
15. Бердалиев К. «Основы управления экономикой Казахстана». Алматы, Экономика, 1998 – 148с.
16. Бердалиев К и др. «Менеджмент òåîðèÿñû ìåí ò¸æiðèáåñi. Íåãiçãi ì¸ñåëåëåð. -Алматы, ЮТА, 2002.
17. Сейтказиева А.М. «Инвестиционная деятельность предприятий Республики Казахстан». -Алматы, Экономика, 1999 – 160с.
18. Лукасевич Н.Я. Анализ финансовых операций. Методы, модели,
техника вычислений. - М.: Финансы, ЮНИТИ, 2001. - 400с.
19. Маркорьян Э.А., Герасименко Г.П. Финансовый анализ. - М.:
ПРИОР,2000.-175с
20. Новикова М.В. Финансовая отчетность в условиях
гиперинфляции - Бухгалтерский учет. - 2000. - № 6. - С.54-60.
21. Пятов М.Л. Относительность оценки показателей бухгалтерской
отчетности - Бухгалтерский учет. - 2000. - № 6. - С. 39-48.
22. Лысакова Н. Управление каналами сбыта товаров промышленного
назначения // Маркетинг. 2000. № 2. С. 42 - 46
23. Гранберг А. «Основы региональной экономики: о структуре, методологии и содержании». -М.: ГУ ВШЭ, 2000г.
24. Шеремет. А.Д., Сайфулин Р.С, Негашев Е.В. Методика
финансового анализа. - 3-е изд., перераб. и доп. - М.: ИНФРА-М.
2001
25. Шеремет А.Д.,Сайфулин Р.С. Финансы предприятия. - М.:
ИНФРА-М, 1999
26. Экономика и статистика фирм. /Под ред. Ильенковой С.Д. - М.:
Финансы и статистика, 2002г.
27. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия.3-е изд. перераб. и доп. - Минск: ИСЗ, 1998
28. Савушкин М. Анализ финансового состояния фирмы – один из этапов маркетинговой стратегии // Маркетинг.2000. № 1. С 54-56
29. Сафронов Н.А. Экономика предприятия. - М: «Юрист», 2000
30. Синягин А. Специфика и возможности финансового анализа
компании в российских условиях - Рынок ценных бумаг. - 1999. №16.-
31. Янчевский В. «О национальной управленческой концепции, качестве персонала и модели управления в начале ХХI-века. //Проблемы теории и практики управления. №2 2000г.
32. Исингарин Н.К. «Проблемы интеграции в СНГ». -Алматы, Àòàì½ðà, 1998-216с.
33. “Облжылукоммунқуат” ЖОМКК – ның жылдық статистикалық және қаржылық есеп беру үлгілері (есеп беру құжаттары үлгі №1, №2, №3, 1-МП).
        
        Мазмұны
Бет
Кіріспе
3
1. КӘсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың мӘні
жӘне ... ... ... оның мәні мен ... ... ... рөлі және қаржы тәуекелінің мәні
15
3. ... ... ... ... ... ... ... Қаржы ... ... ... . ... ...... ... ... ... ... 2005 – 2006 ж.ж. ... - ... ... ... Активтердің қалыптасу көздерінің құрамы мен
құрылымын ... ......... ... ... ... және кредиторлық қарыздарының
құрылымын ... ... ... ... ... ... ... қаржы жағдайын сауықтыру жолдары
60
3.1. Кәсіпорынның кредиторлық және дебиторлық қарыздарды басқару
бойынша ұсыныстар
60
Қорытынды
64
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... қаржы – экономикалық қызметінің ... ... ... ... ... ... қаржы ресуртарының болуын,
орындалуын және ... ... ... ... ... төлемге қабілетсіздігі және олардың көптегеніне
банкроттық процедурасын іс- ... ... ... ... қаржы
жағдайына обьективті және дәл баға беру алғашқы кезектегі ... ... ... бір ... ... тұрақтылығын анықтау кезінде
кәсіпорынның кезең ағымында ... ... ... ... ... алуға балады. Егер кәсіпорын қаржы жағынан тұрақты,
төлемге қабілетті болса, онда оның басқа кәсіпорындар ... ... ... несиелерді алуда, жабдықтаушыларды таңдау және маманданған
кадрларды іріктеу кезінде ... бар. ... ... ол ... қоғаммен дау-жанжалға түспейді. Өйткені, бюджетке салықты, әлеуметтік
қорларға қаржыларды, жұмысшылар мен ... - ... ... ... ... ... ал ... несие қайтарымы
мен олар бойынща процеттердің төлеміне кепілдік береді.
Неғұрлым кәсіпорынның ... ... ... ... ол нарық
конъектурасының кездейсоқ өзгерісіне ... және ... ... даму ... ... ... талдаудың әртүрлі әдістемелері бар. Біздің
елімізде экономикалық дамыған ... ... ... коэффициентер
жүйесін есептеу мен қолдануға негізделген әдістеме кезінен таралған.
Нарықтың экономикаға өту кәсіпорындардан ғылыми-техникалық ... ... ... және ... ... ... енгізу негізінде өндірістік тиімділігін, өнім мен қызметтің
несиелік өабілеттілігін жоғарлатуды, кәсіпкерлікті бесендіруді талап етеді.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... талдау маңызды орын алады. Оның ... даму ... мен ... ... ... мен ... ... олардың орындауына бақылау жүгізіледі, өндіріс
тимімділігін арттыру резервтері айқындалады, кәсіпорынның, оның құрылымдық
бөлімшелері мен жұмысшыларының қызметі ... ... ... негізінінде таңдап алынған тақырыптың
өзектілігі ашылады. Осы орайда дипломдық жұмыстың мақсаты – ... ... ... ... ашып ... болып табылады.
Осы дипломдық жұмыста атқаратын міндеттерім келесі:
• қаржының мәнін, функцияларын және ролін анықтау;
• кәсіпорынның қаржысын ұйымдастыру негіздерін ... ... ... ... ... ... ... мен
қаржы тұрақтылығының жолдарын анықтау;
• “Облжылукоммунқуат” Жамбыл облысы ... ... ... ... мәліметтері арқылы қаржы
тұрақтылығына баға беріледі.
1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын ... мәні және ... ... ұғымы, оның мәні мен қажеттілігі
Нарықтық қатынастары жағдайында кәсіпорынның қаржылық жағдайын
талдаудың маңызы өте зор. Бұл ... ... ие ... ... ... иелері, жұмысшылар, коммерциялық серіктестер
және де ... ... ... ... ... ... үшін толық жауапкершілікте болуымен байланысты.
Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... сұрақтарды
қарастырмас бұрын, "қаржылық жағдай" дегеніміз немесе "қаржылық жай-күй"
дегеніміз не, соны ... ... жөн. ... ... ... арнайы
әдебиеттерде бұл ұғым әр түрлі түсіндіріледі. Профессор А.Д. Шеремет
"Кәсіпорынның ... ... ... ... ... пайдалану және оны
қалыптастыру кездерімен (меншіктік капитал және ... ... ... деп жазған. Профессор Н.А Русак (3) бұл ... ... ... қаржылық жағдайы қаржы ресурстарын жасау,
тарату және ... ... ... ... ... ... өндірістік, коммерциялық және басқа да қызмет ... ... ... ... ... етілуімен және оларды мақсатқа
сай, тиімді тарату және пайдаланумен, ... ... ... ... ... болу, төлеу қабілеттілігі және
қаржылық тұрақтылықпен сипатталады. Кәсіпорынның уақтылы ... ... ... жағдайының жақсылығын көрсетеді".
В.М. Радионова мен М.А. Федотова ... ... ... ... қалаптасуымен, таратылуы және пайдалануымен көрсетіледі" деп
жазады.
М. Н. ... А.И. ... және В.П. ... ... жағдай ұғымын
былайша түсіндіреді: "Қаржылық жағдай - бұл қаржы ресурстарының ... ... ... және ... ... ... И.Т. Балабанов "Шаруашылық субъектісінің қаржылық
жағдайы - бүл оның қаржы бәсекелестік ... ... ... ... несие қабілеттілігі) қаржы ресурстары мен капиталды
пайдалану, мемлекет алдында және ... да ... ... өз міндеттемелерін орындау. Шаруашылық субъектісінің қаржылық
жағдайын талдаудың ... ... ... табыстылық пен
рентабельділік; қаржылық тұрақтылық; несие ... ... ... ... ... - деп жазады (7).
С.А. Стуков осы ұғым бойынша өзінің көзқарасын келесі сөздермен
баяндайды: "Кәсіпорынның қаржылық жағдайы - бұл ... ... оның ... тек өмір сүру ... ... ... берілген анықтамалар қарастырылып отырған ұғым мәнін жеткілікті
дәрежеде ашпайды, бірақ олардың ... бұл ... ... ... ... ұгымды түжырымдар бар. Бірқатар түрлі ... ... ... ... ... ... өнімділігі,
қор қайтарымдылығы, өзіндік қүн, жалпы табыс, тиімділік) қаржылық жағдай
түрлі көрсеткіштерді ... ... және ... ... бағалауға
тигізетін әсерін зерттеу негізінде анықталатыны анық. ... ... ... ... әлсіз және өмір сүру қабілеті жоқ кәсіпорындарға
аяусыз қарайтын бәсекелі нарықтық ... ... ... болуын, тұрақтылығын және келешегі барлығын куәландыруы тиіс.
Біздің ... ... ... ... жұмысының
үздіксіздігін және оның төлеу қабілеттілігін көрсетеді.
Осы берілген түсініктерге сүйене отырып, біз бұл ... ... ... ... жағдайы осы кәсіпорынның белгілі бір кезеңдегі
қаржылық тұрақтылыгын және оның өз шаруашылық қызметін ... ... ... ... ... ... өтеуі үшін қаржы ресурстарымен
қамтамасыз етілуін көрсетеді.
Ал кәсіпорынның қаржылық тұрақтылыгы нені ... Бұл ... ... ... ... ... Бір ... қаржылық
тұрақтылықты "өз қаражаттарын ... ... ... ... ... ... ететін қаржының жеткілікті болуы" деп
түсіндіреді. Қаржылық тұрақтылық - ... және ... ... деп ... ... ... "өз ... есебінен активтерге (негізгі қорлар,
материалдық емес активтер, айналым ... ... ... ... ... ... және кредиторлық қарыздарға жол
бермейтін және де өз ... ... ... ... ... ... ... табылады" деп жазады.
В.М. Родионова мен М.А. ... бұл ... ... ... тұрақты қалыптасқан табыстың шығыннан артуының өзіне ... ... ... ... ... Ол ақша ... ... оларды тиімді қолдану арқылы ... мен ... ... ... ... ететін, сондай-ақ қәсіпорынды кеңейтуге
және жаңартуға қажетті шығындарын ... ... ... ... ... Қаржылық тұрақтылық кәсіпорынның жалпы
тұрақтылығының негізгі бөлігі болып табылады". Осы еңбегінде бұл ... әрі мына ... ... ... ... - бұл тәуекелділікті мүмкін болатын
деңгейінде төлем қабілеттілігі мен несие ... ... ... ... ... қаржыны тарату мен пайдалану арқылы кәсіпорынның
дамуын көрсететін қаржы ресурсының жағдайы",
В.Г. Артеменко мен М.В, ... бұл ... ... түсіндіреді:
"Қаржылық түрақтылық - бұл табыстың шығыннан тұрақты ... ... ... қаражаттарын еркін пайдалануды қамтамасыз етеді және ... ... ... ... және ... сату ... үздіксіз болуына жағдай
жасайды. Сондықтан да қаржылық ... ... ... ... ... және ... жалпы тұрақтылығының негізгі
бөлігі болып ... (9). Ал ... ... ... тұрақтылығы, ол
ең апдымен әрдайым ... ... ... қамтамасыз ететін ақша
ағымының қозғалысын көрсетеді. Нарық жағдайында ол ең ... ... ... өткізуден түсетін табыстың тұрақтылығын талап етеді және
оның мөлшері мемлекетпен, жабдықтаушылармен, несие ... ... және тағы ... есеп айырысу үшін ... ... ... ... ... кәсіпорынның одан әрі дамуы үшін барлық есеп
айырысулар мен барлық міндеттемелерді орындағаннан ... осы ... ... оның ... ... жаңартуға және де
әлеуметтік климатты ... және ... ... беретіңдей
дәрежеде табыс қалуы қажет.
Айта кету керек, біз қаржылық тұрақтылық ұғымын қарастырғанда соңғы
айтылған авторлардың ... ... ... ... біз ... ... келісе алмаймыз. "Қаржылық тұрақтылықтың мәні - қаржы
ресурстарын ... ... ... және пайдаланумен анықталады" -деп
жазады В.Т. Артеменко мен М.В. Беллендир.
Біздің ойымызша бұл ұғымды А.Д. Шеремет мен B.C. ... ... ... ... Олар ... ... мәні - бұл қорлар
мен шығындардың қалыптасу ... ... ... -деп ... ... мен Г.П. ... да дәл осындай көзқараста (10).
"Кәсіпорынның өз мікдеттемелері бойынша есептесу мүмкіндігі" (4) ... ... және ... да төлем сипатындағы операциялардың нәтижесінде
пайда болатын кәсіпорынның төлем міндеттемелерін уақтылы және ... ... ... ... қабілеттілігі, қаржылық түрақтылықтың сыртқы
көрінісі болып табылады" (9). Кәсіпорынның жұмысы нарық ... ... оның ... ... және оны сауықтыру жолдарын іздеу жөніндегі
сұрақтар да ... ... ... ... ... ... факторлар
әсер етеді, оларды В.М. Радионова және М.А. Федотова келесідей түрлерге
жіктейді:
1) пайда болу ... ... - ішкі және ... ... ... ... - ... және негізгі емес;
3) құрылысы бойынша - қарапайым және күрделі;
4) әрекет ету ... ... - ... және ... ... ... жұмыс істеушіі кәсіпорындардың
қаржылық ... ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайға баға беру және оның есеп беру ... ... мен ... ... ... ... оларды таратудағы рационалды және ... ... ... ... көлемін, оның өсу (кемуін) ... ... ... ... ... және ... ережесін сақтау;
• кәсіпорын активтері және оның міндеттемелерінің құрылымын зерттеу;
• ағымдағы активтердің айналымдылық ... оның ... ... ... ... есебі;
• баланстың өтімділігін, кәсіпорынның ... ... ... қабілеттілігінің абсолюттік және ... ... ... табыстылығын бағалау;
• кәсіпорын табысының салыстырмалы көрсеткіштерін, ... ... ... әсер етуші факторларды есептеп шығару;
• кәсіпорынның іскерлік белсенділігін анықтау;
• кәсіпорынның ... ... ... ұзақ және ... ... яғни оның қаржылық стратегиясын анықтау.
Қаржы («Қолма-қол ақша», «табыс» ұғымын білдіретін орта ... ... financia ... ... ... ... fianc сөзінен
шыққан) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты мен ... ... бір ... ... ... ... тарихи қалыптасқан
экономикалық категория ретінде көрінеді. Күн категорияларының жүйесінде
(ақша, баға, кредит, ... ... және т.т.) ... ... орын алады және
өзінің ішкі ерекшеліктерімен, сондай-ақ ұдайы өндірістегі өзгешілік ... ... ... ... бір ... ... таптарға жіктелуі
кезінде, мемлекеттің дамуы мен оның ресурстарға деген ... ... ... тауар ақша айырбасы жағдайында ... ... және ол ақша ... ... өнімді бөлумен байланысты
болатын экономикалық қатынастардың кең ауқымын ... ... ұғым ... ... қоғамдық өмірде сан алуан
нысандарда пайда ... ... ... және ... ... ... қозғалысымен қосарлана жүреді.
Бүгінде қаржы терминін күнделікті қолданысқа енгізген авторды атау қиын.
Бұл терминнің авторлығын 1577 жылы ... ... алты ... ... ... ... француз ғалымы Ж.Боденге қалдыруға болады.
Қаржы туралы жұмыстың («Афин республикасының ... ... ... ... ... 384-322 жж.) ... ... көзқарасы
оның «афиннің мемлекеттік құрылысы» атты жұмысында баяндалған.
Қаржының мәні, оның даму заңдылықтары, ... ... ... мен ... ... ... процесіндегі рөлі қоғамның экономикалық
құрылысымен, мемлекеттің табиғатымен және функцияларымен айқындалады.
Экономикалық өмірде қаржының сыртқы көрінісі қоғамдық өндірістегі әр
түрлі ... ... ... түрінде болып жатады. Құбылыстар
бетінде бұл қозғалыс ақшалай соманы қолма-қолсыз немесе қолма-қол ақшамен
есеп айырысу ... бір ... ... ... ... ... табылады.
Алайда, кез-келген ақша операциясы, мәміле қаржы операциясына жата
бермейді. өйткені ақша түрі құндық экономикалық категориялардың – ... ақы ... ... ... көмегімен болатын қоғамдық
өнімнің барлық құнының қозғалысын ортақтастырып, жүзеге асырады.
Қаржы – ақша ... ... ... ол әрқашан экономикалық
жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы өндірісітің түрлі субъектілері арасындағы
бүкіл ақша ... ... тек ... ақша қатынастарын білдіреді,
сондықтан оның ролі мен ... ... ... ... ... орын ... ... қоғамдық өнім мен ұлттық табысты жасау, бөлу және қайта ... ... ... ... қоғамының түпкілікті пайдалануға
жіберілетін материалдық ресурстар ... ... ... ... ... ақша ... бүкіл сферасын қамтиды деп ... ... ... ... ... ... ... кем. Қаржы тек ... атап ... ... мен ... ... ... ... ақша қатынастарын ғана қамтиды. Басқа ақша ... ... ... кетеді. Қаржы қатынастарының жиынтығына, мысалы,
шығындардың барлық түрлерін ... ... алу мен ... ... ... ақша нысанында өлшеу, өзіндік құнды калькуляцияалау және
өнімнің бағасын анықтау, ақшалай түсімді ... алу мен ... ... реттеу және басқалары кірмейді.
Қаржының ақшадан мазмұны жағынан да, функциялары жағынан ... бар. Ақша – бұл ең ... ... ... шығындары өлшенетін жалпыға ортақ балама, ал қаржы –
жалпы ішкі ... ... ... ... және қайта бөлудің экономикалық
тетігі, ақша қорларын жасау мен ... ... ... ... ... ... және тұтынуға ықпал жасайды және объективті сипатта
болады. Қаржы өндірістік қатынастардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қатарынан бөліп алу үшін ... ... оның ... – зат ... барлық әр алуан
нысандарының бірлігін білдіретін оның ішкі ... ... көшу ... ... ... ақша қатынастары экономикалық
қатынастарға жатады, ал ... ... өз ... ... ... айқындаушы бөлігі - өндірістік қатынастарға кіреді
(сызба 1). Бұдан қаржы ... ... ... бір бөлігі
деуге болады, яғни олар ... әрі ... ... ... ... ... ... |бюджет|Мемлек|Ішкі |Үй |Сыртқ|
| | |еттік |шаруаш|шаруаш|ы |
| | ... ... ... | | | | ... | | | | |ық ... 1. ... ... қатынастардың дәйектілігі
Қатынастардың иерархиялық субординациясын ескере отырып, «Жалпыдан –
жекеге» қағидаты бойынша олардың ... ... ... жасауға болады:
жалпықоғамдық қатынастар, өндірістік қатынастар, ақша ... ... ... ... ... ... ... сыртқы экономикалық
қатынастар және т.т.).
Ұдайы өндіріс процесі үздіксіз жалғасып ... ... ... және ... статияларының өз ара байланысты және өзара ... ... ... асып ... ... бұл төрт ... қоғамдық өндіріс процесінің
қатысушылары ... ... ... ... ... өйткені
өндірілген өнімдер сатып алу – сатуға жататын тауарлар ретінде болады; өнім
оны ... ... және бөлу ... ... өндірістен тұтынуға өту тек тиісті ақша қорларын жасау, бөлу
және пайдалану арқылы болады. Осы кезде ... ... ... ... ... мәнін құрады.бұдан қаржыны ұдайы өндірістің объективті
қажетті категориясы деп атауға ... Ақша ... ... ... ... пайдалану қаржы көмегімен болып жатады.
Қаржы қатынастарының бұл сферасы өте әр ... ... ... ... басқарудың түрлі деңгейлерінде – жалпы ... ... ... ... ... де, сол ... ... деңгейлерде,
салалық, ведомстоволық, аймақтық, әлеуметтік қағидаттар бойынша қайта
бөлумен және пайдаланумен де ... ... ақша ... мен ... ... ... ... мақсатты бағдарламаларды - өндіргіш күштерді дамыту,
әлеуметтік, экологиялық, ғылыми, аумақтық және ... ... ... ... ... ... барлық стадияларынан өте отырып,
қоғамдық өнім қайта жаңғырылып, үш дербес қорда іске ... ... ... ... ... ... қоры және ... қоры (сызба 2).
Нәтижесінде өнімнің бір бөлігі жаңа ауыспалы айналымға түседі, ал ... ... ... ... ... ... құны мақсатты арналымдар
мен субъектілер бойынша бөлініп, олардың әр ... ... ... ... алуы ... ... |m ... |v | ... ... ақы ... ... өнім |
| ... ... ... бөлу ... ... қоры ... қоры ... қоры |
Сызба 2. Қоғамдық өнімнің құнын бөлу және ... ... ... қоғамдық өнімнің жеке бөліктерге бөлінуі мүмкін
еме. Қаржы – қоғамдық өнімді жасау мен пайдалану арасындағы байланыстырушы
буын.
Әр ... ... ... бар осы ... ... ... экономикалық категориялар да – ақша, табыс (пайда), өзіндік
құн және басқалары пайдаланылады. ... ... ... ... құнын немесе бағасын білдіру, айналыс құралы, еңбек өлшемі мен
тұтыну өлшемін анықтау, ... ... ... ... ... орындайды, оларда қоғам дамуындағы бұл категориялардың
мәні мен маңызы ... ... ... жүйе шеңберіндегі қоғамдық ұдайы өндірістің
әр түрлі субъектілері арасындағы ақша және тек ақша ... ... ... ... ... ... сипаты – қаржының маңызды
белгісі.
Ақша қаржының іс-әрекет етуінің міндетті шарты болып табылады. Ақша
болмаса қаржының болуы ... ... ... қаржы ақшаға байланысты болатын
жалпы нышан. Ақша айналыс құралының ... ... ... ... ... құн ... табыс (пайда) әкелетін құн бола бастайды. ... ... ... ... аясы ... өндірістік қатынастардың бір
бөлігі ретінде қаржының пайда болуына жағдайлар жасайды.
Қаржы қатынастары өзінің негізінде бөлгіштік ... ... ... ... экономикалық барлық құрылымдық бөліктерінде
(материалдық өндіріс пен ... емес ... және ... ... ... ... өнім құнын қайта бөлудің сан алуан
процестері жүзеге асады. Қаржы қатынастарының бөлгіштік сипаты ... ... ... ... белгісі болып табылады.
Қаржы қатынастарының ақшалай сипаты мен бөлгіштік сипаты ... ... ... ... табылады, бірақ оның артық белгілері емес, өйткені
бұл белгілер ... да, ... ақы ... де, ... де ... түрі мақсатты ақша қорларының қозғалысында көрінуі оның
маңызды ерекше белгісі балып табылады. Ақша ... ... шын ... ... ... болып табылады.
Жоғарыда айтылғандардың негізінде қаржының ... ... ... ... ... – бұл ... ... бөлу және қайта
бөлу процесінде ... ... ... ... қатынастар ... ... ... ... ... ... сан ... қанағаттандыру үшін олардың ақшалай табыстары, қорланымдары
мен қорлары жасалып, пайдаланылады.
Қаржының қажеттігі объективті мән – жайдан – тауар – ақша ... ... жеке ... ... ... ... басты арналымы – табыстар мен ... ... ... ... пен шаруашылық жүргізуші субъектілердің ... ... ... жасау.
Қаржы ресурстары болмаса, қаржы механизімі арқылы ... ... ... кең ... ... алмаса, мемлекет өзінің ішкі және
сыртқы саясатын жүзеге ... ... ... ...... қорғаныс және елдің қауіпсіздігі функцияларыны қамтамасыз
ете алмайды.
Қаржының мәні ақша нысанындағы құн ... ... ... шарты тауар-ақша қатынастарының болуы және экономикалық
заңдардың, ... ... құн ... ... ... табылады. Олардың әр
қайсысы әр түрлі өнім жасайды.
1.2. Қаржының функциялары, рөлі және қаржы ... ... ... ... механизмі және ролі оның функцияларынан айқын
көрінеді.
Қаржыға қатысты функция осы экономикалық категорияға тән ... ... ... ... сапаның өзіне тән категориялары кескінінің
айрықшалықты әдістерін білдіреді. Функцияда категорияның ... ... ... оның ... табиғаты ашылады.
Қазіргі уақытта қаржының бөлгіштік және ұдайы өндірістік тәрізді екі
тұжырымдамасы танылып отыр. ... ... ... ... өндірістің екінші стадиясында – ақша нысанындағы қоғамдық өнімнің
құнын бөлу процесінде пайда болады, ... ... ... оның ... ... ... көрсетеді деп санайды. Бұл тұжырымдамаға сәйкес
қаржы екі функция орындайды: бөлу және бақылау.
Бөлу функциясы қаржы құралдарын қоғамдық жалпы өнім мен оның ... - ... ... ... ... ... бір бөлігін (мысалы,
айналым қаражаттарын, мемлекеттік ... сату ... ... бөлу және қайта бөлу процесінде пайдаланған кезде көрінеді. ... ... ... өздігінше бөле береді деген мағынада емес, қаржы тек
жасалған өнімді бөлуді ғана ортақтасты ып, жүзеге асырады деп түсіну керек.
Былай деп ... ... ... ... ... бөлу ... бөлу арқылы жасалады. Мемлекет, кәсіпорын, фирма және ... ақша ... ( ... мен ... ... сәйкес жасалған
натуралды өнім де бөлінеді.
Қаржы көмегімен ... ... бөлу және ... бөлу екі ... ... ... әдіс, Ол бюджетке табыстарды алғанда және
бюджеттен қаражаттарды ... ... ... ... әдіс. Ол уақытша бос ... ... және ... негізде кредиттер беруді білдіреді.
Қаржы бөлгіштік функция арқылы ақшалай табыстарды ... ... ... ... ... экономиалық ... ... ... ... ... бір қоғамдық
қажеттіліктерді қанағаттандырады. Сөйтіп, бөлгіштік ... ... ... ... қаржының мәні ашылады, ақша нысанындағы жиынтық
қоғамдық ... оның ... ... ... ... экономикалық қатынастар айшықталады және сатып алу-сату арқылы
натуралды заттық нысандағы қоғамдық өнімді өткізу үшін жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... мен қоғамдық өндіріске қатысу дәрежесі ескеріле отырып, олардың
экономикалық мүдделері ... ... ... қаржының бөлгіштік функциясынан туындайды және жиынтық
қоғамдық өнімді, ұлттық табысты және таза ... ... ақша ... ... және ... мақсатты жұмсауға бақылау жасаудан көрінеді.
Егер қаржының мәні, табиғаты және ... бір ... ... ... ең ... таза ... бір ... қозғалысымен, оны
бөлумен, ақша қорларын жасаумен және материалдық өндіріс процесінде
ұлғаймалы ... ... ... және ... ... ... ақша қорларын жасаумен байлансты болса, қаржының бақылау
функциясы да ... ... ... ... ... ... ... де, сандай-ақ мемлекеттің ақша ресурстарының орталықтандырылған
қорын қалыптастыру және пайдалану процесіне де қызмет ... ... ... ... ... мен ... ... осында.
Бақылау функциясы қаржылық бақылауда-жалпы ішкі өнімді тиісті қорларға
бөлуге және ... ... ... ... ... бақылау жасауда
көрінеді.
Бақылау функциясы сандық түрде қаржы ресурстарының қозғалысы арқылы
жиынтық қоғамдық ... ... және ... ... ... болатын
экономикалық процестерді бейнелейді.
Қаржының бақылау функциясының экономикалық ... ... ... ... ... бақылау жүргізу. Бұл бақылау
материал,еңбек және ақша ресурстарын өнімсіз әрі ... ... қана ... ... бірге кәсіпорындарда, фирмаларда өндіріс
рентабелділігін ... ... ... ... емес шығындарды
болдырмауға мүмкіндік береді.
Қаржылық бақылау функциясы қаржы органдарының сан қырлы қызметі ... ... ... ... ... ... түрлерін ажыратады:
қаржылық-шаруашылық бақылау. Оны фирмалардың, кәсіпорындардың,
бірлестіктердің, ... мен ... ... ... ... бөлу ... ... бақылаудың бұл түрі өндіріс тиімділігін жүйелі арттырып отыруға
бағытталған:
- қаржылық – бюджеттік ... Ол ... ... бір бөлігін мемлекеттік бюджетке алу арқылы, сондай – ақ
кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... ... жүйесі белгіленген төлемдердің бюджетке дер кезінде ... – ақ ... ... ...... немесе құрылыс қарқынының
орындалуына қарай берілуін бақылайды;
- кредиттік – ... ... Ол ... мен ... ... жүргізіледі. Бұл жағдайда қаржының ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Бақылаудың бұл түрі банк арқылы өтетін ақшалай есептеудің (өнім, ... ... ... ... ... ... экономикалық рөлі мына бағыттардан көрінеді:
– қаржы ... ... ... ... ... ... қызметі тиімділігінің өсуіне жағдай жасайды;
– кірістер мен шығыстарды ұдайы ... ... ... ... ... ... есебін нығайтып, дамытады;
– қаржы ақша қорларын бөлу және қайта бөлу арқылы экономикалық ... ... ... ... ... ... ... қорлану және тұтыну қорларының ... ... ... ... ... ... ... экономикада меншіктің сан алуан ... ... ... ... ... ... туғызады.
Сонымен бірге қаржы оңтайлы ұлттық шаруашылықтың ара салмағын
қамтамасыз етуде ... рөл ... ... ... ... ... ... индикативтік жоспарының басты элементтерінің өзара
теңдестірілуіне қол жетеді; қаржы ... ... ... ... ... ... ... рөлін күшейтуге арналған ... ... ... орталықтандыра отырып анықтауға жағдай
жасайды.
Баға – жұртқа мәлім, тауар құнының ақшалай көрінісі. ... ... ... және қайта бөлінгенге дейін тауар сатылуы тиіс. Баға өнім
иесіне оны өткізуден ... ... ... ... ала анықтайды.
Баға амортизациялық аударымдардың көлемін анықтауда ерекше рөл атқарады.
Әсіресе инфляция ... ... баға күші өсті және ... ... күшейе түсті. Баға сонымен қатар тауарларға деген
сұраным мен ұсынымды да ... ... ... ... ... ... ... мөлшері мен құрылымына, демек, табысқа да ықпал жасайды.
Тәуекел табиғаттың түрлі құбылыстары және қоғамның қызмет ... ... ... ... ... қаупімен түсіндіріледі.
Экономикалық категория ретінде тәуекел өзімен бірге болуы мүмкін
немесе болмауы да мүмкін ... ... ... ... туындауы
салдарынан келесідей үш экономикалық нәтиже болуы мүмкін: жағымсыз (ұтылыс,
зиян, шығын), нольдік, жағымды (ұтыс, пайда, табыс).
Тәуекелді басқаруға болады, яғни ... ... ... ... ... болжамдау және тәуекел дәрежесін төмендету үшін шаралар қабылдауға
мүмкіндік беретін ... ... ... ... тәуекелді басқаруды ... ... ... ... ... ... (тәуекелдік жағдайдың нәтижесіне) байланысты
тәуекелдер екі үлкен топқа бөлуге болады: таза және спекулятивтік.
Таза тәуекелдер жағымсыз ... ... ... ... ... береді.
Бұл тәуекел түрлеріне келесілер жатады: табиғи, экологиялық, саясаттық,
транспорттық және ... ... ... ... ... ... жағымды да, жағымсыз да ... ... ... Бұл тәуекел түрлеріне коммерциялық ... ... ... ... тәуекелдері жатады.
Курстық жұмыс тақырыбы қаржы тәуекелімен байланысты ... ... ... ... ... ... қаржылық институттармен (банктер, қаржылық,
инвестициялық, сақтандыру компаниялары, ... және т.б.) ... ... ... тәуекелінің туындау себептері – ... ... ... ... ... ... ... құнының төмендеуі және т.б.
Қаржы тәуекелдері екі түрге бөлінеді:
1) ... ... алу ... ... ... капитал салымдарымен байланысты тәуекелдер (инвестициялық тәуекелдер).
Ақшаның сатып алу қабілеттілігімен ... ... ... ... ... инфляциялық және ... ... ... ... ... ... құнсыздануы болып табылады, бағалар өседі. Дефляция ... кері ... ол ... ... және соған сәйкес
ақшаның сатып алу қабілетінің жоғарылауынан көрінеді.
Инфляциялық тәуекел – инфляция өсімі ... ... ... ... ... ... көрі алынатын ақшалай табыстар тез
құнсыздануындағы тәуекел. Мұндай жағдайда кәсіпкер нақты ... ... ...... ... ... ... деңгейі
төмендейді, кәсіпкерліктің ... ... ... табыс
төмендейді.
Валюталық тәуекелдер сыртқы экономикалық, несиелік және ... ... ... ... ... бір шетелдік валюта бағамының басқа
валюта бағамына қатынасының өзгеруімен ... ... ... ... ...... құнының және сапалық бағаның өзгерісі
себебінен бағалы қағаздар ... ... да ... ... ... ... ... байланысты тәуекелдер.
Инвестициялық тәуекелдер келесі ішкі жүйелік тәуекелдерді қамтиды:
1) жіберіліп қойған пайда тәуекелі;
2) табыстылықтың ... ... ... ... ... тәуекелі.
Жіберіліп қойған пайда тәуекелі – белгілі бір шараларды (мысалы,
сақтандыру, хеджирлеу, ... ... іске ... ... ... қаржылық зиянның (алынбаған табыс) туындау тәуекелі.
Табыстылықтың төмендеу тәуекелі портфельдік инвестициялар, салымдар
және несиелер ... ... және ... ... ... туындауы мүмкін.
Портфельдік инвестициялар инвестициялық портфельдің ... ... және ... ... және ... активтерді сатып алумен
түсіндіріледі. ... ... ... ... «Porte foglio» ... бар ... ... жиынтығын білдіреді.
Табыстылықтың төмендеу тәуекелі келесідей тәуекел ... ... ... және ... тәуекелдер.
Пайыздық тәуекелдерге тартылған қаражаттар бойынша төленетін ... ... ... бойынша мөлшерлемелерден жоғары ... ... ... ... ... ... институтардың жоғалту қауіптері ... ... ... ... ... ... ... облигациялар,
сертификаттар және басқа бағалы қағаздар нарығындағы ... ... ... ... жоғалтулар тәуекелі
жатады.
Пайыздың нарықтық мөлшерлемесінің өсімі бағалы қағаздардың бағамдық
құнының төмендеуіне алып ... ... ... ... ... ... жоғарылауы салдарынан төмен тұрақты пайыз бойынша
шығарылған және шығару шарттары бойынша ... ... ... ... ... ... алынып тасталуының басталуы мүмкін.
Тұрақтандырылған дәрежемен салыстырғанда орташа ... ... ... ... пайыздық орта мерзімді және ұзақ мерзімді бағалы қағаздарға
өз қаражатын ... ... ... ... ұшырауы мүмкін. Басқаша
айтқанда, инвестор пайыздың ... ... ... ... ала алатын
еді, бірақ жоғарыда ... ... өз ... ... ... салыстырғандағы орташа нарықтық пайыздың
төмендеуі кезінде тұрақты ... орта ... және ұзақ ... ... ... шығарған эмитент пайыздық тәуекелге ұшырауы мүмкін.
Басқаша ... ... ... ... ... қаражаттар тарта алатын
еді, бірақ ол өзі шығарған бағалы ... ... бұл түрі ... ... пайыздық мөлшерлемелердің тез
өсуі кезінде қысқа мерзімді бағалы қағаздар үшін де мән береді.
Несиелік ...... ... негізгі қарыз және несиегерге
жататын ... ... қалу ... ... тәуекелге сонымен қатар
қарыздық бағалы қағаздар шығарған эмитент қағаздар бойынша пайыздар немесе
қарыздың негізгі ... ... ... ... да ... ... несиелік тәуекел тікелей қаржылық жоғалтулар ... ... ... ... ... ... ... қамтиды: биржалық
тәуекел, селективтік тәуекел, банкроттық тәуекел, сонымен қатар несиелік
тәуекел.
Биржалық тәуекелдер өзімен ... ... ... жоғалту
қаупін ұсынады. Бұл тәуекелдерге келесілер жатады: коммерциялық мәмілелер
бойынша төлемеу тәуекелі, брокерлік фирманың комиссиялық ... ... және ... ... ... тілінен selectio – таңдау, сұрыптау)
–инвестициялық портфель қалыптастырудағы ... ... ... инвестициялау үшін бағалы қағаздардың түрін, капитал
салымының әдісін ... емес ... ... ... өзімен бірге капитал салымының әдісін дұрыс емес
таңдау, кәсіпкердің меншікті капиталын толық жоғалту және ... ... ... есептесе алмау нәтижесінде туындайтын қауіпті
ұсынады. Нәтижесінде кәсіпкер банкротқа ұшырайды.
Қаржы тәуекелі ... ... ... функциясын ұсынады. Берілген
қаржылық актив немесе капитал салымының түрі үшін ... ... ... жоғарылайды. Мысалы, импорттаушының шығыстары бүгінгі күнде
контрактіге отырған кезден, уақыттан мәміле ... ... ... дейінгі
уақытқа байланысты, себебі ұлттық валютаға шетел валютасының ... ... ... ... ... ... ... саналы анықтау әдісі
ретінде ықтималдық теориясы ұсынылады.
Бұл әдіс инвестициялық жобаның өткен ... ... ... болашақтағы ақшалай ағымдарын нақты анықтауға мүмкіндік береді.
Егер капитал салымы жобасы бірінші мерзімде қабылданатын болса, онда келесі
мерзімдерде ол ... ... ... ... ақша ... ... ... болатын болса,
онда әр уақыт ... үшін ақша ... ... ықтималды
орналастыруды анықтау қажет. Түрлі мерзімдердегі ақша ағымдары ... ... ... бұл ... ... оның ... ... қалай болатынын елестетіп көруге болады.
Кез келген қаржылық немесе шаруашылық оперциялардың
тиімділігі мен ... ... ... ... деңгейі бір-бірімен байланысты.
Тәуекел факторын есептемей толық инвестициялық талдау жүргізу мүмкін емес.
Сондықтан тәуекел ... ... және оның ... ... ... ... ... білу қажет. ... мәні ... ... ... негізгі мақсатына – салынған капиталдан
табыс алуға – тәуекелді анықтау ... ... ... табу ... шығыстарға ұшырау ықтималдылығы
қаншалықты жоғары ... ... жоба ... ... ... салу ... нұсқауларды таңдау кезінде жиі «бұл жобаның тәуекелі
төменірек ... ... ... ... ... Алайда,
көбінесе тәуекел деңгейін нақты ... ... ... ... ... ... келетін, ұсынылатын жобаның табыстылық деңгейін де
анықтауға болады. ... ... ... ... ... оған тиімді
ақша салымын таңдай алады, сонымен қатар мүмкін болатын тәуекел деңгейін де
төмендете алады.
Тәуекелдің жоғары, ... ... ... ... ... көлемін (не деңгейін) екі критерий арқылы өлшенеді (бағаланады):
орташа ауытқу мәнімен (дисперсия) және ... ... ... ... ... ... ... күтілетін мәні мүмкін болатын
нәтижелерді де бағалайды. Ауытқу орташа күтілетін мәннің ... ... ... мен ... ... ... ... бағалаудағы дисперсия өзімен
бірге тәуекелді ... ... ... ... нақты қаржылық
нәтижелердің квадраттық ауытқулардың орташа салмақты көлемін ұсынады:
σ²==(x-x²)/n,
мұндағы σ² - дисперсия;
x – қаржы ресурстарының салымының әр жағдайы үшін ...... ... ... ... ... – қаржы ресурстарының салымдарының саны(жиілік).
Дисперсия қаржылық тәуекелдің жиілігінің ... ... ал ... салыстырмалы дәрежесін вариация коэффициенті
көрсетеді. Ол келесі ... ... v – ... коэффициенті;
σ – орташа квадраттық ауытқу;
x – қаржылық тәуекелдің орташа болжамды мәні.
Вариция коэффициенті 1-ден ... ... ... ... Вариация
коэффициенті қаншалықты жоғары болады, соншалықты тербеліс күшті. Вариация
коэффициентінің түрлі мәндеріне ... ... баға ... 10% ... – салымдардың төмен тербелісі; 10-25% - қаржылық тәуекелдің орташа
тербелісі; 25%-дан жоғары – ... ... ... ... мен ... ... ... тәуекелдің қаржылық нәтижені
алудың математикалық ықтималдылығы бар екенін ... ... ... ... ... ... ... объективті қаржылық
тәуекелдің деңгейін математикалық есептеу негізінде анықтауға болады.
Кәсіпорынның тәуекелдерін ... ... ... ... әдістер есептеледі. Олардың ішіндегі перспективалы ... ... ... ... ... жүйе ... ... табылады. Мысалы, диверсификацияланған ... ... ... даму ... ... ... деңгейі, тапсырыстар саны, келісілген шарттар саны бойынша, ал
диверсификацияланбаған – ... ... ... ... ... ел экономикасының дамуының жалпы ... ... ... бағалаудың басқа да аналитикалық әдістері
кеңінен ... ... ... ... ... ... ... ұшырау ықтималдылығы анықталады,
жалпы қаржылық даму деңгейі талданады.
Тәуекел деңгейінің түрлі ... ... ... ... ... перспективалы әдісі модельдеу
болып табылады. Бұл ... ... ... ... жағдайларға байланысты
модельді дұрыс таңдау. Модельдер қаржылық тәуекел ықтималдылығын ... ... ... ... ... ... бағалауда аналогиялар әдісі қолданылады.
Қаржы менеджерлері, мамандар ... ... ... басқа кәсіпорындар
тәжірибесі негізінде белгілі бір жағдайлардың болуы, ... ... ... қаржылық тәуекел деңгейін анықтайды. Осы әдіс негізінде
көптеген кәсіпорындардың тактикасы мен ... ... ... ... өзіндік кадрлік, ... және ... ... бар ... ... қажет.
Тәуекелді бағалаудың негізгі әдісі кәсіпорынның қаржылық жағдайын
кешенді талдау, оның қаржылық тұрақтылығы пен төлемқабілеттілігін ... ... ... ... ... ... Оның ... – кәсіпорынның балансы мен қаржылық нәтижелер және
оларды қолдану туралы есебі негізінде ... ... ... және ... ... ... ... (активтерді) орналастыру мен
қолдануына, олардың көздеріне ... ... мен ... ... назар аударылады.
Қаржылық жағдай тұрақтылығының баланстық моделі кеңінен танымал. ... ... ... ... ... ... және ... тұрақтылық деңгейі талданады:
Ф + З + Дс = Ис + Кт + К + Р,
мұндағы Ф – ... ... ... басқа айналымнан тыс активтер;
З – запастар мен шығыстар;
Дс – ақшалай қаражаттар, ... ... ... ... қарыздар және басқа активтер;
Ис – меншікті қаражаттар көздері;
Кт – орташа, ұзақ мерзімді несиелер және ...... ... ...... ... тәуекелді бағалау үшін қаржылық тәуекел ықтималдылығын
сипаттауға мүмкіндік беретін коэффициенттерді (мультипликаторлар) ... ... ... қолдануға болады. Белгілі
көрсеткіштерді (коэффициенттерді) ... есеп ... ... баптары
арасындағы қатынасын анықтауда негізделеді.
Кәсіпорынның қаржылық тәуекелін ... ... ... ... ... кезде тәуекелді бағалау бойынша дайын
бағдарламалық өнімдер жиынтығы ... Әр ... ... ... ... мүмкіндіктері бар.
Қаржылық жағдайды болжамдау қаржылық тәуекел ықтималдылығын
анықтауға, болашақта кәсіпорынның даму перспективасын айқындауға ... ... ... ... ... ... мен ... сүйенеді.
Қаржы тәуекелніің сыртқы белгілері келсесілер: міндеттемелерді
орындамау, төлемдерді тоқтату, ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы. Ішкі белгілері:
өндірістің тоқтап қалуы, ... ... ... ... ... ... өтіп ... кредиторлық қарыздың жоғары үлесі,
қаржы-шаруашылық қызмет ... ... ... ... ретінде қарыздық қаражаттарды қолдану үлесінің жоғарылылығы.
Кәсіпорынның тәуекелін бағалау үшін ... әдіс ... Оның ... негізгі көрсеткіштер корреляциялық-регрессиялық талдау
көмегімен топтастырылады. Кейін кәсіпорынның эксперттік өлшем бойынша
белгілі ... орта ... ... мәні ... ... ... ... анықталады. Келесі кезеңде кәсіпорындардың
талданатын топтарындағы тәуекел деңгейі бойынша әр ... ... мәні ... ... бірінші орынды экономикалық потенциалы
жоғары және төмен деңгейлі тәуекелді кәсіпорын алады.
Кәсіпорынның экономикалық ... ... ... ... ... ... факторларын анықтау;
- тәуекел туындайтын жағдайларды талдау;
- тәуекелдердің ... ... ... ... ... тәуекелдің облысын анықтау ... ...... ... ... ... ... мәнінен
аспайтын мүмкін болатын жоғалтулардың кейбір зонасы. Тәуекел көлеміне
(зона) салалар ерекшеліктері, халық ... ... ... ... сала ... ... өндірістің мерзімдік сипаты, капитал
айналымдылығының жылдамдығы, өндірілетін өнім ... ... мен ... ... әлемдік нарыққа шығу
мүмкіндігі әсер етеді.
Саланың арнайы тәуекелдерін ескеру ... ... ... ... ... ... минималды тәуекел облысы;
- жоғары тәуекел облысы;
- критикалық тәуекел облысы;
- жіберуге болмайтын тәуекел облысы.
1.3. Кәсіпорындардың қаржысын ұйымдастыру негіздері
Кәсіпорындар ...... ... ... ... ... ... ақша қатынастарының маңызы саласын, атап айтқанда материалдық
өндірістің ақша қатынастарын қамтитындықтан, олар қаржының негізгі ... ... ... Нақ ... ... ... ... табыс және ұлттық
байлық жасалады. Бұлар – халықтың қажеттері, өндірістік емес салалардың
материалдық шығындары, ұлғаймалы ... ... ... ... ... – бір ... ... кәсіпорындар қаржысы тауар - ақша қатынастарымен
құн заңының нәтижесінде құралады. Тауар – ақша қатынастарын ... ... ... ... формалары айқындайды. Жеке тауар өндірушілердің
еңбекбөлінісінің дәрежесі әртүрлі дербес кәсіпорындары, олардың ... ... ... ... өндірушілер өздерінің
еңбектерінің нәтижелерінің өнімдерін, ... ... ... ... ... ... сатады. Бұл қатынастар жиынтығы тауар – ақша
қатынастары болып табылады.
Кәсіпорындардың қаржысы ақша ... ... ... ... ... ... ... заңдардың талаптарына сәйкес
іске асырылуына ... ... ... ... ... ... үшін қажетті ақшалай табыстар мен қорларды ... ... ... ... ... қойылған қаржысынсыз экономиканың дамуы
мүмкін емес .
Кәсіпорындардың қаржысы халық шаруашылығын ... ... ... аса ... құралы. Өндірістік қатынастармен бірге
халық шаруашылғын басқаруға төменгі буындардың ... ... ... әсер ... ... ... кооператив, акционерлік, фирма бірлескен
жаңа тұрпаттағы кәсіпорындары туғызыды. ... ... ... ... ... ... өзгертті. Келесі кезең еңбек ұжымының
кәсіпорындарды толық сатып алып, халықтық ... ... ... ... ... ... пайда болған мемлекеттік
меншіктің сан алуан формалары – республикалық , каммуналдық ... сан ... ... шығуына жеткізеді .
Кәсіпорындар қаржысының өзіндік мәні және көрінісінің ... ... және олар сан ... Олардың беріктілігі біркелкі емес қаржының сыртқы
формалары жиі өзгертілуде қаржы ресурстарының құрылымы, ... ... да ... мәні де ... ол ... қатынастары, олардың даму
барысы, мемлекеттің шаруашылық, әлеуметтік өмірдегі рөліне байланысты.
Қаржы ... ең ... ... ... ... бөліс мүшесінің
өзгерістерге ұшырап, өндірістің тиімділігін ынталандырудағы рөлі артыруда.
Қоғамдық өнім мен ұттық табысты бөлу әдістері мен ... ... ... ... және несие жүйесімен нарыққа алу
процесінде қаржы қатынастарын өзгертіп , олардың ...... ... өндірістің өнімділігін артыруда ынталандырушы рөлін
баса көрсетуде .
Кәсіпорындар қаржысының мәні ... ... ... пікір жоқ.
Кәсіпорындардың қаржысын айқндайтын экономикалық қатынастар жүйесіне
бірқатар ғалымдар ... ... алу, сату ... және еңбекақы кезінде
пайда болатын ақша қатынастарын қаржы қатынастары деп қарауға болмайды,
өйткені олар бұл ... ... емес ... . ... ... ... керісінше пікірде.
Өйткені өндірістегі қаржы ... ... ... ... ... ... . ... кезінде өнімді өтізуден түскен
түсімінен өнім беруші кәсіпорын тұтыну және қорлану қорларын құрайды. Оның
барысында өнім беру ... ... ... , екі жақ бір – ... ... ... ... айыптары қалданылады . Еңбекақы, сыйлеқтар
төлеу барысында туындаған ақша қатынастары арнайы ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Осыған байланысты кәсіпорындар қаржысы бөлу , бақылау және ... ... ... деп тұжырымдауға болады .Ұдайы өндіріс
қызметінің ... жай және ... ... өндіріс кезінде материалдық
және қаржы қозғалыстары айналымын қамтамасыз ету.
Бұл үшін кәсіпорын өндіріс жоспарлары, божамдары негізінде ... ... ... сай ... ... ... сығыстар көлемін белгілейді, шығындардың меншікті қаржы
есебінен, уақытша алынған басқа ... мен өз ... банк ... ... ... ... есебінен ақталуын анықтайды
.
Кәсіпорынның қаржысының бөлу қызметінің ерекшелігі – жиынтық ... құны ... ... ... ... ... ... бөлінуі мұның өзі ұдайы өндіріс процесінде ... және ... ... ... қаржының қатысуын анықтайды . Ақшалай
бюджеттер мен қорлардың экономикалық негізінде ... ... ... ... ... ... ... - өндіріс пен тұтынуды байланыстыратын буын . Бұл процесс
кәсіпорындар мен бірлестіктердің ... ... ... – жабдықтарды
толықтыруға және пайдалы құрауға ... ... ... ... ... алу ... жүреді. Табыстың бір бөлігі қайта бөлу
барыснда орталықтандырылған қорларға – ... ... ... тыс
қорларға түсіп енді бір бөлігі ... ... ... ... өндірісті ұлғай және дамыту ... ... ... .
Кәсіпорын экономикасында қаржының бақылау қызметі ... ... Есеп пен ... шаруашылықты жүргізуге болмайды.
Кәсіпорындардың қаржысы басқа да экономикалық тұтқалармен бірге экономиканы
жоспарлы басқару, ... ... ... ... ... ... ұтымды пайдалануына бақылау жасауды қамтамасыз етуде маңызды
рөл атқарады . Үнем мен ұқыптылық режимін өмірде ... ... ... бірі ... ... Кәсіпорын ішінде еңбектің саны
мен ... ... ... және ... қорларының құралыуы,
пайдалануы бақылауға айналады. Кәсіпорындардың ... ...... ... көрсетілетін қызметтер орындалған жұмыстар , шарттардың
орындалуы бақыланады. Қаржы және ... ... іс – ... ... ... ... ... банк несиелерінің алынуы,
қайтарылуы кезінде бақылау жүзеге асырылады .
Кейбір экономистер кәсіпорындар қаржысына үш ... ... ... ... ... қаражаттарына қызмет көрсету ;
2) ақшалай табыстарды бөлу ;
3) кәсіпорындардың өндірістік – шаруашылық қызметіне бақылау жасау;
Халық ... ... ... ... ... ... қеңістік қатынастардың ... ... ... ... ақша қатынастармен астасуы,
олардың ... ... ... тығыз байланысы, кейбір ғалымдардың
пікірінше, ... ... ... бірлестіктері, кәсіпорындары
қаржысының жалпы мемлекеттік қаржыдан ... әкеп ... ... ... ... сан қилы ... ірілендірілген
топтарда жинақталады, бұл қатынастар ұлғаймалы ... ... ... ... ... ... ... пен өндірістік кәсіпорындар арасында мемлекеттік бюджеттен
қаржыландырылған, сондай – ақ бюджетке төлемдер төлегенде, ... ... :
- ... ... және олардың ұйымдары табыстары, қорлары
қайта бөлгенде, ... ... ... ;
- ... ... ... т.с.с ... үшін өзара қатынастарға
түскен әр түрлі кәсіпорындар мен ұйымдар арасында;
- кәсіпорындармен ұйымдар арасында ... мен ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар барысында несиелеу
үлестік қатыста;
- кәсіпорындар меннесие жүйесінде құзақ және қысқа мерзімде ... үшін ... ... ... ... ... ... қаржы қатынастарының көп қырлылығы, олардың формалары ... сан ... ... қорлардың міндетті болуы, олардың құралуы, тұрақты толтыруы,
көбеюі, бөлінуіне ... ... ... ... ... ... ... элементі. Олар, өндірістің өз сияқты, ұдайы ... оның ... құн ... ... ... ... ... оның қызметі кезінде материалдық – заттық және ақша формасы қалады;
3. Жоғары белсенділік, кәсіпорынның шаруашылық қызметінен ... ... ... мүмкіндігі .
Сөйтіп, кәсіпорындар қаржысы – халық шаруашылығында ... ... және ... ... ... байланысты
туындайтын экономикалық қатынастар .
Кәсіпорындардың қаржысы ... ... ... Оның
бірыңғайлығы өнідірістердің ортақ мақсат міндеттрімен және оның дамуының
ортақ экономикалық ... ... ... ... ... ... принциптері шаруашылық
(коммерциялық ) есеп, жоспарлылық, меншіктің барлық формаларының теңдігі,
қаржы резервтері. Шаруашылық есеп – ... ... ... ... ... – қаржы қызметін жүргізудің басты әдісі .
Шаруашылық есептің мәні; ... оның ... ... , ... ... ... және ... қаржысы бөлінеді. Шаруашылық жүргізу
әдісі ретінде шаруашылық есеп ... ... ... ... ... ... ... уақытта шаруашылық есеп әдісі ... ... ... мен ... ... ... ... тәртіп, мемлекет
қамтамасыз еткен ресурстарды төлеу, өндірісті жаңарту және ұлғайту бюджет
алдындағы міндеттемелерді сөзсіз орындау .
Коммерциялық есеп ... ... ... ... ... қатынасты дамыту барлық меншік формаларының деңгейі принципін іс
асыру негізінде азаматтардың шаруашылық инициатива мен іскерлік көрсетуіне
жағдай жасайды . ...... бел ... ... табуға ұмтылған
азаматтардың жеке, дербес іс – қимылдары. Кәсіпкерлік өз ... ... ... негізгі принциптері өзін - өзі ақтау және өзін ... ... ... - өзі ақтау – шаруашылық есептің басты принципі , яғни ... ... ... ... ... ... ... .Өзін - өзі
ақтаудың тһменгі шегі шығынғы батпау. Алайда нарық жағдайында кәсіпорындар
рентабельді жұмыс істеуі тиіс. Өйткені болашағы зор ... ... ... ... ... берушілердің алдына қойған міндеттемелері мен
талаптарын қанағаттандыра ... ... ... бір шаралар
қолданылған соң (сауықтыру , қайта құру жою немесе ... ... ... ... ... - өзі ... өзін - өзі ... кіреді . Одан айырмашылығы
өндіріс шығындрын ақтау мен қатар нормативтік пайда алынуын көз ... ... ... мен ... ... ... ... техникалық қайта
жарақтану, өндірісті жаңағырту және ұлғайту, өндірістік емес ... ... ... еңбекақы мен ынталандыру қорларын құру,
ғылым, мен техниканы дамыту және ... ... ... қамтамасыз
етеді).
Өзін - өзі қаржыландыру кезінде бүкіл қаржы (табыс , амортизациялық
түсімдер және ... ... ... ... әрі тартып
алынбайды (мемлекеттік бюджетке жіберілімдер мен басқа да міндеттемелерден
өзге). Екіншіден, орталықтандырылған көздердің қаржысы оларға ... ... ... ... тек меншікті және қарыс – қарысы есебінен
іске асырады ... өзі ... ... бір шешімдер қабылдау үшін қолда
бар құжаттарды тиімді пайдалану ... ... ... мәжбір
етеді .
Шаруашылық есептің тағы бір белгісі қаржы дербестігі , кәсіпорын
негізгі және ... ... ... мол ... табу үшін ... , оның бір ... материалдық пайдалануға , өндірісті ұлғайтуға
шаруашылық қажеттерге пайдаланады .
Сонымен қатар шаруашылық ... ... ... ... ... қаржы жауап кершілігі де кіреді; олар
орындалмаса ,мерзімі бұзылса, көлемі мен ... ... ... , ...... ... ... .
Шаруашылық есеп талаптарының бір – қаржы мүделелігі қызметкерлігі
материалдық ынталандыру мен ... ... үшін ... ... пайдаланудан көрінеді. Мұның өзі олардың болашақ ... ... ... ... ... ... ынталандырудың
қуатты тұтқасы өздері жинаған қаржы есебінен ...... ... ... ... ... мен ... – шаруашылық жүргізудің тиімділігін
арттырудың ынталандыру шараларын құру және жүзеге асыру .
Сөйтіп ... ... ... ... екі ...... және ... есептің өзара байланысы көрініс
табады .
Жоспарлылық ... ... ...... ... қол жеткізу
әдістері , мерзіміне қарай алдын - ала ... ... ... ... ... және ... қаржы номативтерін пайдаланып ,
қаржы көрсеткіштерін анықтайды .Олар ... ...... ... ... көшу ... ... жағдайында қаржы жоспарлары мен
болжамдары қысқа мерзімге жасалады .
1.4. ... ... ... ... ... үшін неғұрлым маңыздылары мына ... ... ... ... ... ... ақы төлеу, валюта, жөндеу
қорлары. Кәсіпорындардың дербестігі жағдайында басқа да ... ... ... ... ... медициналық сақтандыру, жекешелендіру,
өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымды дамтуға қатысудың үлестік қоры
және басқалары.
Жарғылық капитал мемлекет, басқа ... иесі ... ... ... ... ... ... мөлшерін сипаттап көрсетеді және
алғашқыда , шаруашылық жүргізуші субьектілерді қарағанда , ... , ... емес ... ... ... ... ... болып табылады.
Мемлекеттік кәсіпорындардағы жарғылық капитал өндірістік капиталдарды
(айналым және негізгі ... - ... ... ... ... ... құруға арналған меншікті қаражаттардың негізгі көзі .
Акционерлік қоғамның жарғылық ... ... ... ... ... ... мен ... акцияларына
айырбастау жолымен құрылады .
Жарғылық капиталдың мөлшері шаруашылық ... ... ... ... ... жұмсалатын күрделі жұмсалым, пайда есебінен
болатын айналым капиталының өсімі, ...... ... ... және ... ... ... нәтижесінде көбейеді,
негізгі құралдарды шығару немесе беру, оның тозығын есептеу, ... ...... ... ... ... ... кемиді .
Кәсіпорындардық қарамағанда қалатын қаражаттар негізінде, яғни
салықтар мен басқа да ... ... ... ... ... мен
ұйымдар тұтыну қоры мен қорлану қорын құрады ... қоры ... ... :
1. ... ... (өндірістік және өндірістік емес) еңбегіне ақы төлеу
шығындары;
2. ақшалай төлемдер , соның ... ... ... ... сый ақы мен
төлемдер;
3. еңбегі үшін көтермелеудің ақша және заттай нысандағы ... ... ... еңбек және әлеуметтік жеңілдіктерді белгілеуге жұсалатын қаражаттар;
5. еңбек ұжымдарының акциялары мен ұжым мүшелерінің ... ... ... қарай төленетін табыстар (дивидендтер, пайыздар);
6. басқа да жеке ... ... ... қоры ... ... ... қаражаттар мен
қызметкерлерді материалдық көтермелеу және әр ... ... ... ... ... ... ... (табыстың) бір бөлігі
есебінен құралады .
Қордың қоры мыналардың есебінен ... ... ... ... келтіруге жұмсалатын амортизациялық
аударымдар;
2. ... ... ... ... ... ... ... Банктердің несиесі;
4. Басқада кездер;
Қорлану ұоры ... ... ... ... ету шығындары
қаржыландыруға:
1. негізгі және айналым капиталын шолықтыру;
2. ғылыми – ... ... ... жаңа ... ... ... ... шараларын жүзеге асыруға;
4. өндірісті инфрақұрылым обьектілерін салуға қатысуға ... ... ... және ... ... инфроқұрылым обьектілерін салуға қатысуға пайдаланылады;
Ірі кәсіпорындар тұтыну және ... ... ... ... ... ... жеке – жеке ... көздерін құрып, пайдалана алады: жалақы ,
еңбек ақы төлеу, өндірісті дамыту, әлеуметтік даму қорлары .
Кәсіпорындардың ... ... ... ... ... ... :
1. экономикалық – валюталық түсім – ақша;
2. жарғылық капиталға ... ... ... , ... ішінде шетел, басқа қаржы мекелерінің және
шетелдік заңды тұлғалардың валюталық ... ішкі ... ... ... ... мен ... пунктері арқылы
валюта сатып алу;
5. резидент емес көрсететін қаржы көмегі (гранттар).
Кәсіпорындар ортақ міндеттерді шешу үшін ... ... ... қаржысын кәсіпорындар ешкімнің рұқсатынсыз бірақ қолданып жүрген
валюта заңының шеңберінде өз бетімен пайдалана алады.
Валюта қорлары ең ... ... ... ... ...... ... валютаның бір бөлігі еңбек ұжымдарының шешімімен халық
тұтынатын шетел тауарларын , дәрі – ... және ... ... ... ... ... ... қорларының қаржысы ізгілік және
қайырымдылық көмек көрсетуге де пайдаланылуы мүмкін.
Кәсіпорындар валюта қоры қаражаттарының бір ... ... ... де ... ... бұл ... ... шарттың негізңнде
экспорттық өнім өндірісіне қатысушылардың үлесі ескеріле отырып, шешіледі.
Ұдайы өндірістік шығындарды үздіксіз қаржыландыруды ... ... ... ... ... ... қоры, сақтық қоры) маңызы зор.
Нарыққа көшу ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүгізуші субьектілердің өзідері меншікті ... ... ... құрылымдары (нормативті аударымдар негізінде),
мамандырылған сақтық ұйымдары (сақтық әдіс арқылы) және мелекет ... ... ... ... ... жасай алады. Оның мақсаты
шаруашылық – қаржы жағдайы нашарлаған кезде пайда ... ... ... ... ... жағдайын тұрақтандыруды қамтамасыз ету. Қор
кәсіпорындарда жарғылық капитал ... 25 ... ... ... ... қаражаты өндірістік және әлеуметтік даму жөніндегі қосымша
шығындарға , жаңа техниканы әзірлеп, енгізуге, ... ... ... ... қоры ... ... барлық түрлерін, күрделі, орташа
және ағымдағы жөдеуді ... ... ... ... ... түсңмдер жойылған соң жөндеудің барлық түрлерін ... ... ... құны ... ... .
Кәсіпорындар жөнінде жұмыстарының шығандарына қарай жөндеу қорына
аударымдардың нормативін өздері ... ... ... ... негізгі
қорлардың тозуына қарай анықталады. ... ... ... алдағы
кезеңдердің шығындары есебінен жабылуы мүмкін.
Табысты ... ... ... ... бірі – ол ... ... мемлекет алдындағы қаржылық міндеттемелерді алғашқы ... ... ... ... ... қажеттіліктерін тиісті
қаражаттармен қамтамасыз ету ;үшіншіден ,кәсіпорынның ... ... ... санқырлы мәні, маңызды экономиканың нарық
шаруашылығының негіздеріне көшуіне қарай күшейе түсуде. ... мәні ... ... ... ... пен ... ие болған әртүрлі меншік
нысаныңдағы кәсіпорындардың ... ... және ... да ... мен ... ... кейін қалған пайданы қай мақсаттарға
және қандай көлемде ... ... ... Қаржы тұрақтылығын анықтау жолдары
Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығы туралы арнайы әдебиеттерде ... ... ... ... ... қаржыларды маневрлеу
қабілеттілігі, қызметтің үздіксіз процесін қаржылық қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... ... кейбір авторлар төмендегідей анықтама береді: “қаржылық ... ... ... ... ... (негізгі қорларға, материалдық емес
активтерге, ... ... ... ... ... ... және ... қарыздарын жібермейтін және өзінің
міндеттемелері бойынша уақытылы есептесетін шаруашылық ... ... ... –ақ бұл ... А . Д ... мен Сейфуллин былай анықтама береді :
“Қаржы тұрақтылығы кәсіпорынның ... ... ... оның ... ... бір жағдайы”.
Кәсіпорындағы кірістердің, шығыстарынан артып кетуінің өзіндік
айнасы қаржы тұрақтылығы болып ... Ол ... ақша ... ... жасай отырып, оларды тиімді пайдалану ... ... ... ... үздіксіз процесін қамтамасыз етуге қабілеттілігі кезіндегі
қаржы ресурстарының жағдайын көрсетеді. ... ... ... ... басты компоненті болып табылады.
Ал кәсіпорынның жалпы ... ... ең ... ... ... шығындарынан үнемі артық тұруын қаматамасыз ететін ақша ағымдарының
қозғалысын сипаттайды .
Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығы – бұл ... ... ... ... ... және ... тәртіптерінің
кездейсоқтығына тәуелсіздігі .
Қаржы тұрақтылығының сыртқы көрінісі ретінде ... ... ... ... ... “немесе” төлем сипатындағы сауда
, несие және басқа да операциялардан туындайтын кәсіпорынның дінің төлем
міндеттемелерінің ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі саналады. Кәсіпорын ... ... ... ... оның ... жағдайының тұрақтылығы және оны
сауықтыру ... ... ... мәселе тұрды .
Сонымен, ұйымның қаржы жағдайына баға беру, қаржы тұрақтылығының
талдаусыз толық ... ... ... ...... ... ... төлем қабілеттілігі мен несие қабілеттілігін
сақтай отырып, пайда мен капитал ... ... ... дамуын
қамтамасыз ететін қаржы ресурстарының жағдайы .
Қаржы тұрақтылығын талдаудың міндеттері актив пен пассив шамасына және
құрылымына баға беру болып ... Ол ... ... ... ... бұл ... ... қаншалықты өскен немесе кеміген және оның
активтері мен пассивтерінің жағдайы қаржы – ... ... ... ... ... ... ... қаржы тұрақтылығына әсер ететін ішкі факторлар :
- кәсіпорынның салалық жабдықтары :
- өндірілетін өнім (жұмыс , қызмет) құрылымы , оның ... ... ... ... ;
- ... ... ... мөлшері ;
- шығындардың шамасы , ... ақша ... ... ;
- запастар мен резервтерді қосқандағы мүлік пен қаржы ... ; ... ... мен құрылымы:
- кәсіпорынды басқару тиімділігі .
Сыртқы факторларға ... ... мен ... ... ... экономикалық шарттарының жері, тұтынушылардың төлемге қабілетті
сұранысы мен кірістерінің деңгейі, Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... , ... ... ... ... жөніндегі заң
актілері, сыртқы экономикалық байланыстар және тағы басқалар жатады.
Кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... банктер, жабдықтаушылар, ... ... ... ...... әсер ... Сондықтан жақсы
қаржы жағдаиының шарты болып серіктестіктермен келісілген ... ... . ... ... ... ... өдерінің салымдарын
тұрақты рентабельділіктегі және дивиденттерді уақытылы ... ... ... кәсіпорынға салады. Инвестициялық тартылымдылығы болуы
үшін кәсіпорынның қаржы жағдайы көлемі кәсіпорынға ... тек ... ... ... ... ... қаржы тұрақтылығының төрт типін ажыратуға
болады:
1. Қаржы жағдайының абсалютті тұрақтылығы . Бұл жағдай өте ... ... Егер ... мен шығындары (3) ... ... ... (И пл) аз болса :
3 < Ипл,
онда ... мен ... ... ... ... ... ... (к.о.з) 1 – ден көп :
к.о.з = Ипл / 3 >1
Абсалютті қаржы тұрақтылығы кезінде кәсіпорын сыртқы кредиторларға тәуелді
емес , ... мен ... ... ... ресурстармен өтеледі :
S = {1,1,1}
2. Кәсіпорынның қаржы жағдайының қалыпты ... . Бұл ... = ... о .з = Ипл / 3 = ... онда ... төлем қабілеттілігіне ... ... : S = ... ... кәсіпорынның барлық ... ... ... ... ... мен ... толық өтейтінін көрсетеді.
3. Тұрақсыз қаржы жағдайы. Бұл кезде төлем баласы бұзылады, бірақ кәсіпорын
айналымына (резервтік қор, қор жинау және тұтыну ... ... бос ... (Ивр) , ... ... ... толтыру үшін банктен несиені
толтыруы, кредиторлық ... ... ... ... есебінен
төлем қаржылары мен міндеттемелерінің тепе – ... ... ... ... = Ипл + Ивр ,
К о .з = Ипл + Ивр / 3 = 1
S = ... ... қаржы жағдайы . Бұл кезде кәсіпорын толығымен
қаржыландырудың займдық көздеріне тәуелді , яғни ... ... ... . ... ... мен ұзақ және ... ... несиелер иен
займдар материалдық айналым қаржыларын қаржыландыру үшін ... , ... ... ... ... ... бояулату нәтижесінде
құрылатын қаржы есебінен жүреді : S = {0; 0; 0}
3 > Ипл + Ивр ,
К о .з = Ипл + Ивр / 3 < ... ... ... балансның тепе – теңділі еңбек ақыны төлеу , банк
ссудасы , ... , ... және тағы бір ... да ... ... ... ... етіледі .
Қаржы жағдайының тұрақтылығы келесі жолдармен қалпына келтірілуі мүмкін :
1. ағымдағы активтегі капитал айналымдылығын жылдамдату, осының ... ... ... ... ... қысқаруы жүреді;
2. Запастар мен шығындардың (нормативке дейін) негізгі қысқаруы .
3. Меншікті ... ... ішкі және ... көздер есебінен толтыру .
Қаржы тұрақтылығының оң факторы болып запастың қалыптасу көздері, ал ... ... ... ... ... кәсіпорын қызметінің қаржы жағы оның бәсекелестік статусының
негізгі критериінің бірі ... ... ... ... ... ... жағдайына баға беру және
қаржы тұрақтылығын жоғарлату бойынша ... ... ... ... ... ... нақтылы төлеу , өзінің қызметін кезейтілген
негізде қаржыландыру, қолайсыз жағдайларда өзінің төлем ... ... ... ... туралы куғландырады және керісінше .
Кәсіпорынның қаржы жағдайы, оның ... ... ... ... ... ... ... .
Кәсіпорынның қаржы қызметінің дұрыс барысы өз ... ... жету үшін ... ... ... ... үздіксіз өндіруде және
кәсіпорынның қаржы жағдайының қалыпты тұрақтылығын қамтамасыз етеді.
2 . “Облжылукоммунқуат” ЖОМКК – ның ... ... ... ... Кәсіпорынның 2005 – 2006 ж.ж. негізгі техника-экономикалық
көрсеткіштерін талдау
Қазіргі ... ... ... ... ... басқару
шешімдерін жасап, қабылдауға жауапкершілігі жоғарылап барады. Субъектінің
өндірістік, ... ... және ... да ... ... және басқа да қызметтерінің нәтижелері өзара және жалпы көрсеткішпен
әртүрлі деңгейде ... ... ... ... ... ... және ... байланысты әртүрлі болады. Оларды
тудыратын ... де ... ... ... ... және ... уақытын ашпай және бағаламай өндіріс тиімділігін ... ... ... ... ... ... қызметінің негізгі қаржы –
экономикалық көрсеткіштеріне талдау жүргізу арқылы орындауға болады.
Оның ... ... - ... тиімділігін жоғарылату резервтерін ашу және
іс жүзіне ... ... ... және ... есеп беру формалары
қолданылады. Аталмыш құжаттың мәліметтері келесі кестеден көрініс ... ... ... – ның ... жж. негізгі технико-экономикалық
көрсеткіштері /33/
|№ |Көрсеткіштер ... |2005ж. |2006ж. ... ... | ... | | |- ) |
| | | | | | |
|1 ... өнім ... |м.тг. |243898 |256115 |12217 |
| ... ... | | | | |
|2 ... жылу ... |187377 |198106 |10729 |
| ... ... | | | | |
|3 ... жылу ... |178093 |201803 |23710 |
| ... ... ... | | | | |
|4 ... ... (шығыс) |м.тг. |65804 |54312 |-11492 |
|5 ... ... ... ... |187377 |198106 |10729 |
| ... ... | | | | |
|6 ... орта ... |491 |495 |4 |
| ... ... ... | | | | |
| ... ... |410 |411 |1 |
| |- ... | | | | |
|7 ... ақы ... ... ... |43626,5 |55858,3 |12231,8 |
| ... | |31682,0 |40642,7 |8960,7 |
| |- ... | | | | |
|8 ... ... орта ... |217717 |245925 |28208 |
| ... ... | | | | |
|9 |Қор ... |тг. |1,12 |1,04 |-0,08 ... 1 – ден ... ... ... өткізілген (өндірілген) өнім
көлемі (қызметі) 2005 жылы 243898 мың теңге болса, 2006 жылы 256115 мың
теңге болды, яғни ... жылы 12217 мың ... өсіп ... Ал ... ... ... 2005 жылы – 187317 м.тг. ... 2006 жылы – 198106
м.тг құрап отыр, яғни 10729 мың ... өсіп ... ... құны - ... ... – 178093 мың теңге болса, есепті жылы –
201803 мың теңге болды, яғни асыра орындалып отыр.
Ал ... ... ... саны 2005 жылы – 410 адам болса, 2006 жылы
– 411 адам ... яғни 1 ... ... отыр, ал жалпы ... 4 ... ... жылы ... ақы 2005 жылы – 43626,5 мың ... ... 2006 жылы – 55858,3 мың
теңге, яғни есепті жылға 12231,8 мың теңгеге ... Ал оның ... ... ... ... есепті жылы 8960,7 мың теңгеге өсті.
(40642,7 – 31682,0).
Кәсіпорындағы негізгі ... 2005 ... құны – 217717 ... құрасы, 2006 жылы 245925 мың теңгені ... яғни 28208 ... ... қосымша құрал – жабдықтар сатып ... Сол ... ... ... ... еңбек ақы қоры да өсіп отыр. Және
де ... ... қор ... ... жылғыдай 0,08 теңге орындалып отыр.
Келесі кезекте осы еңбекақы қорының өсуі еңбек ресурстарының тиімді
пайдаланылуына ... әсер ... ... ... еңбек өнімділігі
көрсекіштері талданады.
Кесте 2
“Облжылукоммунқуат” ЖОМКК – ның еңбек ресурстарын тиімді пайдалану
көрсеткіштері /33/
|№ |Көрсеткіштер ... |2005 ж |2006 ж ... |
| | ... | | |(+; - ) |
| ... өнім ... ... |243898 |256115 |12217 |
| ... ) | | | | |
| ... орта ... ... |410 |411 |+1 |
| ... | | | | |
| ... ... |тг. ... ... |28276,9 |
Кесте мәліметтері көрсетіп отырғандай, 2006 жылы “Облжылукоммунқуат”
ЖОМКК – ның жұмысшыларының еңбек өнімділіг 28276,9 ... өсіп ... ... ... ... ... тиімді пайдаланылғанын
көрсетеді. Бұл көрсеткіш, сонымен ... ... ақы ... ... да ... ... ... пайдаланылуын қор қайтарымы, қор сиымдылығы
көрсеткіштерімен сипатталады. Бұл көрсеткіштерге баңа беру үшін ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері /33/
|№ |Көрсеткіштер ... |2005 ж |2006 ж ... |
| | ... | | |(+; - ) |
| ... өнім ... ... |243898 |256115 |12217 |
| ... ) | | | | |
| ... ... орта |м.т.г |217717 |245925 |28208 |
| ... ... | | | | |
| |Қор ... |тг. |1,12 |1,04 |- 0,08 |
| |Қор ... |тг. |0,89 |0,96 |+ 0,07 ... ... ... негізгі құралдардың орта жылдық құны
28208,0 мың теңгеге өскен. Қор қайтарымы 0,08 ... ... ал ... 0,07 ... ... екі ... негізгі құралдардың келесі ... ... ... ... құралдардың тиімді пайдаланылуы
нәтижесінде қызмет көрсетуден ... 19674,0 мың ... ... алынды ((1,04
– 1,12)*245925).
Материал ресурстарының тиімді пайдаланылу көрсеткіштеріне материал
қайтарымы және материал сиымдылығы жатады. Бұл көрсеткіштерді ... ... ... ... 4.
Кәсіпорынның материал ресурстарын тиімді
пайдалану көрсеткіштері /33/
|№ |Көрсеткіштер ... |2005 |2006 ... |
| | ... | | |(+; - ) |
| ... өнім көлемі |м.тг |243898 |256115 |12217 |
| ... ) | | | | |
| ... ... |м.тг |138735 |156974 |18239 |
| ... ... |тг. |1,76 |1,63 |- 0,13 |
| ... ... |тг. |0,57 |0,61 |0,04 ... ... ... ... ... 18239 мың теңгеге
өскен, ал матерал қайтарымы 0,13 теңгеге төмендеген, материал ... ... ... Бұл ... ... ресурстарының тиімсіз
пайдаланылғанын көрсетеді. ... ... ... ... ... қызмет көрсетуден 20406,62 мың теңгеге кем табыс
алған ((1,63 – 1,76) х 156974).
Сонымен кәсіпорын өз ... ... ... ... ... ... ... көрсетуден түскен табысы өскенімен өндірістік ... ... ... ... ... ... ... жалпы зиян
шеккен. Сонымен қатар өндірістік ресурстарын да тиімді ... ... ... ... ... ... ... жағдайына қаншалықты
әсер етіп жатқанын бағалау мақсатында келесі кезекте кәсіпорынның ... ... ... ... меншігіндегі капиталдың орналасуы туралы
мәліметтер, яғни нақтылы мүліктерге және материалдық құндылықтарға ... ... ... ... ... ... және ақшалай
қаражаттардың қалдықтары туралы мәліметтерді береді. Әрбір орналасқан
капитал түріне ... ... бабы ... ... активін топтастырудың негізгі белгісі олардың өтімділік деңгейі
болып табылады. Осы белгіге сәйкес баланс ... ұзақ ... ... ... ... ... бөлінеді.
Баланс активтері құрамы мен құрылымының динамикасын талдау кәсіпорын
мүлкінің және оның жекеленген түрлерінің абсолютті және қатынасты ... ... ... ... ... ... ... өсуі
(кемуі) кәсіпорын қызметінің кеңейгенін (тарығанын) бейнелейді.
2.2. Активтердің қалыптасу көздерінің құрамы мен құрылымын талдау
“Облжылукоммунқуат” ... ... ... мен құрылымын талдау
үшін келесі кесте ... ... ... ... ... ... жалпы
шамасы 15941,0 мың теңгеге өскен. Бұл ... ... ... ... көрсетеді.
Кесте 5.
“Облжылукоммунқуат” ЖОМКК-ның активтерінің
құрамы мен құрылымын талдау /33/
|№ |Көрсеткіштер |жыл басы |жыл соңы ... ( +; ... | | |) |
| | ... ... ... |үлес |сомасы,|үлес |
| | |мың тг. ... |мың тг. ... |мың ... |
| | | |% | |% | |% ... ... мерзімді | | | | | | |
| ... ... ... |41,9 |144394,0 |47,3 |23171,0|5,4 |
| ... | | | | | | |
| ... ... ... |40,3 ... |44,5 |19154,0|4,2 |
|2. |Ағымдағы активтер |168273,0 |58,1 |161043,0 |52,7 |-7230,0|-5,4 |
| ... ... | | | | | | |
| |- ... |54939,0 |18,98 |67322,0 |22,04 ... |
| ... ... |100 ... |100 |15941,0|- |
| |Кәсіпорынның | | | | | | |
| ... ... |59,3 ... |66,6 ... |
| ... құны | | | | | | ... ... ... құны 31537,0 мың ... ... 203287,0 мың теңге құрағанымен, оның үлес садмағы 7,3 ... ... ұзақ ... ... ... ... ... тиісінше 41,9 және 58,1 пайызды құраса, жыл соңында 47,3 жыне 52,7
пайызды құрады.
Сонымен кәсіпорын активтерінің ... ... ... ... ... үлес ... жыл соңында төмендеген. Осы жағдайды
толық бағалау мақсатында келесі кезекте ағымдағы ... ... ... ... ... ... жалпы сомасындағы қомақты үлесті
айналым қаражаттары құрайды. Олардың ұтымды орналасуына және ... ... ... ... ... көп ... ... табылады. Сондықтан талдау процкесінде ағымдағы
активтердің ... ... ... ... ... тиімді
пайдаланылуы, сонымен қатар кәсіпорынның төлем ... ... ... әсер ... ағымдағы активтердің жекелеген топтары
зерттеледі.
Ағымдағы ... ... ... ... өсуі
кәсіпорынның қаржы жағдайының тұрақтылығын дәлелдейді. Олардың ... ... ... ... ... етуі ... ... ұзақ мерзім
бойына үлкен ақшалай қаражат капиталының дұрыс пайдаланылмауының ... Олар ... алу ... өз ... ... ... басқа
кәсіпорындардың акцияларына және бағалы қағаздарына салу жолымен жедел
түрде айналымға түсулері ... ... ... ... ... жағдайы да елеулі
әсер етеді. Көлемі аз, ... ... ... ... ... қаржы
ресурстарының аз ғана бөлігі қорда тұрғанын бейнелейді. Ал олардың шамадан
тыс көп болуы өндіріс белсенділігінің төмендегенін сипаттайды.
Ағымдағы ... ... мен ... ... мақсатында келесі кесте
құрылады.
Кесте 6.
Кәсіпорынның 2006 ж. ағымдағы активтерінің құрамы мен
құрылымы /33/
|№ ... |жыл басы |жыл соңы ... ( +; - ... | | | |
| | ... ... ... |үлес |сомасы, |үлес |
| | |мың тг. ... |мың тг. ... |мың тг. ... |
| | | |% | |% | |% ... ... | | | | | |
| ... |55834,0 |33,2 |68203,0 |42,4 |12369,0 |9,2 |
| ... ... | | | | | ... ... ... | | | | | | |
| ... да активтер |111994,0 |66,6 |92670,0 |57,5 ... |-9,1 ... | | | | | | | |
| | |445 |0,2 |170 |0,1 |-275 |-0,1 ... | |- | |- | | | |
| ... |168273,0 |100 |161043,0 |100 |-7230,0 |- ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер болған.
Тауарлы- материалдық босалқылардң көлемі 12369,0 мың теңгеге ... үлес ... – 9,2 %-ға ... ... ... шамасы 19324,0
мың теңгеге кеміді, яғни үлес салмағы 9,1 %-ға, ... ... де 275 мың ... үлес ... 0,1 %-ға ... ... ... активтердің үлес салмағы біршама өткен жылға қарағанда
жақсарған.
Дебиторлық қарыздардың біршамасы қайтарылған. Бірақ әлі де ... ... ... ... ... ... ... баланс активінде кәсіпорын қаражаттары көрініс тапса, пассивінде
олардың қалыптасу көздері көрініс табады. Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі
көп жағдайда оның қарауындағы ... ... және олар неге ... ... ... ... ... пайдаланылып отырған капитал меншікті
(баланс пассивінің бірінші ... және ... ... (баланс пассивінің
екінші және үшінші бөлімі) болып бөлінеді.
Пайдаланылуына байланысты капитал ұзақ мерзімді тұрақты – ... ... және ... ... және ... – баланс пассивінің
үшінші бөлімі болып бөлінеді.
Меншікті капиталдың ... ... өзін ... ... ... ... кәсіпорын тәуелсіздігінің негізі
болып табылады.
Сонымен қатар қаржы ресурстарының бағасы төмен болса, ал ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы
деңгейде қамтамасыз ете алса, онда қарыз қаражаттар қатыстыра отырып-ақ
меншікті капиталдың рентабельділігін жоғарылата алады.
Демек, кәсіпорынның ... ... көп ... ... және қарыз
капиталының тиімді арақатынасына байланысты.
Кәсіпорын активтерінің қалыптасу көздерін ... ... ... және ... ... ... және тиісті баға
беріледі.
Активтердің қалыптасу көздерінің құрамы мен құрылымы келесі кесте
бойынша ... ... ... ... ... ... ... /33/
|№ |Көрсеткіштер |жыл басы |жыл соңы ... ( +; ... | | | |) |
| | ... ... ... |үлес |сомасы,|үлес |
| | |мың тг. ... |мың тг. ... |мың ... |
| | | |% | |% | |% ... ... капитал |166702 |57,6 |164329 |53,8 |-2373 |-3,8 ... ... ... |5053 |1,7 |5053 |1,6 |- |-0,1 ... ... капиталы |122794 |42,4 |141108 |46,2 |18314 |3,8 ... ... ... |122794 |42,4 |141108 |46,2 |18314 |3,8 |
| ... |289496 |100 |305437 |100 |15941 |- ... ... ... ... активтердің қалыптастыру
көздерінің жалпы шамасы 15941,0 мың ... ... Ол ... ... 18314,0 мың теңгеге өсуімен қамтамасыз етілген.
Ал меншікті капитал 2373,0 мың ... ... ... ... ... үлесі 3,8 пайызға кеміген. Осы арқылы кәсіпорынның меншікті
капиталы 53,8 % ... Бұл ... ... ... ... ... “Облжылукоммунқуат ” ЖОМКК-ның қаржы – шаруашылық қызметін талдау
Өндіріс шығындары төмендегідей белгілері бойынша топтасады :
- өндіріс процесіндегі ролі бойынша негізгі және ... ... ... ...... ... өнімді құрайды, оның функциялық
негізін қалыптастырады.
Үстеме ... - ... ... ... ... байланысты
жабдықтарды, цех және персоналдарды ұстамен байланысты.
- ... ... ... кіру әдісі бойынша шығындар тікелей және
жанама болып бөлінеді.
Тікелей шығындар – бұйымның әр ... ... ... ... ... және оған шикі зат, ... жалақы және т.б. шығындар жатады .
Жанама шығындар - ... жеке түрі ... ... ... ... ... байланысты болады.
Төменде 8 кестеде “Облжылукоммунқуат” мемлекеттік ... ... ... ... ... ... шығындарды элементтері бойынша талдау /33/
|№ |Көрсеткіштер |2005 ж. |2006 ж. ... ( +; - ) ... | | | |
| | ... ... ... |сомасы, |үлес |
| | |мың ... |мың тг. ... |мың тг. ... |
| | | |% | |% | |% ... ... шығындары | | | | | | |
| ... ... |138735 |50,8 |156974 |61,2 |18239 |10,4 ... ... ... | | | | | | |
| ... ... |15,6 |55696 |21,7 |13029 |6,1 |
| ... | | | | | | ... ... ... |8725 |3,2 |8079 |3,1 |- 646 |-0,1 |
| | | | | | | | ... | |83165 |30,4 |35877 |14,0 |- 47288 |-16,4 |
| ... |273292 |100,0 |256626 |100,0 |- 16666 |- ... ... ... бойынша өндіріске жұмсалған
шығындарды 2006 жылды 2005 жылмен салыстырғанда – 16666 мың ... (256626 ... ... ... ... ... да ... кемуінен – 47288
мың теңге болып отыр. Осы кеткен шығындардың ішіндегі ең көп ... ... ... ... яғни ... қажетті материалдардың
көптеп сатып алуынан 18239 мың теңгеге немесе 10,4 % көбейді.
Кіріс ... ... ең ... ... ... ... ... олар: өнімді (жұмыс, қызметті) өткізуден алынатын
кіріс, жалпы кіріс, негізгі қызметтен ... ... ... ... ... ... кірістөтенше жағдайлардан алынған кіріс,
кәсіпорын қызметтің соңғы қаржылық ... ... ... таза ... ... ... шаруашылық жүргізудің нәтижесін, жанды және
затқа айналған еңбеңтің ... ... ... кірістің ролі айтарлықтай арттаы. Кіріс кез келген
кәсіпорынның мақсаты ... ... ... ... ... табу кез – ... ... қызмет етуінің мақсаты болып
қалыптасады, ал нарықтық ... ... ... ... ... ... көзі ... табылады. Бұл принцип өнімді өндіруге
шығындардың толық ақталуын және кәсіпорынның ...... ... ... Бұл әр кәсіпрын өзінің ағымдағы және
күрделі шығындарын өзінің ... ... ... ... ... ... сондай – ақ кәсіпоынның бюджет алдындағы; банктер мен
басқада кәсіпорындар, ... ... ... ... ... ... өндірістік және қаржылық қызметін
бағалудағы негізгі көрсеткіш болып табылады.
Кіріс өз ... ... ... алуы үшін ... ... ... ... Жуықтаудың белгілі бір дәрежесінде, өнім бағасы еңбектің ... ... ... тиіс және ол ... – ақ ... өнімділігінің
өсуі өзіндік құнның төмендеуін ескеруі қажет.
2. Бүйымдарды калкуляциялау және төнімнің ... ... ... ... негізделген болуы керек.
3. Кірісті бөлу ... ... ... роль ... ... ... дамуы мен оның тиімділігін арттыруда ынталандырушы фактор болуы
тиіс.
4. ... ... ... тек қалған барлық қаржы тұтқаларының жүйесінде
(амортизациялық аударымдар, қаржылық санкциялар, салық салу, акциздер, жал
төлемі, дивидендтер, пайыздық мөлшерлемелер, арнайы ... ... ... төлемдері, инвестициялар, есеп айырысу нысандары, несие түрлері,
валюта және ... ... ... және т.б.) ғана мүмкін.
Кәсіпорын кіріснің өсуіне шаруашылықта жүргізуші субьектінің өзі ... те ... ... 9 ... ... 9
“Облжылукоммунқуат” ЖОМКК – ның кірісін талдау /33/
|№ |Көрсеткіштер |Іс ... ... мың ... |
| | ... |(+; -) |
| | |2005 ж. |2006 ж. | ... ... көрсетуден түскен түсім.|243898 |256115 |12217 |
| ... ... ... | | | ... |құны. |178093 |201803 |10729 |
| ... ... ... | | | ... ... ... |65805 |54312 |- 16195 ... ... ... ... кіріс |30803 |35506 |4703 ... ... | | | |
| ... емес қызметтен түскен |35002 |18806 |10729 ... ... | | | |
| ... |19492 |58009 |1489 |
| | |-23322 |- 30957 |-54279 ... ... ... отыра кәсіпорынның кірісінің есепті жылы
зиянды болып отырғанын көреміз, яғни –161195 мың теңгеге зиян ... ... ... негізгі қызметтен түскен кіріс көлемі есепті жылы 10729 мың
теңгеге ... ... және де ... емес қызметтен жалпы зиянмен
аяқталып отырғанын ... , яғни –54279 мың ... ... ... оның дер кезінде барлық
міндеттемелерін төлеу қабілеттілігі. Ол үшін ... ... ... ... Оның ... ... есеп ... шоттары, валюта
шоттарындағы дебиторлық қарыздар, тауарлы – ... ... және ... ... ... ... ... активтермен
қамтамасыз етіледі. Кәсіпорын төлем қабілеті деп ... ... ... ... ... көп ... тең ... кезінде төлем қабілеттілігін анықтау үшін ... ... тиіс ... 1 апта немесе жарта ай аралығында
қарастырылады.Кәсіпорынның ағымды төлемдерін есептеу аралық мерзімде төлем
календарына сәйкес ... ... ... аналитикалық есептерге
сүйене отырып жасалады және банктердің есеп ... ... ... ... және басқа да құжаттарға негізделеді.
Төлем қабілеттілігін талдаған кезде 3 ... ... ... ... ... ... Жабудың аралық коэффиценті;
3. Жабудың жалпы коэффиценті;
4. Тәуелсіздік коэффицент,
Абсолютік ликвидтілік коэффиценті ақша қаражаттары мен тез ... ... ... қатынасы ретінде есептеледі. Ол ағымдағы
міндеттемелердің қайсысы тез ... ... тиіс ... көрсетеді.
Жабу аралық коэффиентінде ақша қаражаттары ... ... мен ... ... ... ... ... дер
кезінде есеп айырысудың жүргізілуін, яғни ағымды ... ... тек ақша ... ... ғана ... ... бірге
көрсетілген қызмет, тиелген өнім, орындалған жұмыс үшін күтілетін түсімдер
болған жағдайды болжамдалатын төлем мүмкіндігін көрсетеді.
Жабудың жалпы ... ... ... ... ... ... ағымды активтердің ағымды міндеттемелердің қандай
бөлімі жабатынын және кәсіпорынның дебиторлар мен дер ... есеп ... ... ... өткізу жағдайында кәсіпорынның төлем мүмкінділігін
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... тек баланс құрылымының тұрақтылық дәрежесін дәлелдеп
қоймай, ... ... ... ... ... құтылу
қабілетілігін көрсетеді.
Кәсіпорын жағдайына баға бергенде бұл көрсеткішке үлкен мән беріледі.
Кесте 10
Кәсіпорынның төлем ... ... ... ... |2006 ж. ... |
| | | |(+; -) |
| | |Жыл басы |Жыл | |
| | | ... | |
|1. |Ақша қаражаттары |445 |170 |-275 ... ... ... |111994 |92670 |-19324 ... |Тауарлы – материалдық босалқылар |55834 |68203 |12369 ... ... ... ... |122794 |141108 |18314 ... ... өнімділік коэффициенті | | | |
| ... ... ... |0,03 |0,001 |-0,029 ... ... ... ... | | | |
| ... ... |0,091 |0,66 |-0,25 ... ... ... ≥ 0,4 – 0,5 | | | |
| | |1,37 |1,14 |-0,23 ... | | | | |
| | |0,57 |0,54 |-0,03 ... ... ... ... ... ... мекеме
активтері өтімділігі жыл аяғында, жыл басымен салыстырғанда біршама өскен,
яғни абсолютті ... ... – 0,029 – ға, ... ... – 0,75, ... ... коэффициенті – 0,23 кеміген. Мәліметтер
бойынша ақша қаражаттары – 275 мың теңгеге, дебиторлық қарыз – 19324 ... ... және ... ... ... 18314 мың ... ... активтері өтімділігіне өз әсерін тигізген.
2.4. Дебиторлық және кредиторлық қарыздарының
құрылымын талдау
Кестедегі мәліметтерден көріп отырғанымыздай ... ... ... деген дебиторлық қарызы 2005 жылы 56275 мың теңгені құраса,
2006 жылы – 74573 мың теңгеге тең ... ... 18298 мың ... ... ... 2005 жылы 38012 мың теңге болса, 2006 жылы
11521 мың теңгені ... яғни ... жылы ол ... ... ... ... қарыздардың құрылымын талдау /33/
| |Дебиторлар-мен|2005 ж |2006ж ... (+;-) |
| ... ... | | | |
| | ... ... |сомасы, |үлес |сомасы, |Үлес |
| | |мың, тг ... ... тг ... ... тг ... | | | | | | |% ... |Б |1 |2 |3 |4 |5 |6 |
|1 ... ... |50,2 |74573 |80,5 |18298 |+30,3 |
| |мен ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
|2 ... |33,9 |11521 |12,4 |26491 |-21,5 |
| ... ... | | | | | |
|3 ... ... |2354 |2,1 |4833 |5,2 |2479 |3,1 |
| ... | | | | | | |
| ... ... | | | | | |
|4 ... да |15353 |13,7 |1743,3 |1,9 ... |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... ... |100,0 |92670,3 |100,0 ... ... ... ... ... сатып алушылардың дебиторлық
қарызы 2005 жылы 2354 мың теңгені құраса, 2006 жылы ол 4833 мың ... яғни ... 2479 мың ... құрап отыр. Сондай – ақ басқа ... ... ... ... салыстырғанда 13609,7 мың ... Ал, ... ... бойынша дебиторлық қарыздар салыстырғанда
–19323,7 мың теңгеге ... Ал ... да ... қарыздардың кемігеніне
байланысты болып отыр.
“Облжылукоммунқуат” мемлекеттік коммуналдық кәсіпорынның кредиторлық
қарыздарына төмендегідей 12 кесте құрамыз.
Кесте 12
Кредиторлық ... ... ... ... ж |2006 ж ... (+;-) |
| |н есеп | | | |
| ... | | | |
| | ... ... ... ... |сомасы, |үлес |
| | |Мың, тг ... тг ... тг ... | | |% | |ы % | |% |
|1 ... |33558 |27,3 |22541 |16,0 |-11017 |-11,3 |
| ... | | | | | | |
|2 ... |2129 |1,7 |2651 |1,9 |522 |0,2 |
| ... айырысу | | | | | | |
|3 ... |64165 |52,3 ... |71,0 |36090,4 |18,7 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
|4 ... |11894 |9,7 |15506,8 |11,0 |3612,8 |1,3 |
| ... | | | | | | |
|5 ... да |11048 |9,0 |153,9 |0,1 ... |-8,9 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... |122794 |100,0 ... |100,0 |18314,1 |- |
Кестедегі мәліметтер ... ... ... былтырғы жылмен
салыстырғанда 18314,1 мың теңгеге (141108,1 - 122774) өскен, өсу себебі
салықтар ... ... ... ... салыстырғанда 36090,4 мың теңгеге
(100255,4 - 64165) ... ... ... ... 3612,8 мың ... – 11894,0) ... және ... есеп айырысу бойынша 522 мың
теңге (2651 - 2129) өскен. ... ... ... ... ... өткен жылмен салыстырғанда азайған, олар.
- Жеткізіп берушілерге 11017 мың теңге (4897 - 10821) азайған;
- Басқа да кредиторлық қарыздар 10894,1 мың ... (153,9 - ... ... ... ... түрлерінің азаюы, кәсіпорнының
біршама төлемге өтімділігінің бар екендігін ... ... ... ... қарыздардың айналымдығын талдау
Бұл көрсеткіш дебиторлық қарыздардың сапалығын ... Оның ... ... ... ... 13
Дебиторлық қарыздардың айналымдылығын талдау /33/
|р/с|Көрсеткіштер |2005ж, |2006ж, ... |
| | ... ... |(+;-) ... |Б |1 |2 |3 |
|1 ... көрсетуден түскен |243898 |256115 |12217 |
| ... мың. тг. | | | |
|2 ... ... ... |92670,3 ... |
| ... ... мың. тг. | | | |
|3 ... ... |2,2 |2,8 |0,6 |
| ... рет | | | |
|4 ... ... |165,3 |130,3 |-35 |
| ... ... күн. | | | ... ... ... ... ... қарыздардың
айналымдылығы 2005 жылы 2,2 рет, яғни бұл ... сату ... ... және 2006 ... ... ... 2,8 ретті көрсетіп тұр, яғни 0,6 ретке есепті жылы ... ... өтеу ... бір ... ... ... өтеу ... 35 бір жарым күнге қысқарған, яғни ... ... ... ... айналымдылығын талдау /33/
|р/с|Көрсеткіштер |2005ж, |2006ж, ... ... | ... ... | |
|1 ... ... түскен |243898 |256115 |12217 |
| ... мың. тг. | | | |
|2 ... ... |122794 ... |18314,1 |
| ... ... тг. | | | |
|3 ... ... |2,0 |1,8 |-0,2 |
| ... рет | | | |
|4 ... ... күн. |181,2 |198,3 |17,1 ... ... көріп отырғанымыздай кредиторлық қарыздардың
айналымы қызмет көрсетуден түскен кірістің кредиторлық қарыздарыдың орташа
шамасына қатынасы арқылы анықталады. Оның үлесі ... 2005 жылы – ... 2006 жылы –1,8 ... ... ... ... айналымдылығы кәсіпорынға
ұсынылған коммерциялық несиенің жоғарлауын немесе төмендеуін көрсетеді.
Кредиторлық ... ... ... қарызының төлеу жылдамдығының ұлғаюын
көрсетеді, ал төмендеуі несиеге сатып алудың өсуін көрсетеді.
Кредиторлық қарыздарды өтеу ... ... ... орташа мерзімін көрсетеді, яғни біздің қарастырып ... 2005 жылы ол 181,2 ... ... 2006 жылы 198,3 күнге
созылған.
3. Кәсіпорынның қаржы жағдайын сауықтыру жолдары
3.1. Кәсіпорынның кредиторлық және дебиторлық қарыздарды ... ... және ... ... салыстыру арқылы дебиторлық
қарыздың пайда болу себептерін айқындауға болады. Дебиторлық қарыздардың
пайда болу себептері бойынша тез ... және ... ... ... ... дебиторлық қарыз қолданылатын есеп айырысу түрлерінің
салдарынан пайда болады.
Дебиторлық қарыздарды талдау арқылы ... ... ... ... ... ... ... қарыздардың өсуі келесі себептермен болуы
мүмкін:
- кәсіпорынның несие саясатының ... ... ... ... Кейбір тұтынушылардың төлемге қабілетсіздігі мен дағдарысқа ұшырауы.
- Сату көлемінің үлкен үрдеспек өсуі.
- өнімнің өткізудің қиыншылықтары.
Кәсіпорынның кредиторлық қарыздарын ... ... ... ... ... анықтауға;
- заемщиктің тиіміз шаруашылық қызмметіде несие ... ... ... ... – кәсіпорынның қызметін оның тиімділігін арттыру мақсатында
тұрақтандыру.
- Несиелендіру тиімділігін жоғарлату.
Ұзартылған дебиторлық қарыз кәсіпорын ... ... ... ... және дер ... ... ... тауарлар
мен өткізілген жұмыстар, тауарларға есеп айырысу, несиеге сатылып және дер
кезінде төленбегендері сатып ... ... ... ... ... ... ... қарыздары құрайды. Оған
жататындар аванстар, ... ... ... ... ... есеп ... ... қарыздар.
Дебиторлық қарыздардың айналымдылығы дебиторлық қарыздардың көлемінің
сапалығын бағалау үшін қолданылып, кәсіпорынның беретін ... ... ... ... ... ... қарыздардың айналымдылық коэффиценті, ол келесі формуламен
есептеледі:
Кд/қ = қызмет көрсетуден түскен ... / ... ... ... ... қарыздарды өтеу мерзімі. Бұл коэффицент 360 күнді дебиторлық
қарыздардың орташа шамасына көбейтіп, ... ... ... ... тең ... ... Дебиторлық қарыздарды өтеу мерзімі қзақ
болған сайын оны өтеу тәуекеліде жоғары.
3. Айналымдағы шамасы.
2. ... ... өтеу ... Бұл коэффицент 360 күнді дебиторлық
қарыздардың орташа шамасына көбейтіп, қызмет ... ... ... тең ... ... ... ... өтеу мерзімі ұзақ
болған сайын оны өтеу ... ... ... ... ... дебиторлық қарыздардың үлесі.
4. Дебиторлық қарыздардың құрамындағы күмәнді қарыздардың үлесі.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын тұрақтандыру ... ... ... ... ... кәсіпорынды тиімді басқару әрекетін жүзеге асыру қажет;
• кәсіпорынды басқару шығындарын қысқарту қажет;
• басқару құрылымын жетілдіру қажет;
• баға құрылу саясатын ... ... және ... қажет;
• өндіріске кеткен шығындарды төмендету резервтерін анықтау қажет;
• кәсіпорын қаржыларын болжамдау және жоспарлау жұмыстарымен белсенді
айналысу қажет.
Банкроттық жағдайдың пайда болу мүмкіндігін ... ала ... ... ... ... ... ... маңызды әдіс болып табылады. Ол
несие алудың мақсатқа сәйкестігін ... ... ... қажетті
көлемдерін және мерзімдерін бағалау міндеттерін шешуге мүмкіндік береді.
Қаржы қаражаттарының қозғалысын ... ... ... ... 4 тобы қарастырылған:
- кірістер;
- ... ... ... ... ... ... «баланс»);
- нақты бар болуы («өспелі нәтижелі сальдо», ... ... бар ... ... ... ... ... нәтижелі сальдо») теріс болса,
онда ол ... ... ... көрсетеді. Егер бұл қарыздарды жабатын
мүмкіндік болмаса, ал ... ... сот ... талап етсе, ол
банкротқа немесе форс-мажордық жағдайға алып келуі ... ... ... ... ол ... ... теріс болуы.
Банкроттықтың келесі белгісі сыпайылау, ол тіпті өркендеген ... ... ... түсу ... ... Бұндай жағдайда қарыз
қаражаттарды алу көлемі қарыз қаражаттарды қайтару көлеміне тең немесе кем.
Ол қарыздар алынғаннан кейін ... ... ... үшін жұмсалмағанын
білдіреді, ал олардың төлемі оның тиімділігін төмендетеді, яғни ... ... ... ... ... ... және
банкроттыққа алып келеді.
Банкроттықтың ықтималдығын бағалаудың бұл әдісі ... ... ... Мысалы, Германияда қаржылық ағымдардың талдауы ... ... ... ... үшін ... ... ... қабілетсіздік қаупі, қарыздарды төлеу уақыты келген кезде ... ... ... орындай алмаған жағдайда ... ... ... ... және ... төлемдер негізінде жасалады.
Төлем қабілетсіздік қаупі болашаққа бағытталған, сондықтан белгісіздік
мәселесіне қарсы тұрады. ... мен ... ... ... болашағы нақты жағдайға байланысты екенін көрсетеді
Қаржылық ағымдарды ... ... ... ... ... ... көрнектілігі, басқару шешімдерін
қабылдау үшін қажетті ақпараттылығында болып отыр. Бұл әдістің ... бар: ... ... дәлдікті қажет ететін ақша қаражаттардың түсу
көлемін, ұзақ мерзімді болашақтағы ... ... ... ... ... ... қажетті мәліметтерін жоспарлау өте қиын.
Түсуі мен шығуы жоспарланған, өтімді қаражаттардың ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Банкроттықтың алдын алып, кәсіпорынның төлем қабілетін қалпына келтіру
үшін, кәсіпорын келесідей батыл әрекет жасауға мәжбүр болады:
а) қозғалмайтын мүліктің бір ... ... басы ... ... ... ... ... капиталды өсіру;
в) айналым қаражаттарын толтыру үшін ұзақ ... ... ... ... ... ... ... жасау және жүзеге асыру;
ғ) активтерді басқаруды жақсарту;
д) қайтарылмайтын ... ... ... әр ... деңгейдегі
бюджеттерден, салалық және салааралық бюджеттен тыс ... ... ... ... ... ... ... басқа жайы маркетингтік
саясатты дүрыс жүргізу болып табылады.
Қорытынды
Нарықтық қатынастарға өту кәсіпорынның ... ... ... ... Оның ... ... көп жағдайда басқару қызметіне
тәуелді болып, басқару қызметі – ... ... ... оның бәсекелестік қабілетін және нарықтағы құндылық ... ... ол ... ... ... да ... ... талап етеді.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңызы өте зор. ... ... ие ... сондай-ақ олардың меншік иелері,
жұмысшылар, коммерциялық серіктестер және де басқа контрагенттер алдында
өзінің өндірістік-кәсіпкерлік ... ... үшін ... ... ... ... ... жұмыс істеушіі кәсіпорындардың
қаржылық жағдайын талдаудың басты мақсаты (міндеті) ... ... ... жағдайға баға беру және оның есеп беру ... ... мен ... ... ... ... ... таратудағы рационалды және ... ... ... ... ... оның өсу ... ... міндеттемелермен арақатынасын анықтау;
• қаржы-есептік және несие ережесін сақтау және т.б.
Кәсіпорындағы кірістердің, шығыстарынан ... ... ... ... ... ... ... Ол кәсіпорынның ақша қаржыларын
еркін маневр жасай отырып, оларды тиімді пайдалану жолымен өнімді ... ... ... ... ... ... қабілеттілігі кезіндегі
қаржы ресурстарының жағдайын ... ... ... ... ... басты компоненті болып табылады.
Сонымен, ұйымның қаржы жағдайына баға ... ... ... ... болмайды. Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығы – тәуеклділіктің
шекті деңгейі жағдайында төлем қабілеттілігі мен ... ... ... пайда мен капитал өсімі негізінде кәсіпорынның дамуын
қамтамасыз ететін қаржы ресурстарының жағдайы ... да, осы ... ... ... ... ... қаржының мәні, функциялары, кәсіпорындардың қаржысын ұйымдастыру
негіздері, кәсіпорынның қаржы қорлары мен ... ... және ... ... жолдары қаралды.
Екінші бөлімде “Облжылукоммунқуат” Жамбыл облысының мемлекеттік
коммуналдық кәсіпорынның 2005 – 2006 ... ... ... қаржы –
экономикалық көрсеткіш, қаржы – шараушылық қызмет, онда ... ... ... – ақ ... жағдайына баға берілді, онда баланс активтердің
құрамы және құрылымын, меншікті капитал мен ... ... ... және ... төлем қабілеттілігі талданған
Үшінші бөлімде кәсіпорынның ... ... ... жолдарын
дебиторлық қарыздармен кредиторлық қарыздарының ... ... ... ... ... ... кімге қанша екенін талданды және осы
қарыздарыдң айналымдылығына ... ... орта ... қарыздардың
көлемінің қандай екенін және қандай уақытта өтелуге тиіс екні ... ... ... ... қарыздарның көп екенін
байқауға болады.
Осы дипломдық жұмысты қорыта келіп мынандай ұсыныстарым бар:
1. ... ... ... ... ... Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер дебиторлық қарыздарын дер ... ... үшін іс – ... қолдану.
Қолданылған әдібиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі
2. Гражданский Кодекс Республики Казахстан. Алматы, «Казахстан», 2000.
3. Декларация о ... ... ... ССР. ... ... 25 окт. ... ... Республикасының заңы «О местном государственном управлении в
Республике Казахстан». //Казахстанская правда. 30.01.2001.
5. Қазақстан ... заңы «О ... и ... частного
предпринимательства» (04.7.1992г.)
6. Қазақстан Республикасының заңы «О государственной поддержке малого
предпринимательства». (13.06.1997г.).
7. Концепция перехода ... ССР к ... ... ... ... ... от 18 ... 1990г.
8. Программа стабилизации экономики Казахской ССР и ... к ... ... ... Государственная программа «Социально-экономическое развитие села на
2000-2005гг.» //Казахстанская правда от 19.08.2000г.
10. Программа инновационного ... ... ... ... 20 мая 2001г.
11. Мамыров Н.К. «Менеджмент и рынок: казахстанская модель». Изд. ... ... ... ... Т.А. ... Казахстана на пути к рынку: ... ... ... Казахстан, 1994г.
13. «Экономика Казахстана на пороге ХХI-века». Коллективная монография.
–Алматы, изд. «Экономика», 1998.
14. Гамарник Г.Н. ... ... ... методология, подходы,
пути реализации». Алматы, Экономика, 2002-281с.
15. Бердалиев К. «Основы управления экономикой Казахстана». Алматы,
Экономика, 1998 – ... ... К и др. ... ... ìåí ... ... -Алматы, ЮТА, 2002.
17. Сейтказиева А.М. «Инвестиционная деятельность предприятий Республики
Казахстан». -Алматы, Экономика, 1999 – ... ... Н.Я. ... ... ... Методы, модели,
техника вычислений. - М.: Финансы, ЮНИТИ, 2001. - ... ... Э.А., ... Г.П. ... анализ. - М.:
ПРИОР,2000.-175с
20. Новикова М.В. Финансовая ... в ... - ... ... - 2000. - № 6. - С.54-60.
21. Пятов М.Л. Относительность оценки показателей бухгалтерской
отчетности - ... ... - 2000. - № 6. - С. ... ... Н. Управление каналами сбыта товаров промышленного
назначения // Маркетинг. 2000. № 2. С. 42 - 46
23. Гранберг А. «Основы ... ... о ... ... ... -М.: ГУ ВШЭ, ... Шеремет. А.Д., Сайфулин Р.С, ... Е.В. ... ... - 3-е изд., ... и доп. - М.: ... Шеремет А.Д.,Сайфулин Р.С. Финансы предприятия. - ... ... ... и статистика фирм. /Под ред. Ильенковой С.Д. - М.:
Финансы и статистика, 2002г.
27. ... Г.В. ... ... ... ... ... и доп. - ... ИСЗ, 1998
28. Савушкин М. Анализ финансового состояния фирмы – один из ... ... // ... № 1. С ... ... Н.А. Экономика предприятия. - М: «Юрист», 2000
30. Синягин А. Специфика и возможности финансового анализа
компании в ... ... - ... ... бумаг. - 1999. №16.-
31. Янчевский В. «О национальной управленческой концепции, качестве
персонала и ... ... в ... ... ... теории и
практики управления. №2 2000г.
32. Исингарин Н.К. «Проблемы интеграции в СНГ». -Алматы, Àòàì½ðà, 1998-
216с.
33. ... ... – ның ... ... және ... беру ... (есеп беру құжаттары үлгі №1, №2, №3, 1-МП).
-----------------------
Ақша қатынастары
Өндірістік қатынастар
Жалпы қоғамдық қатынастар
ЖАЛПЫ ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шағын кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық жүйесі31 бет
«Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы: мәселелері және қамтамасыз ету жолдары»100 бет
«Халлибуртон Интернэшнл Инк.» компаниясының қаржылық жағдайын талдау97 бет
«Қаржылық жағдайы» категориясын талдау объектісі ретінде теориялық зерттеу; қаржылық жағдайын талдау көрсеткіштерін жетілдіру бойынша тәжірибелік ұсыныстар. «Kazakhstan Trading Company» ЖШС мысалында70 бет
Компанияның қаржылық стратегиясы4 бет
Кәсіпорын қызметіндегі табыстың маңызы және функциялары60 бет
Кәсіпорында қаржылық есеп жүргізу92 бет
Кәсіпорындардың әр түрлі контрагенттермен қарым-қатынасы25 бет
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі және қаржылық тұрақтылығы64 бет
Кәсіпорынның қаржылық айналымдары мен қаржылық ағымдары48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь