Эпостағы қазақтану мәселелері (Қобыланды батыр эпосындағы)

Кіріспе

І Эпостағы қазақтану мәселесінің негізгі сипаты ... ... ... ... ... ... ... .
1.1. Эпос жанрының зерттелуі, қалыптасу үрдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.2. Эпос жанрының көркемдік ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ. «Қобыланды батыр» жырының көркемдік сипаты ... ... ... ... ..
2.1. «Қобыланды батыр» жырындағы қазақтану мәселесі ... ... ... ... ..
2.2. Қазақ халқының салт.дәстүрінің «Қобыланды батыр» жырындағы көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Бұл магистрлік зерттеу жұмысында қазақ ұлттық мәдениетінің қалыптасуындағы қазақтанудың рөлі мен алатын орны қарастырылады. Осы тұрғыда ұлттық мәдениеттің тұтас көрінісі, ұлттық тарих пен философияның ортақ объектісі ретінде қарастырылып отырған қазақтану мәселесінің мәнділігі, оның эпос жанрындағы көрінісі сипатталады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Біздің халықтық философиядан қазақтың кім екендігін, оның болмыс-бітімін талай терең ойлы толғамдарды табуға болады.
Мысалы:
Қобыланды қазақпын – батыр елмін,
Қозы-Баян қазақпын – тату елмін,
Қожанасыр қазақпын – аңқау елмін
Абай туған қазақпын – ақын елмін.
Иә, қазақтың шынайы табиғаты осы шумақтарда тұрғандай. Елін, халқын сүю – адам бойындағы ең жоғарғы қасиет. Оны қазақтану мәселесімен байланыстыра қараған орынды.
Ұлттық мәдениеттің тұтас та, жалпы көрінісіне, ұлттық тарих пен философияның ортақ объектісіне – қазақтану жатады. Қазақтану дегенде – қазақтың елдік, мемелекеттік, ұлттық және азаматтық ерекшеліктерін қалыптастыратын тарихи жағдай мен мәдени бағдарды бейнелейтін жүйені, оның әлеуметтік тұрақтылығы мен өзіндік татулығын атаймыз. Дүниетанымдық-философиялық, әлеуметтік-философиялық, әлеуметтік-гуманитарлық және ғылыми көзқарастың қортындысын ескереміз. Сонымен бірге, адам болу, азаматтық ену, перзенттік парызды өтеудің өрнектерімен тәжірибесін дәріптей отырып, әр азаматтың зердесіне, парызына, естілігі мен ерлігіне демеулік жасау.
Жалпы, қазақтанудың маңызы – табиғаттағы атамекенге деген тәнтілік пен кеңістік ұғымында, ел-жұрттағы адамға деген жарқындық пен жарастық үлгісінде, дәстүрге адал, ұрпаққа деген ұлағаттық пен ұластық үлгісінде. Ол кең де, көлемді мәселелерді талқылауға, ұлттық мәдениеттің жасампаздық қуатын іріктеп, ілгерілетуге көңіл аударады.
Қай халықтың болса да өз тарихының кінәратсыз, ақиқат баяндалуын көксейді. Оған, әрине, мықты дәйектемелер қажет. Қазақ үшін ол өз тарихын әдемілеп, көркемдеп баяндаған бай ауыз әдебиеті болып табылады. Біз одан қазақтың бар болмыс-бітімін, көркем әдептелген тәрбие тәжірибесін, терең баяндалған философиясын табамыз. Қазақ халқының әдебиетін, тілін танытатын, дәстүрін көрсететін тарихы мен мәдениетінің негізі сонда жатыр.
1. Біләл Қ. Әуелі қазақты танып ал: Қазақ әдебиеті. -2001. 16 қараша (№46) -14 б.
2. Молдабеков Ж. Қазақтанудың бүгіні мен ертеңі // Ақиқат. 2002, №4, 18-25 бб.
3. Төрт батыр. Алматы: Жалын, 1990, -215 б.
4. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Алматы, Санат, 1996, -367 б.
5. Молдабеков Ж. Философия және қазақтану // Егемен Қазақстан. 1993, 20 ақпан
6. Әуезов М. Шығармалар жинағы. 15 том. Алматы, 1984, 45-53 бб.
7. Қондыбай С. Қобыланды батырдың үш ғұмыры // Алтын Орда. 2002, 22-28 бб.
8. Қоңыратбаев Т. «Алпамыс» қай халықтың мұрасы // Ақиқат. 2001, №9
9. Бердібай Р. Ұлыстың ұлы эпосы. // Арқа ажары. 2000, 10 ақпан
10. Садырбаев С. Қазақ эпосының тұтастану мәселелері. Алматы, 1965, -310б.
11. Нұрмағамбетов О. Қазақтың қаһармандық эпосы «Қобыланды батыр». Алматы, Санат, 2003, -245б.
12. Бердібаев Р. Қазақ эосы. Алматы, Рауан, 1982, -315 б.
13. Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы, Жазушы, 1960, -395 б.
14. Ыбыраев Ш. Қазақ эпосы. Алматы, Жазушы, 1987. -385 б.
15. Молдабеков Ж. Қазақтану Алматы, Қазақ Университеті, 2003, -456б.
16. Садырбаев С. Фольклор және эстетика. Алматы, Рауан, 1976, -265 б.
17. Қазақ эпосы. Алматы, Жазушы, 1958, -310 б.
18. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері. Алматы, Жазушы, 1958, -387 б.
19. Ғабдуллин М., Сыдықов Т. Қазақ халқының батырлық жыры. Алматы: Ғылым, 1972, -345 б.
20. Қоңыртабев Ә. Эпос және оны айтушылар. Алматы: Жазушы, 1975, -217 б.
21. Бердібаев Р. Қазақ эпосы жанрлық мәселелері. // Қазақстан мектебі. 1993, №12
22. Жәкітайұлы Т. «Алпамыс батыр» //Астана ақшамы, 1994, 14 желтоқсан.
23. Сейфуллин С. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1964, -396 б.
25. Қобыланды батыр. Алматы: Жазушы, 1975, -328 б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Философия және саясаттану факультетінің магистратурасы
Философия тарихы және мәдениеттану ... ... ... ... ... ... ЭПОСЫНДАҒЫ)
Орындаушы ___________________________________ Молдахмет Э.Н.
«___» ___________2007 ж.
Ғылыми жетекші __________ филос. ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ғ.д., ... Сәбит М.
«___» ___________2007 ж.
Қорғауға жіберілді
Кафедра меңгерушісі __________ филос. ғ.д., профессор Нұржанов Б.Ғ.
«___» ___________2007 ж.
Алматы 2007 ж.
РЕФЕРАТ
Магистрлік зерттеу жұмысының жалпы ... Бұл ... ... қазақ мәдениетінің қалыптасуындағы қазақтанудың рөлі мен алатын
орны қарастырылады.
Магистрлік зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақтану жас ұрпақтың өзін
тануына, ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың зерттелу деңгейі. Қарастырылып отырған
магистрлік жұмыс рухани мәдениеттің қалыптасуында қазақтанудың ... ... ... ... ... ... пәндердің объектісі болып табылады.
Магистрлік зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қазақ эпосындағы, соның
ішінде «Қобыланды батыр» эпосындағы ... ... ашып ... ... ... сипатын, эпостағы қазақтану мәселесін, «Қобыланды батыр»
эпосындағы қазақтың салт-дәстүрінің ... ... ... ... ... ғылымына негіздеу.
Магистрлік зерттеудің жаңалығы. Эпостағы қазақтану мәселесінің
сипатын ашып көрсету; эпос жанрының көркемдік ... ... ... ... мен ... Магистрлік жұмыс кіріспеден, 2 бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттері тізімінен ... ... ... ... ... Эпостағы ... ... ... Эпос ... зерттелуі, ... Эпос ... ... ... ... жырының көркемдік сипаты..................
2.1. «Қобыланды батыр» жырындағы қазақтану мәселесі..................
2.2. Қазақ халқының салт-дәстүрінің «Қобыланды батыр» ... ... ... ... ... Бұл магистрлік зерттеу жұмысында
қазақ ұлттық мәдениетінің қалыптасуындағы қазақтанудың рөлі мен ... ... Осы ... ... ... ... ... ұлттық тарих
пен философияның ортақ объектісі ретінде қарастырылып отырған қазақтану
мәселесінің мәнділігі, оның эпос ... ... ... ... ... ... ... философиядан қазақтың
кім екендігін, оның болмыс-бітімін талай терең ойлы толғамдарды ... ...... ... қазақпын – тату елмін,
Қожанасыр қазақпын – аңқау ... ... ... – ақын ... ... шынайы табиғаты осы шумақтарда тұрғандай. Елін, халқын
сүю – адам ... ең ... ... Оны ... ... ... орынды.
Ұлттық мәдениеттің тұтас та, жалпы көрінісіне, ұлттық ... ... ... ...... ... ... дегенде –
қазақтың елдік, мемелекеттік, ұлттық және ... ... ... жағдай мен мәдени бағдарды бейнелейтін жүйені, оның
әлеуметтік тұрақтылығы мен өзіндік татулығын ... ... ... ... және ... ... ... Сонымен бірге, адам болу, азаматтық ену,
перзенттік парызды өтеудің өрнектерімен тәжірибесін ... ... ... ... ... естілігі мен ерлігіне демеулік жасау.
Жалпы, қазақтанудың маңызы – табиғаттағы атамекенге деген тәнтілік пен
кеңістік ұғымында, ... ... ... ... пен ... ... ... ұрпаққа деген ұлағаттық пен ұластық үлгісінде. Ол
кең де, көлемді мәселелерді ... ... ... ... ... ... көңіл аударады.
Қай халықтың болса да өз тарихының ... ... ... Оған, әрине, мықты дәйектемелер қажет. Қазақ үшін ол өз тарихын
әдемілеп, ... ... бай ауыз ... ... ... Біз ... бар болмыс-бітімін, көркем әдептелген тәрбие ... ... ... ... ... халқының әдебиетін, тілін танытатын,
дәстүрін көрсететін тарихы мен мәдениетінің негізі ... ... әр ... өз ... марапаттап, көпшілік алдында паш
етті, ерлікті елдің туы етті. Ерлерсіз ... ... ... ... құйды, көңілге үйірді.
Қазақтың ауыз әдебиеті халықтың ертедегі тұрмыс-тіршілігіне, тарихына
байланысты туды ... мұны ... жыры ... ... ... Батырлар
жырының алғашқы ұсақ үлгілері сонау ерте заманда туа бастаған.
Қазақ әдебиетінің ертеден келе ... ... ... бірі ... ... Бұл ... көпшілігі халықтың отанды сүю, басқыншы жаудан
ел ... ... үшін ... еңбек ету идеясынан ... ... ... қарсы аттанған, адам ел-жұртын қорғап қалған батырларды,
олардың ... ... ... халық ауыз әдебиетінің әңгіме- жырына
қосқан.
Қазақта батырлар жырының тууына зор әсер еткен ... бір ... Ол ... мен ... ... ... ... созылған күрестер еді.
Қалмақ басқыншыларына қарсы қазақ халқының жүргізген ерлік ... ... ... орын ... ... ... ауыз әдебиетінен ерекше ... ... ... ауыз ... ... ... жылдарын ғана
елестетіп қойған жоқ, ол басқыншыларға қарсы қазақ халқының ерлік ... ... ... ... ... қосты. Осы негізде қазақ халқының
батырлық тұлғасын, ерлік күресін ... ... ... ... ... халқын сүйген, оларға жан-тәнімен беріле алатын адал
қызмет еткен және бұл ... ... ... істер жасаған батырлар жайында
шығарылған жырлардың халық әдебиеті тарихынан орны үлкен. Мұны көп ... ... ... ... ... сүйе жырлап, сүйсіне тыңдауының
өзі-ақ дәлелдей түседі.
Батырлар жыры тек қана жеке адамдардың ... ... ... Ол жеке ... ... ... ... батырлық тұлғасын, ерлік ісін,
сарқылмас күш-қуатын елестетеді, соларды бейнелеп көрсетеді. Батырлар
жырының басты мәні де – ... ... ... ... ... халық аса жоғары
бағалайды, ескіден сақталған мәдени мұраның ең ... ... деп ... батырлар жыры қазақтанудың бірден-бір дерегі. Айнымас болмыс-бітімі
мен мінез-құлық нормаларының көрсеткіші.
Қазақтану – бір бағыт пен бір деңгейдің емес, бірнеше ... ... Оның ... қазақтану туралы тұтас философиялық ... ... ... жоқ. ... түп ... мен бағдарын қатар анықтап,
ауқымдамай, оның ... ... ... ... шығармашылық желісі туралы әр
түрлі пікірлер айтылуда.
Қазақтану:
- қазақ этносының тағдыры мен ұлттық менталитетінің арқауы ... ... ... ... тарихи көзқарастың
этнопсихологиялық талдаудың жиынтығы.
Халықтың бір ел, бір мемлекет ретінде тілі мен дінінің ... ... және ... ... ... ... тұрақтылығын, тұтастығын, дербестігін тұлғалық
деңгейін өзара салыстыра, бір-бірімен ұштастыра ... және ... ... ... ... ... мен ... іздеу,
көшпенділердің тәжірибесі мен тәсіліне ақыл-парасаттық сипат беріп, оның
бағыт-бағдарын талдау мен ... ... ... мен ... ... және ... қалыптастыратын кең әдістемелік және ... ... ... ... ... ... мен ... жетекші күштердің
іс-әрекеті мен құндылығын әлеуметтік-этникалық және мәдени ... ... ... үйлесімділігімен сабақтастығына көңіл бөлу.
Белгілі ғалым зерттеуші қазақтану ... ... ... ... ... ... – ұлттық идея мен ұлттық ойлау жүйесін
түйістірудің, тоғыстырудың түйінін, халықтың идеялық рухы мен ... ... ... ... мен ... ... Ол – ... түрі. Сондықтан да қазақтануды тарихи зерденің бір ... Осы ... ... ... мен талдау барысында,
халықтық мұра мен ұлттық тәжірибені, адамдық қасиетпен, ... ... бір ... ... ... – деп ... ... зерде ретіндегі мақсаты – адам ... ... ... тарихпен тілдесу арқылы әдіснамалық бағдарды жалғастыру,
әлем кеңістігінің заңдылықтарын ескеріп, ... ...... ... ... мен өрісі. Ол дегеніміз –
адамдарға тура жол көрсету, тұтастыққа лайық тұлғаның өнері мен ... ... ... ... ... ... ұлттық тарихтың
идеялық және ... ... ... рух пен ... ... ұлттық идея мен ұлттық тәжірибенің топтастырылған ... рух ...... есептесу, өткенді ескерту, қайта
қабылдау, бүгінді сақтап, ... ... ... маңызы, құндылығы –
адам болмысының әлеуметтік белсенділігін үйлестіру, оны ... ... ... және дұрыс әрекеттенуге баулу. Әлеуметтік-мәдени мәселелерді
шешу жолдарын жинақтау, қазақтың потратизмге көзайым болу, ... ... туа ... ... ... оянған рухтың межесін анықтау, олардың
қаһармандық ықпалын марапаттау. Белгілі бір әлеуметтік-мәдени кеңістікпен
уақыттағы адам мен ... ... ... ... өмір салттары туралы
көзқарастар өз жинағы мен өрнегін табуына қазақтану өз ... ... ... ... ... ... ... жұмыс
ұлттық мәдениетіміздің қалыптасуында қазақтанудың күрделі және құнды мәселе
ретінде біршама ғылыми пәндердің объектісі болып табылады.
Қазақтану мәселесінің ... ... ... ... ... ... тиек етер, ұлттық ғылым мен ұлттық тәлім-тәрбиеге ... ... ... қажеттігін талап ететін жағдай – бұл ұлттық рухани-
мәдени құндылықтарымыздың болмыс, тарихи-әлеуметтік ... ... ... Осы ... ... ауыз әдебиеті мұрасы соның ішіндегі қазақ
эпосының ... ... ... ... ашып ... өте ... орай біз «Эпостағы қазақтану мәселелері» деген тақырыпты алып
оның философиялық, көркемдік бейнелеу, ... ... ... ... мақсат еттік.
Зерттеудің мақсаты – Қазақ эпосындағы, соның ішінде ... ... ... ... ашып ... эпос ... көркемдік сипатын,
эпостағы қазақтану мәселесін, «Қобыланды батыр» ... ... ... ... ... ... ... ғылымына негіздеу.
Зерттеудің объектісі – Қазақтың эпостық жырлары. «Қобыланды батыр»
эпосы.
Зерттеудің ғылыми болжамы – Егер біз эпос ... ... ... ... ... ... ... түрде саралай отырып,
ондағы қазақтану мәселелерінің негіздерін аша алсақ, ... ... ... мол болмақ. Сонымен қатар, бұл мәселе жас ұрпақтың өзін
тануына, ұлтының ... ... ... ... ... ... еді.
Зерттеудің әдіснамалық-теориялық негіздері – Эпостағы қазақтану
мәселелерін ... ... ... ... ... мәдени,
психологиялық ой-пікірлер, қазақ эпосы «Қобыланды батыр» ... ... ... ... жаңалығы мен теориялық мәні – Эпостағы ... ... ашып ... эпос ... көркемдік сипатымен
философиялық ... ашу. ... ... ... ... өзі ... талпыныс. Ұлттық бірегейлікті, ұлттық өзгешелікті,
қлттың тұтастығын қалыптастыратын мәдениеттің бір ... ... мен ... ... ... кіріспеден, 2 бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... көлемі –
І. ЭПОСТАҒЫ ҚАЗАҚТАНУ МӘСЕЛЕСІНІҢ НЕГІЗГІ СИПАТЫ.
Еліміздің есею жолдары, ... ... ... ... ... ... ашып, болмыс-бітімін тұлғалық дәрежеге жеткізіп,
дүниетанымын қалыптастыруға өз ... ... хақ. Осы ... ... ... және де сол ... ... мәдени рухани құндылықтарынан қарастыру өте тиімді, және ... ... ... болады.
Қазақтың тұлғалық, ұрпақтық және ұлттық ... ... ... ... ... ... ... шешімін
таппай келе жатқаны мәлім. Ғалымдарды ғана емес, еліміздің ... ... ... ... мәселелер мен талаптар аз емес. Сол
өткір де өзекті мәселелердің санатына жататындардың бірі – қазақтанудың ... ... ана ... ... ... ... байлықты
жетілдірудегі орны мен мүмкіндігі, сол қауымдастықтың әулеттік ... ... жүйе ... қамту, қалыптасқан жүйелерді жөнімен ... ... ... ... ... осы ... де ... объектілер
табиғатына жүйелі түсінікті, дүниетанымдық бағдарды, мәдени ... ... ... қалыптастыру; екіншіден, қазақ болмысы мен санасына
тән әлеуметтік гуманитарлық білімдер саласында тұтас гнесологиялық және
методологиялық ұстанымдарды ... ... адам және ... ... ... жинақтау, оларды тұлғалық өмірдің тұтқасы болуына
демеулік ... ... ... ... ... ... болғандығына қарамастан оның тұтас бағдарламалық ... ... ... қалыптастыруға белсенді араласу. Сонымен гносологиялық
тұрғыдан алсақ, қазақтанудың міндеті – ... ... жеке ... ... ... көтеру, қоғамдық болмыстағы жалпы қозғалыстан оның
құрамдас ... ... мен ... яғни ... орны ... ... ал ... тұрғысынан алсақ – адамның, ұрпақтың, ұлттың
әлеуметтік мәдени мәселелерінен әлеуметтік деңгейге ... ... ... ... өлшемдерін анықтау, жинақтау. Сондай-ақ
ұлттық қоғамдық деңгейде ... ... ... ... ... ... ... алғанда, қазақ тарихы, ... мен ... ... ... ... ... ұстанымдары мен
қозғаушы күштері жеке адамның, ұрпақтың, халықтың, ұлттың ортақ ... ... ... ба, ... ... нақты мүдделерін басшылыққа
аламыз ба?
Қазақтану – ұлттық мұраның, ұлттық мәдениеттің, ұлттық ... және ... ... ... рух пен ... болмыстың
арқауы, ұлттық идея мен ұлттық тәжірибенің ... ... Мұны рух ... ... ... рух – бұл қазақтанудың алғышарты
деуге болады. Ол ... ... рух ...... ... ... ... қабылдау; бүгінді сақтау, сабақтастыру; ... ... ... ... рух төрт ... ... ... мойымаушылықтың, сезімділіктің жоғары бірлігі; үш бірдей
бастаудың – ар-ұяттың, жігер-намыстың, даналықтың күш-қуатын қамтиды; үш
қырлы ... ... ... ... ... ... ... [15; 17б.].
Ұлттық рухтың төрт бірдей деңгейі мен ... бар. Олар – ... ... және әлеуметтік түрлері.
Ұлттық рухтың танымдық арқауы дегеніміз заман талабын ... ... көре ... ... идеялық арқауы – ұрпақ санасын, ұлттық сезімді ояту,
саналылықпен санасу;
Білімсіздіктен, тәуелділіктен арылу жолдарын ... ... ... ... адамның өмірлік қабілетін көбейту.
Ұлттық рухтың құндылықтары: ел мен халықтың тәуелсіздігін ... ... ал ... ... бейнесін қалыптастыру,
ұлағаттылықтың, ... ... өзін ... ... ... ... [15; ... тұрғыда қазақтанудың түрлі объективті жағын қарастыра ... атап ... ... рух ... ... оны қалыптастырудың
көзі мәдени-рухани құндылықтарымыздың бірі ... ауыз ... ... ... ... ... фактор ретінде алып қарастыру өте тиімді.
Жалпы, эпос жанрындағы дүниетанымдық ой өте айқын, танымдық-тәлімдік
үлгілері мол, ... ... ... ... т.б. ... ... қайнар бұлағы іспеттес.
Эпостағы образдар әр қайсысы өзінше жеке бір қасиеттің, тұлғалықтың,
адами ... ... ... көрінісі. Ал, басты қаһарман
батыр ... ... ... ... ... ... ... елін, жерін, ұлтын сүюшіліктің әсем сипатын, ... ... пен ... ... ... ... табылады. Сондықтан
да қазақтану мәселесінде қазақ эпосының алатын орны ерекше деуге болады.
Эпостың мазмұнынан қазақтану ... ... ең ... ... батырдың болмысына үңілеміз. Батырлық болмыстан қазақы ... ... ... ... қазақы тәрбиені, дүниетанымды
көруге тырысамыз.
Осы орайда, жалпы, батырлық тұлғаға тоқтала кету маңызды.
«Батыр туралы сөз бастаудың, ой ... ... ... ... ... және ... ... сол түйінді екі міндеттің басты жолы ... ... ... ... – деп атап ... ... қазақтанушы
Ж.Молдабеков [15; 319б.].
Халқымыздың басынан өткен сан ... ... ... ... халықтың мерейін көтеріп жеңіске жеткізген, елін, жерін ... ... ... оны ... мен ... ... өзінің парызы
санап, сол жолда жан қиған батырлар қазақтың қазақтығын сақтауды, осы күнге
жеткізді. Халқымыздың тарихында ... ірі ... ... ... ...... ... орнықтыру, жас ұрпақтың бойында ұлттық
мақтаныш сезімін ояту. Расында, ыстық жүректі, өткір ойлы, батыр тұлғалы
елдің туыстығын, ... ... ... адамдық қасиеттерді
қалыптастырды. Тұлғалық келбет, ерлер елдіктің өлшеміне ұлаты.
Тарихи қажеттілік батырлар мен ... ... ... ... ... ... ... Қарумен, күш қабілетімен
келбеттенген тұлғаларға тәнтілік ... ... ... олардың
тәуекелге бейім, сөзге берік, шешімінен қайтпайтын мінез-құлқы мен қимыл-
әрекетін құптаушылық әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жан-тәнімен беріле адал қызмет
еткен және бұл жолда тамаша ерлік істер жасаған батырлар жайында ... ... ... ... ... орны ерекше. Мұны көп ғасыр
бойына халықтың ұмытпай сақтап келуінің, сүйе ... ... ... ... ... жыры тек қана жеке ... ерліктерін суреттеп қойған
емес. Ол жеке образдар арқылы бүкіл халықтың батырлық тұлға, ерлік ... ... ... соларды бейнелеп көрсетеді. Батырлар
жырының басты мәні де ... ... ... ... батырлар жырын
халық аса жоғары бағалайды, ескіден сақталған мәдени ... ең ... деп ... Енді сол ... ... ... ... қазақтану
мәселелерін қарастырсақ.
Қазақ эпосының бірнеше түрлері бар. Зерттеуші ғалымдарымыз осы ... ... ... ... бөліп қарастырады. Соның бірі болып
біз қарастырғалы отырған эпос ... ... ... эпос болып
табылады. Оған «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр» т.б. ... ... ... ішінде аталып отырған екі эпос өте көркем, тарихи, этикалық,
философиялық, дүниетанымдық жағынан өте ... ... ... бар, ... көп ... ... эпос ... табылады. Мәселен «Алпамыс батыр»
жырын алып қаралық: Жыр ... әрі ... әрі ... өнерлі, әрі
түрлі әдісі бар адам бейнесінде суреттейді. Оның батырлық образын толықтыра
түсу үшін ... ... ... тән ... ... де жырға қосылады.
Сондай қасиеттің бірі ... ... ... достықты жоғары
бағалайтындығы алынады. Әлі сыр алыспаған, достығына толық көзі ... ... ... ... ... ... аңсап келгенін
білмей жатып Қаражанды кінәлауы, оны өлтірмек болуы немесе мыстан кемпірдің
тіліне еріп Байшұбарды ... ... ...... аңқаулығы деп, оны
батырға тән қасиет деп сипаттайды.
Жырда Алпамыс өз ... үлгі ... ... ... ... ері болып
суреттелген. Алпамыс образы арқылы ел ... ... ... ... ... арман еткен қиялы жинақталып берілген деуге ... ... ... ... [10; ... батыр» жырының кейіпкерінің бірі – Гүлбаршын. ... ... ... көптеген әңгіме Гүлбаршынға байланысты дамып
отырады. Байбөрі мен Байсарының құда болысуы, Тайша мен Қаражанның таласы
сияқты ... ... ... ...... ... ... осындай айрықша орын алған Гүлбаршынның образ жасауға жыршылар
үлкен мән берген. Гүлбаршын ... ... ... бейнесі ғана
емес, ең алдымен ол ел сүйген ... ... ... ... ... тұлғасында жырға қосылады. Жырда Гүлбаршын асқан ақылды, әдіс-айласы
мол, досына сенімді серік, адал ару бейнесінде көре ... ... ... жол ... ... ... қауіптен құтылып отырады.
Гүлбаршын басқа жырлардағы ... әйел ... ... ... дос, жәрдемші жар болып суреттеледі. Халық оны ... ... қызы деп ... ... көп, халыққа зорлықшыл бейнеде алынған Ұлтан –
жырдағы ең жағымсыз кейіпкер. Оның ұнамсыз бейнеде ... ... ... ... ісінде. Ол Алпамыстың елде жоқтығын пайдаланып, өзін-
өзі хан ... ... ... ... салады, ел-жұртты быт-
шыт қылып бүлдіреді. Өзін-өзі хан көтерген Ұлтан ел басына еңіреген күн
тудырады. Ұлтанның елге ... ... ... аса бір жан ... ... жеті жасар Жәдігерді тартуымен көрінеді. Халықтың арғы-бергі
тарихында адам баласын ... ... ... ... ... мұны ... ғана
жасайды.
Халық жыры Ұлтан образын аса жиіркенішті етіп жасай отырып, ол арқылы
қиянатшыл, зорлық жасаған жауыз адамның ... ... ... ... ... ... оның ... қызмет етуді мақсат етпеген адам
екендігін, қайта көпшілікке көр қазушы ... ... ... ... ... жасағаны үшін жазаға бұйырылады. Халық даналығындағы
«көп асқанға бір тосқанның» болатындығын осы сюжет ... Адам ... ... жамандық атаулының тек жиіркенішті, ғұмыры қысқа болатынын
сипаттайды. Осындай жиренішті образ арқылы ... жыры ел ... ... ... батырды ардақтайды. Яғни жамандықты дәріптеу арқылы алған
жақсылықтың компаненттерін қарсы қойып, ... ... ... атты ... ... ... адамагершілік жағынан
ешкімнен де кем түспейтін батыр.
Қазақтағы батырлар жырының көпшілігінде қалмақ батырлары жағымсыз
кейіпкер болып суреттелген. Олар ... ... ... салушы, соғыс ашып,
жорық жасаушы, қанқұмар басқыншылар болып келеді. Ал «Алпамыстағы» ... адам ... ... ... ... бола тұрса да, ... ... ... Қаражан – ел қамын ойлаған, жаттан жау тілемеген және
жорық жасауды мақсат етпеген батыр. Ел-жұрттың ... ... ... ... ... ... ... орындап отырады. Ол бұл ретте,
қанша ауыр болса да ... ... ... ... ... ... ... жұрт алдында Алпамыстай досының абыройлы болуын көздесе, екінші
жағынан, өзінің де батырлық сертке ... ... ... ... ... ... ... жыр адалдық, әділеттілік, шыншылдық, сертке
беріктілік ... ... ... ... паш етеді. Өмір шындығын
қалмақ батыры Қаражан ... ... Әр ... достық қарым-
қатынасының өлшемі оның ұлтында, жасында, жынысында емес, адами болмысында,
дүниетанымында, адамгершілік ... ... ... ... әңгімелерді айта отырып, жыр Қаражанды ел қамын ойлаған,
қара ... ... де ... ... ... ... ... етіп
суреттейді.
«Алпамыс» қазақтағы батырлар жырының ең ескісі, оған ... ... ... ... ... ... оны ... мыстан кемпір
образынан да көруге болады. Жырдағы мыстан мол жауыздықтың, зор қастықтың
иесі болып келеді. Оны жыр: ... ... ... ... ... ... бір кез ширек бойы бар, адам таппас ойы бар» [22],
– деп ... Ол ... ... толы ... ... ... асырып отырады.
Бірақ мыстан кемпір қаншама айлалы болса да, ... ... Сол ... істері үшін ол қорлық өлімге душар болады.
Халыққа және оның ... ... ... ... ... өз ажал оғы ... ... Мыстанды халық жыры жауыздықтың, қастық
пен қиянаттың бейнесінде ала ... оны ... және ... ... жеңетінін аңғартады.
Жырдың композициялық құрылысында, жырдағы тартыстарды ... ... ... орны бар. ... ... ... ... тартыстардың бір-біріне ұштасуы және дамуы мысатанға байланысып
жатады. Егер мыстан кемпір болмаса Алпамыс Тайшық ... тура ... ... ... еді, жеті жыл ... зынданда жатпас еді. Сондықтан да жырдың
бұл бөлімінде мыстан образы ... ... ... тудыра,
шиеленістіріп баяндау үшін енгізілген сияқты. Мұны ертедегі ... ... ... ... бір әдісі деп қарау керек.
Басқа жырлармен салыстырғанда «Алпамыс» жырының өзіне тән ...... ... ... ... арқылы баяндауында.
«Алпамыс» жырында бір оқиғаны әңгімелеп келе жатады да оны ... ... Осы ... ... көптеген әңгімелері баяндалады. Кейде
оқиғаның неден туғандығын, қандай себептер барлығы бірден айтылмайды, оған
соңынан оралады. Гүлбарпшынға таласқан хан мен ... ... ... жеті ... кейін еліне оралған жайын алайық. Бұл ... ... ... ... ... жалпы желісін бұзбай, оқиғаны
шегініс арқылы баяндаудың композициялық мәні өте зор. ... ... ... ... жыр ... ... ... үшін шегініс әдісін
әдейі жиі қолданған секілді. Белгілі бір оқиғаны шарықтау ... ... үзіп ... ... ... көшу ... тыңдаушыны ынтықтыра
түседі, алғашқы оқиғаның немен аяқталарына құмарлықты күшейтеді.
«Алпамыс» – тілі, өлең ... ... да ... ... ... Ең ... ... сөздігіне қазіргі күнде мағынасы ескірген немесе
қолданудан шығып бара ... ... көп ... жыры өлең ... ... біркелкі емес. Мұнда оқиғаны
біресе өлең түрінде, біресе қара сөзбен жырлау мол орын ... ... ... ... ... ... өлеңнің жыр түрі арқылы суреттелсе,
«Алпамыста» оны қара сөзбен, не он-он бір ... ... ... буынды
өлеңмен баяндайды. Мұның мәнісі – «Алпамыстың» қазақ өлең құрылысынан жыр
түрінің енуінен бұрын туындағанында болуы ... ... ... ... ... ... аса жоғары
бағалайды. Ол жеке батырлар арқылы халықтың ... ... ... ісін,
сарқылмас күш-қуатын елестетеді.
Қазақ эпосындағы батырдың образы қашанда зұлымдыққа, жауыздыққа,
қараниеттілікке қасқая ... ... ... пен әділеттік үшін тізе
бүкпеген қайратты да, қайсар жан болып ... ... ... ... тірестің белтірегіне және тұлғасына жараған. ... мұңы ... ғана ... ... ... ... батыл сөйлеген,
әдепсіздікке ермеген. Жан мен тәннің, сезім мен сенімнің бейнесі.
Батырдың ... екі ... ... ... ... ... жамандық пен жақсылықты қарсы қойып өмірлік шындық, адами ... ... пен ... ... ... дәл көрсетеді.
Мәселен: «Ер Қамбар» эпосын алып қаралық: Назым қызға таласқан Қараман мен
Қамбардың жекпе-жектегі бейнелері бір-біріне ... бола ... ... ... ... атаулының керемет алып күштің иесі екені екі
образда да бірдей болғанымен мінез-құлық, ... ... ... ... яғни ... және жағымсыз етіп көрсетеді. Айырмашылықтың өзі
осында, адами ... пен ... ... ... ... табуы
халықтың ұлттық болмысы мен ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар «Қамбар батыр» ... ... ... әйел ... ... Ер ... пір тұту, оған
өзінің салиқалы ақылымен, хас сұлулығымен дем ... жол ... ... ... ... Әйелге тән ибалық пен байсалдылық, дүниетаным
мен әйелдік болмыстың асыл қасиеттері Назым бойында аса бір ... ... ... әйел образының сипаты қандай жанрда болсын өте ... ... ... пен адами болмыс-бітімнің биіктігін
өлшейтін жарға адалдық, ... ... бір ... ... ... ... ... иесі ретінде көрсетіледі.
Осындай құндылықтар мен философиялық мәнді ойлар «Қобыланды батыр»
жырында да кең өріс алған. Асқан ақылды, хас сұлу ... ... ... ... ... «Ер ... ... «Ер
Тарғындағы» Ақжүніспен сабақтас. Бұл бүкіл қазақ даласындағы, ... ... ... әйел ... көрінісі. Ұлттық тәрбие мен
ұлттық дүниетанымның сипаты. Айнымас үлгісі. ... ... ... ... ... ақылымен, парасатымен жабыққанда батырға сүйеу болып, дем
беріп, ақыл айтуы, сөйте тұра оны жар-жолдасы ретінде пір ... ... ... тұлғасын тіпті асқақтатып жібереді. Бұл қазақ эпосының
болмысының қуаттылығы.
«Ер Тарғын» жырындағы Тарғын мен Ақжүністің ... ... ... ... бір-бірімен бақұлдасқан толғауларындағы философиялық ойлар
асқақ сезім мен адалдықтың, жұбайлық қарым-қатынастың шынайылығын, батырдың
әйел заты ... ... ... ... ... ... ... менталитеттің көрінісі іспеттес. Бақұлдасып толғанған
Тарғын айдалада еш ... еске алып жаси ... ... ... ... осал ... байқап қалып, биік ағаштан құлап мерт ... қара жер ... деп ... ... ... ... анығын айтқанда
қайратын оятып, жігерін жаниды. Міне, Ақжүністің бұл ойы Тарғынның ... өмір ... ... жол ... ... ... ... бүйтіп
жатқанша бір жола өлейін деп белін қолымен басып қалғанда Тарғынның бел
омыртқасы орнына ... ... ... мен ... ... ... тарғын жолындағы болашаққа бастар шам-шырақ сияқты болды.
Мұндағы айтпағымыз қазақ эпосындағы әйел бейнесінің ұлттық болмыстың,
ұлттық дүниетанымның, ... ... әйел ... ... ... ... ... халықтың бас бостандығы үшін басқыншы ... ... ... теңсіздікке наразылық тақырыптары ру, үй іші тақырыбымен
қосылып күрделі сюжетке айналады.
Басқа халықтардың ... ... ... ... үй іші ... ... ... бірінші орынға қойылады. Және де басты кейіпкердің
айналасындағы образдардың ... ... ... ... ... қолдаушылары оның жақын туысқандары, өз руының адамдары. Мысалы:
Қамбарда – ноғайлылар, ...... ...... жаны ашитын да, оның ерлік ісіне сүйсінетін де оның ата-анасы.
Батырлар ... ... ... бата беріп шығарып салады. Ал батырдың
өзі тек ата-анасына ғана емес, бүкіл туған-туысына, ел-жұртына, ... ... ... ... ... ... құрмет тұтып,
мейірімділік көрсетеді, сапарға шығатынын айтып бата ... ... ... баян ... ... ... қалыңдығы серік
болады, оны қолдап отырады. Мысалы Ер Тарғын қайда барса да, ... ... ... ... соғысқанда да бірге болады. Қамбар ... ... ... ... қыз ентіге басып жүгіріп келіп, батырдың ерлігіне
сүйсінгендігін айтып, оның ... ... ... жан серік аты Тайбурылды батырдың ... ... ... ... ... ... ... келтірушілер деп саналады.
Киіз үйдің киізін басатын да, бау-басқұрын тоқитын да, көшіп-қонғанда киіз
үйді тігуші де, жығушы да, қой, ... ... ... да, ... ... тігуші де әйелдер болғанын жырда асқан көркемдікпен суреттейді. Баланы
тәрбиелеуші, оларға ... ... ... ... айтып, бойына мейірімділік
пен парасаттық, ұлттық рухтың дәнін себуші де сол әйелдер.
Патриархалдық-феодалдық ... ... ... ... де олардың өмірден алған еңбектегі тәжірибесін жырда өте жоғары
сипаттайды. Қобыланды жоқта оның туысқандарын Алшағыр жаулап алып ... ... ... ... ... Құртқа көрсетеді. Ал «Ер
Тарғын» эпосындағы Ақжүніс ... ... Ер ... ... Қарт ... ... ... қалың бұқарамен батыр және
оның төңірегіндегілер батырдың асқақ абыройымен батырлығына бірі сүйсінсе,
бірі күйінеді.
Эпоста жағымды ... өз ... ... ... деген
махаббаты қалмақ ханының шабуылы немесе өздерінің байлары мен билерінің
қысымы ... ... ... түседі. Осындай негізде олардың ... ... ... ... ... ... ... күресін бүкіл
Қоңырат руы, бтырдың үй іші болып қуаттайды. ... ханы ... ... ... ... тобырлар мен бүкіл ноғайлылар жақтайды. Басып
алушыларға ... ...... ... ...... Осының салдарынан зорлықшыл хан елінен өзін қуаттайтын күш таба
алмайды. Батырлар жырындағы қалмақтың зорлықшыл ханымен ... ... ... ... ... халықтың пайдасына шешіледі де
олардың жеңісімен аяқталды.
Эпоста халықтың сана-сезіміндегі әр ... ... ... мен керітартпа ойлар, оның күшті және әлсіз жақтары өмір шындығына
байланысты дұрыс көрсетіледі, сол арқылы ... ... ... ... әр ... өмір сүрген халықтың арман-тілегінің ізі жатады.
ХХ ғасырдың басында ... ... ... да ... ... ескі
ұғымдар жоғалып кете қоймайды, – деп атап көрсетеді зерттеуші ... ... ... не ... ... ... Ғайып-
ерендердің образдары аяқталады. Батырдың ... ... ... ... ... ... кұтіп, тілек тілеуі сияқты ислам дінінің
қосқан таңғажайып оқиғалардың қалуы да ... ... ... оны ... оның ... ... да діннің әсері бар. О дүниеде өмір бар, онда
мықты күш бар ... ... ... олар ... кінә деп ... да ... діни ... кемістік деп саналмайды. Ғасырлар бойы
ислам дінінің ... ... ... бұл түсініктер эпоста да,
бұқараның ... да ... ... ... ... ... ... мәселенің де
суреттелуі қазақ қоғамының түрлі оқиғаларынан мағлұмат береді.
«Қамбар» эпосында кедейлер аталас байлардан ешқандай жәрдем ... ... ... ... ... ... деп аталатын туысқандық
көмек бұл эпоста жоқ. ... ... ... қаталдық,
қайырымсыздық деген жиіркенішті қылықтары адамдарды әлеуметтік теңсіздікке
жетелейді.
Әрбір ғасырдағы қоғамның даму процесі ... ... ... ... ... әр жақты арман-тілегі эпоста жырланатын батырдың бүкіл
тұлғалық болмысында шоғырланған. Ол күресте де, ... да, ... да, ... де ... ең жақсы сұрыпталған
қасиеттердің иесі болып суреттеледі.
Батырлар жырындағы қазақы ... ... тағы бір ... ол ... ... ... ... баласы жоқтықтан көрінгенге күлкі
және жеккөрінішті ... бай ... ... ... ... ... ... өмірден үмітін өздерінің бай ауылын, сан жетпеген қоралы
қойын, тоғай толы ... ... ... ... ... ... адам жүрмеген иен жерлерге барып мұрагер болатын ұл бала бер
деп тағдырдан тілейді. Бұл жыр ... ... ... ... ... ... ... қыдыр әулиелердің көмегімен қартайған жұбайлардың зарығып
күткен мұрагерлері дүниеге келеді. Өмір бойы бала ... ... ... ... ғажайып батыр болып туады.
Батырлардың халықтың арман-тілегі арқылы ғажайып түрде дүниеге келіп,
жұртының тілегеніндей батыр да, күшті, ақылды, ... ... ер ... ... ... ерен ... ... жасауы қазақ болмыстың зор
табиғатын суреттейтін ... ... баға ... ... пен кішілік, сөзге тоқтау, үлкенді сыйлап, алдын кесіп өтпеу,
аналарының ақ жаулығын пір ... т.б. ... ... болмыс-бітімінің
нақты сипаты. Біріншіден, эпоста халықтың салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпы,
наным-сенімі, дүниетанымы жатса, екіншіден, әр ... ... ... ... ... ұлттар мен ұлыстарсдың талап-тілектері
тоғысқан.
1.1. Эпос жанрының зерттелуі мен қалыптасуының тарихи үрдісі
Қазақ халқы ғасырлар бойында адамзаттың ... ... ... ... ... мұра ... Сол ... бір ғана саласы – эпостың
өзі сыры терең, көркемдігі кемел, мақтан ... мәні мен ... ... болмастай, философиялық тұрғыдағы ерекше рухани байлық.
Эпос сахараның сансыз ақыны мен жырауы, жыршысы салып кеткен өрнегі
өшпес, ... ... ... сыны ... ескерткішіміз. Эпикалық жырлардан
тарихтың ұзақ жолының елесі, халықтың әлеуметтік-гуманитарлық ой-өрісіне,
өмірлік күрес тәжірибесіне берген бағасы жақсылық пен ... ... ... ... пен ... пәктік, мәрттік, адалдық, зұлымдық туралы
тұжырымы танылады. Эпос өмірдің ұсақ-түйегін тәптіштейтін қандай құбылыстың
да ... ірі, ... ... ... ... ... талғампаз да асқақ
өнер.
Түрлі мәдени даму ерекшеліктеріне байланысты көп ... ... ... ... мифтен ертегіге, ертегіден эпосқа дамып
жетіліп отырған. ... ... ... ... ... сеніміне,
мифологиясына байланысты. Халық өзінің арманын, ой-толғамын, дүние-танымы,
философиялық көзқарасы осы эпос арқылы жеткізе берген.
Эпосты алғашқы шығарушыларда, оның ... ... ... ... бар. О ... өмір бар, онда мықты күш бар деген ұғымға
иланушылықты олар өздеріне кінә деп санамайды. ... ... о ... ... сенушілік батырдың күшін жоғарылата түседі деп қарайды.
Сондықтан да ... діни ... ... шығу ... өте көне замандармен
байланыстырады.
Эпос немесе батырлар жыры ерлікті, батырлықты аңыз деп жариялайды. Оны
әдетте жыраулар ... ... ... ... бір ... ... ... орындайды. Эпикалық жырларды бірнеше ерлік ісімен көзге түскен
немесе жауын ... ... ... ... ... Бұл ... ... өз рухын және көршілес рулар мен тайпаларды шетел басқыншыларының
зорлығынан босатып, халықты ауыр ... ... ... ... ... және ... болған батырдың жақсы қасиеттері жырлана отырып ең
биік, нақты тұлға образ жасалынады.
Эпоста ... ... ... күткен мақсаты өте көтеріңкі
жырланады; ондағы суреттелетін батыр өз ... ... ... ... қандай бөгеттерді болса да жеңіп шығады. Шетел ... ... ... ... зорлық көрсетушілерді жазалау, бейбітшілік орнату ... ... ... ең басты міндеті болып келеді. ... ... ...... ... ерекшелігі. Онда халық
тарихы еске алынып жырланады. Бірақ тарих эпостағы «әр ... ... деп ... ... ғана ... Сонымен бірге эпикалық
жырларға қазақ халқының әр ... ... ... ... ... ... ... қазақ рулары мен тайпаларына қарайтын елдерге ... ... ... ... таласып елді қылышпен билемек болған
хандарға қарсылық көрсеткендер және қалмақ басқыншыларымен ... ... ... батырлық істерінен жиналып біртұтас образ жасалынады.
Сөйтіп эпоста әр дәуірден құралмған кезеңнен ... ... ... ... халықтың ұзақ жылдар бойы істеген еңбегінің жемісінен оның шындық
өмірін көркемдеп жырлайтын дүниетанымдық, философиялық ... ... ... ... ... жинау ертеде басталды. ХІХ ғасырда ... ... ... Сол ... ... ... арасында көп тараған батырлар
жыры жазылып алынуда. Олардың ... ел ... ... ... ... да бар. ... батырлар жырын бірнеше
рет жазып алған Ш.Уалиханов пен ... ... ... өзі ... алған «Ер Тарғын» эпосын 1862ж. ... ... ... ... ... «Ер ... «Ер ... жырларын
халық арасынан өзі қайта тыңдап, эпостың тілін біраз жөндеп «Түркі тілдес
халықтардың ... ... ... кітабында жазады. Бұлармен қатар
қазақ эпосын орыс ғалымы И.Н.Березин де ... Оның ... ... ... жылдарында жазылған «Қамбар батыр» туралы аңыздың бір
қолжазбасы табылды. Сол жылдары Ы.Алтынсарин де ... ... ... Ол ... ... жырынан «Тайбурылдың шабысы» деген үзіндіні
1879ж. шыққан ... ... ... (13; 98 ... ... ... ... эпостың тілінде кездесетін әртүрлі
тұрмыс-салтқа байланысты ... ... ... түсініктер
берілгенімен, эпос кімнің атынан шыққан, жыраулардың творчествосы жөнінде
де мәлімет өте ... ... ... ... ... басқа да эпос жинаушылар
болған. ХІХ ғасырдың орта ... ... ... «Қисса» деген атпен жариялана
бастайды. «Қиссаларда» жырдың мазмұны біраз бұрмаланып, тілі ... ... ал ... өзі туралы еш ... ... ... үйі бұхара халықтың білімге ... ... ... ... ... ... оңай ... бір жолы деп қарады,
оның тарихи, әлеуметтік-философиялық ... мән ...... ... ... ... (13; 286 ... жырын жинау ХХ ғасырдың басында жандана ... 1901 ... ... ... мен «Ер Сайын» жырлары басылады.
И.А.Кастаньенің ... ... ... және ... ... деген
кітабында «Қобыландының» басқа бір ... мен ... «Ер ... ... ... де «Ер ... бір вариантын жазып
алады. Ә.Диваев та «Алпамыс» жаңа түрлерін іздеумен қатар, ол жырдың ... ... 1906 жылы ... архивінің ғылыми комиссиясы
ақындардан «Қобыланды» мен «Бозмұнай» жырларын жергілікті мұғалімдерден
жазып алған (13; 287 ... ... ХХ ... бас кезінде жинағандар эпостың
таралған ортасы мен оның айтушыларына көбірек ... ... ... ... айтатын жырлары туралы мәліметтерді баспа бетіне жариялай
бастайды (13; 287 б.(.
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... жылдары «Ер
Тарғын», 1903 жылы «Қамбар» (Тоқсан үйлі тобыр деген атпен), 1914 ... ... ... «Алпамыс» жырлары жарыққа шығады.
Жарияланған бұл ... бір ... ... ... ... ... ... бұзылмай дәл берілген. Ал кейбір жырлар жөнделінген деген де
жорамал бар.
Сөйтіп, қазақстың батырлар жырының Октябрь революциясына ... ... ... ... ... Жыршының жырды ауызша орындауын дәл жазып
алатындар да, өзінше өңдейтіндер де ... (12; 11 ... ... жаңа кезеңі Октябрь революциясынан кейін басталды. Бұл
кезде экспедиция арқылы ... ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлу, бір жырдың бірнеше вариантын жазып
алу, сонымен ... ... ... ... ... ашу сияқты
жұмыстар жүргізілді (12; 21 б.(.
Батырлар жырын жинау ... ... ... 40-50 ... ... Осы кездерде жүздеген эпос және олардың варианттары жазылып алынды.
Алдымен эпостың көп ... ... ... ... ... ... жіберілді. Айса Байжанов, Мұрын Сеңгірбаев сияқты жыраулардың
білетін жырлары жазыла бастады. Өткен ғасырда және біздің ... ... ауыз ... ... ... И.Н.Березин, Р.И.Игнатьев,
М.Көпеев материалдары әр жердегі архивтерден алынып, бір жерге жиналды (12;
21 б.(.
Батырлар ... ... ... ... мұғалімдер, студенттер
қатысты. Жаңадан жиналған материалдар Қазақ СССР ... ... ... ... ... мен ... СССР Ғылым академиясы Тіл және
әдебиет институтының Халық ... ... ... ... ... 25 ... ... әртүрлі жинақтарда, қазақ әдебиетінің христоматиясында
және жеке эпос түрінде де жарияланды. Тек соңғы ... жеке ... ... ... ... оның ... мәні қарала бастады.
Эпостың бұл ғылыми баспасы көп ... бері ... ... ... ... ... ... жиналу тарихы сияқты оның зерттелуінің де тарихи ... ... ... ... зерттемесе де олардың пайымдаулары ... өз ... ... ... Сондай тұжырымдар қазақ эпосының
насихатталуына, ел арасында кеңірек ... ... ... ... В.В.Радловтың, Г.Н.Потаниннің бұл тараптағы еңбектері мен
терең түйінді сөздері айрықша ілтипат ... ... ... ... ... ... сөз болып, талдау тақырыбына айналған кезі –
совет заманы. Қазақ ауыз әдебиеті мұрасын аса көп жинаған Ә.Диваевтың құнды
пікірлері, ... ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдардың күрделі зерттеулеріне ұласты.
Ш.Уалиханов қазақтың «Ер Көкше», «Ер ... ... ... ... ... шежірені Жанақ, Шөже, Тәттіқара, Арыстанбай, шал секілді
ақындар шығармаларынан ... ... ... ... ауыз ... ... ... «Ұлы жүз қазақтарының аңыздары», «ХVІІІ ғасырлардағы
батырлар жайындағы тарихи аңыздар», «Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... еңбектері
батырлар жырының дүниетанымдық ... мен ... ... ... келе ... ... ... түсіндірген ғалымдардың әр қайсысы
қазақ эпосының тұлғасын ашып көрсетіп, ... ... ... ауыз ... ... ... күрделі, мол, өз алдына
зерттерлік ... Ұлы ... ... ... ... өнерін жоғары бағалаған.
Бірде ол «Өлеңге, суырып салма өлеңге бейімділік барлық ... ... тән ... ... болады» – десе, екінші тұста «бұл халықтың
ертеден өзіне тән тұрмысында естеріне ... ... бір ... ... ... жыршылар, ақындар жыр етті», – деп тұжырымдайды.
Сонымен қатар этнограф зерттеуші ғалым қазақтың халық поэзиясы мен
араб поэзиясын ... ... одан ... ... ... ... өмірін
жырлаған поэзия болғандықтан, бұл екі елдің поэзиясы бір-біріне өте ұқсас,
екеуінің де ... дала ... ... ... біркелкі болып келеді. Екеуінде
де көшпенді тұрмыс, сұлу табиғат, рулардың қарым-қатынасы, ... – деп ... Бұл екі ... ... ... салыстыра
отырып, ондағы көшпенді халықтың дүниетанымын, ұлы дала ... ... ... Ал ... ... қазақ әдебиетін зерттеу турасында
өшпес еңбек еткен ғалымдардың бірі. Ол ... ... ... ... мен ... ... ... деп атап көрсетті (12; 15 б.(.
Халқымыздың фольклорлық мұрасын үлкен сүйіспеншілікпен дәйекті түрде
жинаған, бұл іске ... ... ... ... Ә.А. ... ... аса зор.
Ол эпосқа ерекше көңіл ... ... ... ... ұзақ ... ... ... бастырып шығарды.
Қазақ эпосын зерттеуде классик жазушы, көрнекті ғалым ... зор. ... ... сан ... өмір ... ... деп қараған ғалым оның әдеби-эстетикалық, танытқыштық тәрбиелік
мәнін, ... ... ашып ... білді. Осы мақсатта ол ауыз
әдебиетінің өзге жанрларымен қатар ... ... ... жиырмасыншы
жылдардың өзінде-ақ көп іс тындырған. Ол «Шолпан» журналының 1922 жылғы 2,3
сандарында жарияланған мақаласында, ... ... ... ... 1925 жылғы 1,4 нөмірлерінде «Қобыланды батыр» жыры жайында
пікірлер ... (12; 18 ... ... ... жайындағы мақаласын әдеби тілдегі
бірінші жасалған талдау деп қарап, аталған ... жыр ... ... ... екені, тарихи оқиғаларының эпоста «орыны ауысып» кем
беретіндігі ... ... ... ... назар аударады. Сонымен қатар
М.Әуезов өзінің «әдебиет тарихы» деген кітабында ауыз әдебиетін жүйелеп,
фольклор өзінің ... ... ... ... Эпикалық аңыздаулар мұнда
батырлар әңагімесі – «Қобыланды», «Едіге», «Алпамыс», «Ер ... ... ... ... ... жылдары «Қарақыпшақ Қобыланды» атты
үлкен әдеби-философиялық шығарма жазады (13; 19 ... ... ... мен ... ... ... пікірлер қалыптасқан
шақта М.Әуезов өзінің ұзақ жылдар бойындағы зерттеушілік ... ... ... ... Ол 1952 жылы 8 ... ... ... зерттеуге
арналған, Фрунзе қаласында өткен конференцияда сөйлеген сөзінде ... ... ... ... ... ... ... ұлғайып, дер шағына жеткен
кезде адам бір уақыт өткен өміріне сабырлы да, байсалды, ойлы да, ... көз ... да, ... бір өтіп ... ... ... ... балалық
шағын еске алады. Сахнада жарқырай, жамырай жанған от ... ... адам ... ... ... еске ... ... жайнап сала
береді. Сол сияқты қырғыз халқы да ... ... ... ... ... ... шақта оралып көз тігіп отыр. ол жай ғана көз ... ... ... ... ... өткенін терең барлап, жаңаша ұғынбақ» (12;
17 б.(, – деп көрсетеді.
Эпостың тарихи мәнін ... ... ... ... ... ... ... мол. Ол өзінің «Қазақ әдебиеті»
деген еңбегінде ауыз әдебиетінің түрлі жанрларына сипаттама ... ... ... мол ... ... Аталған кітапта қазақ эпосының
бірнешеуіне («Қобыланды батыр», «Ер Сайын», «Ер Тарғын», «Қамбар ... ... «Ер ... ... ... жасалған, мазмұны таныстырылған.
Сонымен қатар С.Сейфуллиннің ... ... өз ... да көңіл аударарлық. Солардың бірі – автордың қазақ жырының мол
қоры ... көне ...... дәуіріне байланысты екенін анықтап
айтуы. Осы концепциясын С.Сейфуллин дәлелдей түсу үшін, қазақ ... ... ... өте ... тоқталады. Автор «Орақ-Мамай»,
«Едіге», «Ер Тарғын» сияқты жырлардың қазақта да қырымда да ... ... (23; 297 ... ... ... ғалым С.Мұқановтың қазақ ауыз әдебиеті
соның ішінде эпосқа байланысты зерттеу жұмыстары баршылық. ... ... ... екі ... бөліп қарауға болады. Бірі – ... ... ... – батырлар жырын зерттеудегі еңбегі. Ол өзінің «Халық
мұрасы» деген зерттеуінде халқымыздың рухани және ... ... ... ... ... ... табиғатын кең түсінетіндігін
көрсетіп, орнықты ойлар қозғады. Ол қаһармандық эпос негізінде ел ... ... ... ... ... ... жағатын, сүйетін жырлары»,
– деп әділ қорытынды жасады.
Атақты жазушы, ғалым эпостың көбіне ортақ жалпы ... ... ... «Бірінші – батырлардың көпшілігі әке-шешесі қартайған
кезде, балаға зарыққан ... ... ... – батырлардың көпшілігі бала
жасынан ақылды, қайратты, өжет болып ... ...... ... екі ... ... ... әйелі мен сенімді тұлпары); Төртіншіден –
батырлар жырының көбінде оқиғаның ... ... ... ... жауға
аттанғанда артында қалған үй-ішінің басына ауыр қайғы туады. Сыртқы ... ... ... нақ қиын халінің үстінде үй-ішін, әсіресе, сүйген жарын
құтқарып алып, ішкі-сыртқы жауынан үстем боп, мұратына жетеді; ... ... ... ... ... ... өзге ... шөптей оталады,
олардың аттары құстан ұшқыр, адамнан ақылды. Екі ... ... олар ... ... ... эпос турасында азды көпті ... ... Олар ... ... ғылымының жастығына қарамастан, эпикалық
жырлардың негізгі мәні мен табиғаты жөнінде ... ... ... бірі – профессор Б.Кенжебаев. Отызыншы жылдарда бұл тақырыпта
көлемді мақалалар жарияланады. Аталған еңбектерінде эпостың ... ... өмір ... туатынын дұрыс ұғындырады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... болмағандығы
жайында өз топшылауын жасайды. Ғалымның соны тұжырымдары қазақ ... ... ... белгілі дәрежеде ... ... 1955 жылы ... ... ... құрылысы» атты еңбегінде
эпостың тілі мен өлең ... ... ... да ... ... жасайды
(12; 21 б.(.
Қазақ фольклорлары қатарынан эпостың жанрлық сипаттарына көңіл бөліп,
парасатты пайымдау жасаған ... бірі – ... ... ... ... табиғатына және негізгі белгілеріне байланысты түйінді
тұжырымдар айтып, жеке ... ... ... ... ... қатар ғалым эпостанудың алда тұрған міндеттері жөнінде де байсалды
ой білдірген.
Эпос мәселесіне неғұрлым тереңірек барған автордың бірталай пікірі, өз
кезегінде тың да ... ... ол ... жырының түбірі жайында
төмендегідей пайымдап көрсетеді: «Бір батырдың ерлік өмірі туралы ... ... көп ... ... ... ... талай жырларды,
талай жыраушыларды бастарынан өткізіп барып, халық қазынасына ... ... да ... ... Қазақтың осы күнгі ұзақ эпостарының
бастамалары ерте замандардағы патриарзхалдық-рулық құрылыс кезінде; ... ... ... замандарында әр рудың өз тәуелсіздіктерін сақтап
қалуы үшін ... ... ... ... ... жыр еткен қысқа
көлемді жырлар (18; 10б.(. Бұл үзіндідегі көңіл бөлерлік мәселе – эпостың
ел азаттығы үшін ... ... ... ... ... ... қасиетін көрсету. Автор эпостың халық қиялында қорытылып ... ... ... бір ... ... эпос сипаты туралы ұғымды
анықтай түседі. «Қай жырдың идеясын ... да, ... ел ... ... елдігін, елдің отансүйгіштігін тарихқа аты мәлім бір ... ... ... ... ... ... ... «Ер Тарғын»,
«Алпамыс» жырларының негізгі идеясы өз Отанын басқа елдерден қорғау, жау
қаншама көп, қаншама күшті ... да ... өз ... үстем етеді. Қандай
қиыншылықты болсын батырлар жеңіп шығады. Оларды алмақ болған сыртқы, ... ... (18; 23 ... ... фольклорлары ішінен батырлық эпостың өзіне тән сипаттарына
жүйелі тоқталады. Ол жырлардың көбінде-ақ болашақ қаһарман «тәңірден ... ... ұл ... ... оның ерте ... ... істерге
араластатындығы, қиындыққа мойымайтын қайсарслығы ортақ ...... (18; 221 ... ... ... ... мәселесі өте маңызды идея болып
саналатынына тоқтай келіп, Қ.Жұмалиев ел қорғаны батырдың сүйген жары ... сай, ... ... болып отыратындығына мән береді. Батыодың үйлену
жолындағы ерліктері де эпоста елеулі орын ... ... ... ... ... ... ... болса, соғұрлым онда ... ... ... ... ... ... ерлік,
батырлық қимылдары алдымен осы күрестің айналасында көрініп, ... (18; 225 ... ... эпос табиғаты туралы пайымдауының философиялық
мәні зор. Ол бірсыпыра жырларда ерте замандағы бақташылық, аңшылық өмірдің
сарындары бар ... ... ... ... ... ... әсірелеу көне жырларда кең қолданылатынын айтады. Сондай-ақ тарихи
оқиғалармен эпос оқиғаларының ... ... деп ... «Батырлар
жырын тарих деп қарауға болмайды. Себебі батырлар жыры тарих ... оған қиял ... көп ... ... ... ... Мұнда
Философиялық ойды көріктеу әдіс, үлгілерінің өзінде де ақиқат, ... ... үлгі ... де ... ... (18; 26 ... эпостарға арналған еңбектерінің тағы да атап көрсетерлік
қыр бірсыпыра жырларға талдау ... ... ... қасиетін ашып
көрсеткендігінде. Оның «Қобыланды батыр», «Алпамыс батыр», «Ер ... ... т.б. ... ... ... осы ... мыслы.
Бұл зерттеулердің бір ерекшелігі аталған батырлық жырлардың ... ... ... ... ... ... Атап ... ол «Қобыланды бтыр» жырының ең танымал деген
алты нұсқасының өзара ұқсастығы мен ... ... ... Өзге ... сөз еткенаде осы тәсілді қолданған. Жыр ... көп ... ... өте ... ұғымды зерттеу амалдарының
бірі.
Ауыз әдебиетінің інжу-маржаны ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді ғалымдар сөз ете ... ... ... ... жинақтап айтқанда төмендегідей тұжырымдарға саяды.
1. Батырлар ... ... «Он, ... кем ... ... болып келетіндігі себепті сол ... ... ... ... ... ... даму сатыларын толығырақ түсінуге
мүмкіндік бермек. «Әр заман, әр ... ... ... не кіргізді, жырлардың бұл жақтарын да кеңірек ашқан жөн».
2. Эпосты айтушлық мектептерін, олардың өзіндік дәстүрін, Қазақстанның
әрбір өңіріне тән ... ірі ... ... репетуар құрамын
тексеру жеке өз алдына бір сала іс болып табылады.
3. Эпикалық мұраны бір халықтың шеңберінде ғана қарастыру аздық ... оны ... туыс ... ... нұсқаларымен, одан да әрі
тереңдеп, орыс халқының батырлық дастандарымен салыстыру қажет.
4. тарих пен эпостың ... ... ... ашу ... ... жаңа ... көтеретін шараның бірі болмақ.
5. Эпостың тілін, құрылысын, көркемдеу құралдарын, бір сөзбен айтқанда
поэтикасын зерттеу де ... ... ірі ... бірі ... ... тақырыптық және кезеңдік жағына қарап жүйелеп, жіктеу жөнінде
қазақ фольклоршылары көп ізденістер жасады. ... ... ... ... ... кездестіруге болады. 1939 жылы
жазылған ... жыры ... ... ... ол эпосты төрт топқа
бөліп қараған.
Ғалым ХІV ғасырға ... көне ... ... ... ... деп атап «Ер ... «Құламерген», «Аралхан», «Көроғлы»,
«Бозұғлан», «Алпамыс» жырларын осы ... тән деп ... ... ... ... «Ер ... «Ер Көкше», «Қамбар»,
«Бөген батыр», «Ер Сайын» жырлары ХІV-XVI ғасырлардың, ноғайлы ... ... деп ... ... жеке ... бөлген. Бұдан кейін ХVІ-
ХVІІІ ғасырларда қазақ пен қалмақ арасындағы соғыстарға қатысты эпосты
қабанбай, ... ... ... ... ... ... ... жеке кезең туындысы ретінде ұсынады. ХІХ ... ... ... ... ... ... батырлар Бекет, Жанқожа, Ағыбай,
Сұраншы, Сыпатай т.б. туралы жырлар өз алдына бір топталған (12; 27 б.(.
Е.Ысмайылов эпостың ... ... ... ... ... атты ... соны пікірлер айтады. Біздің
заманымыздағы ақын ... ... ... ... ... батыр»,
«Сұраншы батыр» жырларының оқиғалық, көркемдік ... ... ... «Өтеген батырда» халықтың көне дәуірдегі ұғымы көрініс беретінін
ашып көрсетеді. «Айдаһар, жылан, ... – адам ... ... ... ... бірде тең түсіп келе жатқан ... апат ... ... ... Адам ... ... табиғат құбылысын көне
заманнан бері танып-біліп, сырына қанығуға тырысып келеді. Дүниені тану
тәжірибесі, ғылым ... ... ... ... ... ... ... жыртқыш аңдарды, зиянды жәндіктерді киелі, қауіпті бір күш иесі деп
білді» (13; 172 ... ... ... ... елеулі еңбек сіңірген
ғалымдардың бірі акдемик Ә.Марғұлан. Оның ... ... ... жазылп қалған мақалалары жанр ... ... ... ... ... ұзақ жылдық ізденістерінің күрделі бір
нәтижесі оның қазақ жырларының шыққан кезеңін дәуірлерге бөлуінен көрінеді.
Ол «О ... и ... ... ... эпоса» деген
еңбегінде эпостың шығу тегі мен жасалу кезеңін бес дәуірге бөліп ... ... ... «Ер ... «Ақ Кебек», «Құламерген», «Шолпан
Мерген» жыр ... осы ... ... ... ... ... Бұл дәуір туындысы ретінде Қорқыт,
Қазанбек, Алпамыс, Қозы-Көрпеш-Баян ... ... т.б. ... ... ... ... ... құралған эпос жеке сала болып
қаралған. Бұл ... ... ... ішкі екі ... ... Жошы ... құрылуы мен ішкі қайшылықтарын бейнелейтін жырлар –
«Қобыланды ... «Ер ... ... ... ыдырауын және өзара соғыстарын сипаттайтын эпос ... ... ... ... ... ... ... күресті суреттейтін эпос. Бұл тұста
Қабанбай, Бөгенбай, Олжабай, Есімхан т.б. жырлар ескерілген.
5. ХІХ ... ... ... ... ... қарсы күрес
хикаяларын беретін эпос жеке дәуір жаратындысы деп сипатталған. Ғалым
тарихта өмір ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді (12; 30б.(.
Эпостану бойынша Ә.Марғұлан жүргізген жұмыстардың күрделісі – оның
«Шоқан және Манас» деп ... ... ... ... жырын жазып
алу тарихынан, «Жырдың мазмұны, сюжет құрылысмы», «Жырдағы ерлік ... ел ... ... ... негіздері», «манас жырының қай ... ... деп ... ... ... көтерілген
мәселенің ауқыны аңғарылады (12; 31б.(.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ғалымдарымыздың бірі
– Ә.Қоңыратбаев болды. Ғалымның қазақ эпосы ... ... ... жағынан қазақ эпосының мазмұны өте нәрлі, ондағы ... ... ... халыққа мелінше таныс, жақын. Онда елдің тіршіліг,
еңбегі, кәсібі мен экономикасы ғана емес, ... мен ... ... мен ... ... ... түрде
жинақталған», – деген пайымдауында үлкен шындық жатыр.
Ә.Қоңыратбаев ... ... ... ... жағынан жіктеп
көрсетеді. Сонымен қатар «Эпос және оның ... ... ... ... жыршы-жыраулар өнерін зерттеу мәселесін де қрзғайды; жыршылық
мектептер жайында арнайы талдау қажеттігін мұраны сақтау мен пайдаланудың
мәселелерінде атап ... (20; ... ... ... ... зерттеу еңбек жазғандардың бірі – академик
А.С.Орлов. Оның кітабында қазақ эпосына («Алпамыс», «Қобыланды батыр», «Ер
Сайын», «Ер ... ... ... ... ... ... ... тараулар
берілген (13; 210б.(.
Ал профессор Н.С.Смирнова эпостың генезисі, даму ... ... ... ... т.б. ... ... жасаған.
Бұл зерттеулердің желісі («батырлық жыр жайында», ... ... ... ... (13; 210б.(.
Қазақтың ауыз әдебиетінің, соның ішінде эпостың көрнекті зерттеушісі
М.Ғабдуллиннің еңбектері өте ... ... ... ... ... фольклортану мәселесіне арнап бірнеше мақалалар жариялады. Сол қатарда
«Халық әдебиетін ... ... ... «Халық фольклоры жайында»
атты еңбектерін атап ... ... ... ... ... ерекше
тоқталып кетерлігі «Қазақ халқының батырлық жыры» ... мен ... ... ... ... ... эпостану саласындағы табыстары мен пайымдауларының
ішінде «Қобыланды батыр» тақырыбын ерекше атап көрсетуге болады.
Қобыланды батыр турасындағы зерттеу ұзақ ... ... ... Мұнда автор жырдың жалпы мәнін, айтушылары, оның жиналуы,
басылу, зерттелу тарихын ... сөз ... ... өз ... көп замандар
шындығын сыйғыза білетіндігін орынды атап өтеді. «Басқа жырлар секілді
«Қобыланды батыр» да бір ... ... ... Ол ... қалыптасу, дамуы
бойында халықтың тұрмыс-тіршілігіне, қоғамдық өміріне және ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңнің,
қоғамдық ой-сананың, түрлі көзқарастардың алуандаған ... ... ... ... ... ... жыр» (19; 188б.(.
Эпостану мәселесі бойынша көптеген еңбектер жазған ғалымдардың тағы
бірі ... ... ... ... эпосының шығу тегіне,
тарихпен байланыстылық мәселесіне, эпикалық дәстүрге, жыр ... ... ... ... ... келтіріледі.
Фольклоршы ретінде Т.сыдықовтың атқарға елеулі жұмысы – ... ... жыры ... ... ... ... ... үш версияға
бөліп қарап, олардың бір-бірінен айырмашылығын сөз етеді (19; 188б.(.
Ал осы ... ... да ... ... ... ... көбінесе жырды өзге көрші, ... ... ... ... ... ... орын алған. Мысалы: «Ер Төстік» пен қырғыз
халқының осы аттас эпосының өзара ... мен ... ... «Фольклор және эстетика» атты кітабында қазақ батырлар жырының
оқиғалық, идеялық негізі болып табылатын аса күрделі ... ... ... ... түрлі дәрежеде көрініс беріп келгендігіне
ой жүгіртеді.
С.Садырбаев біздің заманымызға аса күрделі жыр ...... ... ... жеткізген Мұрын жыраудың өмірі мен творчесвтосын
зерттеп, көлемді еңбек жазды (10; 104 б.(.
Аталған еңбектің ...... ... ... мәселесіне
автордың талдау беруі. Ол эпикалық сюжеттердің кестеленуі, тізбектелуі
заңдылығында түрлі халық жырларынан мысал келтіре ... ... ... ... ғылымын дамытудың мүмкіндіктері мол. Ең алдымен,
көркемдігі кемел, бай эпостық ... көп ... ... ауқымына
түрлі тақырып, жанрлардағы ... ... ... осы ... ... ... қатар эпостың зерттеліп дамуына өзінше ... келе ... тағы да ... ... ... ... К.Сейдаханов, С.Қасқабасов, Е.Тұрсынов, Б.Әбілқасымов т.б.
Сонымен қатар қазақ эпосын ... ... бірі ... ... оны көне эпос деп ... Ал ... ... та өздерінің бірлесіп жазған еңбектерінде көне ... ... ... ... ру ... үшін ... ... күн көрісі, шаруашылық жайлары, бақташылық, ... ... ... ... ... ... Бұлардың
көпшілігі мифтік-фантастикалық негізде әңгімеленеді. мысалы: «Құламерген»
эпосын алайық: Зор тартысқа ... ... ... ... ... душар болады, жердің асты-үстін кезіп жүріп, өздерінің
ізгі мақсаттарын жүзеге асыру үшін бар ... ... (20; 36 б.(. ... ... қазақ эпосының көне қабатын болып табылатын ертегілік
немесе архаикалық аңыздаулар. ғалым Ә.Қоңыратбаев қазақ ... ... ... төмендегіше топтайды:
1. Ертегілік эпос: «Ер Төстік», «Құламерген», ... ... ... ... ... дәуіріндегі туған жылнамалық эпос: ... ... ... жазулары.ъ
3. Оғыз эпосы: «Кітаби дадам Қорқыт» жырлары.
4. Тайпалық ... ... ... ... ... эпосы: «Ер тарғын», «Қырымның қырық батыры».
6. Тарихи эпосы: ... ... ... 1916 жыл поэзиясы .
7. Лиро-эпос: «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Қыз Жібек», «айман-Шолпан».
8. Шығыстық дастандары: «Рүстем-дастан», түрлі қиссалар.
9. Авторлық ... ... ... ... ... ... Совет эпосы: Амангелді, ... ... ... жырлар
(20; 38 б.(.
Эпосты алдағы кезде тереңдетіп зерттеу шараларын ойластыра келіп
Ә.Қоңыратбаев ең ... жыр ... ... ... есепке алмай, оның
бәрін феодалдар табының туындысы деп қарайтын бір ... ... ... ... Ауыз ... ... ішінде эпостың өзгеше бітімін,
мұндағы көркемдік ... ... ... ғана шын ... ... жасалатынын айтады. сонымен қатар бұл тараптағы
нақтылы міндеттер де сөз ... ... ... тари үшін аса ... ... елдер тарихы бұрын хатқа түспеген болса, оны тарих,
археология, тіл, этнография, антропология, ... ... ... ... ... ... ... ғана жасауға болады. Көптеген
еңбектерде талдаулар тек ... ал ... ... ... де мінезделген. Ғалым «қазақ фольклорының тарихын ертедегі тайпалар
тарихымен тығыз байланыстырып, тарихқа жақын түрде зерттеу қажет, әсіресе,
біз оғыз ... ... ... ... ...... де ... қамтуды айтады.
Эпостың тығыз кезеңін тым кенжелетіп көрсету де жанр ерекшелігіне ... ... ... ... ... ... бір дәуірдің эпосын
бөліп алмай, әрбір жырды дұрыс ... өз ... қою ... мән ... болып отырған зерттеудің негізгі ой салмағы қазақ эпосының ... ... ... ... ашып ... ... ... деген талаптарға саяды. Ә.Қоңыратбаевтың ... ... және ... ... ... ... ... тарихқа қатысы,
түп негізі және сипаттамасы жөнінде татымды ойлар көрініс тапқан. ... ... оның ... және оның ... ... ... қысқаша, бірақ
дәлелді қайталанып берілген. Онда бірнеше көне жырларға ... ... ... ... мен өмір тілі ... Онда көбіне табиғаттың
тілсіз күштері мыстан, дюлармен күрес басым. өмір ... ... ... ... одан ... ... неке үшін күрес бар.
Жырларда көне эпиканың бұл секілді белгілері толық күйінде кездестін
жағдайда олардың ... ... ... ... ... Оның ... ... ескі мен жаңа жігі көрініп, оқшаі, дербес түрінде
ұшырай бермейді.
Эпостағы архаикалық элементтерді іздестіру жеке ... ... Ол ... ... ... тән ... ... елестеу дәрежесін
пайымдау үшін қажет. Архаикалық эпостың дәстүрі ... өте келе ... ... ... да ... ... Қаһармандық идеал мен
адамдардың тарихи түсінігіне орай көне эпос ... жаңа ... ... ... нәрсе. Эпостың жанрлық түрлерінің бәрінде де
түрлі тарихи дәуірлердің түсінік өлшемдері қатарласа жүре ... де ... ... эпос ... ... шола ... әділ
тұжырымдарға келеді. Ол мифологиялық эпос, батырлық ертегі, мемлекет пайда
болғанға ... эпос ... ... ... ... айтады. Ішкі адамдар
«мәдени қаһармандар» әрекетінің көрсетілуі, одан соң ... ... ... ... арпалысу, рулық кек – осының бәрі ... ... ... ... ... ғажайып (фантастика)
пен эпикалық қиялдың қосындысынан туған архаикалық эпос ... ... ... ғана ... ... ... де аңғарта алады.
Бүгінгілер үшін нанғысыз көрінетін құбылыстар көне қауым өкілінің ... сана ... ... ... эпоста оқиғалардың хронологиясы немесе ... ... ... ... ... ... шарт емес. Эпос ондай оқиғаларды өзінше
«қорытады», өзінше қалыптастырады, ... ... да өз ... ... ... халық күші жеңілуді білмейді, тарихи оқиғалар
мен эпикалық жинақтау, белгілі дәрежеде, алшақ кетеді. Өмір шындығы ... айы, жылы ... ... ... тип ... ... ... көркемдеу типінің беріктігі соншалық эпостың структуралық-сюжеттік
денесіне кейінгі ірі ... өзі сіңе ... эпос ... ... қажет күрделі ойлар В.М.Жирмунский
еңбектерінде мол ұшырайды. Ол түркі-моңғол халықтары эпикалық аңыздауларын
кең көлемде ... ... ... ... атап ... Әсіресе,
ғалымның ескі миф, аңыздарын классикалық эпосқа өтер ... ... асу ... ... деп ... ... фольклоршыларына
да ой саларлық.
В.М.Жирмунский бұл пікірін «Алпамыс» жырының таралу, даму ... ... ... ... ... ... түрлі сатылрын түсінудің
өзінше бір алуан концепциясы болғандықтан, бұл ... ... ... ... ... ... ... өзара ұқсастықтары
мен айырмашылықтарына шолу жасай келіп, В.М.Жирмунский қоңырат версиясына
(қазақ, қарақалпақ, өзбек рекдакциялары) неғұрлым мол ... ... ... ... негізге ала отырып, пайымдаулар жасайды. Онда
Алпамыс туралы эпостан ... ... ... ... версиясы) бұрынырақ
шыққан деп шамалайды (21; 99 б.(.
Көне эпостың шығу тамырларын арнайы тереңдетіп зерттеген ғалымдардың
бірі – Е.М.Мелятинский. Ол ... ... ... ... ... ... нарттық аңыздауларына, армян эпосына жеке-жеке
тоқталып, қызғылықты ойлар ... көне эпос деп ... ... ол осы ... эпосының
шығу тарихына, қалыптасуына байланысты ой-толғамдар. ... ... деп атап ... ... ... ... мен
тарихи оқиғалар желісі және ... ... ... ... ... қоғамдық, тарихи өзгерістерге түсіп түрлі версияларға
бөлініп дамып келген қазақ батырлар жырының түп ... ... ... Эпос ... ... ... болмыс ұлттық идея мен мұарттың, ұлттық тәжірибе мен ... ... ... идея ... өзін ... ... табуға және таныстыруға бастама, қауымдастықты топтастыратын
шығармашылыққа ұйытқы. Ұлттық идеяда ... ... ... ... мен ... ... ... – бастапқы мәселе. Ұлттық
тәжірибе – ұрпақтан-ұрпаққа күнделікті ... ... ... ... серіктестіретін әлеуметтік әдіс, халықтық мұра мен дәстүрді
жалғастыртын жол. ... өзі ... ... үшін ... ... бірақ бір-бірінен тараған ұрпақтар. Осы ... ... ... ... ... ... жырлардың атқаратын
қызметі ерекше. Сол тұрғыда эпостың көркемдік ерекшелігін қарастыру ... ... ... бірден-бір тиімді жолы болмақ.
Эпостың көркемдігі жырланатын түрлі оқиғаларды айшықтауға, табиғат пен
тұрмыс-тіршіліктің көріністерін, ... ойды ... ... ... ... жүйесін жасаудағы қызметі айрықша.
Көркемдік бейнелеу құралдарын жеке-жеке алап қарайтын болсақ, ... ... ... ... ... ... ... көзге
түсе бермеуі мүмкін. Алайда олардың тұтас тұрған қалпында эпостың жанрлық,
тақырыптың, идеялық болмыс-бітіміме ... жүйе ... ... ... ... мұрасының ең бай саласы, көркемдік жағынан
классикалық эпостық деңгейіне көтерілген, ... ... ... ... негізде суреттейтін жырлар қаһармандық эпос. ... ... ... ... ол көркемдігінің ерекшелігімен
батырлық жыр деп ... ... ... ... ... ерте ... тарихында шеуші ролі атқарған, өмірде болған шындық ретінде
жырланды. Демек, тарихи оқиғаларды халықтың өзі ... оны ... ... осы ... кең ... ... ... бас қаһарманы-ерекше күш иесі, ер жүрек, ... үшін ... ... ... ... Оның ... кең ... тәсілі арқылы, яғни көп адамның бойында болатын жақс, ізгі
қасиеттерді бір ... ... ... ... жасалады.
Батырдың образынан халқымыздың патриоттық рухын, ең асыл, ... ... ... ... ... ... да ... эпос
өзіне дейінгі көне эпостың бай эпикалық тәжірибесін, жалпы ауыз әдебиетінің
ең көркем тәсілдерін, жеткен биігін өз ... ... ... қалыптасты.
Қоғамның дамуына байланысты ежелгі адамдардың дүниетанымында,
көзқарасында ... ... ... ... ... ... ... табиғат дүниесін өз қалпында ұғыну, тарихи ойлау жүйесі
қалыптасты.
Бұрынғы жекеленген рулар мен ... ... ... құрала бастады. Күн
көру кәсібі мал немесе егін шаруашылығына ... ... ... да ... іске аса ... жоқ. ... ... өзара
қақтығысуларды, ұзақ тарихи даму процестерін бастан өткерді. Қоғамдағы,
адамдар өміріндегі ... ... ... да жаңа талаптар қоя
бастады. Олар елдің еркіндігі халықтың мүддесі мен бірлігі үшін ... жаңа ... ... ... ... тиіс болды.
Сөз жоқ, мұндай монументальды үлкен жырлар бұрынғы көне ... ... ... ... ... деуге болды.
Батырлар жыры айнала қоршаған дүниенің тылсым күштерін білуді, жанұя,
қалыңдық үшін күресудегі діріптемейді, ел қорғау, жерін жаулардан азат ... ... ... да ... ... алысатындары
архайкалық жырлардағыдай түрлі ғажайып қас күштер (мыстан кемпір, дю, жын-
шайтан, жезтырнақ, айдаһар т.б.) емес,реальды алдамдар, тарихи ... ... ... ... ... мотивтердің көркемделуі,
сөйтіп тұтас сюжетқұрауы сол эпостың идеялық, ... ... ... ... қаһарманы асқан күш иесі. Бір өзі мыңдаған
жаумен алысуға даяр.
Эпос жанрының көркемдік ерекшелігі жырдың ... ... ... ... ете ... ... ... ойды нақтылайды,
образдардың келбетін аша түседі.
Жалпы алғанда эпоста көркемдік бейнелеу құралдарының ... ... ... ... ... ... ... байланысты
болса, екінші жағынан олар сол шығарманың ... ... ... ... жырда суреттелетін оқиғадағы ұлттық көріністермен
образдардың болмыс-бітімін, дүниетанымын жеткізудегі мүмкіндігі зор.
Бұған қарағанда көркем ... ... ... ... ... ... жатқан компоненттердің пункциясымен байланысты. Олар өзара күрделі
қарым-қатанастарға түсу ... ... ... ... және ... қарым-
қанастардың сипаты нақтылы шағманың тақыоыптық, идеялық бағытына ... ... ... ... жырлардың дүние-танымдық, философиялық мәні
ашылмас еді.
Батырлар жырындағы кең таралаған, мағынасы ... ... ... ... бола береді. Тұтастай алғанада олар эпостық
ортақ белегілерін, дәстүрлі сипатын ... Осы ... ... ... ... ұқсас, мағынасы бірдей көркемдік ... ... ... шығу қиынға түспейді.
Демек көркемдік бейнелеу құраладарының ерекшеліктерін өз орында, өзге
компонентерменбайланысты болып, әрі ... ... ... ... ... ... болсақ-ол шын мәнінде
жүйелі типологиялық зерттеудің объектісі болды. Батырлар ... ... ... үшін ... жырдың сюжетімен сөз ете ... ... мен ... ... жасап, мотивтерді сюжеттің ең
төменгі жинақтаушы, ұйымдастырушы компаненті ретінде қарастырамыз. ... ... ... ... ... ... құралдарының
бір-біріне атқаратын қызметі жағынан байланысты екенін түсіну қиын емес.
Тізбектеп жырлау тәсіліне құрылған, яғни ... ... ... ... ... ... ... мотив-сипаттама және
мотив-ситуациядан тұрады.
Мотив сипаттама экспозицияның басталуында батырлар ... да ... да ... береді. «Қобыланды» мен «Алпамыс» жырлары да ... ... ... ... да ... ...
көркемдік айқындауыштар (эпиттеттер): «Бұрынғы өткен ... ... ... мың ... ... ... тимеген, түйешілер мінбеген
сексен мың мая», «шұрқырап жатқан жылқы, ... ... ер» ... Ал, ... ... ... ... заманда», «Халақтан
асқанбай», «төрт түлік мал». «жаз жайлау, қысқыстау», [14; 71б.]
Жалпы жырлардағы осы талаған көркем бейнелеужырдың ... ақ ... ... ... ... зейінінтартып, төрт күл дүниені
көкірегімен шолуға, ... ... ... ... шеуге жетелейтіні
анық.
Эпостық жанрдың көркемделунің бір сыры ... жан ... ... ... ... ... Қобыланды
Атасы мұның Тоқтарбай,
Халықтан асқан бай болды.
Байлығында есеп жоқ
Айдалып бағып ... ... ... бәрі сай,
Жаз жайлауы Көздікөл,
Көзді көлді жайлаған,
Қалың Қыпшақ жағалай.
Тоқтарбайдың дәлеті,
Ішкенге мас, жеген тоқ
Бай, кедейдің көңілі жай,
Қыс қыстауы Қараспан
Қараспан ... ... ... ... ... ... ... жарасқан.
Әліп таңба қыпшақтың,
Атағы азаған алаштан
Сексенге жасы келгенше,
Бір бала көрмей Тоқтарбай,
Қайғымен қан жұтып,
Ақылынан адасақан деп әлі де ... ... ... ... ... оның ... қонысы, оның сұлу келбеті жайлы баян етеді. Мәселен:
Тоқтарбайдың байлығын ... ... ... бай ... деп ... ... ... осындай теңеуге келтіреді. Сонымен қатар осыншама ... ... ... ... ... хош еместігін, бір перзентке
зарын айтады. Әлбетте, батырлар ... ... ... сияқты баласыз
адамның қанатсыз құспен тең екендігін меңзейді.
«Қырық таңбалы Қырымда
Он екі ... ... екі ... хан ... – деп ... оқиғаның негізгі осындай
дүние кеңдігінде адамның бір таршылқ ... » ... ... ... ... жоқ еді, ... Ақжанас оны ойға алмаған. Бір күдері қатына
кеңес құрып былай дейді:
Жас болса жетті,
Үлкендікте меңдетті
Бір перзент ... бұл ... өзі ... ... ... ... ... намысқа,
Құдайдан бала тілелік».
Адамның өмір тіршілгінің пәнімен мағынасын ... оның ... ... ... айшықты көрсетеді. Перзент болмаған соң жасы
ұлғайа келе ол бір ... ... Бар ынта ... ... ... Бұл ... ... шынайы тілегі.
Эпоста Болашақ батырдың ғажайып түрде дүниеге келуі туралы ... ... Бұл ... Р.Бердібаев «Алпамыс» жырындағы осы
тектес оқиғаны төмендегіше жүйелеп көрсетеді:
1. ... ... ... «күштерге» жалбырыну;
3. Әзірет сұлтанға бала тілеп аттану;
4. Әулиеге түнеу, садақа үлестіру;
5. Бабай түкті шашты Әзиз ... ... ... ... ... ... ету;
7. Таң сәуірде ақ сәлделі, қолында асасы бар диуана келіп бұларға бір
ұл, бір қыздардың ... деп ... ... ... етіне жерік болуы;
9. Алпамыстың дүниеге келуі;
10. ... той ... [12; 106 ... көркемдігі басты кейіпкердің дүниеге келіп, оның өзіне
белгісіз, бірақ болашақ тағдыры үшін ... мәні бар ... ... ... өріс алып ... ... ... манолог, диолог арқылы баянадалады
да, кейіпкерлерді кезекті іс-әркетке бағыттайды, оның ... олу ... де ... ... ... аузынан есту:
түс көру, дауласу; қасиетті кітап арқылы білу, т.б. Осы тұрғыдағы «Алпамыс
он жасқа ... ... ... ... ... баласы өліп қала беретін болады.
Сөйтіп жүріп ол өрмек тоқып отырған кемпірдің жалғыз баласын өлтіріп қояды.
Сонда ... ... ... мен ... құрып өрмек;
Жалғызымды қасымдағы қылып ермек.
Баламды жалғыз менің өлтіргенше,
Алсайшы ... қу ... жұрт ... ... жүрсің,
Ойыңак келгеніңді қылып жүрсің,
Сарыбай қызын бермей кетті қашып,
Несіне ойын ойнап күліп жүрсің? »
Кемпірдің Алпамысқа айтқан сөдеріндегі көркемдік қарапйым. ... ... ... ашып ... ... ... түйсігін оятып, өзі
білмейтін құпияның бетін ашу.
Өз тағдырына ... ... ... ... оқыс ... ... ... адами болмысының келеңсіздігіне күйінеді.Шындақты білуге
жарысады. Ол оқиға жырда былайша көркем ... бұл ... ... ... ... ... шеше жан,
Қайтадан айт:- деп сұрады.
Сонда кемпір сөйлейді:
«Атадан жалғыз туғансың,
Туғаннан белің буғансың,
Сайып қыран ер ... ... ... бала ... ... ... ... бай еді,
Жалғыз қыз Гүлбаршын
Он бесте туған ай еді.
Жасыңнан саған айттырған ,
Гүлбаршын сұлу жар ... бір күн ... ... ... ... ... бала тумады.
алпамыс қаран өледі,
Артында жоқ көмегі
Алпамыс батар өлген ... ... ... ... ... ... ... көреді,
Осыны ойлап Сарыбай,
Бөліне көшіп жөнелді.
Күшің болса барсаңшы,
Жесіріңді алсаңшы.
Намысыңды ойламай,
Қай жерден күлкің келеді? » [13; 273 б.]
Бір ... бір ... ойды ... ... ... батырдың тұлағалық
болмысына сондай әсер етеді.Философиялық ойдың көркемдігі эпостағы қаһарман
батырдың батырдың болмысын ... ... оның ... өсіреді.
Шындықты білген Алпамыс намысқа күйеді. Тұлғаны ... ... ... ... оның ... ... көрсетсе, ызалы ащы тілмен өріле
көркемдеген кемпірдің сөзі арқылы батырдың ішкі жан дүниесіндегі ... ... ... әр ... ... ... ... болады. Мәселен: Қобыланды Құтқа туралы барлық мән ... ... ... Онда да ... арғы ... ... ... естіп оның
себебін Қобыланды өзі ... ... ... ... ... ... тақарғанда мазмұн жағынан, көркемдік ерекшелкітері
бойынша әр ... да, ... ... формасы бойынша бір негіз де
болады.
«Қобыланды батыр» эоссында Қобыланды Көбектіні жеңіп еліне қайтып келе
жатқанда ... аты ... ... ... ... ... өз елін ... шауып кеткенін, ел-жжұртының не күйге түскенін түс көру ... Бұл іс- ... даму ... ... ұйқыға кеткенде,
Мезгілі таңның жеткенде,
Көк есегі астында,
Ақ сәлдесі басында,
Сырлы хақтың жолында,
Он сегіз мың ғаламның,
он бесі бар қасында,
Жеті кәміл бабасы,
келді ... ... ... ... сапардың болмады,
Мінген атың бозды ғой,
Ақам сөзге қозды ғой»- деп аян ... (14; ... алда ... ... ... баян ететін сәуегей әулиеге бұл қазақ
эпосына тән философиялық көркемдеу тәсілі деуге болады.
Аталған жырдағы: Он сегіз мың ғалымның, он бесі бар ... ... ... ... әр нәрседен хабардар дүние шындығы мен ақиқатын
нақты білетін, жаман мен жақсының айырмасы іспеттес ... ... ... сегіз мың ғаламның тылсым жұмбағын әулиелік болмысына қондырып ... ... ... ... ... дем ... тәрбиелеушісі,
Қобыландының батырлық болмысының тек ізгі ... мен ... ... ... Одан ары қарай:
Бүгін үш күн болады,
Шауып кетті еліңді.
Сындырып кетті беліңді,
Кесіп кетті желіңді,
Өзің есен-сау ... ... ... да ... ... ... еліңе.
Сатамысың теріңді (14; 60б.(, – деп оның ... ... ... ... ... екенін айтады. Кейіпкердің ішкі
толқуы, көңіл-күйі, іштей ... ... ... ... аңғарылады. Осылардың әрі жинақтала келіп, кейіпкерді іштей бір
тоқтамға ... ... ... ... ой өз ... ... ары қарай өрбітеді.
«Ер Тарғын» жырында осы сипаттағы көркемдеутәсілі жиі кезедеседі.
Тарғын ағаштан құлап, белінен мертігіп ... ... хан ... ... тастап кетеді. Ауыру мен аштықтан өлер халге жеткенде Тарғын
бақылдау ... ... ... ұзақ ... Онда батыр өткен өмірін,
жасаған ерлігін, өзінің хал-жағдайын, жалғыздығын көз алдынан бір-бірден
өткізеді. ... ... ... ... те өз ... ... өткені мен
бүгінгісін айтады. Оқиғаның бұдан әрі өрбуіне Ақжүніс ... ... ауыз ... ... ... биік мерт ... ... ер,
Қай батырдан кем едің,
Өмірде болдың қара жер (14; 62 ... ... ашуы ... ... жатқанша біржолата өлейін деп өз белін
қолымен басып ... ... бел ... ... түседі.
Оқиғаның одан әрі жалғасуына осы сөз себепші сияқты ... ... ... ... ... сюжеттің қалтқысы
үйлесім табуына тарғынмен ... ... ... ... ... ... Ажүністің Қартқожаға айтақаны, тарғынның Ханзада ханға
айтқандары психологиялық әсерлілігімен қатар көркем кестесімен философиялық
тереңдігімен ерекшеленеді.
Батырлық эпостың ең бір ... ... бұл; ... ... ... ... ... жекпе-жектері т.б. Мәселен: «Қобыланды
батырдың Қазан ханға қарсы аттануы, ... ... ... Сырлы
қаласын, артынша «алты қабат орман» қоршаған Қырлы қаласын ... мен ... ... ... ... ... ... соғысуы.
Бұл оқиғалардың барлығы шебер көркемделген деуге болады.
«Қобыланды ... ... ... ... ... ... уақытта алдынан,
Қара қасқа ат мінген,
Құйрық, жалын шарт түйген,
Алдына дабыл төңкерген,
Артына сауыт ... дем ... ... ... қалпайған,
Қайратымен мал жайған.
«Мен осындай!» – деп далдайған
Қысқа күнді қырық ... ... ... ... десе оқ ... қар қатқан,
Кірпігіне мұз қатқан,
Он екі күнде бір ... үш ... бір ... да ... ер ... елі ... дұшпан сұраған,
Жау көрмесе құраған
Найзаның ұстар жеріне,
Қолыма жұмсақ ... ... ... ... ... келгенде,
Жауған қардай бораған (3; 17 б.(.
Жырдағы бұл кейіпкерді көркемдеуде аса ... пен ... ... ... ... болмыс-бітімін Қобыландымен тең қойсақ Қазанның
болмысы тек жаман қатігез қасиеттерден тұрады. Оның ... ... ... қан ... ... қаталдықпен жету. Ал өмірге
сезіммен қарау, қуану, жылау ... ... ... ... ... Эпостағы әр образдың жақсы және ... ... ... ... дүниетанымдық көзқарастардың бір жақтығын ... ... ... ... ... ең ... ол ... күш иесі болуы. Соған лайық оның ... осал ... ... тең ... ... ... ... өзінің басты жауын үлкен қиындықпен
жеңіп шығады. Оған атқан оқ, ... ... ... белгілі дәрежеде
жау батырына да тән көркемдік. ... ... ... ... ... ... басқа жерінде әлсіз жері жоқ. Ал Көбікті ханның
баласы Біршымбайға күш ... тең ... ... ... Біршімбай,
Бөтен сөзге қарамай,
Қобыландыны бір шаншып,
Қарлығаны бір шаншып,
Қараманды бір ... ... бір ... ... ... өтіп ... ... толғанып,
Және найза қолға алып,
Ер Орақты бір шаншып,
Қараманды бір шаншып,
Қарлығаны бір шаншып,
Қобыландыны бір шаншып,
Сыпыртып өтіп жөнелді.
Етіне киген жейде еді,
Маңдай шып-шып терледі,
Біршымбайдың ... ... ... ... ... ... көрмеді (14; 67 б.(.
Біршымбайға батырлардың күші жетпесін көрген соң, Қардыға барып оны
айла-амалмен өлтіреді. ... ... ... ... ... ... ... қиындыққа баруға даяр, әділ, зорлыққа көнбейтін болып бейнеленсе,
оның дұшпаны озбыр, ... көп, ... ... жерін шауып алуға
құмартқан, қақтығыссыз, соғыссыз күн кеше алмайтын ... ... ... жырындағы көркемдік тәсілдердің тағы бірі – бас қаһарманды
даралап көрсету. Бұл көркемдеу ... ... ... ... етіп
суреттейді. Және де өзгешелікті одан әрі әсірелеп көрсетеді. Қазақ эпосында
батырдың іс-әрекетін, соғыс ... ... ... ... ... ... шайнап, мұз бүркіп,
Үркермен айдай тоғысты.
Әзімбайдың ауылынан,
Қалмақтар қылған қоынсты,
Қаһарман дәу мен ... ... ... ... ... ... ... алысты.
Шанышқанына шыдамай,
Астындағы тұлпарлар,
Шөге жата қалысты (14; 67 б.(
Немесе
«Алпамыс батырдағы»:
Жердің жүзі көкпеңбек,
Күннің де жүзі ... ... ... бала қағынды.
Майданнан аққан қызыл қан,
Өзенге сыймай ағылды.
Қылыш тисе шақ етед,
Мылтық тисе тақ етед,
Мысалы батыр шойынды,
Күннен күнге өшігіп,
Көрсеттіп ... ... (14; 66 ... ... ... ... тұлпар аты, оның шабысы ерекше көркем
суреттеледі. Оған ... құс, ... оқ ... ... ... ... Тайбурылдың шабысы жырда асқан шабытпен көркемделіп жырланады.
Сондай-ақ Алпамыстың да ... аты өз ... ... ораларда батырдың өзіне
ие бермей кетеді:
Төрт аяғы атқан оқ,
Әртүрлі шабыс бастады,
Пайда өткен жоқ балаға,
Шабыстан қорқып сасқаны,
Алдында ... ... ... ... ... қарс жұмып,
Бала да ерден ұстады.
Енді Шұбар ұмтылды,
Құбылып ұшқан ... ... ... ... ... құлақты жыпырды... (14; 70 б.(.
Бұл, әрине, әдебие тілде әсірелеу тәсілі. Ал осы ... сөз ... ... ... ... ... ... теңеу арқылы көркемдеп
беруі.
Бұл ұлғайту тәсілі жаудың батырларын бейнелеуге де тән ерекшелік. Олар:
«жауатұғын бұлттай, қоспақ ... ... ... айқайлап, жердің
жүзін қуырып, он екі күнде бір жатқан, он үш ... бір ... ... ... Ал ... ... шыққан Таймастың күші
тіпті ерен:
Қолындағы күрзісі,
Отыз батпан алмас ... ... ... да ... ед (14; 68 б.(.
Эпостағы көркемдік ерекшелік тыңдаушыны өзіне бар ынтасымен тарта
білуге ... Бұл ... ... ... құрылысы аяқталғанболып
келеді де, бір оқиға ... ... ... ... ... ... «сонда батыр сөйледі, сөйлегенде бүй деді», «Қорамсаққа қол
салды, бір ... мол ... ... белдерден, айдын шалқар
көлдерден», «сарғайып таң атқанда, таң шолпаны батқанды», «мен бір ... ... ... ... іс көрдім». Осындай эпикалық қайталаулар ... бір ... ... ... бұл ... өте ... философиялық
жұмбақ ойдың бастамасы ретінде беріледі. «Ер Тарғын» эпосында:
Қорамсаққа қол салды,
Бір салғанда сол салды,
Кезегендей қалады,
Сөзағандай алады.
Алаша аттың басы деп,
Қалмақ ердің қасы ... ... тұсы ... ... осы деп,
Толықсып келген қалмақты,
Толғап Тарғын салады (14; 69 ... ... ... дәстүрлі қалыппен құйып
отыратындығын ... әрі олар ... ... процесін жеңілдетеді.
Белгілі бір оқиғаның суреттеу, өрілу заңдылықтарын, дәстүрін игере ... ... ... ... түрліше нұсқаларын жасайды:
«Қобыланды батыр» эпосындағы жоғарыда айтылған көркемдік бейнелеу былай
суреттеледі:
Бұл сөзді айтып Қобыланды,
Қорамсаққа қол салды,
Бір ... сол ... ... жол ... ... ... ... шоқ салды,
Қалмақы ердің қасы деп,
Нақ кіндіктің басы деп,
Қыз айтқан жердің тұсы деп,
Өлер жерің осы деп,
Салдыр-гүлдір еткізіп,
Оқ масаққа жеткізіп,
Қобыланды ... бір ... ... ... ... оның жанрлық ерекшелігіне де
байланысты.
Сонымен қатар эпостың көркемделуінде ... ... ... ... ... айналдыра отырып суреттейді:
Мысалы:
Бұлғайда, бұлғай, бұлғай ма?
Бұлғайдың түбі тыңғай ... ... ... ... ... ... ма?
Құлыны өлген қулыққа,
Тай теліген зорлықты.
Ботасы өлген інгенге,
Нар теліген ... ... ... тұғырға,
Қарға қону зорлықты.
Сонымен қатар эпостағы көркемдік үлгілердің сипаты адамның болмыс-
бітімі, ... ... ... мен ... ара ... ... ... көрініс табады.
Ақ сұңқар құс мақтанса,
О да бір күн кез болар,
Құсбегінің торына,
Арғымақ ат ... да бір күн кез ... ... орына
Жақсы кісі жаманға,
Көп тигізер пайдасын
Жақсының ісі бітеді,
Жаманның ісі ... – деп ... ... ... ... Бұл жырдың тек мазмұндық көркемділігі ғана ... ... да ... ... жырға кіріктіреді.
«Қобыланды батыр» жырының көркемдік сипатын сөз еткенде ондағы бейнелеу
құралдарын атап өтуге болады. ... ... ... ... ... ... ... және жануарлар дүниесімен
салыстырады. мысалы батырдың мынадай монологын алып ... ... ... ... қаз ... салған жеріне,
Әркім ойнап күледі,
Өз қатары теңімен,
Көзден аққан қара жас,
Қаны жасы аралас.
Тауда болар тарғыл тас,
Тар қолтықтан оқ тисе,
Шығады сүйеп қарындас,
Қарындасың болмаса,
Жауда ... ... бас (14; 69 ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, наным-сенімі арқылы
тұрмысына сіңіп кеткен ұғымдар жырдың көркемдік сипатын ... ... күн ... ... күн ... «қырық түйе қазына», «қырық құл мен қырық
күң», «қырық бес кез Қызыл ер», «алпыс құлаш ала ... ... ... ... ... ... «отыз», «қырық», «жеті» сандарымен ... ... ... халықтың діни наным-сенімі мен дүниетанымымен тығыз
байланысты.
Жалпы ... ... ... ... бұл ... философиялық ой-
ағымының өлшемін көрсетеді. Эпоста ел тағдыры үшін (оның ішінде батырдың өз
тағдыры да бар) аса ... ... ... да, ол ... ... ... нақтырақ айтқанда оқиғаның өзін емес, соған байланысты
халықтың тағдырын, арман-тілегін, ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу маңызды болып табылады.
Ілгеріде келтірген фактілер эпостанудың ұзақ та ... жол ... ... Оларды топтап жинақтап айтсақ, бұл ... ... да, мәні де ... ... ... ... жырларда ел арасынан іздеп жазып алу оның көркемдік
ерекшелігін қарастыру келелі мәселеге айналған.
Эпос жанрының көркемдік ерекшелігінің ... ашу ... ... ... мен ... айқындайды, эпостың ... ... ... ... ... ... мағынасы кемімес,
сұлулығы тозбас айрықша ажарлы бір деңгейі. Үстірт ... ол ... ... ... ... ... ... өшкен оқиғалардың тізбегі,
көне түсінік, қиял аралас, әсірелеуі мол әлем ... ... де, ... мен ... ... ... ... асыл мұраты, ірі тұлғалары, таза,
табиғи шындығы, керемет ... сан ... ... азаматтық рухында
тәрбиелеп келді, оның әрі қарапайым, әрі қол жетпестей биік ... ... ... буын ... ... шындық, мәрттік өнегесін дарыта бермек.
Эпостың өзіне хас, ... ... онда ... бір ... ... ... суреттеледі, жеке бастың емес, ұлттық өмірдің аңызы
алынады, мұнда бұрынғы мен қазіргінің арасында ұзақ ... ... Эпос – өмір ... ... талдауы емес, естелігі. Ал қандай
да болмасын ұлттың эпикалық естелігі қайта ... ... ... ... ... ... ... ЖЫРЫНЫҢ КӨРКЕМДІК СИПАТЫ
«Қобыланды батыр» жырының көркем бейнелегіштік сипаты, сөз кестелерімен
өрнек нақыштары, жыр өлшемі мен ... ... ... ... т.б.
өте шебер кестеленген. Жырдың суреттелуіндегі сөз саптауда ... ... ... ... ... ... ... батырлықтың
болмыс-бітімін, оқиғадағы жекпе-жектер мен ... ... ... ... ... ... ... тәсілімен берілген.
Сонымен қатар «Қобыланды жырының» көркемдік сипатындағы бір ерекшелік
оны жырлаушылар мен айтушылардың оқиғаны тыңдаушыларға анық ... ... ... ... өзі ... кететін сәттер бар. Мәселен:
Бөтен сөзді қоялық,
Естілмеске қосылып.
Ит жүгіртіп, құс салып,
Қобыландыдай ... ... ... ба, көп пе жатқаны,
Қобыландыны қаралық
Қыз Құртқаға баралық (25; 77б.(
Немесе
Бара тұрсын Біршымбай,
Ұзын сөзді қысқартып,
Келейін енді қыз жаққа (25; 132б.(
Сондай тағы бір ... ... ... ... келер жел сөздің,
Аянайын несіне (25; 174б.( ... ... мен ... ... оқиғаны қайта жалғап өлеңмен өрнектейді. Эпоста соынмен бірге
ттүркі жырларындағы қайталау, эпизод қайталау да ... ... ... ... ... ... бір тәсілі. Жыршы бұл әдіске негізгі ойды,тиімді
идеяны шегелеп нақтылау ... ... ... ... ... көбінесе бір кейіпкердің сөйлеуінде оның арзан ойлы, беталды құр
сөзден ысырап жасайтын жан ... ... әр ... ... мән бар, оның ... ... өмірлік қағидалары мен
бар мен жоқты, жамқсы мен жаманды саралай білетін, салмақты ... ... ... ... мен ... ... ... Мысалы:
Қырлы қаланы шабуға шақырған Қараманға Қобыланды:
Асқар ма екен, тау ма екен?
Арғымақ па ... ат па ... ма ... жал ма ... ма екен, бал ма екен?
Ер бұзбаған қамалды,
Қатын бұзар бар ма екен?
Мал салдым базар ... ... ... бөрі ... ... дей ме ... деп айттың өзіме?
Қараманның бір кезде артық айтқан сөзін бетіне шыжғырып басу үшін ... ... ... ... ... ... екі рет пайдаланды.
алдымен айтайын дегені «Ер бұзбайтын қамалды, қатын бұзған бар ма ... ойы ... ... дей ме ... Бұл ... ... еркек атаулының
болмысына сын, қор етер сөздің ең ауыры. Қараман «қатынсың» деп ... ... ... ... ... бет ... Қобыландыны сезген Құртқаның
абыржуы жырда былай өріледі:
Қарады ашып есікті,
Қарады да қамықты.
Құстың жүні мамықты,
Арпа-бидай қабықты,
Көтере алмас ... бір қой ... ... қыз Құртқа
Және де ашты жабықты.
Ашулы келе жатқан Қобыландының қабағын көрген қыз Құртқа қатты абыржып,
қамығып, берекесі кете бастағаны осы ... ... ... ... ... ... атқарымдық қызыметі сан алуан. Ең алдымен
бұл орындаушы жыршылардың орындаушылық ерекшеліктеріне байланысты.Бір айдан
екінші айға ... ... ... атқаратын қызыметі күшті.Соынмен бірге
көзге анық байқала бермесе де «кіріспе» қайталауларда бейнелеу, ... ... ... байланыста болады. Және де ойдан суырып салып отырған
орындаушы ұйқастың татымды, ... ... ... яғни ... ... ... ... менімен,
Мұңы – мұңдас менімен,
Жылы – жылдас менімен – деп Қараман Қобалнды туралы өз
жолдастарына айтса, ... бір ... ... өзіне:
Замандасым, мұңдасым,
Заманың бірге сырласым.
Жылы бірге жылдасым,
Жасы бірге құрдасым, – ... ... ... ... ой ... мен ... ... бір, отан сүйгіштік, парасаттық, азаматтық іс-әрекеттерімен ... ... ... ... жатқандығын білдіреді. «Бөріктінің
намысы бір» екенін сипаттайды. Көркем ... ... әсем ... қыз ... ... ... ... «түндікпенен күн
беріп, түтікпенен су беруі» баста ... ... ... ... ... салады. Бұл қайталаулардың бұрынғыға қарағанда атқаратын қызметі де
басқаша ... ... Олар ... ... жүк ... ... ... әсерін күшейту үшін әдейі қайталанады.
Сонымен қатар «Қобыланды батыр» ... қара күш ... ... ... поэтикалық қуаты айрықша. Соғысқалы
тұрғанбатырлардың ... мен ... ... ... ... ... ... жігерін қайрап, алдағы тұрған қарсыласын жеңуде
елінің төбесін басқан қара бұлтты арылтып, ... ... ... ... ... бірі қайталаулардың жоқтау-монолог түрлерінде көп
берілетіндігі. Жоқтау жанрында әсірелеу, теңеу, бернелеу сияқтыбейнелі сөз
түрлері сомдалады. онда ... ... ... ... ... жиі ұшырасады. Діни ұғымдардан құралған Аллаға жалбарыну, әулие,
пірлерге табыну елес береді.
Қобыланды жырының композициясында ... ... көп. ... ... мақал-мәтел, ғибрат сөз мол орын алған. онда ертедегі көшпелі
халық тұрымысы ... ... ... ... сөзімен,
Бері таман кел дейді,
Тобығы меңді тор атың,
Жауға мініп шабуға,
Жарамайды бұл дейді,
Немесе:
Асқар төбе белсі – ... ... ...... ... де,
Келін алып келемін,
Көрімдігін берсін де,
Келінін келіп көрсін де (11; 236 б.(.
Мына үзінділерден ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүрдің бейнесін көреміз.
Бұлғай да, бұлғай, бұлғай ... түбі ... ... айтқан оңғай ма?
Түлкі киген тоңғай ма?
Бұл ақылың қыз Құртқа,
Патшаға бітсе болмай ма? (11; 236б.(. – ... ... ... ішкі ... болмысы мен ұйқастың жымдасып келуі өте
ыңғайлы үйлесім.
Қобыландының Қыз Құртқаның ... мен ... ... мен ... халықтың қамын ойлар ханға да осындай ақылы болса ... ... ... осы жоғарыдағы шумақтың негізгі түйіні.
Отарда жатқан жылқының,
Отарын бұзған кім ... ... ... бұзған кім едің?
Тыныш жатқан жылқыма,
Оқ тастатқан кім ... ... ... ... кім ... ... ұйқастар, сөз қайталаулары, сұраулы сөйлемдер Көбікті
батырдың ерлігін, өжет-өрлігін танытады, жырдың ... ... да ... ... жалпы болмысын байытып, әрлендіріп тұрады.
Келуімен Біршымбай,
Бөтен сөзге қарамай,
Қобыландыны бір шаншып,
Қараманды бір шаншып,
Ер Орақты бір шаншып,
Көк ала атпен ... өтіп ... ... ... және ... ... Орақты бір шаншып,
Қараманды бір шаншып,
Қарлығаны бір шаншып,
Қобыландыны бір ... өтіп ... да ... ... ... бермейтін өзінше қызықты, көркем шумақ.
Мұнда өлеңнің ұйқасы ғана ... ... ... көрініс де өте әсерлі
берілген. Бері қарай ат қойған ... ... ... ... ... ... қайырыла соққанда олардың қатары бұзылмайды. Біршымбай ... орай енді ... Ер ... бастап Қобыландыдан аяқтайды. Осы сияқты
орайлы сөз тіркестері, ... ... ... ... ішкі әуенділігін,
әуезділігін айрықша етіп көрсетеді.
«Қобыланды ... ... ... ... сөз ... ... бейнелеу
құралдарынан аттап өтуге болмайды. Эпоста батырлардың көңіл күйін қайғы-
мұңын, яки қуаныш-шаттығын ... ... ... ... тұрмыстық сипаттармен қатар діни нанымдарға байланысты ұғымдар да
кездесіп отырады. Олар: «Кәміл пір, Ғайып ерен, қырық шілтен, Ықылас ... ... ... Жауһар», жын, шайтан т.б.
Қобыландының жауға аттанар алдындағы ... ... ... экспрессивтік сипаты айрықша:
Ақ маңдайда тұлымым,
Бірге туған құлыным,
Керекке біткен терегім,
Бірге туған бауырым,
Қос қанатым, құйрығым,
Судан шыққан сүйрігім
Суырылып озған жүйрігім,
Қозыдай Қоблан ...... ... ... ... ... ... жақындығын, қимастығын
таныту үшін қазақ ... ... ... бауырмалдық,
жақындықты, қымбатты, мейірімділікті танытатын құбылыстарды таңдап теңеуге
айналдырады.
Сонымен бірге халықтық болмыстағы аға-қарындастық қарым-қатынастың
үлгісін, ... пен ізгі ... ... жалғанған аса нәзік,
қылдай берік жақтарын сипаттайды.
Батырлық эпоста әдеби бейнелеулер жырдың көркемдік сипатының ең ... ... Оның ең ... ... ... ... ... айқын көруге
болады. Мысалы Тайбурылдың шабысын суреттейтін көріністер осының дәлелі.
Әсірелеу ... ... ... ... ... ... сыйымды. Бір
жерде ат еріндері «жыбырлап», «қыбырлап» сөйлеп жатса, енді бір ... ерні көк ... ... ерні жер ... ... Тайбурылдың тұяғы
«көлденең жатқан көк тасты саз балшықтай илейді, «көмірдей ойып ... ... ... эпосында қаһарман батырдың ішкі ... ... ... ... ... ... ... термелермен
суреттеу жырдың көркемдік сипатының танымдық, тәлімдік қасиетін көрсетеді.
Өмірдің мәнін, ... ... ... сұлулығы мен
көркемдігін, т.б. өмірлік құндылықтарды сипаттайтын ғиброат сөздер ... ... одан әрі ... ... ... Мысалы:
Арқада бар бөрі көз,
Сақсыда ғой тәуір сөз.
Түйенің көркі нар қылып,
Өзеннің көркі жар қылып.
Айдынды көлде қу ... дәрі ... ... шығады,
Жазғы судың шетіне.
Сонымен бірге адамның жақсы болып, жақсылықтарға жетіп, ізгілікті ... ... ... ... елеулісі болуына жанындағы ... ... ... ... әсерін тигізетінін былай бейнелейді:
Жауға шабар ер жігіт,
Жаманнан ақыл сұрамас.
Жаманның тілі ... ... ... ... қоғам кезіндегі шешендер қиын дауды шешер ... асыл ... қару ... ... да ... ... тілі орақ»,
«шешен кісі дауды алар, батыр кісі жауды алар» деген. Немесе жолдастық,
достық ... ... ... тар ... жолдасын ұятқа қалдырады», «жақсы
болса жолдасың мұратыңа жетесің» деп айтады. Ал ... мына ... ... ... ... ... өз құрылысының көркемдік
сипатына арқау етеді:
Ақ ... құс ... да бір күн кез ... торына,
Арғымақ ат мақтанса,
О да бір күн кез болар
Қаланың қазған орына,
Жақсы кісі ... ... ... ісі бітеді,
Жаманның ісі жатады.
Осындай көркем үлгілердің сипаты жырда әр ... ... ... ... ... ел ішінде мол айтылып, кең таралған астарлы, тұспалды, ишаратты
мағына беретін фразологиялық тіркестер, идиомдық ... де өте ... ... ... мас, ... ... үйірінен адасқан» деген жолдардан молшылық, байлық анық
байқалады. Қазақ даласының мамыражай кеңдігімен әлеуметтік жағдайдың нақты
көрінісі Тоқтарбайдың ... «жаз ... «қыс ... ... пен ... ерекше көркем суреттеу арқылы көрсетеді.
Эпостағы сөз саптау ерекшелігі философиялық ойдың ... ... ... ... ... береді. Біріншіден, оқиғаның желісі
көркем ... ... ... ... сөздердің астарында үлкен ой,
дүниетанымдық қабілеттің көлемі тұрады. Мысалы:
Тайбурылға Қыз Құртқа,
Түндікпенен күн берді.
Түтікпенен су берді,
Дәрілеген жем берді.
Осы ... ... ... ... ... ... күн түнекте
тұрған Табурылға күннің түндіктен ғана түскенін «түндікпенен күн берді», –
деп тапқырлықпен суреттейді. Әдетте күн ... тек ... ... деген сөздің астарында қыз Құртқаның еңбегі мен ниеті, Тайбуралды
ерекше баптап, күту әрекеті көрініс табады.
«Қобыланды батыр» жырында контрасты ... көп ... ... ... қыл құйрық, Сенен озбас дер едім, екі аяқты бір басты ... ... ... ... ... ... мен ... іштей бір-бірімен жүйріктік,
мықтылықты сезінуін айтады.
Бәдік пенен той ... ... қой ... жын ... ұл мен құл ... мен қүң ... ... ұғымдарда кейіпкердің монологы арқылы берілгенде,
біріншіден осы арқылы құбылыстардың байланысы туралы көзқарасты ... ... осы ... ... ... де ... тұр. ... кейін Құртқа Естеміске: «Жұмсады ма сіздерді, біздей нашар
жолдасқа?» – дейді. Ақылды, сұлу ... ... ... роль ... Ал оны ... өзі де ... Өзін ... лайықты жар
санайды. Сөйте тұра дала халқының ғұрып, ... мен ... ... ... Ол ... ... ... паралелизм ретінде ала отырып,
өзін «нашар» жолдасқа санайды. Мұндағы «нашарлық» бір ... ... ... ... ... орнына тікелей байланысты.
«Қобыланды батыр» эпосында әйел ... ... ... өте ... сұлу қыз ... етіп, қылп етіп,
Сылаң етіп, сылп етіп,
Шекеде шоғы бұлт етіп,
Алдында тоны жылт етіп,
Саулы ... ... ... ... ... былқылдап.
Бұл үзіндіде сұлу Құртақаның қимыл-қозғалысы, сыртқы көрініс, әсерлі
тапқыр көріністер, ұлттық ... ... ... ... әйелінің сыртқы сұлулығын осылай суреттеу ... ... ... ... батыр» жырының көркемдік қасиетін ... өте ... ... ... жырының көркемдігі мен түрінен қазақтың батырлық
эпосына тән ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... Қобыландының үй-ішімен қоштасуы, ата-анасының
батырды жоқтауы суреттелетін тараулар – қазақтың халық поэзиясының ең үздік
үлгісі», – деп атап көрсетеді.
«Қобыланды ... ... ... сипаты оның оқиғасының мазмұны мен
жырдағы сөз саптау екеуі бір жерден үйлесім тауып, бір-бірімен ... ... ... ... қайтып келе жатқанда Тайбурыл аты ақсап
жалғыз қалады.түнде батыр өз елін Алшағыр ханның ... ... ... не ... ... түс көру арқылы біледі. Бұл істің даму
барысындағы қысылтаяң ... ... ... ... ... ... астында,
Ақ сәлдесі басында,
Сырлы асасы қолында,
Өзі хақтың жолында,
Он сегіз мың ... бесі бар ... ... ... ... ... (14; 60б.(, – деп баяндалатын жырдағы
Қобыланды батырдың түсін ... ... ... ... ... ... ... сезімі оның түсі арқылы сездіруі, және ... ... ... пір, әулие-әмбиелердің аян беруі, батырдың жорықтық
жолында дұрыс ... алуы ... ... халықтың болмыстық
көріністері. Осылай көркем суреттеліп келген әулиенің Қобыландыға «мінген
атың бозды ғой, ... ... ... ғой, ... ... ... ... деп
Қобыланды, – деп артта қалған ел-жұрты мен ата-анасының хал-жағдайынан
хабар ... ... ... ... баяндауымен берілген жырдағы
Қобыландының ата-анасының, ... ... ғана ... ... ... ... жұтаңдығы, өмірдің әлеуметтік теңсіздігі,
кедейлікпен, тәуелділіктің бейнесін айтады.
Сенің әкеі Тоқтар ... тон ... жоқ ... ... ... ... қайда жүр екен.
Алпыста анаң Аналық,
Арқан есіп, жүн түтіп,
Қайғыменен қан жұтып,
Қасіретті көп тартып,
Қозы ... ... ... жүр ме ... ... қарында,
Бес кестесі қолында,
Белдемшесі белінде,
Қызылбастың елінде,
Шай қайнатып жүр ме екен (14; 61б.( – ... ... ... ... халі ... жау қолында қалған халықтың
көрген азабы мен қайғысын, қасіретін бейнелейді. Жырыда ... ... мен ... ішкі ... кең жайылып сала береді.
Эпосты халық өмірінң ескерткіші деп қараумен қатар, оны халықтың көркем
сөз өнері, ... ... ... қайнар көзі деп бағалау керек.
Осы тұрғыдағы Қ.Жұмалиевтың «қаһармандық ... ... ... ... ... идея ... саналады, сонымен бірге ел қорғаған батырдың сүйген
жары да ... сай, ... ... ... ... ұлттық тәрбиенің
негізгі өзегі» – деген ойы өте жоғары. Сонымен қатар «батырлар ... ... те, ... жыр деп те ... болмайды. Себебі батырлар жыры тарих
арасынан туғанымен, оған қиял тудырған көп жағдайлар ... ... ... ... ... үлгілерінің өзінде де ақиқат шындықтан гөрі,
ертегілік әсірелеу, философиялық ой, үлгі өрнектері де басымырақ болады» ... ... (18; ... көркемдік кестесінде жалпы түркі-монгол халықтары жырларына
ортақ теңдемелердің мол кездесетіні де көңіл бөлерлік, өз ... ... ... ... ... ... Хан-Хұрмастың сұлы қызы «өлген
адамды тірілткендей, ауыруларға ем болғандай, телі-тентекке ақыл бергендей,
кедейлерге қайырымды, ... ... ... ... ... ат еткендей»
деп суреттейді. Мұның өзі эпикалық ... ... ... ... ... мифтердің, ертегілердің құрылысындағы көркемдік бейнелеу,
эпостық жырда сақталғанымен оқиға желісі ... ... ... ... да ... ... ... қаншама
нанымсыз, ғажайып көрінгенімен, әуел баста адамдардың өмір тәжірибесінің
елесі сипатында туған. Бір ... ... ... ... ... ... ... аз кезде тастан артық айбары ... да ... ... ... қаһармандары таяғын сілтеп қалса теңіз суы қарсы ... ит жер иесі ... ... ... бәрінің негізгі баяндау, жырлау, ... ... ... бояулау, теңеу мен суреттеу барлығы да халықтық ой-
сананың жемісі. Халық даналығының сөз ... ... ... ... ... ... қаһарман батырдың ерекше күш иесі,
ержүрек, халқы, елі үшін аянбай ... ... ... ... ... ... кең мағынадағы синекдоха тәсілі арқылы, яғни көп
адамның бойында болатын жақсы, ізгі қасиеттерді бойына ... ... ... образынан халқымыздың батырлық патриодтық рухын, ең
асыл, биік ... ... ... ... ... Сондықтан да
қаһармандық эпос өзіне дейінгі көне ... ... бай ... ... ауыз ... ең ... ... жеткен биігін өз
бойына сіңірген.
Жалпы, «Қобыланды батыр» жыры айнала қоршаған дүниенің тылсым күштерін
білуді, отбасы, ... ... ... ... жерін жаулардан азат ету
идеясын алға ұсынады.
Жырдағы оқиғаның өрілуі, түрлі эпизоттар мен ... ... ... ... ... ... ... тақырыптық мақсатына байланысты.
Осыған Лайық эпостың ... ішкі ... да ... ... ... ... ... үшін күрес жеткізгендіктен оның төрт түлік
мал асырап, ұлан-асыр жерді мекендеп отырған іргелі елі-жұрты бар. Дегенмен
жыр Қобыланды батырды дүние-мүлік, ... ... ... батырлар жырында сюжеттік байланыс қызметін атқаратын мотив
сөздің ... ... ... ... ... роль ... мотив – сипаттамадағы сияқты мұнда да бас қаһарманға ... ... ... жаудың ел-жұрты, мән-жайы) жағдайы ... Ал ... ... батыр» жырында Құртқаның елі Естемістің сөзі ... ... ... бұл ... ... елі ... байтақ жері бар
Айдынды шалқар көлі бар,
Көктім аймақ ханы бар.
Неше мың сан жаны бар
Қанша жиған халқына,
Көрсетіп тұрған сәні бар.
Құртқа деген қызы ... ... назы ... ... аспанға,
Құрды бақан қақтырып,
Алтын теңге аттырып,
Теңгені атып түсірген,
Құтқаны сұлу сол алар.
Көшпенді халықтың тұрмысындағы мұндай сынаушылық ... ... ... ... аша түседі. Қобыланды батырдың ... ... ... ... осы ... паш ... Мұнда соғыс
өнері, батырлардың батырлық шеберлігі, ... ... ... ... батылдығынан, епті айлакер, сезімталдығынан танитынын көрсетеді. Оны
жай ғана емес ... аты шулы ... ... ... ... жырындағы көркемдік бейнелеу құралының айрықша
көрінісі сюжеттің ... ... ... ... көрініс табады. Мұнымен қатар Қобыландының мінез-құлқын, сыртқы
пішінін, сыртқы болмыс-бітімін беруде де көркемдік құралдар мен тәсілдердің
шоғырланып кездесетіндігін байқаймыз. Бұл ... ... орны ... келе айтарымыз жалпы, «Қобыланды батыр» эпосындағы көркемдік
сипат өте айқын, ... ... ... ... арқылы жырда
Қобыландының батырлық ... ... ... ... арман-тілегі, халықтық сипат, болмыс-бітім, ұлттық дүниетаным мен
наным-сенім көріністері ... Ал ... ... ... ... ... мен инабаттылық, ақыл-парасаттық, ибалылық өлшемдер суреттеліп,
Қараман образы арқылы достық, ... ... ... ... ... ... көркем сипат алса, Көбікті арқылы жауыздық,
қаталдық, мейірімсіз, тасжүректік, соғыс құмарлық сияқты жиіркенішті ... ... ... ... ... қазақтың болмысын қарапайым
жағынан тануға жол ... ... ... батыр» эпосы қазақты танудың,
халықтың болмыс-бітімінің, тарихи ... ... ... талаптары мен қағидаларының айқын көрініс.
2.1. «Қобыланды батыр» жырындағы қазақтану мәселесі
Тағы бір ескі мәдени мұрамыздың ... ... ел ... ... ... жеткен көне жырдың бірі «Қарақыпшақ Қобыланды
батыр».Бұл жырдың да көптеген нұсқалары бар.
«Қобыланды ... ... ... ... ... ... және оларда айтылған әңгімелерді тарихи ... бұл ... ... ... мен ... ... ... жауыздық әрекеттерін суреттеу
негізінде туғандығы байқалады. Жыр әңгімелерінің негізгі ... ... ... ... ... ... жайындағы жырдың оқиғасы қызылбастар мен ... ... ... негізінде туды деген пікірді дінге байланысты
әңгімелер де ... Осы ... ... ... ... ... ... Халықтың сенімі, нанымы жамандық болған.
«Қобыланды батыр» жыры туралы пікір айтушылар Қобыландыны ... адам ... Оған ... етіп ... ... нең бар ... ... аңыз әңгімені келтіреді және Електен ... ... ... Орынбордан Маңғыстауға қарай баратын. Жолда Қобыланды
деп аталатын бекеттің барлығын айтады:
Бірақ Қобыланды батырдың тарихта ... адам ... ... жоқ, тек ... ... бар. ... да біз ... тарихи адам деп атаудан гөрі, әдебиеттік образ ретінде қараймыз.
Басқыншы жау қызылбастарға ... ... одан ел ... ... қалған
Қыпшақ батырларының ерлік ... ... ... ... ... ... ... батыр туралы жыр екі версида талаған: бірі шығу тегі батырлық
ертегімен байланысты болып келсе, ал, екіншісі кейінгі ... ... ... ... ... Ендеше «Қобыланды батыр» жырының шығу
тегін, даму жолдарын сөз еткенде оның батырлық ... нәр ... ... кейінгі кезеңдегі тарихи оқиғалармен байланысты қаһармандық
эпостық өзіндік дәстүрінің аоасында қалыптасу ерекшіліктерін де ескеруіміз
қажет.
«Қобыланды ... ... шығу ... анықтауда табан тірейтін жәйт –
жыр сюжетінің «Қорқыт ата кітабы», «Алпамыс» жырларымен ұқсас болып келуі.
Оғыз және қыпшақ ... көне ... ... ... бірге
еніп, бір одақта жасағаны тарихтан мәлім.Ендеше, осы екі тайпаның ортақ
дәстүрінде жырланған «Алпамыс» ... ... ата ... ... ... жырында да алғаш негіз болып қаланғанын В.М.Жирмунский
түбегейлі дәлелдеген [11; 30б.].
Бұл ... ... ... жырына арқау болған оқиғаларды қыпшақ оғыз
тайпалық одағы аясында қарауға ... ... ... қият ... ... ... ... баса көктеп кірген Қазан ханға қарсы аттанғаны
айтылады. Жол жөнекей рл қыпшақ руының батыры ... ... ... ... Бұл ... ... ... қарағанда қият және қыпшақ
рулары бір тайпаның одағына ... ... ... оғыз ... ... құраған басты
рулардың бірі. Эпоста бұл жағдай айқын. ... ... ... ... олжалы болып еліне қайтады.Бірақ жолда Қобыландының аты ұқсайды.
Осы жағдайда жанындағылар оған ... жүре ... Оны ... ... ... деп ... Оның сөзіненқияттардың ... ... ... ... ... ... ... қарастыру барысында,
қаһармандардың іс-әрекеттері көрінетін жағдайларға шолу жасайтын болсақ,
олардың ... ... ... ... мен ... ... ... тарихи уақиғалармен толық сәйкес келуінен жырдың қалыптасу
кезеңін анықтаймыз.
«Қобыланды батыр» эпосының шығу дәуірі туралы ... әр ... ... ... пікірлер айтады. Біреулер эпостағы Қазан хан мен Қазан
қаласын шендестіре отырып, жырдың шығуын 1552 жылы ІV ... ... ... ... ... Кейінірек 1953 жылы М.Әуезов бұл пікірге
түзету енгізеді. Соңыра «Қобыланды батыр» ... ... ... де ... ... ... ... Бұл мәселе ғалымның
соңғы монограиясында кеңінен өріс алған. Зерттеуші: «Қобыланды батыр»
жырына ... ... ... ... ... ... ... Хулагид Газан
Махмудтың қыпшақтармен соғысына (1271-1304ж) байланысты деген қорытынды
жасайды. [4; 156б.].
Бұл ретте ол ... ... ... ... Махмуд Газанмен Қобыландының Қазан ханның есімі бірдей әрі бірқатар
варианттарда Қобыландының эпикалық жаулары «Қызылбастар» деп ... ... ... хан ... ... және оның ... қатты назар
аударған. «Қобыланды батыр» эпосындағы Қазан ханда Қырлы қала, ... ... ... ... иесі.
3. Махмуд Газанға қарсы соғыстарға қыпшақтарға қатысқан.
4. XII-XIV ғасыларда қыпшақтарға ... ... ... ... ... ... көзқарастарда бейнеленген.
5. Қобыландының аты Алтын орда ханы Тоқтамыстың тұсындағы оқиғаларға
қатысты айтылады. Сондықтанда Қобыланды 1552 жылы ... ... ... ... ... Халықтық тарихи аңыздарда Қобыландының аты Алтын Орда дәуірінің
күйреуі және 1465ж. ... ... ... ... ... ... Қобыландының шын мәнінде болғанына осы ... ... ... жоқ. ... ... ... ... деуден
гөрі эпикалық қаһарман ретінде қарастырғанымыз жөн;-деген ой түйеді ғалым
[11; 31б.]
«Қобыланды батыр» эпосының кейбір ... ... жауы ... ... деп көрсетіледі. Бұл моңғол ханы Қазанмен этникалық жағынан
сәйкес келеді. Бірақ Махмуд Газан да, ... ... ханы ... негізігі топтарымен қақтығыспаған. Газан хан мен Қазан ... ... деп ... ырық ... тағы бір ... ... ... Қазақ ханның «қызылбас» делінуі (11; 195б.(
Қамал салдырып, бекінісін күшейткен Махмуд Газан хан ғана емес,. ... ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ
даласындағы өзара соғыстарда, сондай-ақ онан ... да ... ... ... ... мен ... қала, қамалдарға арқа сүйеген. Ендеше
бұл эпоста ... ... ... ... ... ханы ... бекініс қамалы
айтылмаған деу нақты дәлел емес. Ал енді эпоста шаманизмге ... ... ... ... дейінгі көне наным-сенім қазақ
арасында XVIII ғасырға дейін мол сақталғаны мәлім [11; ... ... ... Орда ыдырап, Қазақ хандығы құрыла ... өмір ... ... дәлелдің болмауы оның осы дәуірде өмір
сүргендігін жоққа шығара алмаса ... Ал ... Орда ... ... Қобыландының да тарихи жырда, эпоста, шежіре, аңыздарда көрінуі
кездейсоқ емес. Көшпелі ... ... ... ... жыр шежіреге
тарихи дерек көзі ретінде қаралатындығы ... ... ... ... көбі ... бар жазба деректермен сәйкес келеді [11; 32 ... ... ... ... ... тұлға ретінде қарауымызға
қосымша дәлелдемелерде бар. Ол Қобыландының қатарында ... ... ... аяқ ... ... тарихи тұлғалар- Алшағар хан, Аймақ
хан (Көктім Аймақ хан) Жазба деректерге қарағанда, бұлар Қобыланды ... ... ... алып ... оқиғаларға бір аймақта, бір кезеңде
қатысқан, өмірде болған адамдар [11; ... ... ... ... ... сырт ... күрес есем, көшпелі тайпалардың ұсақ қақтығысының, бір-бірінен олжа
алатын өзара жортуылдарының көрінісі.
Нақтылы мысалдар келтірер болсақ; Айса мен ... ... ... ... ... өміріне тән ... ... ... өз ... ... ... ... көргеннін естиді де
ашуланған батыр жылқысын үйірімен Алшағыр хан жайылымына айдап ... ... ... ... ... ... кетеді. Мұнан соң
ханның жайылымына үйірді ... өзі ... Ол ... ... батыр оғанренішін айтып, туыстары үшін кек алмақшы болды.Хан
қорқып, батырмен достасқысы келеді де, оған қызы ... ... ... шақырады. Қобыланды келісімін береді. алайда бұл келісімдері ұзаққа
бармайды. Қауіпті «дастан» құтылмақ ... ... ... хан мен ... кісі ... Қобыландыны өлтіруін сұрайды. Ол үшін хан батырды
алдамақшы. Әкесінің ақылы бойынша Алшағырдың қызы Қобыландыға: ... ... ... қысым көрсетіп оны жаулап алмақшы сен, білкім,
одан қорқатын шығарсың ... ... ... жиген осы сөздерден кейін
Қобыланды Алшағырдың жауына қарсы аттанады. Ал Алшағыр болса ... ... ... қара ... ... алады, бытырдың туыстарын
құлдыққа айдап әкетеді. Бұл оқиғалар ... ... ... ... ... бір-бірімен ұрыс керіс болмашы себеппен
қалай тез ... ... ... ымыраласуды соншалықты оңай болған.
Ортағасырлық көшпенділердің тұрмыс-тіршілігіне сай хан Көбікті де ... ... ... ... қуа жөнелді. (Марабай, Мергенбай,
Біржандардың варианттары) Қонысы Сыр ... Арыс ... ... ... тауының маңыйындағы ораналасқан Қобыланды да Қазан
ханның еліне жорыққа аттанады. Сырдария ... ... ... және ... ағысының тұстарында болса, ал жайлауы Жайықтың
жоғарғы ... ... пен ... ... [11; ... көшудің бұл тәртібі Қазан революциясына дейін өзгерген жоқ.
Бұл ... ... көшу ... ... ханның тұсында да
сақаталды.Ал ауызша тарихи ... ... ... ... жағында, соған тілектес болған адам. Жоғарыда Қараманның қият
руынан шыққанын және оғыз ... ... сол ... ... ... дәуірінде қапшақтандыру процеснің аяқталғанын ... ... емес ... руы ... ... ... отырғыуда қайрат көрсеткен
негізгі рулардың бірі [11; ... ... ... мен қият ... шыққан Қараманның ортақ
жауға бірлесіп аттануының сыры Әбілхайыр ... ... ... ... ... ... ... тағыда екі мәселе анықталып отыр.
Жоғарыда айтқанымыздай, Алшағыр Ұлық Мұхаммедтің немересі. Ал Ұлық ... ... ... негізін салған. Оның баласы Махмудбек ханның
баласы. Ал Қазақ ... ... ... ... оның ... ... болған.
Мұнадай жағдайда Алшағырдың эпоста Қобыландыға жау болып, Қазан ... ... ... ... ... осы ... айғақтайды деуге болды.
Ендеше «Қобыланды ... ... ... ... ... ... дейін
дүниеге келді деуімізге негіз бар.
Қорта айтқанда ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың тарихында шешуші роль атқарған 1456 жылғы Қазақ
хандығы ... ... ... ... қақтығыстарды бенелейтін және
осы кезеңде туып қалыптасқан аса құнды ... ... ... ... ... ... әртүрлі көз қарастарды
қалыптастырып, дау туғызыуының себебі оның ... ... . ... көп ... ... ... ... қатысты.
«Қобыланды батыр» эпосын жырлаушы жыршылар қазақ даласында көп болды.
Олар эпосты ... ... ... ... ... қазіргі
ұрпаққа жеикізді. Дегенмен жыршыға байланысты жырдың жырлану тәсілмен
көркемдік сипатында ... ... ... ... ... эпосын
жырлаушы жыршыларға келсек:
Шәкір жырау. Қызылорда ... ... ... ... ... ... ... толық нұсқасын білген және бұл жырда бала күнінен
бастап жырлаған.
Ержан Ешімов. Қызылорда облысы. Қазалы аудынынан ... ... ... 1954 жылы ... ... ... 1894 туған. Қызылорда обылысы, Қармақшы ауданынан.
Басқа көп ... ... ... ... ... жврвн білген. 1954 жвлы
жазып алынған.
Әбділда Жүргенбаев. 1914 жылы ... ... ... ... ... ... Әбділда жыр-дастандарды Сыр өңірінің атақты ... ... көп ... Ауыз ... ... ... Амангелдин. Қарағанды облысы, Нұра ауданында 1836 жылы ... ... ... ... ... өлең-жырларын жинап,
тапсыруда елеулі еңбек сіңірді. «Қамбар батыр», «Қобыланды», «Ер Тарғын»
жырларының жаңа ... да ... ... 1954 жылы жазып
алынған. Жырдың осы нұсқасын 1955 жылы Алматы облысы, ... ... ... ... ... Шалабаев Дәкен жазып алады.
Қ.Сауранбаев бұл жырды кімнен, қалай ... ... ... ... ... батыр» жырын жасымнан ел ішіндегі жыршылардан үйренгенм.
Жамболов Қалмағамбет. Қостанай облысы, Қаратөбе ауданынан. «Қобыланды
батыр» жырын 1924 жылы ... ... осы ... ... ... ... ... институтқа тапсырған.
Қали Нұрпейісов. Қызылорда облысы, Арал ауданынан. ... ... тама ... ... жыршы Әкімгерейге ертіп ... аол ... ... ... ... үш ... нұсқасын біледі.
Қазұлы Қашқынбай жырау (1884-1954жж.). Бұрынғы Торғай уезінен. 15
жасынан «Бала ақын» ... ел ... ... ... ... ... Қазұлының шығармалары жергілікті газеттерде жарияланып ... де 1963 жылы ... ... ... атты ... ... ... «Көрұғлы батыр» жырлары жарияланған.
Жаңбыршы ұлы Сүйіншәлі 1880 жылы туған. Орынбор облысы, ... ... ... ... мен ... «Алпамыс», «Орақ-
Мамай», «Шора», «Ер Сайын» жырларын Әкімкерей, Бітеген жыраудан үйренген.
Мәзқожаев ... 1881 жылы ... ... облысы, сырдария ауданынан.
Рахмет көп жылдар бойы Нартай Бекежанов басқарған үгіт-насихат бригадасының
мүшесі болды. ... ... ... ... өте ұқыпты жинаушы болған. Ол
ел арасынан көптеген ауыз-әдебиеті үлгілерін, ... ... ... ... ... академиясына тапсырған. Олардың ішінде
«Қобыланды батыр» жыры да бар.
Шапай Қалмағамбетов 1890 жылы ... ... ... Қобда ауданынан.
Шапай «Қобыланды батыр» жырын ... ... ... ... ... 1939 жылы ... ... Мергембайдан үйренген
нұсқасын өз тәсілімен өңдеп және Марабай жырау нұсқасын ... өз ... ... бір ... ... ... жыршы Мергембайдың қасында жүріп
көптеген жыр үйренген. Ол «Қобыландының» ең толық ... ... ... ... ғалым Е.Ысмайлов.
Байтабанов Айса 1875ж туған. Ақтобе обл. Қобда ауданынан. Ол әйгілі
Бітеген жырау, ... ... жыр ... ... «Қобыланды», «Жетімтай мен Жетімек», «Ер сайын», «Алпамыс»,
«Құбығыұл», «Қыз ... т.б. ... Айса ... ... ... дейді: Айсадан жазып алған «Қобылданды батыр» жырын айтушы жыршы
Нурпейістің қолжазбасының соңында мынадай сөз бар: «Бұл ... бір ... Енді үш ... бар. Әр ... сөзі ... аз ... Айса өзі ... реті келген жерде кез-келген кісілерге жаздырып, ... ... ... ... жыры мен оның ... ... ... ... ... ... 194-41 ... жазып алынған.
Көшелек Еламанов 1874 ж туған. Белгілі ақын, әрі жырау Көшелек Батыс
Қазақстан облысынан. ... ... ... өзге ... қатар
өте жақсы білген [11; 248-251бб.].
Халық ауыз әдебиетінің бай ... бірі ... ... бытырлар
жырының ішіндегі ең көлемдегі және өте көп ... ... ... ... ... көп ... ... жырлау тәсілдерімен
жергілікті жыршылық дәстүрге байланысты.
Сонымен қатар жыршылардың өзіндік тәсілімен мақамдарының ... ... ... ... көп ... ... ... нәтижесінде екі версияға бөлінеді.
«Қобыланды батыр» жырының бірінші версиясы:
1) «Қобыланды»- Көшелек Еламенов нұсқасы (1906) ... ... Т. ... ... ж. ... ... ақынның алғашқы әдеби
хатшысы Ахмет Ескендіров ... ... ... Айса ... ... 1941ж ... ... Жыршылары
батыр 1942ж жыршылары белгісіз.
4) Ноғайлы қарақыпшақ Қобыланды батыр 1942ж ... ... ... ... Мұрын Сеңгірбаевтан 1942ж Е.ысмайлов пен Мариям
Исаева жазып ... ... ... ... ... 1954ж М. ... жазып
алған.
7) «Қобыланды батыр» жыры 1958ж Сүйіншалы Жаңбыршиннен М. Тілеужанов
жазып алған.
8) «Қобылан» 1960ж Қарақалпақстанның ... ... ... ... ... ... ұлынан Қабыл Мақсетов жазып алған. [11; 34б.]
«Қобыланды батыр» жырының екінші версиясы. «Қобыланды батыр» ... ... ... ... Дәулетше, Біржан, Құлзақ нұсқалары
жатады. Бұл ... ... осы ... ... ... өте жақын келетін немесе қайталанатын нұсқалар аз емес.
Ғасырлар бойы ауызша ... ... ... ... ... ... ... версиясына жататын нұсқаларды хронология ... ... ... ... 1879ж. ... ... 1860жылдың ортасынан Ы.Алтынсарин
атақты Марабай ақыннан ... ... ... ... Қараманның шақыруымен
Қобыландының Қазанға қарай аттанғанда Тайбурылмен шабуын суреттейтін
үзіндіні Ы.Алтынсарин 1879ж. ... ... ... ... ... 1886ж. ... нұсқасы». Бұл нұсқаны Дәулетше деген кісі өз
қолымен арабша жазған, жырдың ... ... ... ... ... Жыр ... 3600 жолдай. Жырды бізге 1955ж.
Г.Ишмахамметов жіберген.
3) 1894ж. «Қара қыпшақ Қобыланды». ... ... ... ... ... сөздері. Батырлар. 1-кітап. Ташкент, 1922ж. Бұл
велгілі Марабай ... 1914ж. ... ... ... ... Қобыланды батыр». Мұнда мынадай
деректер бар. «Қостанай уезі, Қарабалық ... ... ... ... ... ... Махмутсұлтан Тұяқбаев, Қазан 1914ж». Бұл кітап
«Қобыланды батыр» жырының ең толық нұсқасы ... ... ... ... жарияланған ең бірінші шығарма. М.Тұяқбаевтың алғысөз орнында баспа
қызметкерлеріне арналған өлеңмен жазылған ... ... ... ... ... ... ... бастырылып жарар еді,
Еңбегі біз фақыраудың кетпей босқа.
Атынан ер Қобыланды қазақ қанық,
Бірінен бірі оқыған жазып ... ... ... жүруші еді,
Көрсін деп талап еткен бұдажарық.
5) 1939ж. Шапай нұсқасы. СССР Ғылым академиясының ... ... ... және тіл ... ... ... әрі ... Шапай
Қалмағамбетов әкелген бір толық нұсқа. Жырдың қолжазбасында «Мергенбай
жырау» деп көрсетілген.
6) 1954ж. ... ... ... Бұл ... ... Амангелдиннен
1984ж. Дәкен Шолабеков жазып алған дербес нұсқалардың бірі (11; ... ... ... ... ... бір ... түрлі
мақаммен жырлаған. Жырдың он екі варианты бар.
«Қобыланды ... ... бар он екі ... ... ... екі ... ... болады. Біріншіден, Қобыланды жас
шағынан бастап қартайғанға ... ... ... ... ... Бұл ... ... Мергенбай, Біржан айтқан жырдың негізгі
мазмұны болады. Екіншіден, батыр қарамағындағы ел-жұртын хандардан, олардың
зәбір-зомбылығынан қорғап ... ... ... сол ... қарсы
күреседі. Мұны біз Нұрпейіс, Айса, Мұрын жырларынан көреміз.
Сөйтіп, жырдың барлық варианттарында айтылатын оқиғалар ... ... ... ... және ... ... ... істері, ел-жұрты,
ағайын-туысы, жолдастары, алысатын жаулары суреттеледі.
«Қобыланды ... ... ... қайсысы болса да, ... ... мән ... ... ... ... екенін дәлелдеп
көрсету үшін басты адамдардың іс-әрекетін сипаттайды, олардың жағымды,
жағымсыз ... ... ... ... ... есте ... етіп
суреттеуге тырысады.
Қобыландының батырлығы жөнінде жыршы ақындардың бәрі де әңгімені
әріден, баланың тумай тұрған ... ... мен ... бір перзентке
зар болуымен бастайды. Бұдан, біріншіден, шаруақор, адам еңбек етіп ел-
жұртын асырайтын; екіншіден, ішкі және ... ... ... қорғап
алатын батыр болуын арман еткен халық қиялы көрінеді. ... ... ... атынан іздеп Тоқтарбай мен Аналық дүние кезеді. жырдың негізгі идеясы
– халыққа қамқор болатын батыр ұл іздеуден ... ... ... батыр образы батырдың есейген кезінен
басталса, қобыландының болашақта ... ... ... оның ана
құрсағында жатқан уағында-ақ білінеді. Мұндай ... ... ... ... Қобыландының шешесі Қобыландыға екі қабат кезінде жерік асына
не арыстанның жүрегі, не ... етін ... ... қара ... ... ... ананың жолбарыстың (не арыстанның жүрегіне ... ... ... ... оның ... жатқан баланың қандай екенін сипаттайды.
Бұлай жырлаушылық болашақта елін қорғай алатын, ... ... ... ... ... батыр адам болуын аңсаған халықтың
фантазиясынан туған.
Қобыландының бала кезіндегі ерекше өсуі оның болашақта ... ... ... ... ... күреске жарайтын батыр екенін аңғарады.
Оның қарулы күшті екендігі балалармен ойнағанда, жылқыға барып ат ұстап
мінгенде, ... өзі ... ... ... ... ... Бұл ... ел шетіне шығып қарауыл қарайтын, жылқышылармен бірге күзетке
баратын болған.
Қобыландының шын ... ... ... ... шығуы оның Құртқаға
үйленуіне байланысты. Жігіт болып ер жеткен Қобыланды ... ... тең ... ... ... ... адам өз ... (қыпшақ руынан) табылмайды.
Сондықтан да жыршы ақындар Қобыландыны Көкілан кемпірдің еліне ... ... ... ... – өте ... алып ... ... отырған адам.
Көкіланның қызы Құртқада да, білгірлік, ... ... бар, ақыл ... ... ... кем емес. Қобыланды Құртқаның қойған шарттарын
орындап, оны өзіне жар ... ... ... ... балалық шағын, Құртқаға үйлену жайын
айта отырып, мұның бәрі батырлық іске даярлық дегендей қорытынды жасалды.
Бұдан арғыжерде барлық ... ... ... екінші кезеңі,
Отанын қорғаған, халықтың жауларына қарсы ... ... ... ... ... ... ... әр әңгімеде, әр жағдайда бір суреттей
отырып, халқына қорған болған, басқыншы жауларға ... ... ... ... ... батырдың образын жасайды. Ең ... ... ... ... істерін әр әңгімеде, әр жағдайда бір суреттей отырып, халқына
қорған болған, басқыншы жауларға қарсы асқан ерлікпен соғысып жауын ... ... ... Ең ... батырдың не себепті ерлік көрсетуге
тиісті екендігі айтылады. Бұл себеп батырдың ... ... ... ... ... ... ... жасап, әлденеше рет
елдің мазасын алғандығын және сол Қазан тағы да шабуыл жасап келе ... ол ашуы ... ... халықтың басына төнген қаупіне
қатты қиналады, тұла бойын ыза кернеп, ... ... ... жау ... ... ... де қымбатты өз Отанын, өз халқы деп білген, оны басқыншы жаудан
қорғап алу – халық үшін ... ... ... борышы екенін түсінген
Қобыланды майданға аттанады. Осыдан бастап, халық намысы үшін ... ... ... батырдың майданда жасаған ерлік жырдың негізгі
әңгімесіне айналады.
Қобыландының батырлық образы оның жау ... ... ... ғана ... Соынмен бірге жыршы ақындар Қобыландыны жаудың көп
әскерімен де ... ... ... ... ... ... қыруы – бұл бір адам
арқылы берілген халық күшінің сипаты ... ... ... ... да, оны ... да ... халықтың намысы. «Елін сүйген ер
болар» дегендей, Қобыландының батыр ... ... ... – оның ... адал ... шын көңілімен сүйгендігімен.
Жыршы ақындар Қобыландының патриот батыр екендігін халық ұғымында ... тән ... де ... ... Ол ... ... сөзде
тұрушылық, намысқорлық, аңғалдық, жолдастық-достықты сақтаушылық. Мұның
бәрі халық ... ... ... саналады. Бұл қасиеттер Қобыландының
бойында да бар ... ... ... ... көрсетеді.
Батырлар жырында көптеп кездесетін әңгіменің бірі – батырдың достық,
жолдастығы. Дос бола білу, оны шын көңілімен ... сол ... ... ... жан беруге бар батырлардың негізгі ... деп ... осы ... бұлжытпайорындап отырса, оны ... ... ... ... да осы ... ... орындалғанын жыршылар
молынан көрсетті. Мәселен, Қараман Қобыландыға келіп, құрдастығын айтады.
Екеуі ... ... ... ... ... ... бойынша Қобыланды
қазанның Қырлы қаласын алып береді. Көбіктіні жеңеді, оның ... ... ... ... Қараманға береді. Осының бәрін ол Қараманның
жолдастық-құрдастығы үшін істейді. ... ... мұны ... жау ... тастап кетуге дейін барады. Бұған ... ... осы ... да ... мен ... ... ... достық-жолдастықты жоғары бағалаған батыр екенін, бұл
қос ... ... ... ... ... ... Қобыланды образын оның ағайын-туыстарының
және жау адамдарының сөзімен де, ақындық сипаттау жолымен де ... ... ... ісі үшін жан ... ... жауға асқан
ерлікпен күресуін, елін, отанын, ... адал ... шын ... ... ... үшін ар-ұятымен қызмет еткен адам екендігін және
оның аңғырт-аңғал екендігін намысқор ... ... ... ... суреттей отырып, халқына абырой болар
батырлық образын жасайды.
Жырдағы ... ... ... ... ... Оның ... ... батырлық даңқын көтеру үшін, ел қорғаған ел қайсы, қара ... ... ез ... ... ... нағыз батыр мен қорқақты айыру
үшін алынған деуге ... ... ... ... ... ... адамгершіліг
жоқтығын суреттаумен қатар, оның мансапқор екендігін де көрсетеді. Бұл
ретте ел көзі тайса да, ... ... адам ... ... ... көп олжаға көзі таймаған Қараман Көбіктінің еліне бару жайлы айтады.
Ондағы мақсаты Қобыландының ... ... тағы да көп олжа ... ... де ... ол үнемі сауға сұрап жүреді.
Сөйтіп, халық жыры Қараман образын жағымсыз бейнеде суреттей ... ... ... ... мазақ етеді. Мұндай адамдарды жыршылар ... үшін ... одан ... ... үшін ... қосқан деуге болады.
Халықтың батырлар жырында суреттелетін әйелдер көбінесе батырдың
сүйікті жар-жолдасы, сенімді ... ... досы ... ... ... ... әділетті, турашыл көзқарасын ауыз әдебиетіне енгізгенде,
ақылды, білгір, дана адамдар әйелдерді ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Осы негізінде туған көркем образдың бірі – ... ... ... ... ... ... ... да сондай. Егер халық жыры
Қобыландыны ел қорғаған, халқына қамқор болған ... деп ... ... ... дана адам деп жыр етеді.
Құртқаның аса ақылды, білгір адам екендігі оның Қобыландыға көрсеткен
қамқорлық істерімен суреттеледі. Бұл ... ... ... ... ... көрсетер көмегі мен қамқорлығы да осы Құртқа ... ... ... ... ... ... бейнесі жырда айқындала береді. Ол
қысылған жерде жол табатын, ақылға ... іс ... ... ... ... білгір адам бейнесінде жырға қосылады.
Қараман келіп Қобыландының ... ... ... ... «Бұл сапарға барар-бармасымды үйдегі Құртқа біледі», – деген
сөзін естігенде Қараман оған тіл тигізеді. Қараманның бұл ... ... ... ... ... басын алмақ болып ауылына шаба жөнеледі. ... ... ... ... ... ойлап жол табады. Батырдың алдынан бүкіл
қару-жарағын және Тайбурылды алып ... ... ... ашуын тарқатады.
Құртқа қандай күйге ұшыраса сда, Қобыландыны есінен шығармайтын адал
жар бейнесінде суреттеледі. Ел-жұртын Алшағыр шауып алып ... ... де ... ... іс ... ... ... мен дұшпандарының алдында абыройы түспеуін
де қатты ойлайды.
Алшағырдан ел-жұртын босатуға келген кезде, алдынан ... ... ... ... ... Батырдың мұнысы аңғалдық екенін білген
Құртқа: «Әуелі жау ... ... ... ал, олай ... ... ... ... – досқа күлкі, дұшпанға таба боларсың, елін босатпай
жатып, әйелінен ... ... ... ... – деп ақыл ... Жұрт алдында
батырдың өсек сөзге ілікпеуін, абыройы түспеуін ойлайды.
Халық намысын ту ... ... ... ... ... дереу
кездесуді, оны талқандап жеңуді арман етеді. Оны сол жауға дереу жеткізетін
де Тайбурыл болмақ. Ендеше, ... үшін кек ... ... батырдың
тасқындаған күші, найзағайдай жарқылдаған қаһары, ызасы мен намысы атының
шабысы ... да ... ... ... қазақ ауыз әдебиетіндегі көркем жырдың бірі. Жыршы
ақындар халықтың тіл ... ... ... ... ... әдемі
картиналар, портреттер жасайды, жыр оқиғасын әсерлі етіп баяндайды.
2.2. Қазақы салт-дәстүрдің «Қобыланды ... ... ... – тарих барысында қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып
отыратын әдет-ғұрыптар, салт-сана, қоғамдық тәртіп, заң ... пен ... ... ... адамзат есіндегілерді және әлеуметтік-тарихи
тәжірибені ұрпақтан-ұрапққа жеткізуші және ... ... ... ... мен ... ... және бірлігі
жинақталған. ол қоғамдық өмірдің барлық саласын, тәжірибесін қамти отырып,
қоғамның әр ... ... ... ... ... ... болмыс-бітімін, дүниетанымын, наным-сенім, әдет-
ғұрпын, тұрмыс-тіршілігін көрсететін ол оның өмірлік ... ... ... ... ... ... адамгершілік, ізгілік пен парасаттылық, отансүйгіштік
сияқты асыл қасиеттердің барлығында ... ... мен ... ... қалыптасып айнымас далалық заң, далалық қағидаға айналып дәстүр-
салттың болмысына ... ... жете тану үшін ең ... оның ... ... ... ... түсінуге тырысу заңдылық.
Халық ауыз әдебиетінің өзі өне бойы тұнып ... ... ... ... ... ... ... көп. Ендеше, біз қарастырып отырған
«Қобыланды батыр» жырынан халықтың салт-дәстүрінің ... ... ... ... ... ... басынан аяғына дейінгі барлық сюжет,
оқиғалар қазақтың салт-дәстүрінен ... ... ... зерттеуші О. Нұрмағамбетова «Қазақтың ... ... ... атты ... былай деп атап көрсетеді: «Жырда
халықтың әдет-ғұрпы, ... ... ... ... ... ... аз емес. «Отыз күн ойын, қырық күн тойын», «қырық түйе
қазына», ... құл мен ... күң» т.б. ... ... ... ... ... келуі де жоғарыда айтқанымыздай халық тіршілігі
мен оның діни наным-сенімімен тығыз ... ... мен ... бойынша қазақ халқы жалпы аталған
сансдарды киелі деп санаған. Сонымен қатар, ... құл мен ... ... ... ... малы ... бірге беретіні, «қырық күн тойын,
отыз күн ойын» етіп баласын ... ерте ... ... ... ... ... санына байланысты қазақтың салт-дәстүрінде о дүниелік
болған адамның жақындары қырық ... ... аза ... ... ... ... ... жас сәбиді қырқынан шығарып, қырық қасық суға түсіруі, ұзатылған
қыздың қалың малына қырық жеті бас мал ... ... ... айнымас заңдық
қағидасы. Халықтық қағида, халықтың дүниетанымының өлшемі.
«Қобыланды батыр» жырының басталғандығы сюжетінде болашақ қаһарманның
дүниеге келмей ... ... ... ... ұл бала ... қазақ
халқының ұлды өмірімнің жалғасы, мұрагер, шаңырағымды ұстар, атымды өшірмей
ізімді жалғастырар ... деп ... ... қарауы ұлттық салт-
дәстүрдің бір белгісі.
«Қобыланды ... ... ... ... ... ... ... орынға қойылады. Және де «Қобыландының» төңірегіндегілер ... ... жаны ... да, оның ... ... ... да қартайған
ата-аналары. Қобыланды ... ... ... бата ... ... Ал ... өзі тек ... ғана елжіреп, іш тартып қоймай
өз ауылының ... ... ... шал, ... да ... көріп
мейіріміділік көрсетеді. Сапар алдында солардың бәрінен де бата алады. Бұл
қазақтың айнымас ... ... ... Ұзақ ... ... ... елінің
үлкені, қадірлісі немесе ата-аналардың т.б. оң батасын алу батырдың ... ... ... ... бейнелейді.
Сонымен қатар «Қобыландыда» қазақ әйелінің салт-санаға сай болмысы
Құртқа арқылы берілген.
Қазақ ... ... ... ... келтірушілер деп саналған. Киіз
үйдің киізін ... да, ... ... да, көшіп-қонғанда киіз үйді
тігуші де әйелдер ... ... ... ... бұл ... ... ... көркем суреттелген. Баланы тәрбиелеуші, оларға
небір әдемі ертегі, бесік жырларын айтушы да ... ... ... ... өз ... шын ... беріліп істейді. Патриархалдық-феодалдық
қазақы қоғамда салт-дәстүрлік белгілер өте ... ... ... ... жырының өзінен де ежелгі дәуірдің тұрмыс-салт қалдықтарын тануға
болады. Мысалы: жырдағы неке ... ... ... қоғам
құрылысының құлап, феодалдық қатынас үстем бола бастаған кездегі ... тән ... кең ... көшпелі тұрмыс пен патриархалдық-феодалдық қатынаста ... ... ... даму жолы эпоста үй-іші тақырыбын жырлауды қиындатып
жібереді. Қазақ ... ... ... ... ... ... жиі ... табады.
«Қобыланды батыр» эпосындағы мына бір үзінділерден ұлттық ... ... ... ... күн ұдай той ... батырға,
Құртқа сынды сұлудың
Осы жерде қиды некесін.
Тоқсан екі қатындар,
Жал менен жая асады.
«Батырға жеңге болдым деп,
Қуанып судай ... ... ... ... бие ... рулы ел шақырды.
Жетпіс бие сойғызып,
Жеті рулы ел шақырды.
«Қобыланды батырдың неке қию ... онда ... ... ... бұйымдардың барлығы өте шеберлік пен халықтың ... ... ... ... қатар жырдағы оқиғалар барысындағы салттық қарым-қатынастың ... ... ... Мысалы:
Асқар төбе бисің де
Қатар көшкен еліңде
Ағамызға сәлемде
Келінін алып ... ... ... ... ... ... ... жаңа келе жатқан келінді көру үшін жұрт
көрімдік беріп барып оны көруге рұқсат алған. ... беру ... ... ... белгісі ретінде жырдағы көрінісі сол заманда берік
сақталғандығын білдіреді.
Ата-баба дәстүрі арқылы қанымызға сіңген – ... ... ... ату, бетпе-бет келгенде қарсыласының жанды жеріне соғу көшпелі өмірде
дене тәрбиесінің күрделі болғанын ... ... ... ... ... эпосында қазақтың
соғысудағы әдет-ғұрпымен салт-дәстүрі сипатталады. Мысалы: ат ... ... ... ... ... аударыспақтың, күрестің, ат
жарысы, көкпар тартудың нақты ұлттық элементтері жырдағы ұлан-асыр ... ... ... ... кең ... ... ... болып саналады. Олардың бала
секілді артықшылықтармен қатар кемшіліктері де аз болмады. ... ескі ұғым ... көне ... ... ... түскенді тағдырдың
тәлкегі деп, оған көбістенуі, әлеуметтік жағдайға немқұрайлы қарауы, пайда
көзіне талпынбаушылығы, ... ... мен ... ... ... қазақы мінез-құлыққа айналып отырады.
Көшпенді халық адам қабілетін, қасиетін басты құндылыққа айналдырған
сайын өзінің ұлттық ... ... ... Мал ... ... қызмет етті.
Әдет-ғұрып нормаларын рәсім-салтымен заң тәртібін, қағидаларын бұлжымас
заңдылыққа айналдырады.
«Малым арымның садақасы, жанымның ... ... ... ... дәстүрлі қағида «Қобыланды батыр» жырында Қобыландының батырлық
тұлғасын ерекше ... ... ... ... халық алдындағы
азаматтық парызын өз басының парызы санаған парасатты жан етіп ... ... ... ... тағы бір ... жорыққа аттанарда қарындасы Қарлығаштың онымен қоштасып айтқан
толғауындағы:
Ақ маңдайлы тұлымым,
Бірге туған құлыным.
Керекке біткен тірегім
Бірге туған ... ... ... шыққан сүйрігім
Суырылып озған жүйрігім,
Қозыдай Қобылан егізім, – ... ... ... ... ... ... ұзақ ... шыққанда аллаға аманат етіп ... ... ... ... ... жақынымен бақұлдасып, қоштасу дәстүрінің
айғағы. Бұл сол жаугершілік заманнан ... ... ... ... салт-дәстүрдің көбінен бұрын соғысу өнерінің
салты мен әдет-ғұрпы ... орын ... Ол ... қаһармандық идеяны
жетекші рольге алғандықтың көрінісі. Бұл салт-дәстүр ... ... ... ... ... ... оқиғаларын баян етуде бейнеленеді.
Мысалы: Қобыландының ... ... ... ... аса ... көрсетеді. Батырлықтың өзі ұлттық дәстүр. Осы ұлттық дәстүрдің
философиялық мәнін ғалым Ж.Молдабеков ... ... ... ... ... ... ... туған жерді жан-тәнімен сезінеді. Туған жерді ел
жұрттан ажыратпайды. Батыр бітімі мен болмысы өзіне де, өзгеге де тартымды
мәселе және ... ... ... Өз ... ісіне, өз қимылымен
кәсібіне ие болған ... ... ... өмір жолы ... үйлесімді сияқты. Ниеті, мұраты мен қимыл-әрекеті ... ... ашық ... бір ... ... ... ... да оңтайлы»
[15; 323б.].
«Қобыланды батыр» эпосындағы оқиғалар желісі болашақ ... ... одан ... ер ... ... ... жорықтары мен жекпе-
жек ұрыстарын алып ... ... ... салт-дәстүрінің барлық
қағидаларымен сипаты берілген. Сондықтанда бұл жырды ... ... ... деуге болады.
Қобыланыдының өз жақта елін Алшағыр хан шауып кеткенін түсінде аян
беріп әулиенің айтқанынан ... алып ... анаң ... есіп жүн ... қан ... көп тартып,
Қозы бағып бүкеңдеп,
Құт қайнатып жүрекен.
Қарындасың Қарлығаш.
Әбдестесі қарында
Бес кестесі ... ... ... ... қайнатып жүр екен [14; 60б.].
Қазақ әйелдеріне тән тұрмыстық іс-әрекеттердегі салттық ... жас ... ... ... ... ... ... қазақтың салт-
дәстүріндегі киіз басып жүн тұту сияқты ... ... ... Ал
Қарлығаштың әдеткі қыздардың ұлттық салтқа байланысты кесте тігетіндігі
халықтың болмыстағы салт-дәстүрдің бұзылмас заңдылықтарын ... ... ... ... ... іс-әрекетін, бейнесін
болмыс-бітімін, мінез-құлқын суреттеуде оның жасаған ерліктерін ғана ... ... ... ұрыс ... ... ... ... суреттеу
жырдың мазмұнын аша түседі. Осы ретте біз жау батыры болсын, Қобыландының
іс әрекеті болсын, қай-қайсысының да ... ... ... қазақтың
ұлттық салт-дәстүрінің бірі саналатын соғыс өнерінің ірі де көркем, шебер
көріністерін байқаймыз. Мысалы ... ... ... ... ... алып ... Біршімбай
Бөтен сөзге қарамай,
Қобыландыны бір шаншып,
Қараманды бір шаншып,
Ер оОрақты бір шаншып,
Көкала атпен Біршімбай
Сыпырып өтіп ... ... ... ... ... ... ... бір шаншып,
Қараманды бір шаншып
Қарлығаны бір шаншып
Қобыландыны бір шаншып,
Сыпырып өтіп жөнелді
Етіне тиген жейде еді.
Маңдайы шып-шып ... ... ... ... ... ... адамдай көрмеді [14; 64б.].
Қазақтың бай салт-дәстүрімен әдет-ғұрпында ұлттық ... ... ... теңге алу, садақ ату, найзаласу сияқты түрлері
бір ғана Бірмшімбайдың бойына қалыптасып, алып батырдың жуан ... ... ... ... ... желісі, оның ұлттық салт-санаға
сай келетін ойындары жете меңгеруінің жемісі ірі батырлық ... ... ... ... өзі ... салт-дәстүрімен бастау алады. Ол
тәрбие жемісі.
Тарихи ізденістің міндеті-ұлттық этникалық дүниетанымының мәселелерін
толықтыра отырып пайдалану, пайдалана ... ... ... ауыз әдебиетінің бір саласы ... ... ... істерді суреттейтін халықтың жырлар ертеден келе жатқан
мәдени мұраның асылдарынан саналады. Ол жырлар ... ... ... нені ... нені ... еткенін бейнелейді.
Қазақтану елмен мемлекетті, шаруашылық пен саясаты басқаруда ұлттық
өрнек пен ... ... ... дәнекерлік. Межені батыл, белгілеп,
бірлесе жетілдіруді де, міндетті ұйымдаса жоспарлап, дәйекті жүзеге асыру
да қазақтану ... ... ... саласы, парасаттылық пен серіктестік
арнасы.
Қазақтанудың проблемасы тарихи негізді, әлеуметтік тәжірибені, рухани
бағытбағдарды саралауда екені ... ... ... ... ... бағыты мен адамдық қасиет көкжиегінде.
Осы тұрғыда біз қазақтанудың элементтерін халқымыздың бай мұрасы қазақ
эпосынан қарастырамыз. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымның, халықтық қағидалардың қайнар
көзі болып табылатындығы. Сондықтан да қазақ ... ... ... ... ... өмір ... мен ... сипатын ашып
көрсетудегі мақсат жырдың құндылығы мен шынайылығын таныту.
Халықтың болмысындағы ... ... ... ... ... элементтер деңгейі. Этникалық топтардың қалыптасуының негізі мен
бағытын іздеу, көшпенділердің тәжірибесі мен ... ... ... оның ... ... мен ... сипаты.
Қазақтанудың объектісі мен субъектісін тарихи және дүниетанымдық
өлшемде қалыптастыратын кең әдістемелік және ... ... ... ... ... ... ... күштердің іс-әрекеті мен құндылығын
әлеуметтік-этникалық және мәдени жағдайда саралап, олардың дүниетанымдық
үйлесімділігі мен ... ... ... өзін-өзі тұтас этнос, тарихи әлеуметтік субъект ретінде танитын
және танытатын мәдени, тәжірибелік жетістіктері мен ... ... ... ... идея мен ұлттық ойлау жүйесін түйістірудің,
тоғыстырудың түйінін, халықтың ... рухы мен ... ... ... мен ... ескереміз. Ол – заманды тану түрі.
Сондықтан да ... ... ... бір ... ... ... ... түрі мен көрінісіне жатқызамыз. Осы тарихи-әлеуметтік
зердені таңдау мен талдау барысында ... мұра мен ... ... ... пен ... ... ... бір әлеуметтік өлшемде
қарастырады. Қазақтанудың тарихи зерде ретіндегі мақсаты – адам ... ... ... ... ... ... әдіснамалық бағдарды
жалғастыру, әлем кеңістігінің заңдылықтарын ескеріп, онымен беттесу.
Қорытынды
Сонымен қорыта келгенде, қазақтану – ... ... ... және ... ... қалыптастыратын тарихи жағдай мен
мәдени бағдарды бейнелейтін ... ... ... шығармалары қызығы мен қиыншылығын,
дүниенің тұтастығын әрқашанда жыралды. ... ... пен ... ... ... жан мен тән ... ... – қазақтың
қыры мен сырын қабаттастырған өмірлік бағдар.
Ұрпақтар ұмтылысында қазақтанудың идеялық танымы:
- қазақтың қазақтылығын жасайды, ... ... өз жері ... жаттануды тоқтатудың амалын сұрыптайды.
- қазақтың мінез-құлқын, ойын, салтын саралайды, қазақ сана ... ... ... ... ... атрибутын – тілін, дінін, мәдениетін, тұрмыс-салтын
құрметтеу, оны ... ... ... мен ... ...... ... тағдыры мен ұлттық менталитетінің арқауы
туралы философиялық дүниетанымының, ... ... ... ... ... жиынтығы.
Халықтың бір ел, бір мемлекет ретінде тілі мен дінінің үйлесімді
қалыптасуын ... және ... ... ... ... ... ... дербестігін, тұлғалық деңгейін
өзара салыстыра, бір-бірімен ұштастыра ... және ... ... сүю және туған ... ... ... ... пен батылдық, шыдамдылық сияқты қасиеттер эпос ... ... ... ... шығу ... оның қалыптасу
заңдылықтарын отандық ... ... ... ... ... ... ... нақтылықты шыңдай түседі. Мәселен:
Ә.Қоңыратбаевтың ... мен ... ... ... ... ... ... одан жалпы, қаһармандық эпостың қалыптасып, дамуынан
мағлұматтар аламыз.
Сонымен қатар ... ... ... Ә.Диваевтың,
Қ.Жұмалиевтың, Р.Бердібаевтың, Ш.Ыбыраевтың қазақ эпосы туралы еңбектері
мен зерттеулерінен эпостың тарихилығын, ... ... ... ... аламыз.
Сонымен бірге, эпостық жанрдың көркемдік сипатын қарастыра отырып,
жырдағы сөз саптау мен ... ... ... ... ... дүниетанымның, халықтың құндылықтарын ... ... жол ... ... ... ... қарастыра келе, зерттеуіміздің
мақсатын нақтылай түсу үшін қазақ «Қобыланды батыр» эпосын алып, аталмыш
жырдың ... ... ... ... ... ... қазақтың ұлттық болмысы мен салт-санасының, ... ... ... тұнық шоғырланған көзі ... ... ... батыр» эпосындағы қазақтану мәселесін қарастыра келіп,
жырдағы көріністерден қазақ халқының ... ... ... ... эпос – бұл ... аса ... ... ой-пікірінің, арман-тілегінің жемісі. Эпостағы образдар арқылы
адамның жаман қасиеттері, зұлымдық, жек көрушілік, пасықтық, дүниеқұмарлық,
қатыгездік суреттелсе, ал ... ... ... шамшырағы іспеттес
жақсылықтары: адамдық, адалдық, ... ... ... ... ... арқылы адами ... мен ... ... мен ... ... ... көзқарастарды
бейнелейді. Сонымен бірге қазақты тану оның ұлттық ... ... ... ... ... Ал, ол ... рухани-мәдени құндылықтар қазақ
эпосында ерекше көркемдікпен бейнеленеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Біләл Қ. ... ... ... ал: Қазақ әдебиеті. -2001. 16 қараша
(№46) -14 б.
2. Молдабеков Ж. ... ... мен ... // ... 2002, №4, 18-
25 бб.
3. Төрт батыр. Алматы: Жалын, 1990, -215 б.
4. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз ... ... ... ... ... ... Ж. ... және қазақтану // Егемен Қазақстан.
1993, 20 ақпан
6. Әуезов М. Шығармалар ... 15 том. ... 1984, 45-53 ... ... С. ... ... үш ғұмыры // Алтын Орда. 2002, 22-28
бб.
8. ... Т. ... қай ... мұрасы // Ақиқат. 2001, №9
9. Бердібай Р. Ұлыстың ұлы эпосы. // Арқа ажары. 2000, 10 ... ... С. ... ... тұтастану мәселелері. Алматы, 1965,
-310б.
11. Нұрмағамбетов О. ... ... ... ... ... ... 2003, ... Бердібаев Р. Қазақ эосы. Алматы, Рауан, 1982, -315 ... ... ... ... ... Жазушы, 1960, -395 б.
14. Ыбыраев Ш. Қазақ эпосы. Алматы, Жазушы, 1987. -385 ... ... Ж. ... ... ... ... 2003, ... Садырбаев С. Фольклор және эстетика. Алматы, Рауан, 1976, -265 б.
17. Қазақ эпосы. Алматы, Жазушы, 1958, -310 б.
18. Жұмалиев Қ. ... ... мен ... ... ... Алматы,
Жазушы, 1958, -387 б.
19. Ғабдуллин М., Сыдықов Т. Қазақ халқының батырлық ... ... 1972, -345 ... ... Ә. Эпос және оны айтушылар. Алматы: Жазушы, 1975, -217
б.
21. Бердібаев Р. ... ... ... мәселелері. // Қазақстан мектебі.
1993, №12
22. Жәкітайұлы Т. «Алпамыс батыр» ... ... 1994, 14 ... Сейфуллин С. Шығармалары. Алматы: Жазушы, 1964, -396 б.
25. Қобыланды батыр. Алматы: Жазушы, 1975, -328 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Алпамыс батыр80 бет
Алпамыс батыр жырын оқыту арқылы тәрбие жұмыстарының құзыреттілігін арттыру4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь