Сезім мүшелері атауларының лексика-семантикалық өрісі және олардың орыс тіліне аударылу мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2

1 Сезім мүшелері атаулары ұйытқы болған сөз тіркестері және олардың орыс тіліне аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.1. Лексика.семантикалық байланыс түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.2.Сезім мүшелері атауларының дистрибуциясы және олардың орыс тіліне аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

2 Фразеологизмдерді аудару мәселесі және фразиологизмдердің құрамында ұшырайтын сезім мүшелері атаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
2.1.Фразеологиялық сөз тіркестерінің зерттелуі және орыс тіліне аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32
2.2. Сезім мүше атаулары тірек болған фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .63

Қосымша әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..66
Тілді жүйелердің жүйесі түрінде алып қарастыру-тіл білімінің негізгі тұжырымдарының бірі саналады. Тіл бір-біріне тәуелді бірнеше кіші жүйелердің байланысынан, тығыз қарым-қатынасынан тұратын біртұтас жүйені құрайды.
“Тілдік жүйе – табиғи тілдің ішкі заңына сәйкес, сөздік құраммен грамматикалық құрылыстың тұрақты қарым-қатынасқа түскен элементтерінің бірлігі мен тұтастығы /50,421/. Тілдің жүйелік сипатын айқындау тілдің ішкі заңдылықтарымен жақынырақ танысуға мүмкіндік береді. Сондықтан көптеген ғалымдар тілдің осы қасиетіне ерекше назар аударады. Тілдің біртұтас жүйе екендігі алғаш рет ХІХ ғасырда неміс тілшісі В. Фон Гумбольтің еңбектерінде сөз етілді. Ғалым: “тілде жеке дара ештеңе жоқ, оның әрбір элементі тек бүтіннің бөлшегі түрінде ғана көрініс береді”, - деп тілдің өзі бірнеше бөлшектердің жиынтығынан, олардың өзара байланысынан тұратын тұтас құбылыс екендігін айтты.
ХХ ғасырдан бастап лингвистикада тілдің жүйелілігі, тілдің құрылымы деген қағидалар тұрақты ғылыми теория ретінде орнығып, ғалымдар тарапынан кең қолданысқа ие бола бастады. Бұл кезеңдегі зерттеулердің теориялық негізін салушы ғалымдар қатарында Фердинант де Соссюр мен И.А.Бодуэн де Куртенэ болды. Швейцар ғалымы Ф.де Соссюр: “... тіл – барлық элементтері бір бүтінді құрайтын жүйе, ал бір элементтің маңыздылығы тек өзгелермен қатар қолданылғында ғана айқындалады”, - деп тілдің жүйелілігіне баса назар аударды. Ғалымның тілді элементтері бір-бірімен тығыз байланыста болатын, өзінің тәртібіне бағынатын жүйе ретінде анықтауы қазіргі тіл білімі үшін де өз маңыздылығын жойған жоқ. Өйткені, “... тілді жүйелік қасиеті бар құбылыс, барлық элементтері бір-бірімен байланысты, өзара бағынышты (тәуелді) біртұтас құбылыс деп қарау тілдің табиғатын, бүтін мен оны құрастырушы бөлшектердің арақатысын, атап айтқанда, бүтіннің оны құрастырушы бөлшектерге (тілдік элементтерге) тәуелсізділік, керісінше, бөлшектердің бүтінге (тілдің бүтіндей жүйесіне) тәуелділігін айқындауға мүмкіндік береді. Тілдің жүйесін тілдік жеке құбылыстардың (тілдік элементтердің, единицалардың) өзара байланысы тұрғысынан зерттеу айрықша мәнге ие болады” /43,496/.
Тілді өзіндік құрылымы бар бір-бірімен тығыз байланыста болатын жүйелерден тұратын құбылыс ретінде қарастырсақ, лексика аталған кіші жүйелердің бірі ретінде танылады. Бұл жөнінде ғалымдар Ә.Болғанбайұлы мен Ғ.Қалиұлының пікірін келтіруімізге болады: “Лексиканы зерттеу сөздік құрамды тұтас бір бүтін жүйе деп қарауды міндеттейді” /7.256/. Демек, лексика да өзіндік құрылымы бар, элементтері белгілі бір тәртіппен байланысқан жүйе болып саналады.
Лексиканың жүйелілік сипатын айқындауда лингвист ғалымдардың алдарынан күрделі сауалдар туындап отырды. Мәселен, әр түрлі тілдердің
1 Авакова Р. Қазақ фразеологизмдерінің семантикасы: Дисс. ф.ғ.д.—Алматы, -24,56 б
2 Айтпаев Ө.Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. Қазақ СССР Ғылым 2004
академиясы. Тіл білімі институты: Ғылым, –Алматы, 1975 -11,137,143б
3 Айтжанова. Г.Д. Қазақ тіліндегі фразеологиялық калькалар. Дисс. филол. ғыл. канд.– Алматы, 2003
4 Алексеева И.С. Профессиональный тренинг переводчика. (Учебное пособие по устному и письменному переводу для переводчиков и преподователей). – Санкт-Петербург: Издательство Союз, 2005 -55,98с
5 Апресян Ю.Д. Дистрибутивный анализ значений и структурные семантические поля//Лексикографический сборник. Вып. V. Москва: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1962.-52с
6 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. — Алматы: Санат, 1993 -112б
7 Болғанбайұлы Ә, Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы.—Алматы: Санат, 1997 -256 б
8 Вионградов В.В Об основных типах фразеологических едениц в русском языке. В. сб. : “Академик А.А. Шахматов”. – Москва –Ленинград, 1947
Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.—Алматы: Қазақ ССР-нің Ғылым баспасы,1977 - 69с
9 Гак В. Этимолого-семантические поля в лексике // филологический сборник (к 100-летию со дня рождения академика В.В.Виноградова), Институт Русс. Языка им. В.В.Виноградова.—Москва, 1995 -107с
10 Гинзбург Р.С. О взаимосвязи лингвистического и экстролингвистического в лексике // Иностранные языки в школе. 1975. №5. – 17с
11 Гумбольд В. фон. Избранные труды по языкознанию. – Москва: Прогресс, 1984. – 398 с.
12 Жалпы психология.—Алматы: Мектеп, 1980 - 105б
13 Жарықбаев Қ. Психология.—Алматы: Білім, 1993 -62б
14 Калшанский Г. Обьективная картина мира в познании в языке.—Москва: Наука, 1990 - 214с
15 Карменов Н. Лексика-семантикалық байланыс түрлері (қазақ және араб тілдеріндегі дене мүше атаулары бойынша), канд. дисс.—Алматы, 2000. -11,57б
16 Кодухов В.П. Лексико-семантические группы слов. Лекция. отв. ред. проф. Н.П.Гринкова.– Ленинград ,1955(Ленинград гос. пед. инстит. им. А.И.Герцена )
17 Кузнецов А. Поле // лингвистический энциклопедический словарь. —Москва: Советская энциклопедия, 1990 -380с
18 Кузнецов А.М. проблемы компонентного анализа в лексике. – Москва: ИНИОН. А.Н.СССР, 1980 -380с
19 Кузнецова Э.В. Лексикология русского языка. – 2-ое изд. испр. и доп. – Москва: Высшая школа, 1989. 133с
20 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері: Актуальные вопросы казахского языка. – Алматы: Ана тілі, 1998 -19б
21 Қалиұлы Б. Тілдің лексика саласындағы жүйелілік мәселесі // Қазақ тілінің көкейкесті мәселелері. – Алматы: Дайк-Пресс, 1997. -56б
22 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 5-т.—Алматы: Ғылым, 1981 -205б
23 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 6-т.—Алматы: Ғылым, 1982 -451б
24 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 7-т.—Алматы: Ғылым, 1983 - 402б
25 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 9-т.—Алматы: Ғылым, 1985 -254б
26 Қазыбек Г. Аударматануға кіріспе .–Алматы: Қазақ Университеті, 2004. -5,7б
27 Лебедева Л.Б. Типы сематических связей слов современном английском языке (антонимия, синонимия, гипонимия): Автореф. дисс. канд. филол. наук.–Мосва 1977
28 Медникова Э.М. Значение слова и методы его описания. – Москва: Высшая школа, 1974.
29 Москович В.А. Три методы обноружения лексико-семантических связей слов // Вопросы, описания лексико-семантической системы языка. Тезисы докладов научной конференций. Ч.2. – Москва, 1971.
30 Мұсаев К.М. Лексикология тюркских языков. – Москва: Наука, 1984.
31 Неманежина Л.П. Тождество понятия как основа синонимических отношений //очерки по синонимике современного русского литературного языка.– Москва – Лененград: Наука, 1966
32 Новикова Н. Семантическое поле обозначений воли в современном русском языке: Автореф. дисс. канд. филол. наук.—Москва, 1986
33 Новиков Л. А. Гипонимия// лингвестический энциклопедический словарь. –Москва: Советская энциклопедия. 1990
34 Новиков Л.А Синонимия // лингвестический энциклопедический словарь. –Москва: Советская энциклопедия. 1990
35 Новиков Л.А Антонимия в русском языке (семантический анализ противоположности в лексике). –Москва: Издательство Московского Университета, 1973
36 Оразов М Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері. –Алматы: Мектеп, 1980
37 Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы.—Алматы, 1991
38 Покровский М. Избранные работы по языкознанию.—Москва: Издательство А.Н. СССР, 1959
39 Попова З.Д. Стернин И.А. Лексическая система языка (внутренняя организация категорияльный аппарат и приемы изучения ). – Воронеж: Издательство Вороженского Университета, 1984
40 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері.—Алматы: Санат,1994
41 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері.—Алматы: Ғылым, 1998
42 Слесарева И.П. Проблемы описания и преподования русской лексики. Издательство 2-ое, испр. – Москва: Русский язык, 1990.
43 Соссюр Ф.де. Курс общей лингвистики / / Труды по языкознанию.— Москва: Прогрес, 1977
44 Тарақов Ә.С. Аударма психологиясы және мәдениеті. –Алматы: Қазақ Университеті, 2005. -41-42,
45 Уфимцева А.А. Опыт изучения лексики как система (на материале английского языка) – Москва: Издательство А.Н. СССР, 1962. -97c
46 Уфемцева А.А. Роль лексики в познании человеком действительности и в формирования картины мира // Роль человеческого фактора в языке: Язык и картина мира. – Москва: Наука, 1989 -125c
47 Фабианова Н. Методические основания сопоставительно-типологического исслеедования эквивалентных лексико-семантических групп (на материале глаголов положительных эмоций в русском, словацком и английском языках): Автореф. Дисс. Канд. Филолог. Наук. – Москва, 1982. -58c
48 Федоров А.В. Основы общей теории перевода. –Москва, 1968
49 Филин Ф.П. О лексико-семантических группах слов // Очерки по теории языкознания. – Москва: Наука, 1982.
50 Хасанов Б. Тілдік жүйе //Қазақ тілі. Энциклопедия. – Алматы: Қ.Р.Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министірлігі, Қазақстан даму институты, 1998. -421 б.
51 Хасанов Ғ.Қ. Сөздің лексикалық мағынасының құрылымы. Дисс. Филол. Ғыл. Канд. – Алматы, 1997. -256 б
52 Шмелев Д.Н. Проблемы семантического анализа лексики. – Москва: Наука, 1973. -187с
53 Щур Г. Теория поля в лингвистике.—Москва: Наука,1974. – 188с
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
МАГИСТРАТУРА
Әдеби шығармашылық және көркем аударма теориясы кафедрасы
Барлыбаева Назым Серікболовна
Сезім мүшелері атауларының лексика-семантикалық өрісі және олардың ... ... ... ... ...
Сағындықұлы Б.
ф.ғ.д. профессор
Пікір сарапшы – Исмаилова
Ж.
ф.ғ.к.
“Қорғауға жіберілді”
Кафедра меңгерушісі:
Ф.ғ.д. профессор Жақсылықов А.Ж.
_________________
“___” ___________2007 жыл.
Алматы
2007
МАЗМҰНЫ:
Кіріспе.....................................................................
.....................................................2
1 ... ... ... ... ... сөз ... және олардың орыс
тіліне
аударылуы...................................................................
....................................11
1.1. Лексика-семантикалық байланыс
түрлері.......................................................17
1.2.Сезім мүшелері атауларының дистрибуциясы және олардың орыс тіліне
аударылуы
............................................................................
.....................................23
2 Фразеологизмдерді аудару мәселесі және ... ... ... ... сөз тіркестерінің зерттелуі және орыс тіліне
аударылуы...................................................................
...............................................32
2.2. Сезім мүше атаулары тірек болған фразеологизмдер
....................................41
Қорытынды
............................................................................
......................…….....56
Қосымша
............................................................................
.......................................59
Пайдаланылған ... ... ... жүйесі түрінде алып қарастыру-тіл білімінің ... бірі ... Тіл ... ... ... кіші
жүйелердің байланысынан, тығыз қарым-қатынасынан тұратын біртұтас жүйені
құрайды.
“Тілдік жүйе – табиғи тілдің ішкі ... ... ... ... ... тұрақты қарым-қатынасқа түскен элементтерінің
бірлігі мен тұтастығы /50,421/. Тілдің жүйелік сипатын айқындау тілдің ... ... ... ... береді. Сондықтан көптеген
ғалымдар тілдің осы қасиетіне ерекше назар аударады. ... ... ... ... рет ХІХ ... ... тілшісі В. Фон Гумбольтің еңбектерінде
сөз етілді. Ғалым: “тілде жеке дара ... жоқ, оның ... ... ... ... ... ғана ... береді”, - деп тілдің өзі бірнеше
бөлшектердің жиынтығынан, олардың өзара ... ... ... ... ... ... ... лингвистикада тілдің жүйелілігі, тілдің
құрылымы деген қағидалар тұрақты ғылыми ... ... ... ... кең қолданысқа ие бола ... Бұл ... ... ... ... ... ... Фердинант де Соссюр мен
И.А.Бодуэн де Куртенэ болды. Швейцар ғалымы Ф.де ... “... тіл – ... бір ... ... ... ал бір ... ... тек
өзгелермен қатар қолданылғында ғана айқындалады”, - деп тілдің жүйелілігіне
баса назар аударды. ... ... ... ... ... ... ... тәртібіне бағынатын жүйе ретінде анықтауы
қазіргі тіл білімі үшін де өз маңыздылығын жойған жоқ. Өйткені, “... ... ... бар ... ... элементтері бір-бірімен байланысты,
өзара бағынышты (тәуелді) біртұтас құбылыс деп қарау тілдің ... мен оны ... ... ... атап ... ... құрастырушы бөлшектерге (тілдік элементтерге) тәуелсізділік, керісінше,
бөлшектердің бүтінге ... ... ... ... ... ... ... жүйесін тілдік жеке құбылыстардың ... ... ... ... тұрғысынан зерттеу айрықша
мәнге ие болады” /43,496/.
Тілді ... ... бар ... ... байланыста болатын
жүйелерден тұратын құбылыс ретінде қарастырсақ, лексика ... ... бірі ... ... Бұл жөнінде ғалымдар Ә.Болғанбайұлы мен
Ғ.Қалиұлының ... ... ... ... ... ... ... бір бүтін жүйе деп қарауды міндеттейді” /7.256/. ... да ... ... бар, ... белгілі бір тәртіппен
байланысқан жүйе болып саналады.
Лексиканың ... ... ... лингвист ғалымдардың
алдарынан күрделі сауалдар туындап отырды. Мәселен, әр түрлі ... ... ... ... мен ... ... адам ... миында өзіндік дыбысталуымен, айтылуымен, өзіне
тән мағыналармен ... ... ... қамтитын өзінің сөздік
құрамынан керекті сөзді айту үшін ойлануға қалайша өте аз ... ... ... ... ... ... туындаған сауалдарға көптеген ғалымдар өзіндік ой-
тұжырымдарын білдірген еді. Ю.С.Степанов ... ... ... ... ... өз алдына бір жүйені құрайтындығын айта келіп, ойын
былайша ... ... ... ... анық, өйткені олай болмаған
жағдайда біз миымыздан керекті сөздерді тез әрі жеңіл таба ... ... ... ... ... ... адамның сөздік қоры (актив және
пассив сөздерді қосқанда) 70-80 мыңға ... ... ... ... ... сөздер мен терминдерді және төрт-бес мыңнан жиырма мыңға
дейінгі фразеологиялық бірліктерді ... Осы ... ... те ... ол лексиканың жүйелілік сипаты “сөйлеушінің өз
ойында бір-біріне ұқсамайтын мыңдаған бірліктерді ... ... ... ... ... ... ... -- лексикалық
бірліктер адам миында белгілі бір ... ... ... ... ... адам ... ... болмастағы заттар дүниесі мен түрлі
құбылыстарды танығанда олардың ортақ белгілері мен ерекшеліктерін назарға
алып санасында белгілі бір ... ... ... ... сөздер
мағаналарының жуықтығына немесе қарама-қарсылығына, т.б. ... ... бір ... ... Орыс тіл ... лексиканы
жүйелік сипаты бар құбылыс ретінде алғашқылардың бірі ... ... бұл ... ... және ... ... бір-бірінен еш
уақытта тысқары өмір сүрмейді. Олар біздің санамыздан тыс ... не ... ... ... ... ... -
дейді /38,382/. Академик Ә.Қайдар “тіл әлемін” ... ... ... үш ... салаға жіктеп, оларды іштей отыз үлкен макротопқа, ал оларды
өз ... екі ... ... ... ... ... ... де осы оймен сабақтасып ... Б.Қ. ... ... лексикалық жүйесі деп – бір-біріне жақын, ұқсас, біріне-бірі
тәуелді байланысты, сондай-ақ бір-бірімен ... ... ... ... ... бірі сатылап енетін біртектес бірнеше
элементтердің тобын, жиынтығын айтамыз ”,- ... ... ... ... ... бір ... ... тарихын зерттеуде оны
тақырыптық топтар арқылы қарастыру өте тиімді әдіс болып ... ... ... /51,12/. Тіл ... ... ортақ мағаналық
белгілері негізінде айқындалатын семантикалық өріс, лексика-семантикалық
топ, лексика-семантикалық парадигма, тақырыптық топ, т.б. ... ... ... ... “Сөздік құрамның жүйелілік ерекшелігі
мағыналық ... ... ... ... ... ... ... бөлінуінен көрінеді. Тілдегі әрбір сөз белгілі
бір лексика-семантикалық парадигмаға енеді, әрі ... көп ... ... ғана қатысты болмайды. ....Айқын ... ... ... мағынасын ашуға мүмкіндік туады” ,- деп атап көрсеткен.
/28,48/. Мүшелері бірдей грамматикалық сипатты ... және ... ... ... бір ... төңірегінде топтасқан
сөздердің жиынтығын И.Г.Слесарева лексика- семантикалық топ /42,52-53/ деп
атаса, Н.Фабианова: “Бір сөз табына ... ... және ... ортақ сөздердің жиынтығын лексика –семантикалық ... ... бір ... білдіретін бір мазмұн төңірегіне
топтасқан сөздер жиынтығын ... ... деп ... Ғалым
тақырыптық топтардың тек ... ... ... құбылыстардың
топтастырылуы негізінде айқындалатын, араларында анық ... ... ... негізінде түзілетіндігін ... Ал, ... топ деп ... ... ... ... біріккен
екі немесе бірнеше сөздердің жиынтығын атайды және оны тілдің тарихи
дамуының ... ... ... ... ... ... ... топтары мен лексика-семантикалық топтарының арасындағы ортақтық
олардың қай-қайсысының да ... ... ... ... бұл ... ... жүйесіндегі
тақырыптық топтардың экстролингвистикалық, ал ... ... ... негізінде ұйымдасады деген қорытынды
шығады.
Тақырыптық топтар экстолингвистикалық тұрғыдан
анықталады деген көзқарасты ... ... ... ... ... сигнификатифті жағынан емес, номинативті ... ... ... ... ... зерттеу “Үй тұрмысындағы
заттар”, “Дене мүшелері”, “Киім-кешек түрлері” , “Құрылыстар” ... ... ғана ... ... ... ... ... тілдің тұтастай мағыналық ... ... ... дейді. /45,133/. Алайда ... ... ... ... топтастырған кезде тілден тыс жатқан
факторлар мен тілдің ішкі қасиеттерін жеке дара ... ... ... айтады. Мәселен, Р.С.Гинзбург экстолингвистикалық белгілеріне қарай
айқындалатын әрбір лексикалық бірліктердің ... ... тән ... белгілерге ие десе /10,17/, Д.Н. Шмелев те ... ... ... ... ... мүше ... тақырыптық топтардың бірліктері де ортақ лексикалық тіркесімділігімен
және бірдей сөзжасамдық мүмкіндігімен сипаттала ... ... ... ... ... ... ... топтарын семантикалық талдаудан бас тартпау керектігін лексиканың
осындай бөліктерінің де ... ... ... ... ... ... ... ,тақырыптық топтарды лексика-семаникалық топ деп те қолдануға
болатындығын айтады. /52,104/. ... ... ... мен ... ... ... нақты шек қойып тастауға болмайды. Өйткені
лексикадағы кез-келген лингвистикалық ... ... ... ... ... ... ... арасындағы байланыстар
мен қарым-қатынастар жатыр.
Лексика жүйесіндегі ... ... ... ... сөздер тобы лексика-
семантикалық өріс ретінде де ... ... ... ... құрамы-ретсіз, үйіліп жатқан бірліктердің жиынтығы емес ол сөздердің
мағыналық ортақтығына байланысты біріккен бірнеше өрістерден тұрады”,- десе
/5,52/, “Өрістік құрылым – ... ... ... ... ... деп ... те атап ... . /29,37/.Осындай
пікірді ғалым Э.В.Кузнецова да қуаттап, өз ...... ... ... ең ... ... қазіргі таңдағы тіл білімінде кең
таралған “өрістік” тәсіл ... ... ”,- деп ... /19,133/.
А.А.Уфимцева: “Тілдің әлемдік бейнесін лексикалық бірліктер ... ... ... деп ... сөздердің парадигмалық топтары
негізгі болып табылады”,- деген пікір білдіреді /45,137/.
Демек, лексика-семантикалық өріс ... ... ... бірі ... табылады. Бұл ұғым лексикалық
семантиканың басты мәселелерін шешуде лексиканың ... ... ... ... ... ... және оның құрылымын анықтауға
лексикалық бірліктер ... ... ... ... бір топ ... ... өріс – ... кең ұғым. Мұнда
лексикалогияның ... ... ... және сөз бен ... ... негізгі мәселелер ұштасып жатады. ... ... ... ... шешу ... ... ... мүмкіндік береді. Өріс теориясы тіл біліміне ... әр ... ... ХХ ... ... жылдарынан ене
бастаған болатын. Өріс теориясы тілдегі сөздердің ... ... ... ... ... идеяны жан-жақты қарастыратын
көптеген көзқарастарды қамтиды.
Тіл ... өріс ... ең ... рет ... ... семантикалық өрістер арқылы зерттеудің теориялық негізін ... ... ... ... ... еңбектерінде сөздік құрам белгілі бір ұғым
аясына топтасқан сөздердің тобынан, яғни “ұғымдық өрістерден” тұратыны және
сол өріс құрамындағы сөздердің ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Сонымен қатар И.Трир сөздің жеке тұрып
белгілі бір ... ... ие ... және тілдің негізгі лексикалық
бірлігі болып саналатын жоққа шығаратын өзінің “кез-келген сөз жеке ... ... ... оның ... өріс ... ... сөздермен
байланысы арқылы анықталады” – деген қате тұжырымын ұсынды. И.Трирдің
аталған ойлары ... ... ... ... оның ... ... ... немесе мағаналық жуықтығына ... ... яғни ... арқылы қарастыруы және өріс теориясы туралы
пайымдаулары осы ... ... ... ... ... лингвистикада әр тұрғыда қарастырылады. Мысалы:
лексика-грамматикалық [Г.Ипсен], лексика-семантикалық ... ... ... ... және ... мағыналық көлемі [А.Рудсгокгер], т.б. Осыған орай Г.С.Щур “Теория
поля в лингвистике” деген ... оның ... тіл ... ... ... астам атауларын көрсетеді: функционалды-семантикалық өріс,
семантикалық өріс, ... және ... ... компоративті өріс, сөйлемнің
микро өрісі, грамаматика-лексикалық өріс, т.б. /51,256/.
Ғылыми әдебиеттермен танысу ... осы ... ... ... ... бір ... қолданылып жүрген ... ... ... ... ... жоқ ... байқалады. Бұл атау
сөздердің әр түрлі жиынтығына қатысты қолданыла ... ... ... ... ... мақаласында: “өріс-
мағына ортақтастағының негізінде біріккен және ... ... ... заттық немесе қызметтерінің ұқсастықтарын бейнелейтін тілдік
бірліктердің жиынтығы”, - ... ... өріс ... бір ... ... әр ... ... қатысты сөздердің жиынтығын, ал ... бір сөз ... ... бір ... ... ... ... тобын қарастырады.
Г.С.Щур ортақ қасиеттеріне қарай байланысқан бірліктерді “өріс”
деп, ал ... ... орай ... бірліктерді
функцияналдық топтар деп тануды ұсынады.
Өріс құбылысын В.Г.Гак былайша түсіндіреді: “Тіліміздегі сөздер
бірыңғай емес, сондықтан ... ... ... анықтау үшін, сөздерді
белгілі бір топтарға бөліп ... ... ... Сөздер көп
аспектілі болғандықтан сөздік құрамды және әр типтегі өрістерді бірнеше
жолдармен сипаттау туындайды. ... ... мен ... ие. Олар тұлғасына
байланысты сөзжасамдық және лексикалық ... ... ал ... ... ... ... оның құрамы сол сөздерге қатысты болатын
ұғымдардың арасындағы логикалық қатынастар арқылы анықталады” /9,107/.
Ғалымдардың өрісті ... ... ... ... ол – семантикалық өрістің мағаналық құрамындағы ортақ
бір семантикалық компоненттің негізінде біріккен ... да бір ... ... ... тұруы.
“Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері”деп аталатын
еңбегінде М.Оразов лексикалық бірліктердің мағына жуықтығына қарай белгілі
бір лексика-семантикалық топтарға бірігетінін ... ... ... ... ... ... лексика-сематикалық топтыңқұрамына енетін сөздер өзара бір
мағыналық сыңар (семалар ) арқылы байланысып жатуы керек.
2.Бір лексика-семантикалық топтың компоненті ... ... ... ... ... ... Лексика-семантикалық топтың құрамындағы сөздер бірі екіншісін
мағыналық жағынан толықтырып, ұштасып жатыуы керек.
4. Антонимдік, ... ... да ... бір ... ... аясында болады.
5.Лексика-семантикалық топтар іштей семантикалық топтарға ... ... ... ... топтың құрамындағы сөздер бір сөз ... ... ... бұл ... негізінде бір ғана қалып етістіктерінің
қалыптасуын, мағыналарының даму жолын талдауға арналған. Оның ... ... ... ... ... қазақ тіл біліміндегі алғашқы
бастамалар ғана. Ғалым болашақта лексика-сенмантикалық топтардың құрылымын,
әрбір сөздердің ... ... ... ... жан-жақты ашу керектігін айтады.
М.Оразов лексика-семантикалық топ ... ... ... үш ... ... ... қатынас лексика-
семантикалық топ мүшелерінің ... ... да , олар ... үш ... ... ... Олар ... антонимдес
және ұштас мәндес мағыналық қатынастар болып саналады. Бұл үш ... де бір ... ... ... ... ... та ... ” /37,138-139/.
Қазақ және араб тілдеріндегі дене мүше атауларын лексика-
семантикалық байланыс түрлері арқылы ... ... ... ... ... ... ... байланыс түрлерін көрсеткен.
Лексика-семантикалық өріске өз пайымдаулары ... ... ... теорияларын қарастыра келе жұмыстың
негізгім зерттеу нысаны болып ... ... ... ... ... ... өріс-тілде шындық болмысты бейнелейтін
,бірліктері әр түрлі, ортақ семантикалық компонент негізінде ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы.
М.Оразов лексика-семантикалық топтардың құрамындағы
лексикалық бірліктердің арасындағы ... ... ... ... ... атты еңбегінде сөз мағыналарын 1) денотаттық
мағына; 2) сигнификаттық ... және 3) ... ... деп үшке
топтастыра отырып: “Сөз мағанасын ... оның ... ... ... ... ... ... саналатын объектив дүниедегі заттар мен
құбылыстардың адам санасындағы бейнесімен байланысып жататын бөлшегі”,- деп
көрсеткен /37,65/. Сөздің бұл ... ... ... ... таным
теориясымен өте тығыз байланысты. Атап айтқанда, “адамның сезім мүшелеріне
түйсік туғызатын заттың қасиеттері ғана деноттық ... ... ... дегеніміз - қозғалушы материяның бейнесі. Түйсік арқылы
болмаса, біз басқа ... ... ... ... ... да ... ... Түйсіктер – қозғалушы материяның бірдегі сезім ... ... ... ... үшін оны сөзсіз сезінуіміз керек. Заттардың
түрлі формасы, түсі, дәмі, исі, т.б. адамның сезім мүшесіне ... ... ... ... Айталық, заттың түсі, формасы - көзге,
дәмі - тілге, исі - мұрынға түйсік туғызады, тітіркендіреді. Осы ... ... ... ... ... ... ... танудың басқа
жолы жоқ. Таным теориясының бірінші қағидасы біздің біліміміздің бірден-бір
қайнар көзі -түсініктер болып ... ... ... ... Оның
дұрыстығын психологтар да дәлелдеген болатын.
Сезімдер – қабылдайтын сезім мүшелерінің түрлеріне
қарай бірнеше түрге бөлінеді. ... ... дәм ... иіс ... ... ... көз, тіл, құлақ, мұрын сияқты дене мүшелерімен байланысты
болады. Психологтар сезімдерді табиғатына қарай үш ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстарды тікелей қабылдайтын ... ... ... ... ... дәм және теріге байланысты ... Ал, ... ... ішкі организмдермен [асқазан, өңеш, ішeк] сезінуі
байланысты сезінуді қосады. Үшінші топқа ... ... мен ... ... қосады.
Мен өз еңбегімнің нысаны етіп аталған сезім мүшелерінің
бірінші тобындағы сезім мүшелерінің атауларын, Яғни ... ... тіл, ... қарастырамын.
Қазақ тіл білімінде кешеуілдеп зерттеген салалардың бірі лексикалогияның
негізгі ... ... ... күнде кешенді ғылым саласына ... ... ... ... зерттей келе, қазақ тіліндегі лексика-
семантикалық ... ... ... оны ... ... сезім мүшелері атауларының лексика-семантикалық өрісін ашу,
олардың контекстегі орнын, жалпы сезім ... ... тіл ... ... ... ... ... аясын қарау тақырып
маңыздылығын белгілейді.
Зерттеудің мақсаты:
Бұл ... ... ... сезім мүшелері атауларының
лексика-семантикалық ... ... оның ... ... ... ... ... және
фразеологиялық тіркестерді ұлттық ерікшеліктерін психологиялық
фактор ... ... ... ... жайлы сөз ету.
Жұмыста алға қойған мақсатқа байланысты мынандай: міндеттер ... ... Әр ... ... ... зерттеулердің
жетістіктеріне сүйене отырып, зерттеуде басшылыққа
алынатын теориялық ұстангымдарды негіздеу.
– Сезім мүшелері атауларының лексика-семантикалық өрісі
шеңберінде орнайтын лексика-семантикалық байланыс
түрлерін анықтау.
Зерттеудің пәні мен ...... ... ... лексика-
семантикалық өрісі және олардың орыс тіліне аударылуы.
Зерттеу материялы ретінде лексикографиялық, психологиялық еңбектерден
жинақталған сезім ... ... ... ... ... ... ... дереккөздері: Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 5,6,7,9
томдар (жалпы ред. Басқ. А.Ы.Ысқақов. Алматы, 1981-1985); Қазақша-орысша
сөздік (Х.Махмудов, Ғ.Мұсабаев. Алматы, 1995); Қазақша-орысша сөздік
(жалпы ред. ... ... ... ... 2002); ... 2т. ... ред. ... Ғ.Мұсабаев. Алматы, 1978-1981); Қазақ
тілінің фразеологиялық сөздігі (Кеңесбаев І. ... ... ... ... ... ... атау ... лексика-семантикалық
өрісі құрылымы,ондағы лексика-семантикалық байланыс түрлері анықталып,
олардың орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... атауларының өрісі айқындалды.
Зерттеудің теориялық жәнем тәжірибелік маңызы. Зерттеу барысында алынған
нәтижелер мен тұжырымдар қазақ және орыс тілдері лексикасының ... ... ... салыстырмалы тіл білімінің және
лексика жүйелілігі мәселесімен тығыз байланыста тұратын өріс теориясының
ғылыми тұрғыдан толыға ... ... ... ... ... нәтижелер
мен қорытындыларды орыс және қазақ тілдеріндегі лексика-семантикалық
өрістерді салғастырмалы ... ... ... ... ... ... алуға және тәжірибеде аударма сөздіктер жасауда
пайдалануға болады.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері – жұмыста салғастырмалы, ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі үлкен тарау және оның
ішіндегі тараушалардан, қорытынды, қосымша, пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... мазмұны: Кіріспе бөлімінде лексика-семантикалық өріс теориясы
туралы мағұлұмат ... ... ... тіл ... ... ... тарауда сезім мүшелері атауларының дистрибуциясы
көрсетілді, ... ... ... ... ... және соңынан
тіркесетін сөз тіркестері берілді. Сезім ... ... ... сөз
тіркестері арасындағы лексика-семантикалық байланыстары анықталып, олардың
орысша аудармалары берілді. ... ... ... аудару
мәселесі сөз етіліп,фразеологизмдердің құрамында ұшырайтын сезім мүшелері
атаулары ... ... ... ... ... фактор ретінде танылды.
1.Сезім мүшелері ұйытқы болған сөз тіркестері және ... ... ... ... ... құбылыстарды,олардың қасиеттері
мен ерекшеліктерін және өзін-өзі әр қырынан тануы тілде айрықша ... ... ... дүниеге келтірді.Сондай сөздердің біріне
әрбір тілдің байырғы лексикалық қабатынан орын алатын сезім ... ... ... ... адам ... ... қасиеті ретінде тілдік
құбылыстың әр саласында кеңінен танылып отырады. Бұл әсіресе ... ... ... ... уақыттағы тілдік материалдарды талдаудың
басты, маңызды бағыттарының ... ... ... тілдегі орнын
зерттеуге көп көңіл бөлінуде. Мәселен ... ... ... орны ... ... ... ... не на мир, а
на один из ... ... мира – на ... на- ... себя – и ... спецефический фактор каторый может быть ... ... ... ... ... фактором в языке” /21,109/, - дей келе, адамдық
фактордың астарында адамға қатысты бүкіл мазмұн, яғни адамның ішкі ... ... ... оның ... мен ... да ... ... дүниені сандық та сапалық қабылдау үлгісінде “адамның ... зат пен ... ... ... ... ... зерттеу
бағытын ұсынуды қазіргі заман лингвистикасы байқатып отыр /22,55/.
Экспресивтілік пен эмоционалдылық, бағалауыштық, образдылық ...... ... тек ... ... тілдегі көрінісі. Сезім
– бұл сырты дүние заттары мен құбылыстарының адамның қажеттеріне сәйкес
келу-келмейінің ... ... ... ... психикалық процесс түрі.
Қажеттердің түрлі ... ... ... ... ... ... және ұнамсыз сезімдерді туғызады. Бұл сезімдер адамда арнайы ... ... ... ... ... сезім мүшелеріне келесідей
анықтама береді: Сезім мүшесі-сырттан келген тітіркендіргіштерді нервтік
қозуға ... ... жер /13,95/. ... сезім мүшелері
тітіркендіргішті дәл ... ... ... ... болып
табылатын ұзақ эмоциялық процесс барысында қалыптасты.
Сезім мүшелеріне сыртқы дүние заттары мен ... ... ... әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді түйсік
деп атайды. Түйсік арқылы ... ... ... ... қатты-
жұмсақтылығын, кедір-бұдырлығын т.б.осы секілді қасиеттері ажыратылады
/9,95/.
Ежелгі гректердің өздері бес сезім ... және ... ... көру,
есту, сипау, иіс және дәм түйсіктерін ажырата ... ... ... ... түйсіктерінің түрлері туралы, соған сәйкес сезім мүшелері туралы
түсінікті едәуір ... ... ... ... лексика-семантикалық өрісін ашуға
негізделгендіктен бұлардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталып өткеніміз абзал.
Лексика-семантикалық өріс ... ... ... ... ... ... ... жасауға алынған материалдарды толық қамту,олардың
таралу шегін көрсету);
-тұтастығы (зерттеу ... ... ... ... ... құрамындағы ядро мен компоненттер арасындағы жүйелі
байланыс);
-өзара айқындылығы т.б.
Н.С.Новиков ... ... ... ұсынады:
1.Негізгі ұғымның ерекшелігі (өріс атауы мен компоненттер арасындағы
негізгі ... ... ... мен ... ... ... ... сөз таптарының саны /33,87/.
Жоғарыда аталған мәселелерді қарастыры келіп,біз ... деп ... ... және тең ... ... ... ... да
болатын,концептуалды ... ... ... ядросы (өріс атауымен
байланыстағы бірлік) және перифериясы ... ... ... ... мөлдір (өйткені шеткі нүктедегікомпоненттер басқа ... енуі ... ... жүйені танимыз.Семантикалық өріс лексикалық
мағыналардың бір-біріне ... және ... ... бұл ... мен ... ... жағдайда емес, кіші
мағыналық бірліктер негізінде топтасады.Осындай ... ... ... және лексика-семантикалық парадигмамен қатар) ... ... ... ... бірі болып
саналады.
Семантикалық өріс – мағыналық құрылымдағы ортақ бір семантикалық
компоненттің негізінде біріккен ... да бір ... ... ... ... алдымен мағынаға, атап айтқанда, семаға баса көңіл
аударамыз.
Семалардың ... ... ... сөз ... ... Ең ... сөз ... байланыстырушы элемент деп санайтын
болсақ, онда тіл білімі ... ... ... негіз де жоқ.
Семалардың адам ... ... ... дүниені түйсініп қабылдаған
солардың түрлі қасиеттері мен белгілері екендігін мойындаумен бірге ... ... ең кіші ... ... де ... шығармау керек
[37,187].
Семантикалық өрісті анықтағанда сөздер семантикалық байланыста болуы
керек. Семантикалық өріске енген ... көп ... ... ... тең ... ... ... семантикалық байланысының екі түрі бар.
Оны валентілік теориясымен айналысқан ғалымдар да көрсетеді. ... ... және ... ... ... материалдары негізінде
айтылған валентілік теориясына ... ... шолу ... ... екі түрі бар ... ... ... Бірінші – ішкі
валентілік, екінші – сыртқы валентілік .
Автор ішкі валентілік деп ... ішкі ... ... ... көрсетеді. Мысалы, туынды ... ... ... ... ... ... өзара байланысы, т.б. Ал,
сыртқы валентілікке сөздердің сөйлем құрамында ... ... ... түсінеді.
Г.Хельбиг болса, неміс тіліндегі сөздердің валенттілігін логикалық,
семантикалық және ... ... деп үшке ... ... ... адам ... болады да, униврсалды қасиетке ие деп
есептейді. Семантикалық валентілік ... ... ... ... ... ... ... келуін және олардың белгілі
бір мағынада болуын талап ... ... Бұл ... екі ... 1)
тіркескен сөздердің мағынасының сәйкес ... ... 2) ... ... ... ... ... байланысты болады.
Ал, синтаксистік валенттілік сөйлем құрамындағы ... ... ... ... ... есепке алады.
Сөйлеу кезінде сөздердің семантикалық валенттілігін анықтау
синтаксистік валентілікпен ... ғана іске ... ... түсу үшін ... ... бір ... сәйкес
келуі, ортақ болуы керек. Сонда барып, сөздер семантикалық өріс құрауға
мүмкіндігі болады.Сөздердің ... ... әр ... ... ... қамтитын тілдің лексика жүйесінің ірі құрылымдық
бөлшегі- лексика-семантикалық өріс.
“Табиғат дүниесінде бәрі бір-бірімен байланыста,бір-бірімен тығыз
қатынаста ... ... ... зат және ... құбылыс қалған
барлық заттармен,құбылыстармен белгілі бір айқын қатынаста тұратыны секілді
тілдегі барлық сөздер де бір-бірімен байланысып жатады.Сөздердің арасындағы
логикалық ... әр ... ... ... асады.Бір сөз (бір
мағынадағы) өзге сөздермен сан алуан логикалық,яғни біреулермен ... ... ... ... ... ... ... өріспен байланысты міндеттерді шешу санамаланған
мәселелерді жаңаша түсіндіруге мүмкіндік ... ... ... ... лексикалық мағынасының жуықтығына,байланыстығына,ортақ
семаларына қарай топтасқан сөздер. ... өріс – ... ... мағынасының жуықтығына, байланыстығына, ортақ семаларына қарай
топтасқан сөздер. Семантикалық өрістің құрылымдық элементтерін ... ... ... ... ... өріс ... ... тұрады
және бұл сөз осы өрістің мүшелерімен емес, жоғары жатқан ... ... ... ... ... ... және стилистикалық
сипаттамалар көп болған мағына өрістің жетекші ... алыс ... ... ... ... оның ... яғни басты сөз- және алыс пен
жақында орналасқан ... ... ... ... ... ... ... көршілес өрістің мүшелері де кіруі мүмкін. Осы
мезетте осы өрістің мүшелері де өз варианттарымен ... ... енуі ... ... ... ... ғалымдар оны ұйымдастыратын мағыналарының
иерархиялық сипатта болатынын,яғни бір ... ... ... атап ... ... ... басты орталық болып
саналатын архисема,яғни тектік интегралды сема лексикалық бірліктердің
жалпы және ... ... мен ... ... сема
сөздердің арасындағы мағына ... ... ... жекелік мағынасын береді /15,14/. Лексикалық бірліктер ... өріс ... ... ... ... бір семаның болуы
негізінде ... ... ... компоненті болып саналатын және
заттардың немесе ұғымның айқын бір белгісін ... ... ... ... /1,24/. ... ... ... мүшесінің өзіндік
ерекшелігін байқау үшін талдау әдісі қолданылады.Семантикалық өріс мүшелері
арасындағы байланысты анықтау үшін ... ... ... ... ... талдау әдісі-сөздік құрам лексикалық бірліктердің жай
ғана жиынтығы емес,ол өзіндік құрылымы бар,элементтері өзара байланысқан
жүйе деген ... ... ... талдау әдісі лексика-
семантикалық өрісті зерттеуде негізгі әдіс болып саналады. Себебі, тіл
ғылымындағы семантика саласына байланысты ... ... ... ... ... ... және ... талдау әдістерін
бірдей пайдаланудың тиімді екендігін дәлелдеп отыр. Компонентті ... ... ... ... ... ... арасындағы
әр түрлі лексика-семантикалық байланыстарды анықтаймыз. Жалпы алғанда,
компоненттік талдау әдісін ... ... ... қарастырылатын
және мағыналарды ең кіші семантикалық бірлікке ... ... ... ... ... әдіс деп анықтауға болады
/18,7/.
А.Кузнецов компонентті талдау әдісінің пайда болу үш ... ... ... ... 1. ... тілшілердің пікірі бойынша, бұл
әдіс алғаш рет кең ... ... ... ... ... ... 1956 ж. У.Гуденаф және Ф.Лаунсберидің
қатар шықан еңбектерінде ... ... ... мен принциптері
белгіленген еді, сол арқылы бұл әдіс семасеологияда кең түрде таралып
кетті. 2. ... ... ... ... ... басқа тобы
оның тамыры 30-40 жылдардағы грамматикалық семантика туралы еңбектерден
деп есептеледі. Бұндағы есепке ... ... ... ... еңбектерінде берілген әдіс болатын. Авторлар әдісі бұл әдісті
К.С.Трубецкойдың фонологиялық принциптердің негізінде жасап, грамматика
мен семасиологияға тарату ... деп ... еді. 3. ... ... ... шығу ... Г.В.Лейбництің логика-
философиялық концепциясында жатыр деп есептейді /17,8-9/.
Э.В.Кузнецова: “Сөздің компоненттік ... ... ... ... оның компоненттері – семалары – бір-бірімен тең емес.
Оның ішінен жалпы семалар бөлінеді, оған ... ұсақ ... ...... /19, ... ... компонентті талдау жасау үшін, өте қажет болатын нәрсе
– аналитикалық анықтауышты табу. Анықтаушы негізінен екі бөліктен тұрады ... ... ... ... және сөздік нақтылаушы
[конкретизатор].
Индефикатор – сөз мағанасының негізгі ортақ белгілерін ... ... ... ... негізгі ұқсастық [иденфикатор]
арқылы, нақты белгілері нақтылаушы [конкретизатор] ... ... ... ... ... “ақшаға” – [конкретизатор]. Сөздің лексикалық
мағынасын талдаудың кең ... түрі – ... ... ... ... ... түрінде негізгі ұқсастық бөлікті [иденфикатор] ... ... ... ... алу ... сөзі ... Алу ... алу,алу - өзіне алу. “Алу” сөзі айналып келіп “алу” сөзіне
тіреледі. Осы ... ... ... ары ... бөлу ... ... компонентті талдаудың қысқа түрін көрсетуді таблица түрінде
береді:
|Семантикалық белгілер [семалар] ... ... ... |Іші ... |Нәтижесі |
|Қарындаш ... ... ... ... ... емес, |
| | | | ... ... |
| | | | | ... ... ... |Пластмасса |Сия ... ... |
| | ... | ... |тұрақты, тез |
| | | | | ... ... ... талдауда зерттеуші семалардың атауларын бермейді де,
бұны “Талдаудың қарапайым түрі екендігін айтады” [45,110].
Семалардың ... ... ... атау ... ... ... оларды үлкен кіші топтарға бөледі. Мысалы: “оқыту” сөзіндегі
семалардың құрылымын мынадай схема түрінде ... ... сема ... жекелік сема]; 2. оқушыларға
[дифференциалды нақтылаушы]; өзінің авторитеті мен әсер етіп ... . ... ... ... компонентті талдау әдісті “бас”
сөзіне қолданып көрелік. “Бас” сөзінің мағанасы сөздікте былай ... ... ... көз, құлақ, мұрын, ми т.б. орналасқан дене
мүшесі”. Бұнда негізгі ортақ ұқсастық [идентификатор] сөз ... ... ... сыңары “дене” сөзінің түсіндірмесін қарасақ, “сыртқы
физикалық формадағы адам не жануар ... ... сөзі ... деп ... “Жануар сөзі бүкіл тірі мақұлық, өсімдіктерден
басқа”, “адам” сөзі, “тірі ... ... және ... ... ... ... ... “мақұлық, тірі жан” семасы
бар. “Ауыз, көз, ... ... ми” ... ... “мүше”сөзі сема болады.
Бұл сөздердің бәрінің түсіндірмесіндегі семаларды потенциалды сема деген
атауымен беруге болады” ... сөз ... ... ... ... ... ... бір немесе бірнеше семаларға бөледі, сол үшін ол, ... ... ... ... етістіктің лексикалық мағына құрамынада,
біздіңше, мынадай семалар бар: 1) қозғалу қимылы бар, 2) қозғалған ... ... ... ... ... білдіреді, 3) қозғалу жерде болады, 4)
бағытсыз қозғалысты білдіреді, 5) қозғалыстың ... баяу ... ... 6) процестің созылыңқылығын, т.б. білдіреді”
(37,179).
Б.Сағындықұлы “ат” сөзінің бес түрлі омонимін көрсетіп, фразеологизм
құрамындағы [“атып шықты”] ... ... ... ... әдісі арқылы
этимологиясын дәлелдейді. “Біздің ажыратуымызша, “ат=v” етістігі ... ие: ... түрі fx] 1) ... мақұлқаттың қозғалысы; 2) мұндай
қозғалыстың обьективті қажеттіктен ... ... 3) ... ... жалт ... 4) қозғалыстың нәтижесінде мақұрқаттың өз
орнынан ажырап, бөлінетіндігі; 5) мұндай қозғалыстың табиғатта шексіз
қайталанатындығы” ... тек ... ... құрамында ғана болып қоймастан
грамматикалық мағыналар құрамында да ... ... ... ... ... ... не қозғалыстан қатысты болады,
екіншіден, белгілі бір уақытпен байланысты мағананы, ... ... ... аяқталынбауының не басталыну, басталанбағандығымен
байланысты, т.б. мағына білдіреді. Жалпы семалық ... сөз ... алып ... да, обьектив дүниедегі ... ... тең ... ... да ... сөз ... көшірмесі [белгілі дәрежеде сәйкес
келетін] деп түсінуге болады. ... да сөз ... ... ... ... сөз ... осы семалардың қосындысы ... де ... ... - дей келе ... сөз ... да семалардың қосындысына тең бе? Кез-келген ... ... ... ... көрсетуге болады ма? ... өзі ... ... Әрине бұл теориялық ... ... де ... ... сәл ... Ең, ... тіл тек ... саналмастан системалар системасы болатындығын да естен шығармау
керек. Сондықтан да сөз ... ... ... ... ... адам ойының қызметі негізінде жасалынатын мағаналардың
да бар ... ... ... жоқ. ... жағдай барлық сөз біткендерді
семалық талдау жасауға мүмкіндік бермейді, бірақ ... ... ... ... құрылымына оңай түсінік беруге болады” – деп
Степанова мен Гактың пікірлеріне сүенеді.
Семалар адамның ... ... ... ... дүниені түйсініп
қабылдаған солардың түрлі қасиеттері мен белгілері, сонымен қатар, ол ... ең кіші ... ... ... Сондықтан да сезім
мүшелері арқылы қабылданған сыртқы дүние туралы ... ... ... ... бола бермейді, сөз мағанасын тереңірек түсінуде
семалардың қажет болатындығы да шындық. Мысал ретінде терминдерге берген
түсіндірме ... ... ... ... Адам ... көріп
жүрген нәрсеміз, бірақ адам сөзіне анықтама бергенде оның екі аяқты, екі
қолды, тік жүруі сияқты белгілерін ... ... ... ... ... сөздігінде “адам” сөзіне: “Ойлау және сөйлеу қабілеті бар,
өмірге қажетті өндіріс құралдарын өндіре ... және сол ... ... ... ... алатын жан иесі, кісі”, - деп анықтама
берген /51,62/.
Басқа тілдердің түсіндірме сөздіктерінде де адам ... ... оның 1) ... ... 2) ойлай алатындығын, 3) құрал жасай
алатындығын, 4) құралды пайдалана алатындығын негіз етіп анықтама берген.
Сонымен ... бұл ... адам ... ... ... құрамына да
енген. “Егер байыптап қарасақ, бұлардың кейбіреулері өте қатты жалпылаудан
туған белгілер, олар адамның сезім мүшелеріне түйсік туғызбайды. ... ... ... сезім мүшелерімізге түйсік туғызбайды”, - деген
М.Оразов өзінің еңбегінде /37, 181/. Алайда, біз ... ... ... ... {өйткені, миды бір сезім мүшесідеп алып ... ... ... ... табиғатының жаратқан күрделі де, айрықша феномені. Жер бетіндегі
қоғамдық өмірдің негізгі тұлғасы бола тұра, адам өз ... ... ... ... ... ... табиғи қасиетіне орай жан-дүниесімен
тебірене сезіне алады. Адам ... ... ... ... ... ... күледі, шаттанады, рахаттанады, ашынады, күйінеді,
алданады, алдайды, түңіледі, бір нәрсеге ... ... ... жиіркенеді. Адам бойындағы қасиеттер алуан түрлі. Осы қасиеттердің
барлығы адамда сезіну арқылы пайда болатын дүниелер. Сезіну-сезім мүшелері
арқылы ғана іске асады. Адам ... ... ... ... ... ... ... танығанда олардың ортақ белгілері мен ерекшеліктерін
назарға алып санасында белгілі бір тәртіппен,ретпен бейнелейді. Сондықтан
тілдегі ... ... ... немесе қарама-қарсылығы сияқты
қасиеттеріне байланысты ... бір ... ... ... ... “... тіліміздің лексикалық жүйесі – бір-біріне жақын,
ұқсас, біріне-бірі тәуелді,байланысты, сондай-ақ бір-бірімен ... ... ... ... бірі ... ... ... элементтердің тобы, жиынтығы”. ... ... ... топтасатын сөздердің осындай
жиынтығының бірі – лексика-семантикалық өріс.Ю.Д.Апресянның ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы емес. Ол
сөздердің мағыналық ортақтығына байланысты біріккен ... ... ... ... ... ... тіл ... сөздік құрамды толықтай сипаттауда
негізге алатын нәтижелі тәсіл ... ... ... ... ... семантиканың басты ... ... ... ... ... қағидаға негізделген. “Өріс – мағына
ортақтастығының негізінде біріккен және білдіріп отырған ... ... ... қызметтерінің ұқсастықтарын бейнелейтін тілдік
(негізінен лексикалық) бірліктердің жиынтығы” немесе семантикалық өріс ... ... ... оның ... ... ... ... бейнелеу тәсілі. Бейнелеу – бұл өрісті тарихи-генетикалық,
әлеуметтік тұрғыдан және оның негізгі құрылымдық ерекшелігін ... ... ... ең ... ... ... өріс теориясы тілдің
лексика жүйесіндегі лингвистикалық және экстролингвистикалық байланыстарды
көрсетеді”. Лексика-семантикалық өрісті анықтау екі жолмен – ұғым ... ... және сөз ... ... ... асады. Жұмысымызда бірінші кезекте сезім мүше атауларының лексика-
семантикалық өрісі құрамына енетін бірліктердің бір ұғымға ... ... Өріс ... одан әрі дами түсуі өріс ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі лексика-семантикалық
байланыстарды қамтитын тілдің лексика ... ірі ... ... ... ... ... дүниесінде бәрі ... ... ... қатынаста болады. Шындық болмыстағы әрбір
зат және әрбір құбылыс қалған барлық заттармен, ... ... ... ... ... ... тілдегі барлық сөздер ... ... ... ... ... ... әр ... жүзеге асады. Бір сөз (бір мағынадағы) өзге сөздермен сан ... яғни ... мен ... ... мен антонимиялық
т.с.с. қатынастарда болады”. Сөздердің ... ... ... ... лексика-семантикалық өріс тұтастығын қамтамасыз ететін
негізгі белгі болып ... ... әр ... ... (синонимдік қатарларға, антонимдік және гипонимдік топтарға)кіру
мүмкіндігін айқындайтын семантикалық ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарды білдіруі,
полисемиялық ерекшелігі сияқты т.б. оның семантикалық ... ... ... /15,1/. ... өріс ... ... өзара түрлі
қатынастарға түседі. Сол себепті кез-келген өріс ... бір ... ... ... ... Осы ... ... олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары салғастыра отырып зерттеген
Н.Ғ.Карменов еңбегінде байланыс түрлері жан-жақты қарастырылған. Лексика-
семантикалық өрісті сөз еткенде ... ... ... ... ... ... лексика жүйесінде әрі лексика-семантикалық
өріс құрылымына басты парадигмалық байланыс болып, тек–түр негізінде
логикалық ... ... ... ... ... Мұндай
байланыстарды сонымен бірге лингвистикада таксономиялық байланыс деп те
атайды. “Өзара байланысқан лексикалық бірліктер ... ... және ... ... кластар мен кіші кластарға
семантикалық өрістерге және семантикалық аймақтарға белгілі бір жүйемен
топтасады”/15,104/.
“Гипероним–түрлік ұғымды ... сөз не сөз ... ... ұғымды білдіретін, жалпылық мағынаға ие сөз ... сөз ... ... ... ... ... ... т.б.
Гипоним тектік ұғымды білдіретін сөз не сөз ... ... ... ... ... сөз ... сөз ... байланыстарды зөерттеуде негізгі методологиялық
ұстаным болып жалпылық, даралық, ... ... ... ... бұл ... адам ... жалпылық және жекелік
категориялардың арасындағы қатынастарда көрсетеді ”.
М.Оразов лексика-семантикалық топтардың құрамындағы лексикалық
бірліктердің ... ... ... ... ... ... деген еңбегінде” гипер-гипонимияға арнайы тоқталмағаны
мен де, осы байланыстар туралы өз ойын ... ... ... ... ... бір түрі–ұштас мағыналы сөздер
аралығында болады. Бұл синонимдік, антонимдік байлансытарға қарағанда ... көп ... ара ... ... ... ... мағыналы сөздер синонимдермен, антонимдермен бірге бір лексика-
семантикалық , сондай-ақ тематикалық топтардың мүшелері ... ғана ... ... ... көк, ... ... т.б. ... өзара синоним де,
антоним де емес. ... ... ... ... байланыстырып тұрған
заттың түсін білдіретін сема ғана. /37,148/.
Бұл қатынас негізінде бір ұғым түрлі деңгейлер ... ... ... ... ... әр ... иерхиялық
деңгейлерде орналасып, бірнеше сатыларды ... Бұл ... түрі ... ... ... жүйесін ұйымдастыратын, әр тілде өзіндік сипатымен
ерекшеленетін универсалды ... ... ... ... ... ... ететін, лексика-семантикалық өріс
құрылымын ұйымдастыруға қатысатын келесі байланыс түрі – логикалық бөлшек-
бүтін қатынасы ... ... ... ... ... – тіл
білімінде өте аз зерттелген лексика-семантикалық байланыстың түрі.
Б.А.Плотников, Э.В.Кузнецова ... ... ... ретінде қарастырады. Бөлшек атауларын – гипонимдер, ал бүтін атауларын
– гипероним деп көрсетті. ... Бас – ... ... ... ... көз, ... ... бөлшек атауы. Сол сияқты: Ағаш – бұтақ,жапырақ,тамыр т.б.
Тілдің лексика жүйесіндегі негізгі лексика ... ... бір түрі – ... Бұл ... түрі ... лексика жүйесіндегі
өзара мәндес сөздердің арасында орнайды. Синонимия – ... ... ... ... келетін тіл бірліктерінің семантикалық қатынастарының түрі.
Мысалы: мұрын – тұмсық, көздің қарасы – көз қарашығы т.б.
Антонимия – ... ... ... лексикалық бірліктердң
мағыналарының қарама-қарсылығы негізінде туындайтын лексика-семантикалық
байланыс түрі. Новиков қарама-қарсылықтың ... ... ... ... ... – белгілі бір ретпен орналасқан бірліктердің ең
шеткі симметриялы мншелерін білдіреді. Мысалы: жас – жас ... кәрі – ... есту – ... т.б. 2) векторлық қарама-қарсылық - әр ... ... ... ... арасында болады. Мысалы:
кіру – ... ... т.б. 3) ... ... ... бір-бірне қарама-қарсы қойылатын мүшелердің
арасында ешқандай ортаңғы, аралық мүше ... ... ... ... 4) ... ... ғана ... бір қимыл әрекеттің, бір қатынастың т.б. әртүрлі атауы ретінде
олардың қарым-қатынасы екінші жағын да ... жеті ... ... кем ... сөздердің арасында орнайтын қарама-қарсылық адам баласының
ойлау қабілеті арқылы шындық болмыстағы заттар мен ... ... ... ... ... қоя отырып тануы негізінде,
яғни логикалық қарама-қарсылық арқылы туындаған. Антонимиялық қатынасқа
түсетін сөздердің ... бір- ... ... ... ... мүлде жоққа шығармайды, себебі бұл сөздерге семантикалық
ортақтық тән. Ол ... сөз ... ... бір ... ... ... болуымен түсіндіріледі. Мысалы: “алыс”– “жақын”
(қашықтық); “ауыр”– “жеңіл”(салмақ) және т.б. ... ... ... өріс ... ... ... байланыстардың
бірі болып саналатын антонимия өзге ... ... мен ... ... мәні бар, бір ғана ... ... қатысты
болып келетін лексикалық бірліктердің арасында орнайды.
Сезім мүшелері ... ... жиі ... ... сөзжасамдық мүмкіндігінің жоғарылығымен ... ... ... сөз ретінде жиі жұмсалуымен ерекшеленеді.
Ғылыми жұмысымызда сезім ... ... ... болмысты
бейнелеп, сезім мүшесі деген ортақ мағына негізінде топтасқан, әр түрлі
лексика-семантикалық қатынастармен байланысып ... бір ... ... ... ... өріс ... қарастырамыз. Яғни,
сезім мүшелері атаулары ұйытқы болған сөз сөз тіркестерін ... ... ... ... және де ... орыс ... ... тіл білімінде аударма мәселесінің тілдік ... ... ... ... ... уақыттағы бірегей зерттеу ... ... ... және ... ... ... көрген монографиясын атауға болады. Кітапта орыс тілінен қазақ
тіліне тәржімаланған прозалық шығармалардың тілін ғылымдар ... және ... ... ... ... ... сонда автор аударма және қазақтың ұлттық мәдениеті және
қазақ әдеби ... ... ... ... сөз ... сияқты күрделі мәселелерге нақтылы ғылыми талдау жасаған.
Аударматану тек тіл және ... ... ... емес, ол
пәнаралық мәселен когнитивті ғылымдармен және мәдени антропологиямен тығыз
байланысты. Аударманың теориясы мен оның ... ... ... ... ... ... аударманы күрделі когнитивтік ... ... ден ... ... ... аясында аударма мәселесі қолданбалы
ленгвистика пәні ретінде де қарастырылып жүр. Аударма ... ... ... күні көп ... Бір ... кең ... бір ... екінші тілге
мәтін мазмұнын беру болса, екінші жағынан мәтінді аударудың ... ... ... ... ал ... ... ... болмақ.
Аударманың тарихына үңіліп қарасақ, ел мен елдің, халық пен халықтың
өзара ұғысу, жақындасу ниеті ертеден–ақ ... ... ... Оған ... ... ... замандар бойы жалғасып келе жатқан аударма өнерінің
үлгілері әсіресе, аударманың өзге үлгілерінен гөрі ... ... ... ... ... ... екінші тілге жеделірек жетіп отырған.
Халықтың рухани тілек –талабынан келіп туған өзге елдің көркем ... ... ... ... ... меен ... алға ... әр қилы тәсілдері мен заңдылықтары бой көрсетеді.
Аударма мәселесіне арналған алғашқы теориялық еңбектер ХVIII ... ... ...... “Нечто новейшей фабрикации
переводов из греков и ремлян” деген, Англияда–Тайтлердің ... о ... ... ... ... ... ... жақсы аударманың
негізгі принцептерін анықтап берген еңбек ретінде аудармашылар ... күні ... ... ... жүр. Осы ... ... ... жәен аудармашылар жөнінде екі түрлі пікір болған сияқты. Оның бірі–
түпнұсқа авторын аудармашы еліне алып ... өз ... ету де, ... аудармашының автор еліне көшуі. Автордың жағдайы мен түбегейлі
танысу үшін оның еліне бар ... ... ... ұлы ақыны Гете
ұстанған.
Батыс Европа мәдениетінің тарихынан аударма теориясына ... әр ... ... ... ... ... ... (мәселен, аударманы шешуі жоқ
жұмбақ деп ұғатын Гумбольдт, “Перевод– смерть понимания”дейтін Мориц ... ... ... ... ... Шлейермахер т.б.) келтіруге болады.
Аударма теориясын сөз еткенде, оның ... ... ... ... орыс ... ... пікірлеріне тоқтамай өте алмаймыз. Ресейде
алғаш еркін ... ... ... сол жайында ... ... ... ... ... ... ... переводчик поэезии-соперник” деген әйгілі
қағидасы мен орыс аударма өнерінде ... ... ізін ... жөні бір ... ... ... аударма теориясына негіз
боларлық және соның дамуына едәуір септігін тигізген ... ... ... ... ... Писарев сынды сыншылардың
аударма жөніндегі ... өз ... бір ... ... ... ... Бұлардың соңынан академик Веселовскийдің үлгісі шықты. Осы
мектептің өнегесін үлгі тұтқан аудармашылар саны ... ... ... ... ... жасаған аудармашылардың біразынан түпнұсқаны
орыстандыру, шығармашылық ерекшеліктер ... ... ... ... ... соңғы кезеңінде тіл білімінде ... бола ... ағым ... ... ... деген пессимистік көзқарасты
таратып жіберді. (Потебня). Ал, түрге әуестенушіліктің қашан да әркімнің өз
басының ... ... ... ... итермелейтінін аударма тарихынан
білеміз. Жалпы Ұлы Октябрь революциясына дейінгі аударма теориясына қатысты
пікірлердің ... шолу ... ... ... /2, 11-12/.
Аударма жұмысы қазір біздің өмірімізден ... орын ... ... ... ... аударма қызметінің атқаратын рөлі орасан
зор. Қай халықты ... ... та, ол ... мәдени, рухани байлығын ең
алдымен екі негізден алып дамытып отырған. Бірі өзінің ішкі ... ... ... ... иек арту. Өзге тілдің рухани
дүниесімен ... ... өз ... ... өз ... ... ... да басқа елдің ғылым–білімін ... ... игі ... ... аударманың айрықша қызмет атқөаратындығы
мәлім. Аударма қай заман, қай кезең болмасын қоғам ... ... ... ... ... етіп келеді. Қазіргі кезеңде аударманың көбейгені
соншалық, тек орыс тілінен ... ... ... ... тізімінің
атауларын атап шығу оңайға түспейді. Ол осылай ... ... ... /26,
5/.
Қазақ тілінде ғылыми әдебиетте аударма жайында алғаш пікір айтқан
кісі С.Сейфуллин болды. ... ... ... ... сөз ететін пікірді
кездестіру қиын. Қазақ әдебиетінде аударма мәселесінің шындап қолға ... ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... Қазіргі кезде
қазақ әдебиеттануында адарма мәселесі біршама зерттелінгенін ... ... ... ... ... ... М.Әуезов, З. Ахметов, С.Талжанов,
Ә. Сатыбалдиев, З. Тұрарбеков, Н. Сағындықова т.б. ... ... ... мәдени даму ерекшеліктеріне қарай аудармада түрлі әдіс
орын алғаны белгілі. Біріншісі–еркін аударма, бұл ... ... ... ... ... білмеуден, түпнұсқаның өзіне тән ерекшелігін сақтаудан
гөрі аудармашының ... ... ... қарастырудан туады.
Аудармадағы екінші әдіс–сөзбе-сөз ... Бұл ... ... ... ... ... ... қолданады, түпнұсқадан пышақ
жүзінде ауытқымайтын кемшілік те осыдан туады.
Аударманың ... ... ... ... ... қиын ... екі тілді жетік білу мен қатар, сол ... жан ... ... ... ... қолданады. Оның үстіне автордың стилін, жазу
мәнерін, тіл мүсінін қалтқысыз жете ... ... ... ... күн ... ... ... мәселелердің
бірі. Әдеби аударма халықтардың бірін-бірі тануына, рухани ... ... ... ... ... ... мәселесі - үлкен өнер.Аударманың сапасы әрдайым
аудармашының білім ... ... ол екі ... де аса ... болуы керек. Алайда,екі тілді жетік меңгеру де ... ... ... бере ... ... ... «фондық деректер»,
«фондық білім», «ұлттық ... ... ...... ... ... ... жүр) аудармада үлкен рөл атқарады. Аударма теориясына қатысты
А.Федоровтың айтуы бойынша: “Совокупность представлений о том, ... ... фон, на ... развивается картина жизни другой
страны,другого народа”/48,24/. Демек, ... ... ... ... пен ... ... ... сол тақырыбына қатысты қосымша
мәліметтерді қарап, толықтыру ... ... ... ... ... жазылу жағдайына назар аудару керек. Сол қосымша
мәліметтер ... ... ... ... келеді. Аударма мәселесінің
күрделілігі өз алдына, ал оның ... ... ... түсіндіріледі. Мысалы, «түпнұсқа – тіл» (Т1) және ... тіл» (Т2) ... ... факт ... синтактикалық және
прагматикалық проблемаларды әкеледі /2,143/.
Семантикалық ерекшеліктер – уақыт пен кеңістік, өлшем ұғымы ... ... ... мөлшерленбеген. Қоршаған орта, тіршілік
көзі, өмір сүру ... ... үшін ... ұлттардан ерекшелендірілетін
өзіндік болмысты қалыптастырған. Мысалы, уақыт ... ... ... ... тұрақты тіркестер осыны көрсетеді: Көзді ашып-жұмғанша – глазом
моргнуть не успела.
Синтатикалық ерекшеліктер – ... ... ... ... ... Қай тілден аударылмасын “Түпнұсқа-тіл”Т1 және
“Аударма-тіл”Т2 тіл арасында міндетті түрде сол ... ... ... ... ... ... сөйлеудегі жиі ... кей ... ... ... ... керек. Мысалы, қазақ және
орыс тілдерінде Кешке келемін – Приду вечером сөз ... ... ... ... ... ... ... Мұнда –мін, -у жақтық көрсеткіштері
арқылы мен есімдігі тыңдаушыға түсінікті. Ал, неміс, ағылшын ... ... ... ... ... ... ... сақталады. Синтаксистік мәселелер қатарында лексикалық тіркесімділік
те бар. Тіркесімдердің семантикалық және ... ... бар ... ... ... семантикалық тіркесімділік пәлендей маңызды емес,
ол аударма барысында сөз мағыналарымен ... ... ... тілдегі
лексикалық тіркестердің екінші тілде дәл солай болып ... ... ... әсіресе тұрақты сөз тіркестеріне өте қатысты жайт.
Прогматикалық проблемаға – ... ... ... ... ... мен ... метафораларды аудару мәселелері
жатады. Стиль ... ... ... ... ... ... ... т.б. тәсілдерді айтады. “Сандар парадоксы” туралы
әр ұлт тілінде кездесетін мына ... ... ... ... ... он үште отау ... орыс ... “Бальзаковский возрасть
(отыздан асқан әйел жасы)”; елу – ... жасы ... ... мәні – XIX ... ... ... Ф.Шлейермахтың айтуымен мүмкін болса, “оқушыны авторға ... ... ... көркемдік ерекшеліктері ұлттық бояуы ... ... ...... ... және ... тәсілі туралы ғылым. Аударманың герменевтикалық моделі (қалыбы)
деген ұғым қалыптасқан. Оны ... А.Н. ... Осы ... ... ... бағынады, аударма түсінуден басталып, түсінумен аяқталады.
Аудармашы шет тілінен ... ... ... ... ... ... ... болғанның бәрін қайта түсінуді жүзеге асырады. Яғни, түсіну
мәтіннің екінші рет туу ... ... ... ... ... атауларының дистрибуциясы және олардың орыс тіліне
аударылуы
XIX ғасырдың ортасында ... ... ... ... ... ... – бұл ... тажалы” деп тұжырымдады. Мұның астарында
түсінбей тәржімалау салдарынан ... ... ... ... ерекшелігін кеміту, экспрессивтік-
эмоциялық әсерін әлсірету ... ... ... ... ... ... ... қателікке ұшырайды. Мәтінді дұрыс қабылдап,
айқын түсіну үшін де аудармашыға терең ... ... ... ... ... мәтінді түсінудің үш негізгі түрін бөліп атауға
болады: диалог, мәтін, интерпретация” /2,42/. ... ...... әр ... ... ... ... әуез, үнін
сезіну, оны тілдің қажетті сөздік қорымен дәл де, ... ... ... аударма үрдісіндегі стилистикалық құралдарды дұрыс ... ... ... дегеніміз де аударманы қабылдау үрдісінен бастап, оның барлық
қасиет, ерекшеліктерін нәзік ... ... ... дегенде автордың
талантын, шығармашылық абырой-беделін ғана емес, туындысының ... ... ... ... ... ... ... сөздегі ойдың негізін, әр мәтіннің мағыналық
қуатын аса зерделікпен байқап, айқын аңғару – ... ... ... ...... алдында әр сөздің ... ... ... үшін бұл ... ... түседі десе
әбден болады. Аудармашы А.Адалис “Түпнұсқаның авторына бойлау керек. ... ғана ... ... ... Сол ... қай ... дәл ... еркіндікке барғаныңды сезінесің”,- деп аударманың неғұрлым сапалы,
жоғарғы көркемдік-эстетикалық сәйкестікте, толық ... ... ... ... сезімталдық автор түпнұсқасының аясында басталып, оның
стильдік-тілдік құрылымдарын, мәтіндерін дұрыс, дәл, ... ... еске ... ... адам ... қатысты лексиканы зерттеген
Б.Ұ.Сағынова мынадай пікір айтады: “Сөз мағынасының кеңеюі, сөздердің
семантикалық ... ... ... ... ... ... ... атауды білдірудегі бір-бірімен тура немесе жанама байланысын,
адамның дүниені ақыл-ойы ... тану ... бір ... ... ... сезім мүшелері] арқылы танытады” /15,13/.
Сол сезім мүшелерінің бірі – көз. Ол көру ... ... ... ... ... ... мүшесінің бұл түрі – көз арқылы біз заттардың
түсін ажыратамыз. Түстерді бейнелендіру адамның ... ... ... ... көз ... ... ... С.В.Кравков кеңес
еткендей, гүлге толы шабындықты ... оның ... ... ... салыстыру жеткілікті. Түсті бейнелендіру
түйсіктерінде эмоциялық реңк айқын байқалады – жылы түс, суық түс ... ... ... ... эмоциялық күйіне түрлі түсті тигізетін
әсері жұмыс жасау бөлмелерін ... ... ... ... ... ... де ... мен техникалық эстетика талаптарына
сай келіп, оқушыларда ... ... ... ... қажет. Түрлі
түстің эмоциялық әсері искусствода: бейнелеу өнерінде, түрлі-түсті кинода,
көркем бұйымдар жасаудың кез келген ... ... ... ... ... ... бір ... қағидасы болатыны сияқты, бұл
сөздердің де тіркесу қабілетінің белгілі шегі бар. ең ... ... ... ... Сөз ... ... ... тауып
қиюластыру деген сөз. Өз ара қиюласа алатын сөздер ғана сөз тіркестерін
құрай ... Олар – ... ... бар ... ... атауы “көз” сөзі ұйытқы болған сөз
тіркестері және ... орыс ... ... ... көз – ... ... сүйкімді көз;
Бота көз - әдемі мөлдіреген қара көз;
Күлім көз – күлкі табы ... ... ... ... көз – ... сұлу көз;
Қарақат көз – қарашығы қап-қара көз;
Құралай көз – құралайдың көзі сияқты әдемі;
Құмай көз – ... көзі ... ... ... сөз ... көздің жақсы жағын, сүйкімді, әдемілік қасиетін
суреттеп, бір-бірімен синонимиялық қатынаста келіп тұр. Бұл сөз ... ... ... ... ... деп ... болады. Жалпы,
“көз” сөзі орыс тілінде: глаз және очи болып синоним құрайды. Бұл ... ... ... ... ... ... “Синонимы
око (очи) и глаз (глаза) обозночают один и тот же ... ... одно и то же ... и с этой точки зрения кажутся
равнозначными. Это правильно только в том ... что эти ... ... ... их значений; однако полностью их лексическое значение не совпадает. ... ... ... ... ... как слова очи обозначает глаза с точки
зрения их принадлежности человеческому лицу. ... мы ... ... ... ... ... ... но мы обычно не говорим “кошачьи
очи”, ... ... око ” ... ... слово очи относится к числу слов
книжно-поэтических, устарелых”[16,8]. Бұл сияқты ... ... де ... ... ... ... айтуға болады. “көз” және “жанар”синоним
сөздерін: ... жас ... ... жас ... ... от жарқ ... Көзінен оты шықты т.б. сияқты кез-келген сөйлемдерде қолдана беруге
болады. Алайда, бұл сөздердің орыс ... ока, ... ... ... ие ... айта кетуіміз керек. Дәл жоғарғыдағыдай
айтатын болсақ, “мысықтың көзі”, “оң жақ ... ... ... деп ... ... “оң жақ жанарым ауырып тұр” деп айта бермейміз.
Тағы да ... ... ... ... сөз тіркестері
кездеседі: Көздің үлкендігін айқындайтын: “ ... көз ”, “ Тана көз ... ... ... ... орыс ... ... красивые глаза деп
беріледі. Көздің өткір қасиетін: отты көз, өткір көз, жылан көз ... ... ... ... ... Ал, ... байланыста
келетін сөз тіркестері: көздің ағы (белки глаз) - көздің қарашығы ... ... ашты ... ... - ... жұмды (закрыл глаза); көзін
бақырайтты (выкучить глаза) – көзін сығырайтты (прищуривать глаза) сияқты
сөз тіркестері.
“Қара ...... ... – орыс ... ... глаза”. Қой көз –
серые глаза. Көздің ағы – белки глаз, ... ...... ока деп
беріледі.
Ала көз – 1) ... ағы мол ... ... қара ... ... достық ойламайтын қас;
(Көзінің аласымен қарады – он смотрел, выпучив глаза);
Оң көз ... ... сол көз – ... ... екі көз – оба, қыли көз ... ... көз – ... қырағы көз – острый глаз, Ескі [кәрі,
көне] көз – көпті көрген, ... мол, көп ... ... Көне ...... мудрец; Көзіңе қара, немесе көзіңе бақ – смотри в ... ... – на ... Көзбе - көз – с глазу на глаз; Шарай көзге – ... ... а в ... қатынастағы сөз тіркестері:
Көз алмасы – көз орналасқан жер, көздің аумағы.
Көздің ... – ең ... ... ... Орыс ... ... ... бұршағы – жарықты шағылыстырушы мүшесі.
Көздің ағы, көзі қарасы.
Көздің жасы, көздің шарасы – бұлар негізінен көру ... ... ... айтылатын тіркестер.
Көздің әр түрлі бейнесін былай көрсетуге болады:
Көзі жайнады – заблестели глаза, красоваться;
Көзі күлімдеді – смотреть слегкаулыбаясь;
Көзі жасаурады –слезы на ... ... - ... под ... жыпылықтатты – моргать глазом;
Көзін керді – расправлять глаза;
Көзін ...... ... ...... ... угрожать;
Көзін қысты – подмигивать, (подмигнуть);
Көзге көрінбе – не поподайся на ... ...... ... жұму – 1) ... ... 2) ... жетті – убедился, быть убежденным;
Көз байлау – гипнотизировать;
Көз байлану – вечереть;
Көз қылу – ... для ... ... бояу – ... ... – сглазить;
Көз тарту -1) дергать (о судорожных нервных подергиваниях века
глаза); 2) ... к себе ... ... – прикинуть на глаз;
Көз ұшында – вдали;
Көз іліндіру – сомкнуть глаза, вздревнуть;
Көз ...... ... – не оброщать внимания (будучи высокомерным)
Көз сүзу немесе көз тігу – жадно смотреть;
Көзіме көрібе – не ... мне на ... ... – не показывайся;
Көзі қанталады – глаза налились кровью;
Көз әйнек – очки;
Көз аяқ (ыдыс) – тарелка;
Көздің айналасы, ... ... ... ... көзінің қыры тіркестері
көздің маңайына байланысты айтылады. “Көз” сөзіне байланысты тағы да:
Ақ көз – қатыгез, ... көз – ... үміт ... көз – міз бақпайтын, сығырайған өткір көз;
Қызыл көз – ... ... ... көз – жалын атқан өткір көз;
Өткір көз – отты ... көз – ... ... екі дағы бар ... ... ... ;
Теке көз – текенің көзі сияқты ежірейе қарайтын көз, т.б. ... ... ... ... ... та ... ... танып, білуді зор маңыз
атқарады. Ол әсіресе, тілді меңгеруге аса қажетті. Сөздің мәнін ұғу, ... ... және ... ... беру ... ... ... аспайды.
Құлақ сөзіне “Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде” былай анықтама берілген:
“Құлақ адам мен ... есту ... Орыс ... ... уши – ухо ... ... ... беріледі. Бұл сезім мүшесі атауы
ұйтқы болған сөз тіркестері келесідей өріледі:
Ақпа ... – сөз ... ... ... ... - ... ... мол, көненің көзі;
Қамыс құлақ – тіп-тік сүйір құлақ [Атқа байланысты қолданылады] ;
Құйма ... – тез ... ... ...... анықтауыштар [қамыс құлақтан басқасы] адамның түрлі қасиеттерін
көрсетеді, мұндағы ақпа құлақ пен құйма құлақ антонимиялы ... ... ... ... ұзын ... (хабар) – орыс тілінде: слухи деп
беріледі; қыр құлақ – ... ... ... на ... ... ... ... айтылатын, яғни ... ... ... ... ... құлақ
Ортаңғы құлақ
Құлақ қалқаны
Құлақ қуысы
Құлақ шеке
Құлақтың белгілі бір қалыптарын былай беруге болады:
Құлағы ысыды – уши горят;
Құлағы қызарды – покроснели уши;
Құлағы ... ... (шум в ... ... ... ... керең – орыс тілінде: не слышет (глухой), сақ құлақ тіркестері,
қалқан ... ... уши; ... ... ... құлақ], – маленькие уши
- құлақтың пішінін, бейнесін беріп, антонимиялық байланыста келіп тұр.
Құлағына ызыңдады ... ...... в уши, ...... на уши – бұл сөз тіркестері өзге (заттың) ... ... ... ... ... ... созды”, “құлағын түрді”,
немесе “құлағын тікті” сияқты синонимиялық ... сөз ... ... өзге ... қарай бағытталғанын аңғартады. Мұндағы “құлағын
созды” өзінің тура мағанасында да қолданыла береді.
“Құлақ” сөзі ұйтқы болған ... сөз ... орыс ... былай
аударуға болады:
Құлақ салу – слушаться, обратить внимание;
Құлақ түру – внимательно прислушываться;
Құлақ кескендей – как будто отрезаны уши; как в ...... қара ... болды – жеребенок подрос;
Салпаң құлақ (ат) – непородистая лошадь; Салпаң құлақ (кісі) – лопоухий
(вялый);
Келесі сезім ... ...... ... ... біз ... бірге
кіретін иісті заттарды сезінеміз. Иіс сезгіштігі дәм ... ... ... ... сапасын ажыратуға жәрдемдеседі. Сонымен қатар
иіс түйсіктері адамның көңіл-күйіне, жалпы психикасына жағымды-жағымсыз
әсер қалдыруы ... ... ... ... гүл – адамның көңілін сергітсе,
шылымның түтіні – басты ауыртады.
Иіс түйсіктері адамның тұрмыс-салтына, қызмет бабына қарай да ... ... ... ... бушман тайпалары арыстанның, жирафтың,
зебрдің ізін иіскеп жүріп-ақ оңай тауып алады, олар иісті ең ... ... де ... ... ... ... жатқан жерін иісінен біліп
табатын адамдар бар. Бұлар иіс сезу ... өте ... ... ... ... ... сөзіне синоним тұмсық, танау сөздері бар. Алайда,
біз тұмсық сөзін адамға қатысты көп қолдана бермейміз, ... сөзі ... ... ... ... ... ... (иттің мұрны емес),
бұзаудың мұрны дегеннен гөрі – ... ... ... танауы деп
қолданғанымыз дұрыс болар.
Мұрын сөзінің анықтауыштары келесідей ... ... – ушы ... ... мұрын;
Кертпеш мұрын – ортасы ойық мұрын;
Қоңқақ мұрын – ... ... ... ... ... – үсті дөңестеу, имиіп келген мұрын;
Қыр мұрын – үсті ... ... ... ... мұрын – мұрын бітімі етжеңді келген [адам];
Орақ мұрын – ортасы ... имек ... ...... ... ... ... мұрын;
Су мұрын – ісіне бос, болбыр, ынжық;
Таңқы мұрын – таңқия біткен келте мұрын;
Тәмпіш мұрын – тәмпиген ... ... ... – ұшы ... ... ... қоңқақ мұрын және май мұрын синонимиялық қатынаста келіп,
орысша носатый ... деп ... ...... нос;
Таңқы мұрын – вздернутый нос;
Тәмпіш мұрын – маленький нос деп аударылатын болса,
Су мұрын – несговорчивый, несмелый (человек); Мұрын ... (иіс ... ...... носа деп аударылады. Келесі мұрнымен сөйледі,
мұрнымен міңгірледі (мыңғырлады) сөз тіркестері синоним болып, орыс тіліне
бормотать, говорить через нос деп ... ... сөз ... ... иіскеді – понюхал;
Мұрны қышыды – чешеться нос;
Мұрнын басты – закрыл нос;
Мұрны бекітілді – заложен нос, т.б. Бұл ... ... ... ... бейнесі өріледі. Ал, ит мұрын, аю мұрын [тұмсық] тіркестері
өсімдік ... ... ... ... мүшесі атауы – тіл. “Тіл” сөзіне ... ... ... ... ... ... ... – жан-жануарлардың
дәм сезетін, адамдардың сөйлеу ... ... ауыз ... мүше ... ... дәмді сеземіз. Психологияда дәмді: тәтті, ащы, тұзды,
қышқыл деп төртке бөледі. Тілдің ... ... ... бұл төрт ... сезеді. Мәселен, тәтті дәмді – тілдің ұшы, ащыны - тілдің түбі,
қышқылды – тілдің екі жақ ... ...... ұшы мен екі жақ шеті ... ... ... атауы тіл сөзі ұйытқы болатын сөз тіркестері төмендегідей
өріледі: жүйрік тіл, ... тіл, ... тіл , от ... ... ... бола отырып, орыс тіліне оратор, красноречие деп аударылады.
Ащы тіл – тілі қыршаңқы, айтқан сөзі көңілге жаман әсер ... тіл – ... ... ... ... [адам]; Бұл екі
тіркес бір-біріне антонимдік қатынаста келеді. Ал, меронимиялық қатынаста
келетін сөз тіркестері ... ... ... ... ... Тілі күрмелді
Тілін тістеді
Тілімен жалады
Тілін шығарды [мазақтау]
Тілін алды,Тілге ... - ... ... адамның әрекетін
көрсетеді. Бұдан басқа, Ана тілі (әр адамның туған тілі, әр ұлттың ...... ... ... тілі – ... язык, орыс тілі – русский язык,
шет тілі – иностранный язык, түркі тілі – ... ... т.б. ... ... ... – начал говорить (о ребенке);
Тілін тартпады – он говорил смело (не стесняясь);
Тіл тигізу – обругать;
Тіл алғыш – послушный, исполнительный;
Тіл азар – ... ... екі ... ... байланыстағы сөз тіркестері.
Байқап отырғанымыздай, бұл сезім мүшесі атауы “тіл” сөзімен берілетін
сөз тіркестері арқылы адамның әр ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алатын түйсіктердің бірі –
сипай сезу, яғни, теріге байланысты сезімдер.
Тері – ... мал, ... ... ... ... ... Тері
түйсігі рецепторларының есебі жоқ. Тек ауырғанды білдіретін нүктелердің өзі
ғана денемізде 900 мыңнан асып ... ... ... алаптарында сезгіштік
бірдей емес. Мәселен, нәрсе тигенді тілдің, саусақтың ұшы, арқа тұс ... Бір ... ... жақсы сезетін – арқа мен бет терілері, ал
нашар ...... ... мен алақан. Дененің киім жауып ... де ... пен ... өте ... келеді. Тері түйсіктерінің
қалыптасуынада ми қабығы астындағы нерв құрылымдары ... роль ... ... бір бөлігін кесу арқылы тері нүктелерінің біреуінің
сезімталдығын жоюға болады. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда тіпті адам денесі күйіп
қалса да оның ауырғанын сезбейді, бірақ адамда осы түйсіктің қалған түрлері
өз ... ... ... Тері ... арқылы адам заттардың
формасын, кедір-бұдырлығын, қатты-жұмсақтығын жақсы айыра ... ... ... ... сөзі ... ... сөз тіркестері және
олардың орыс тіліне аударылуы келесідей ... ... ... сөздер көп емес, олар өздерінің тура
мағанасында келіп, терінің түсін, сапасын айқындайды:
Жұқа тері – қалың емес, жұқа ... Орыс ... ... ... ... тері – жұқаға қарама - қарсы мәнде; Орысша: толстая кожа;
Ақ тері – ... ... тері – ... тері – ... ... ... ... сөз тіркестерінің алдыңғылары (жұқа тері- қалың тері; ақ ... ... ... ... ... антонимиялық байланыспен
берілген. Меронимиялық байланыста ... сөзі ... ... келесі сөз
тіркестері келеді:
Тері майы
Тері түгі
Терідегі тамырлар
Тері қабаты
Терінің ішкі/сыртқы қабаты сияқты ... бар. ... ... ... яғни ... байланыстағы “тері” сөзі
ұйтқы болған сөз тіркестері мыналар:
Қойдың терісі – баранья ... ...... ... терісі – лошадинная шкура;
Жылан терісі - змеиная кожа, т.с.с.
Адам терісіне ... бас ... – кожа ... бет ...... қол терісі – кожа рук, т.б. қолданылады.
“Тері” сөзінің қызметін орыс тілінде “кожа”және “шкура” деген синоним
сөздер атқарады. Қазақ ... ... ... ... ... ... синонимі
жоқ. Тері сөзі ұйтқы болған тері-терсек тіркесі орыс тіліне – кожевенное
сырье деп ... Ал, ... тар адам – ... ... деп ... ... ... атаулары ұйтқы болған сөз ... және ... орыс ... аударылуы, міне, осындай. Көріп
отырғанымыздай, сезім мүшелері атаулары ұйтқы болған сөз ... ... ... сапасын, адамның белгілі-бір қасиеттерін, бейнесін
беріп, бір жүйемен өріледі. Бұл тіркестер концептуалды мағынанға ет ... ... ... Фразеологизмдерді аудару мәселелері және фразеологизмдердің құрамында
ұшырайтын сезім мүшелері атаулары
Қазақ тілі ...... ... мол, ... ... көзге түсетін категория. Фразеологизмдер – тіліміздің
мәнерлеп, бейнелеп сөйлеу құралдарының бірі. ОЛ өзінің көлемі, ... ... ... ... әр ... аудартады.
Әр халық тілінің өзінің ерекшеліктерін байқататын да фразеологизмдер,
сонымен қатар, фразеологиздер халықтың тұрмыс- тіршілігі, салт – ... да ... ... Фразеологиялық сөз тіркестерінің зерттелуі және орыс тіліне
аударылуы
Жалпы тіл білімінде фразеологиздердің ... ... жүз ... ... ... ... ... Ш.Балли болса, орыс
лингвисі Н.М.Александров ... жеке пән ... ... тіл ... ... ... ... зерттеушілер
назарына ілігіп, зерттеу объектісіне ... ... ... ... алу керектігін атап өтіп, бағыт-бағдарын
көрсетті. Фразеологияны дербес пән ретінде ... ... ой ... ... ... тіл білімінде осы мәселеге байланысты зерттеулердің
тууына игі әсер еткен академик І.Кеңесбаев ... ... ... бері ... тілі ... әр ... зерттеліп, мақалалар
көлемінен шығып, диссертациялық зерттеулер ... ... ... ... Кеңесбаев І, Мұсабаев Ғ. (1962),
Аханов К. (1952), ... Р. (1959), ... Ә. ... сөз ... ... жасалса, кейінгі буын
зерттеушілер Жақыпбеков М. (1956), Бектұрғанов Ғ. (1967), ... ... ... Ө. (1975), Байталиев А. (1974), Жайсақова Р. (1980),
Смағұлова Г. (1993), Қошанова Н. (1995), ... С. (1997), ... (1999), ... Р. (2004), т.б. ... ... топтарын, варианттылығын, синтаксистік қызметін арнайы зерттеп,
пікір айтып, тұжырымдар жасады.
Фразеологиялық сөз ... ... ... біз ... ... еске ... Тіл ... фразеология мәселесі
осы кісінің есімімен тікелей байланысты. ОЛ ... сөз ... үш ... бөледі:
1.Фразеологиялық тұтастықтар (Фразеологические сращения);
2. Фразеологиялық бірлік (Фразеологические единства);
3. Фразеологиялық тізбектер ... ... ... фразеологизмдерді зерттеуші Н.М.Шанский аталған
классификацияны қолдай ... ... ... төртінші түрі
фразеологиялық сөйлемше (фразеологическое выражение) деп есептейді.
Алдымен, фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ... деп бөлініп, ажыратылмайтын
беретін мағынасы жағынан құрамындағы сыңарларының ... ... ... ... тұтасып кеткен томаға тұйық тіркестерді
айтамыз”- дейді /2,171/. ... ... ... ... қой ... шөп ... ... қас пен көздің арасында
(лезде, жылдам), мұртын ... ... ... дәулетті), т.б. Мұның қай-
қайсысы болмасын ... ... ... ... ... ... Мәселен, аузы-мұрны қисаймастан ... ... ... бір ... мағынасы (ұялмастан, шіміркенбестен) осы
тіркестің құрамындағы аузы-мұрны және қисаймастан ... ... ... ... ... ... ... кез-
келген тілде бола береді: орыс, ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ, т.б. ... ... ... съел ... ... тұтастықтың мағынасы өзін
құрастырушы сыңарлардың мағыналарымен мүлдем жанаспай, бүтіндей ... бір ...... ... мол ... ... өте ... болып
алған” деген мағынаны білдіреді. Ұйғырларда: чайлида туршайдиган (сөзбе-сөз
аударғанда “ойда тұрмайтын”) – “ойға ... ... ... ... (сөзбе сөз - “тіске тимек”) – “ашуландыру,ызасын келтіру ”; ... ... хан ... ... ... ... қан ... – “біреуді
жермен-жексен ету, қиын жағдайға ұшырату”.
Фразеологиялық тұтастықтардың семантикалық жақтан бөлініп,
ажыратылмауы сөз ... ... ... ... ... болып табылады. Фразеологиялық тұтастықтың семантикалық бірлігі оның
грамматикалық табиғатын да өзгертеді. Мысалы, орыс тіліндегі ... ... қол ... ... көсемшелі орамынан (деепричастный оборот)
үстеу ... ... ... ... ... ... ... бір ғана үстеу сөз ретінде қолданылса, мойны жар ... ... ... ... ... сөз ... әр қайсысы еріну деген
мағынада бір бүтін лексикалық единица – етістік ретінде қолданылады.
“Белгілі бір ... ... ... ... деп танылуы үшін оның құрамындағы жеке ... ... ... ... ... ... В.Виноградов:
“ерітіндіге айналған лексикалық бөлшектердің химиялық қосындысы”,- дейді
/2,67/.
Фразеологиялық бірліктерге К.Аханов мынандай ... ... ... ... бір ... ... ... бірақ сөз
тіркесінің бір бүтін мағынасы ... ... ... ... ... ... фразеологиялық сөз тіркестері,
фразеологиялық бірліктер деп аталады” /6,112/. Бұлар ... ... ... сөздерден бірігіп, тіркестің бүтін мағынасы сөз тізбегінің
мағынасымен астарлас, образды, бейнелі, астарлы болады. Мысалы, көзді ашып-
жұмғанша, екі езуі екі ... ... жаны ... ... ауыз ... ... көзіне көк шыбын үймелету, т.б. Орыс тілінде ... ... ... ... деп саналады: выносить сор
из избы (жақын адамдардың немесе шағын топтың өз ... ... ... ету), ... ... (қу ... тіс ... алаяқ), кровь
с молоком (денсаулығы мықты адам туралы, жүзі жайнаған, нарттай қызыл,
ағы ақ, ... ... ... под ... ... ... ... көніп,
айдағанына жүру).
Сыңарлардың жиналып келіп, бір бүтін образды мағына ретінде көрінуі
фразеологиялық бірліктердің ... ... ... ... Олар ... еркін сөз тіркестерінен бір бүтін образды ... ... ... ажыратылады. Мысалы, тілі қышу, қолға алу, бел буу тәрізді
сөз тіркестері образды мағынада (тілі қышу – “бірдеме деуге асығу, ынтығу,
құмарту”, ... алу - ... ... ... бел буу - ... ... бірлік ретінде ұғынылса, тура мағыналарында еркін
сөз ... ... де ... ... ... белгілерін көрсеткен:
а) әрдайым бірден аңғарыла бермейтін астарлы, образды мағынасы
болады;
ә) өте-мөте ... ... болу ... ... ... ... өзгертуге немесе басқа сөздермен алмастыруға
болмайды;
в) тіркесті синонимдес келетін бүтіндей ... сөз ... ... ... ... дәл ... жеке ... алмастыруға болады;
Ал, енді фразеологиялық тізбектер дегеніміз не?
“Мағынасы жағынан ... ... ... тіркесу тұрғысынан орнығып, тұйықталған сөз тіркестері
фразеологиялық тізбектер деп аталады” /2,68/.
Тілде сөздердің өзара тіркесу қабілеті бірдей ... ... ... ... ... ... бір ... білдіруге бейім болса, енді
бірі аз ғана сөздермен одақтасып, сонымен ғана тіркеседі. Тіркесу қабілеті
әр түрлі сөздердің тұрақты ... ... сеп ... ... ол
сөздердің лексикалық мағынасының образды, астарлы ... ... ... сөз ... ... бір ... тобы ғана жасайды.
Кез-келген сөз ... сөз ... ... ... ... белгілі бір
тұрақты сөз тіркестерінің құрамында ғана қолданылып, басқа тіркестерде
мүлде кездеспейді. Мысалы, ... тау, ... көл, ... қан, мидай дала,
қыпша бел дегендегі асқар, шалқар, ... ... ... ... тек ... ғана қолданылады. Фразеологиялық тізбектің қатарына орыс
тіліндегі ... ... ... ... ... ... мороз, расквасить нос тәрізді тұрақты сөз тіркестері енеді.
Бүкіл тұтас тіркес мағынасын барласақ,оның беретін мағынасы тұрақты
тіркес ... ... ... ... Фразеологиялық
тізбектердің фразеологиялық тұтастықтар мен фразеологиялық бірліктерден
негізгі ... бірі осы. ... ... ... ... ит ... ... сүттен ақ, судан таза, кеудесін көтеру, т.б.
Фразеологиялық тізбектердің құрамындағы сөздердің өзі қатысқан
тіркестегі ... ... ... тар ... ... ... ... дәлелдейді: “Мұндай шектелу белгілі бір тілге тән сөз
мағыналарының байланысу заңдылықтары арқылы болады”/8,69/
Фразеологиялық сөйлемше – ... ... ... ... ... ... мен ... тұрақты болып келеді /13,176/.
Мысалы, айдағаның екі ешкі, ысқырығың жер жарады; шегірткеден ... ... ... ... көсіл; жоғарғы оқу орны; тауықтың түсіне тары
кірер, т.б.
Фразеологиялық сөйлемше фразеологиялық тізбектен құрамында ... ... ... ... ажыратылады. Қай тілде болмасын
фразеологизм, фразеологиялық единица дегеніміз не және ... ... ... қай ... ... ... ... пікір жоқ.
Бұлардың құрамына кейбір орыс ғалымдары тіркес ... ... ... ... тек ... ... ғана ... Кейбір ғалымдар
еңбегінде мақал-мәтелдер де қанатты сөздер де, ... ... ... ... де ... құрамына енсе, өзгелерінде қалып қойған.
Тіпті кейбір ғұламалар: (акад. І.Кеңесбаев, Ғ.Мұсабаев, Балақаев, ... ... де ... ... ... ... тіркестердің негізгі қасиеті оның айрықша
семантикалық топ болуы және оның стилистикалық ажарында. ... ... , сөз ... ... ... ... синонимдері
ретінде көркем әдебиетте айрықша рөл ... ... ... ең басты нәрселер мағыналық, стилистикалық өң ... ... ... ... ... ... , фразеологизмдердің
мазмұнын, мағынасын, сырын талдап жазған еңбектердің біразын жоғарыда атап
өткенбіз. Ал, ... бір ... ... ... ... мәселесі
аса қажет, әрі барынша қиын мәселе екенін сол еңбектерден және ... ... ... ... ... табиғатынан–ақ тануға
болады. Ғылымда фразеология мәселесі сөз бола бастаған уақыттан-ақ оны
екінші тілге аудару жайы ... ... ... тілдердегі тұрақты тіркес атаулының барлығы да
аударма тәжірибесі үшін де, теориясы үшін де ең ... ... ... ... ... фразеологизмдерді екінші тілге берудің неше
түрлі қиындықтары кездесіп, теориялық тұжырым жасауға итермелейді. Өйткені
әр тілдегі фразеологизмдердің мағыналық және стилистикалық ... ... ... Оның ... кірген сөздердің байланысы да әр ... ... ... ... ... ... әр ... өзіне ғана тән ... ... ... ... ел мен елдің арасына дәнекер
болатын аса зор мағыналы құрал. ... ... ... ... ... аттап өте алған емес. Тіркестердің аудармасын
тікелей тексермегенмен, аудармашы-зерттеуші өзінің ... ... ... ... байланысты өзінің пікірін айтып отырған.
Бұл тұста ескеретін бір жайт, сол ... ... бәрі ... және сондай пікір қозғаушылар әр қилы ... ... ... ... жөн. ... ... ... жөнінде айтылып жүрген
тұжырымдарды екі топқа бөлуге болар еді. Бірі - ... ... ...... ғалымдар ұстанған пайымдаулар. О баста бұл екі
ағым өкілдері қызу қарқында дау айтысқанмен, қазір қайсысы болса да сабаға
түсіп, ... ... ... ғана тән, ... ... ... көп жағдайда келісімге келе бастағандай. Мұның өзі ... ... ... ретінде қалыптасып, әр қилы ... ... ... ... мәселесі аударма теориясының бір саласы
болғандықтан, бұл жайында тілші, әдебиетші ... әр қилы ... Бұл ... орыс ... да, ... ғалымдары да сөз етіп жүр.
Тұрақты тіркестердің екінші бір тілдегі табиғатын тексергенде, біздің
алдымен жүгінетініміз орыс ғалымы, тіл ... ... ... ... ... ... рөлі ... Оның соңғы шыққан
“Основы общей теории перевода” кітабында ... ... ... ... ... да ... ғалымдардың кейінгі
шыққан еңбектерін мұқият ... ... ... ... ... аудармасы жөнінде әдебиетші ғалымдарымыз да, тіл
білімпаздары да, жазушы-журналистеріміз де ... ... ... ... бір ... ... ... сөз арасында болса да
әңгіме етіп жүр. ... ... бұл ... ой ... бірі ... мына бір ... ... еске алған жөн. “Аудару
техникасы, аударма тілі өз алдына ... сөз ... ... ... деп ойлаймыз”. Академик ғалым “Қазақ тілінің идиомдары туралы” ... ... ... да ... өз ... айтқан. Ол
идиома, мақал, фразалардың өзара айырмашылықтарын талдайды да, оларды
басқа ... ... ... ... ... ... ... ма,
болмайды ма деген сұрақтарға жауапты ғалым мақал, фраза, идиомдардың өз
қасиеттерінен түзейді. Әр бір жеке ... ... ғана тән және ... ... ... ... ... ретімен алмасқа лаж жоқ
дейді. Мақал, фраза, идеомдардың лексикалық өзгешеліктерін ... да, ... ... аударуға келмейтіндігін түйеді. Бірақ,
академик І.Кеңесбаев бұларды бір тілден екінші тілге мүлде ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі жолдарын
“ізденіп, мағына ... ... ... тізбектерді тауып, аударма тілін
жұртқа ... ... ... ... - деп ... ... ... М.Томанов, Б.Манасбаев ғалымдар 1966 жылы
басылып шыққан ... ... ... ... ... ... Мұнда авторлар мәселенің қиындығын айтып
қарап ... ... орыс ... қазақ тіліне аударудың әр
түрлі жолдарын қарастырады. Үш түрлі ... ... ... ... ... фразеологизмдерді аударуда оның жалпы мағынасы беріледі.
Мысалы, “Вариться в собственном соку” - ... ... ... – кінәлі ету; “Подложить свинью” – қастық істеу; “Яблоко
раздора” – ... ... ... ... на ... – пәтуасыз сөз айту;
т.б.
Екіншіден фразеологизмдерді аударуда олардың өзара мәндес келетіндігі
ескерілетіндігін айтады. Мысалы, ... как ... ...... ... “В пух и в ... – күлін көкке ұшыру; “ Зубы точить
” – тісін қайрау; ... ... ... – төбе шашы тік тұру; “За
тридевять земель” – жердің жеті ... “До ... ... – төбесі көкке
жету; т.б.
Тіл-тілдегі фразеологизмдердің өзара сәйкес, мәндес келуі, шынында да
аударманың жатық, ... ... ... ... Мұның аударма
жұмысын едәуір жеңілдететіні сөзсіз.
Үшіншіден, “көптеген тұрақты сөз тіркестері бір ... ... ... ... ... Бұл тұста авторлар тұрақты сөз тіркестерінің
басқа түрінен идиомдарды бөліп алады. Мақал-мәтел, қанатты сөздердің сөзбе-
сөз аударуға тезірек ... ... ... Мысалы, “Ни рыба,
ни мясо” – балық та емес, ет те емес; ... две ... ... – екі тамшы
судай; “лучше поздно чем ...... кеш ... ... ...... ... сақта; т.б.
Мұндағы аудармалар әр тілдің фразеологиялық қорын байытатын көз.
Осымен ... ... ... ... қатеге апарып соқтыратынын
сәтсіз мысалдарын да әр түрлі саяси ... ... ... ... ... ... еңбектер өзге тілге
қарағанда, орыс тілінде аздап болса да барырақ. Диссертациялық еңбектер
де, жеке ... ... де бар. ... бұлар тек
фразеологизмдердің ... ғана ... ... ... бір ... ... ... олардың классификациясы, табиғаты,
жұмсалу ... ... ... ... жасалады. Бұлардың ішінен баса
назар аударуды тілейтін пікірлердің бірі ... ... ... ... 1948 жылы ... ... в школе” журналының үшінші
санында жарияланған “Идиомдар және олардың аудармасы” деген ... ... ... мүлде қарсы пікір айтқан. Ғалым
идиомдарды аударуға әбден болатынын, олардың ішкі сырын, табиғатын, яғни,
семантикалық ... ... ... ... ... дәлелдеген.
Зерттеуші орыс тіліне идиомдарды аударудың нақты жолдарын ұсынады. Бірінші
жолы – ... ... ... жолы – ... (калька) аудару
тәсілі. Үшіншісі идиомдардың мағыналық мәнін ғана беру жолы.
Аударма ғылымы теоретиктерінің бірі ... ... ... ... ... деген кітабында бүкіл аударма мәселесін лингвистикалық
тұрғыдан талдаумен қатар, оның жалпы лексикологиялық мәселелеріне де біраз
тоқтайды. Бұл ... ... ... ... ... ... идиомдарды, метафоралық тұрақты тіркестерді аударудың жолы
қарастырылады.
Автордың пайымдауларына қарағанда, идиоманы аудару керек, бірақ оның
жолы көп ... Олай ... ... ... ... сақтау қажет
дейді. А.В.Федеров идиоматиканы аударманың жалпы ... ... аса ... деп ... Ал, ... метафоралық тіркестер
дегенге автор тиянақты ойды білдіретін жеке бір сөйлем ... ...... мәтелдерді жатқызады. Бұларды бір тілден екінші бір
тілге аудару мәселесін өзіндік ерекшелігі бар жеке ...... ... ... ұсынған екінші тәсілі – мақал-
мәтелдер құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... тәсіл – аударылатын тілде бұрыннан бар мақал-
мәтелдерді, жалпы фразеологиялық ... ... ... ... ... ... ұлттық өзгешелік жоқ реалий сөздер мен ... ғана ... ... ... ... 1969 жылы Мәскеуде басылып шыққан Г.Р.Левицкая мен
А.М.Фитерманның кітабында да айтылған. Бұнда аударманың теориялық ... ... сөз ... ... теориялық бөлігі үш түрлі
мәселені үш тарауға бөліп қарастырған. Біріншісі: ... ... ... ... ... тарауында ағылшын және орыс ... ... ... ... ... негізгі
грамматикалық және лексико-грамматикалық мәселелері талданады. Үшінші
тарау аударманың ... және ... ... Осы ... ... ... ... барлық
түрлерін , атап айтқанда , фразеологиялық тізбектерді, оның ішінде,
әсіресе, ... және ... ... ... ... бәрі де аударма үшін аса күрделі мәні бар мәселелер.
Осы сөз болып отырған фразеологиялық бірліктердің түрлерін аударудың жолы
автордың көрсетуінше мына ... ... оның ... ... ... ... ... Бірінші жол – мағынасы да, түрі де, яғни бейнесі ... ... ... ... ... ... су ... – не
спросясь броду не суйся в воду; “Қорқынышты түс болса да, рақымшы ...... сон, да ... бог; т.б
Екінші жол бойынша тек мағынасы сақталып, соның негізінде жататын
бейнесі, түрі ... ... ... ... ... көзін шұқымайды”
– рука руку моет; “Орманға кірген сайын отынға молығасың” – чем дальше в
лес, тем ... ... ... жол ... ... ... тілде
баламасы болмаған күнде сипаттамалы аударма жасалады немесе аудармашы өз
тарапынан ... ... ... ... ... ...... мерей
көзден” – Обед узнают по кушанью, а ум по слушанью.
Мұнда фразеологиялық тізбектердің ішінен зерттеушілер салыстырмалы
қалыпта ... ... ... тізбектерді бөлек алып ұсынады.
Бірінші топқа жататындар – екі тілде де толық бейнелі ... ... ... ... – дәл сол мағынаны басқаша бейнелеуіш құралмен
беру, ал, үшінші топқа – орыс ... жоқ ... беру ... ... ... ... онша қиынға соқпайды. Бұлардың
құрамындағы кейбір сөздерді алмастыруға болатын еркіндікті байқаймыз.
Авторлар бұл топқа – ... ... ... жатқызады. Мұнда
байқалатын бір нәрсе авторлар ғылыми терминологияға жетік. Алып отырған
объектіні сол терминдерге салып, соның ... ... ... ... ... мәселемен шектелмейді. Сондықтан да пікірлері ғылыми
дәйекті, дәлелді.
Белгілі тіл білімпазы Л.С.Бархударов та ... ... ... ... ... ... бағалайды. Ол өзінің
аударма теориясының жалпы лингвистикалық ... ... ... ... ... “В ... ... теории перевода могут дать
ценный материал при ... ... ... как ... и ... ... ... идиоматики., синонимики и пр.”
/2,137/.
Қазақ тіл білімінде аударма мәселесінің тілдік аспектісі ... ... ... ... ... зерттеулер жоқтың қасы. Өткен
ғасырда, бұдан отыз екі жыл ... ... ... ... ... деген еңбегі бір автор шығармасындағы
фразеологизмдерді қазақ тіліне аудару ... ... ... еді. ... ... ... қатар, жалпы тұрақты
тіркестерді аударуға қатысты ғылыми ... ... Одан ... ... ... ... авторлардың бірен-саран мақалалары
кездеседі. Соңғы уақытта Г.Д.Айтжанованың “Қазақ ... ... (2003) атты ... ... А.Алдашеваның “Аударматану:
лингвистикалық және лингвомәдени мәселелер” (1998) атты монографиясын
атауға болады.
Әр ұлттың ... ... ... ... ... аударуда
аудармашы үшін сол тілдегі фразеологизмдерді аудару ең қиын мәселе. ... ... ...... бірліктер ретінде компоненттік
құрылым-құрылысы жағынан және компоненттер ... ... ... жағынан жеке сөздердей емес, аудару кезінде
өзіндік ерекшелігімен назар ... ...... бір ... ... ... ... да, тұлға мағына тұрақтылығы
жағынан да, стиль жағынан да оларға тән ерекшеліктері бар.
Фразеологизмдер деп танылатын тіркестердің әдеттегідей үш ... ... ... ... және ... ... ... аксиомалық шарт шынында, бүкіл фразеологиялық тіркесті бұзып-
жарып ... ... ... ... ... болу ... танып-білде қолданылатын әдістер жөнінде пікір білдірген
М.М.Копыленко зерттеулерінде сөзбе-сөз ... ... ... фразеологияға жатқызу керек деген де ой ... ... ... ... оның ... ... ғалымдар да
(Копыленко М, Исабеков С, Сәбитова М, Сәтенова С, ... Г ... кең ... түсінуді жақтаушылар. Бұл арада айтайын
дегеніміз – фразеологизмдердің зерттеу ... ... ... ... ... бар, ... ... кезінде жиі байқалатын мақал-
мәтелдердің аударылуы да, фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ... бағынатындығынан көрінетіндігі. Бұл
жайында Айтжанова Г: “фразеологизмдердің және паремнологиялық ... тар және кең ... ... ... ... ... ... қойылатын талаптардың бірыңғай ұқсастығы.
Олай болса, мақал-мәтелдер мен фразеологизмдердің басты қасиеті тұрақтылық
екендігін ескерсек, онда аударма тұсында калькалану процесі ... ... ... ... жүру – ... қолы ... Бұны сөзбе-сөз
аударуға болады. Бұнда мағына тұтастығы өте берік , компонент араларына
басқа сөздерді ... ... ... келмейді. Сол себепті,
фразеологизмдердің бұл түрі – идиомдар немесе ... ... ... Ал, фразеолгиялық бірліктер – тұрақты тіркес құрамында
мағына ... ... ... ... жолы жағынан қарағанда
компонентінің кейбіреулерінен мағына тұтастығы қатысы бар сөздер болады.
Мысалы, “Көзіне көк ... ...... ... ... езуі ... жету” – қуану – бұларды дәлме-дәл аудару мүмкін ... ...... ... ... сөздермен тіркесу
жағынан орныққан сөздер. Мұндай лексемалар кез-келген сөз ... ... ... ... ”, - дейді /31,28/.
Сонымен, жоғарыда айтылған пікірлерді қарастыра келе, ... ... ... ... ... Фразеологиялық тіркестерді сөзбе-сөз аудару;
2. Фразеологиялық тіркестерді балама (эквивалент, адекватты) етіп
аудару;
3. Фразеологиялық тіркестерді еркін аудару;
Аталған амал-тәсілдер ... ... ... аударуда
алдымен фразеологизмге негіз болатын сөздердің заттық-образдық белгісі мен
сәйкестігі, олардың пысаны мен мазмұнын дәл жеткізу ... ... ... тілдегі мағынасы жағынан ұқсасбаламаларды қолдану кез-
келген аударма ісінде ескерілетін жайт деп тұжырым жасауға ... ... ... мәнінде егер түпнұсқа тілдегі фразеологизмдерге негіз болып
тұрған образ семантикалық жағынан мейлінше айқын, ... ... ... ... оқушы адам осы ауыспалы мағынаны түсінсе, бұл
амалды тиімді әдістердің бірі деп ... ... - ... ... ... ... бар ... Және бұларды тілдің
бөлекше бір сипаттағы, шырыны мен сөлі таусылмайтын ... ... ... ... еді. ... байлығы, тілдің сұлулығы, тілдің өткірлігі
дегеніңіздің айрықша көрінер жері осы фразеолгизмдер маңы. Ойды ... ... ... ... Сөзіңіз нақты, дәлелді болсын десеңіз,
өңменнен өтіп, қолқаны қозғайтын дәрежеде болсын ... ... ... – айшықты сөздер тобының тамырын басыңыз. Сонда ғана сіз тілдің
қасиеті деген не, байлығы деген не сияқты ... ... ... ... Сезім мүшелері атаулары тірек болған фразеологизмдер
Тіл-тілдің өзіне лайық ұлттық қасиеті оның ... ... ... ... Сол ... ... тиянақты сөз
тіркестерінен де анық көрінеді. Фразеологияның сыр-сипатын сөз еткенде
оның тіл ярустарына, тілдің құранды бөлшектерінде ... ... жоқ ... де айта ... Тілдің сол бөлшектерінен түбірлі айырмасын,бас
белгілерін [релеванттық қасиетін] бір-ақ ауыз сөзбен түйгенде мынадай жайт
аңғарылады: 1) ... ... ... бір ... ... бастапқы мағынасының түгел немесе ішінара жартылай айырып қалады
да, шоғыр тіркес біртұтас мағына береді]; 2) ... ... ... ... ... сөздер бір-бірімен жымдаса байланысады,
олардың орын тәртібі нық ... ... ... ... бір шоқ ... ... сақтайды]; 3) қолдану тиянақтылығы ... бір ... айна ... ... ... ... бұлжымай қайталана
қолданылады] [14,590]. ... ... ... ... негізін
қалаған ғалым І.Кеңебаев өзіне дейінгі барлық зерттеулерді ... ... ... келе фразиологизмдерді танып білудің жоғарыдай негізгі ... яки ... ... ... пен ... фразеологизмнің басты, негізгі
белгісі дегенде, бұл қасиеттерді өз дәрежесінде өзге күйде тілдің басқа
элементтерінен де ... ... ... ... ең кішкене бөлшек
фонема, буын болсын, немесе морфема мен түбір оның ... ... ... ... ... тұтастығын, тұрақтылығын сақтайды. Сөйлемнің әр
алуан типтерін алсақ, олар өз құрамының ерекшелігіне, шегі мен ... ... мен ... ... ... ... тұрады.
Бұл тұрғыдан қарағанда ... ... ... ... ... ... тілдік категорияларға ортақ тәрізді, яки
тұтастық, тұрақтылық, тиянақтылық сипат алған нәрселердің бәрі бірдей
фразеологизмде бола ... ... үшін сол ... ... Әйтсе де, бұл заңдылықтың өз ерекшелігі бар. Жоғарыда аталған үш
критерийді түгел қамтитын тұтастық пен ... ... ... немесе сөйлемнен табыла бермейді. Ал, ондай белгілірдің екеу
болып, бірі ... ... ... ғана ... екеуі болмаса, ешбір
лексикалық-грамматикалық тұлға фразеологизм дәрежесіне көтеріле алмайды.
Ал, фразеологизм категориясы аталмыш үш ... яғни ... ... үшеуіне бірдей ие, үш қасиеттің үшеуі бір-бірінен ажырамай,
іштей өзектесіп жатады. Міне, осыған орай ... де ... ... оқшауланып, өзіндік бітім-бейнесімен тіл ішінде өмір
сүреді, өз заңдылықтарын ерік тұтынады.
Фразеологизмді сөздермен ... ... ... сөзге ойысар жағы да, одан оқшау кетер жағы да бар ... ... ... осы ... ... екі ... бар: а) кейбір зерттеушілер фразеологизмдер мен сөз мағына
жағынан бір-біріне балама ... бола ... ... ... ... мен сөздің екеуі екі ... ... кей ... ... ... ... ... теңдесетін белгісін қоюға
болмайтынын ескертеді. Фразеологизмге тиісті белгілердің ешқайсысын да сөз
категориясынан ... ... ... ... сөз ... ешбірі де толығынан фразеологизмдер саласынан кездеспейді.
Фразеологизмнің әр қилы басқа [үш, одан да көп компоненті] ... ... да жеке сөз ... тыс ... “Сөз” дегенді көптеген
зерттеушілер “бүтін бітімді” [цельно оформленный], “фразеологизм” дегенді
бөлек бітімді [раздельно ... деп ... Осы ... ... ... де ... ... сияқты тіршіліктің барлық саласын қамти
алмайды, дүниенің кез-келген ұғымына атау [номінатив] бола алмайды, ол ... ... өз ... ... мен ... адамның көңіл-күйін
эмоцианолдық-экспрессивті бағалауды образды елестетумен, туынды номинация
жасаумен шектеледі. Ал сөз ... оның ... жері жоқ. ... ... ... жеке ... ғана қамти алады. Солар арқылы әлемнің
тілдегі көрінісі нақтыланады. Алайда “адам реалды дүниені тек ... ... оған ... ... да ... отырады, ол бір нәрсені
ұнатады, біреуді ... ... ... ... салқын қарайды. Бір сөзбен
айтқанда өз қажеттеріне қарай ... ... ... ... /42,55/.
Түрлі көңіл-күй адам өмірінің ажырмас ... ... ... әр ... ... ... ... Бұл әсіресе
экспрессивтілік қорда қатты байқалады. ... пен ... ... ... ... – лексикада адамның тек сезім
әрекетінің ... ... ... ... ... көп ретте тілдік
қарым-қатынаста фразеологизмдер арқылы жүзеге асырылады. Олай болса, ... мен ... ... ... ... мағыналас
тіркестерді таңдауы қажеттіліктен туады.
Фразеологиялық қордың басым көпшілігі болып саналатын ... мен дене ... ... ... фраземолардың саны түркі
тілдерінде, соның ішінде ... ... де аз емес ... айта ... ... ... фразеологизмдерінің семантикасы” атты зерттеу
еңбегінде соматикалық атаулар арқылы ... ... көне ... де ... кездесетінін ескертеді: “Кез-келген тілдің
лексикалық ... ... ... ... ... бұл ... көне ... жататынына көз жеткізуге болады. Көне түркі ескеркіштер
тілінде кездесетін соматикалық фраземалардың ... ... ... ортақ екенін дәлелдеу қиынға соқпады. Мысалы когда tagin ... ... ... ... ... ... ... өзбек тілінде күзгә
ташланмақ; қырғыз тілінде көзга корүп; башқұрт ... ... ... ... ... ташланту; сол сияқты til bekut – ... ... тілі ... өзбек тілінде тили тутулмақ; түрік тілінде тіліни
тиймақ; татар тілінде димини тутмақ; қырғыз тілінде тел саклау; тел ... т.б. ... ... ... ... ... ... сөйлеушіге
түсініксіз сыңарлар кездеседі. Ол сыңарлар “дайын ... ... ... ... ... сол күйінде қабылдағанда ғана
сөйлеушіге ... ... ... тиек ету ... ... ... себеп”. Мен де өз айтарымды айтып болған соң, тілге тиек таппай
амалсыздан үнсіз отырмын [С.Байжанов].
Фразема ... ... ... ... ол ... ... ... көтеріп тұратын құрал”] басқа, не тура, не
ауыспалы мағаналары көрсетілген. Фраземалардың “тиек” сөзінің ... ... ... ... араб тілінен ауысқан сөз. Оның түркілік ... ... ... Х ғасырдың туындысы “Алтун йаруқ” ескерткішінде
тылтағ “себеп, сылтау, негіз” мағаналарында түсіндірілген /1,568/.
“Бес жүз ... ... ... ... тиек ... ... ... жасай келіп төмендегідей ғылыми тұжырым
айтады: “... бүгінгі таңда қолданылып жүрген сөзіміз “сылтау” – ертедегі
түркі тіліндегі “тілтағ, ... ... ... ... ... Мұны түркі тіліндегі дыбыс сәйкестігі заңдылықтары дәлелдейді.
Қырғыз тілінде чылтак; тува тілінде ... ... ... ... якут ... сылтах;
Көне түркі тілінде “тылдағ” түбірі – тыл немесе тіл . Тілге тиек
тіркесі ... ... ... ... ... екі ... ... қабылдап, тіл және тағ деп түсінген. Тағ тұлғасындағы
соңғы “ғ” – ... ... сөз ... ... ... ... тіл тек пайда болған. Кеәін келе тек тұлғасының тиек сөзімен
сәйкестенуі нәтижесінде тіл тиек ... ... ... дамуына
орай тіл+ге=тілге тиек болған. Фраземалардың тұлғасы өзгерсе де, мағанасы
осы күнге дейін сақтаған. Себебі ... ... ету деп ... да ... ... қатар мұндай тіркес басқа түркі тілдерінде сақталмаған қазақ
тілінде сөз мағанасын бұзбай, оның ... ... ... ... ... тілі мен ... сүйену фраземасы “әр нәрсені желеу ету, істің
бабына сөздің ... ... ... ... ... ... тек қана ... ғана емес, жақтың да қатысы барлығын ескеріп,
алғашқы кезде тілдағ ... қос сөз деп ... ... ... ... ... Осыған тәуелдік және септік жалғаулары қосылу нәтижесінде тіл-
жағына сүйену фраземасы ... ... ... тиек ету, тіл мен жағына
сүйену фраземалары – ертедегі түркі тіліндегі “тылдағ” ... ... ... ... ... нәтижесінде туған”,– деген пікір
айтады Авакова өз зерттеу еңбегінде ... ... ... сөздер семантикалық жағынан ерек
байқалып, түп ... ... ... ... ... ... ... қайталанып отырады. Оны “ұйытқы сөз” деп атайды. /18,611/.
мәселен, тіл, көз ... ... ... ... ... ... ... екен.
Тіл сөзімен келетін фразеологизмдер: тіл қатты- сөйледі, сөйлей
бастады; тілі аузына сыймады- мықтап шөлдеді; тіл ... ... ... сөз ... ... [тілдеді]; сөйлеуге тілі келмейді – сөйлей
алмады; тіл алғыш – елгезек, айтқанды тыңдағыш, ... тілі ... тілі ... сөйлеу қабілетінен айырылды; тілі шыға бастады- бала
алғаш рет сөйлеу бастады; тілден қалды – ... ... ... ... - ... ... ... келе] бастады; тілдің майын тамызды –
тыңдаушысын ұйыта сөйледі; тіліңді тарт- сөзіңді тигізбей сөйле [ол тілін
тартпады – ол ... ... тіл ... – ойындағысын жеткізіп айтып
бере алмады деген мағананы білдіреді [тілі жетпеді ... ... ... ... тілі ... оғындай - өткір тілді, тілмар; тіл мен жағына
сүенеді – мылжыңдап көп сөйледі, бос сөз ... тіл ашар ... ... – ескі ... ... молдаға берілетін пара [алым]; тіл берді
– жол сілтеді; не тіл бар? – қандай жаңалық бар?; тілі келмеді – ... ... ... бұзып сөйледі; тілге жүйрік – сөзге шешен [тілге шебер,
тілге ұста, тілі шағғыр дегендердің мағаналары да осыған ойысады]; ... ...... сөз ... жағымсыз сөз айтқан адамға
айтылатын қарғыс; қызыл тіл – шешендік [өнер алды - ... тіл]; ... тіл – ... ... ... тіл – үн ... тілі ұзын – ... тілі ащы – шағып сөйлейтін адам; [техниканың] тілін білді-
[техниканы] меңгерді; [біреудің] тіліне ерді – ... ... ... ... ... бар – ... ... айтылады; тілінің бұдыры бар – бұл да осы ... ... тұр – ... ... ... ... тұр; тілі отты – көз тиді; тілінен
тапқыр, тілінен тартқыр немесе тілінің түбіне жетсін – ... ... ... ... ... немесе тілін жебеді – басқаларға сөз бермеу
мағанасында; ... тіл – ... тіл, ... тіл ... жас ... айтылады]; тілдесе алмайды – сөйлеудің реті келмейді; тіл ширатты –
сөйлеуге жаттықтырды; қара ... кісі – ... ... ... ... кісі.
Сезім мүшесі атауы “көз” сөзімен жасалған фразиологизмдер басқа
атауларға қарағанда көп кездеседі. І.Кеңесбаев сөздігіенде ... ... ... ... саны ... ... [алмады,айырмады] – қадалып көп қарады; Көз алартысты -
өштесті, жауласты, аңдысты; Көз алдады - әшейін жұбата ... ... ... көз ... етті; Көз алдына кеді[елестеді], көзге [көзіне]
елестеді, көз алдынан кетпеді [өткізд], Көз алдында тұрды – ... ... ... Көз ...... бақырайтып қойып, Көз ... ... ... Көз асып ... ...... ... таса етті; Көрген көз - өнкей қыршын, өрім жас, ... ... ... ...... ... ... қолға қарады; Көз ашып,
жүрек жуады – көңіліңді оятады, ... ... Көз айым ... ... ... ... ... отырған адамы келіп қуанды,масайрады,көңілі
тыншыды; көз ашқызбады [аштырмады] – 1)бет қаратпады, 2)мазасын алды,
дамыл ... бас ... ... бермеді, күн көрсетпеді; Көз ашпады –
құтыла алмады, арылмады; Көз байлады – алдап, ... Көз ...... қас ... қараңғы түсті; Көз бояушы [байлаушы] – сиқыршы,
адамды алдаушы ; ... ... Көз ... ...... ... ала
көзімен атты; Көзбен жеді/көзбен ішіп-жеді – тесіле кеп ... ... ... құлақпен естіген танық – естіген өтірік, көрген шын деген
мағынада; Көзбен шолды – жаппай шолып ... ... Көз ... – 1) ... бас-көз болды, басы-қасында жүрді, 2) қарауылдады,қорыды; Көз бояды
– алдады, өтірік ... ... ...... ... ... ... – көзге түсті, көзге ұрылды,ұшырады, көрінді; Көзге ... ...... бет, ... адам ... айтылады; Көзге жылы
[ыстық] көрінді / Көзіне жылы ушырады / ... ... ... басылды
[ұшырады] – бұрыннан таныс, жақын кейіпен қуанышты кездесу ... ... ...... ... ... 2)көзіне
аз көрінеді, қанағат қылмайды деген екі ... ... ... – жұрт ... ... ... ... күйік болды – көзге
шыққан сүйелдей болды, жексұрын көрінді; Көзге қағыс жер – ... жер; ... ... ... ... ... көрді,жасқау көрді; Көзге
қораш – сырт кейпі келіссіз деген ... ... ... ...... ... мағанасында; Көзге сап ете түсті – бірден көріне
кетті; Көзге сүйел болды / Көзге ... ... ... – жек ... Көзге сынық кеді [көрінді] - әдепті, тәртіптіболып көрінді; Көзге
тоқ – көрер көзге мол, денелі; Көзге түрткі көрінбейтін ... / ... ... көзгеүртсе көргісіз қараңғы / Көз түрткісіз – тас ... жеті ... түн; ... түскіш - өзіне назар аударғыш,
байқалғыш,назарға ілінгіш; Көзге түсті (шолынды,тиікті) / көзі шалды – ... ... ... 2) ... ... урды – 1) бетке босты; 2)
көзге әсем көрінді; көзге шуқыды (түрті) – 1) ... ... ... ... ... етті; Көзге (көзіне) ілмеді – елемеді, місе тұтпады; ... ұшты – ... ... көрінбеуімен,оралмаымен арманға
айналды; Қайта оралмай, кездеспей, бір көру мұң болды; көзден ғайып [таса]
болды – лезде, көзді ашып-жұмғанша жоқ ... ... жасы ... ... ... ... жасы ... Көзден нұр тайды – жанары кеміді, ... ... ... ... таса ... [екі елі таса қылмады] – аяғын қия
бастырмады, маңынан бір елі ... ... жеті ... ... алды ... жауын алды – 1)өзіне еріксіз қаратты,қызықтырды; телміретіп көздің
майын ... 2) ... ... ... ...... қас пен көздің арасында, әр-сәтте; Көзді ашасымен / Көзін ашқалы
/ Көзін ашқанан / ашқаннан бері – ... ... ояна ... ... ... ... ... – 1) тап-таза, мөлдір; 2) өте аз,
болар-болмас,бір тамшы; Көзді жұмып жібереді / Көзді тарс жұмды – ... ... нар ... ... Көздің жасын сел [көл] етті – ... ... ... ... ... ... ... / Сары майдай
сақтады – жоғалтпады, берік қорғаштады; Көздің-құрты – кісі ынтығы; Көздің
құртын жеді – ... ... ... ... ... алды /
Көзін ілдірді / Көзі ...... ... дем ... Көз алып ... – көне ... тілінде ұйқы деген сөз]; Көзді шел қаптады –
надандық басты, надан болды; Көз жазбады – 1) ... ... ... 2)
көз айырмай тесіле,қадала қарады; Көз жаздырды – адастырды, таптырмады,
ізім-қайым жоқ ... Көз ... ...... ... қарасынан қол үзді,
қапелімде айырылып қалды, жоғалтты; Көз жанарының уытын төкті /Көз ... ... ... ... ... Көз жасы ... / Көзінің
нұры тайды / Көзінің нұры [оты] сөнді[өшті] – 1) бұл ... ... ... 2) өлім ... ... ... ... өлім алдында тұрды,
өлімсіреді; Көз [көзінің] жасы қабыл болды / Көз ... иді ... ... ... тобасы қабыл болды; Көз жасына [күнәсына,обалына] қалды-
қиянат жасады, кінәратын арқалады; Көз ... ... - өзін ... Көз ... көл ... / Көз жасы көл [бұлақ] болды / Көзінің жасын
көл қылып бұлады – мұң-зарға батып, ағыл-тегіл жылады деген ... ... тағы да ... ... ... ... / Көзінің жасын көлдей
төкті ... де ... Көз ... ... / жасы ...... қойды; 2) жұбанды, жұбанышы болды, қайғыдан арылды; Көз жетер
[жететін] жер / Көз көрім жер / көз ... жер – жай ... ... ... ара ... ... ... көре алатын жері – бұл
халықтық өлшем; көз жетпейді – сенімді оймен қарамайды, ақылы ... ... – 1) ... қиыр шет; 2) болжаусыз; танық емес нәрсе; Көз ... ... ... ... ер ... ... анау-мынаудан елең
қиылмайтын өте ... ... Көз ... ... – 1) ... ... 2) ... басты; Көз жұмды – 1) нар тәуеклге басты, 2) ... 3) ... ... Көз ... (жіберді) – шолып қарады; шола іздеді; ... Көз ...... ... таныс адам; Көз көрмес, құлақ
естімес жер / [көз ... жер – аяқ ... ... қиыр шет; ... ... ... ... көкірегі сара; көз қиығымен
[құйрығымен] қарады – ... ... ... ... ... ... көз қиығын тікті – қырындай тесіле қарады,көзін қиғаштай қадады;
көз қуаныш – көзі тоймас қызығы, көз рахат-мейірі; көз-құлақ ...... ... ... ... саяды, көңіл бөлді; көз құмары қанды – қарап,
көріп, құмардан шықты; көз құны қалды, көз құрғатты – ... ... ... көз ... ... / көзі ... [қызықты]– құмартты
әдістене ынтықты; көз қылды – 1)қыр көрсетіп, әдейі істеді; көз ...... ... таса етпеді; көз қыспайы бар – ымы-жымы бір; ... – көз ... көз ... көз ... ағызды [тауысты] – 1)
зарланып өксікпен жылады; 2) ... көп іс ... көз ...... жалпы нобайымен; көз таразымен; көз ойдым – көздей
ойдым-ойдым; көз салды [тастады] – көзін тікті, ... ... ... ...... қарады, кідіріп қарады деген мағынада; көзсіз ерлік
– қауыпты жол, қатерлі іске бастаған әрекет; көзсіз көбелек – от пен ... ... адам ... ... көз ...... шаршады; көз
талдырып, көңіл қалдырды – көп зарықтырды, көңілден кете ... ... – жүз ... ... жан; көз ...... ... осыған
ұқсас көзге түседі, көзге алады, көңіл аудартады ... ... - ... ... фразеологизмі қолданылады; көз тасалап – көзді ала беріп;
көз ... – сәл ... ... ... көз тиді ... / ... тиді –
біреудің назары түсіп ауырды деген мағынада; көз тутып отыр – ... ... көз ... ... ... ... ... көзге шыққан сүйелдей;
көзге көп түсті, шет қақпай қылды; көз ұшында - алыста, ...... ... ... ... деп ... ұзаған нәрсені айтады]; көз [көзі]
үйренді – қанық-танық ... көз ... ...... ... алмады;
көз шалды – көріп қалды, көз қиығы түсіп ... ... көзі ... – 1) ... боздап зор жылады; еңірегенде етегі тояды; 2) ... көз ... – не ойы ... қас-қабағынан [көз қарасынан] білдірді; не
істерін білмей қатты састы, үрейленді деген мағынада бірнеше фразеологизм
сөздер қолданылады: көзі алақандай ... ... ... болды /
көзі ұясынан [шaрасынан] шықты; көзі ашық – ... ... ... жан, осы мағынада көзі қанық тіркесі де қолданылады; көзі ашылды
/ көз [көзін] ашты фразеологизмі ... ... ... 1)
көктірегің санасын ойятты; ... ... ... 2) ... ... қолы жетті; 3) бір нәрсенің тиегі ағытылды; жолы ашалды, қолайлы
жағдай туды; 4) сауаттанды білім алды; Бір жолата жоқ ... ... ... ... ... ... / ... жоғалтты [жойды, құртты] /
Қарасы батты [жоғалды, өшті] деген тұрақты сөз тіркестері мен ... Көзі ... ... ... ...... көз еті күп ... Көзі жарқ ете түсті – жаны рақат тапты; Көзі ... ... ... қарады, осы тектес телміре, мүсәпірси қарады, ... ... ... ... ... Көзі жетті / көзін жеткізді – 1) кәміл
сенді, ақиқатына қанды; 2) анықтап отырып көрді, ... ... ... – 1) ... ... ... 2) ... қатты ауды; Көзі қарауытты –
қатты шаршады; Көзі қарықты – көзі шағылысып қарай алмай қалды; Көзі қиды
– дәті ... қолы ... ... ... орай ... Көзі қимады –
1) бергісі кемеді, іштей қызғанды; 2) ... ... ... ... – бұл ... ... лек-легімен деген мағынада; Көзімнің қарашығын су
алдырды – зар илетті; Көзімнің нұры [шамшырағы, қарашығы] - өте ... асыл ... ... ... ала бере – ... ... ... ауғанда; Көзін алдады [алды] – сырттай ... ... ... жалтарды, алдап-сулады; Көзін аппақ қылды – алдап кетті, ізін
таптырмады; Көзін аша алмады – 1) ... ... т.б. ... ашпағыр! – жақсылық көрмегін деген мағынадағы қарғыс сөз; Көзін
бақырайтып қойып – көз алдында, көзінше, көзбе-көз; ... ...... санап, қадірледі; Көзіне айтты - өзгеге емес, тура өзіне айтты;
Көзіне басты – айып, ... ... ... айтты; Көзіне қан құйылды
[толды] – қатты ызадан көзі қарауытты; Көзіне құм құйылды - өлді, көмілді;
Көзінен от ұрды – ... ... ... шашты; Көзінен оты жанған / көзінің
оты бар - өткір, жігер-қайратқа толы, алғыр мағынасында; Көзіне топырақ
шашты [салды] – 1) ... ... ... көзі жоқ кісі не ... ... ... ... айтылады]; 2) көзіне істеген боп көрінді;
Көзіне шөп салды – жақын деген ... қара ... ... ... ... Көзіне көк [көк aла] шыбын үймелетті – қорлады, ... ... ... – 1) ... етті, түңілтті; 2) қарнын ашырды; Көзін тапты –
істің ретің , орайын келтірді; Көзін ... алды – бұл ... кілт ... ... ... тұр; ... ... – басын, ізін, табылар орнын
қарастырды; Ең ... ... ... ... ... ... ... мағынаны – “Көздің ағы мен қарасы [қарашығы]” немесе “Көздің ақ пен
қарасындай” деген тіркес үйлесімді береді; Көзінің ... ...... көзінің жауы тойды; Көзін шел басты [қаптады]көзіне шел
бітті/көзінің еті өсті – ... ... ... ... салынды; Көзінің құртын салып, сұғын қадап отыр ... ... ... ... отыр; Көзіңді аш! – ... жөн ... ... бақ ...... ... алдыңа қара,
сақ бол; Көзіңе құм құйылсын! - өліп кет деген мағынадағы, қарғыс ... ... ... ... - ... бұйырмасын, алдыңдағыңды ала алмағыр
деген мағынадағы қарғыс сөз; Тағы да “көзің ағып ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын; Көзінің оттай [шырадай]
жанды [жайнады]– 1) көзі нұр ... 2) жаны ... ... Көзі ...... ... айтылады; Көзі соқыр – сауатсыз, ештеңені
сезбейтін, көрмейтін; Көзі тойды – 1) ... ... ... ... 2)
қанағат етті; Көзі тұздай – көзі көкпеңбек; Көзі ... – 1) ... ... Көзі тірі – аман-есен, сау-саламат; Көзі тірісінде – ажал
жетіп өлмей тұрғанда, амансау күнінде; Көзі ... ... ... ... сала ... Көзі ... – байқап, көріп қалды; Көзі шатынады ... ... Көзі ... – ұйқы ... ... Көзі ... ... соқыр болды, әз болды; 2) үмітті, жарығы сөнді; 3) бірге өсті, көріп
өсті деген мағыналардан қолданылады.
Сезім мүшесі атауы ... ... ... ... ... болуы
келесідей: Құлағы елең етті – оқыс құлақ тікті; Құлағым сенде – тыңдап
тұрмын; Құлағы мүкіс ... ... ... ... бар – ... ... кісі туралы айтылады; Құлағына алтын сырға – сен тыңдамай-ақ, қой,
есітпей-ақ қой. [Бұл фраза әзіл ретінде керісінше мағынада да ... ... ... ұнап кетті] – айтқаны ұнады, көңілінен
шықты; ... ... ... те ... ... ... ... Құлағынан ағып кетті – ұқпады, елемеді, тыңдамады; Құлағына
құйды – ... ... ... ... ... Құлағын алды – хабарын
білді, хабардар болды; Құлағынан [екі құлағынан] күн көрінеді – 1) ... ... ... 2) ... ... ... ... қолданылады;
Құлағына салды - әдейі аңғартты, ескертті; Құлағын бұрады – үгіттеп,
айтқанына көндірді, мақұл ... ... ... – ат ... шебер
кісі, шабандоз кісі туралы айтылады; Құлағын сатты – ... үшін ... ... ... ... ... тікті, қойды] – көңіл ... ... ... ... шулатты – сыртан сөз етті [көбіне,
өсек айту ... ... ... ... қыңқылдап сөйлей берді, құлаққа
маза бермеді мағынасында “Құлағының етін жеді”, “Құлағының құрышын жеді”,
“Құлағының құртын ... ... ... ... “Құлағын қатырды” фраземасы
қолданылады; Құлағының тесігі бар ма, жоқ па?! – ... ... ... ... тарс ... бол] бітті – түк ести алмайтынкерең ... ... ... ...... елең ... кісі ... Құлағы тесік [құлағы торік] адам - әр нәрседен хабары бар адам ... ... ...... еті ... айтқанға көндігіп
кетті; Құлағы шалды /Құлағына ...... ... еміс ... ... аш
– зейін сал; Құлақ естімес, көз көрмес жер [іс, қылық, әңгіме] – бұрын-
соңды болады көрмеген, ... ... ... ... ... кесті құл [күң] – басыбайлы құл, меншікті малай деген ... ... ... ... ...... ... ұшын шығарды, ойын шет
пұшпақтатып ескертті; Құлаққа жиі тиді – жағымды естілді, ұнады; Құлақ
қақпады – ауыз ашпады, селт ... ... сөз ... ... ... тұяқ – жоқ ... орнын толу мағынасында бұрыңғы кезде көп
қолданылған фраза; Құлағына сіңді – ... ... ... ... ... сөз – ... баяғыдан айтып келе жатқан ... сөз; ... тиді – ... ... жетті; Құлаққа
түрпедей тиді – құлаққа жағымсыз, ... ... ... ... танадай –
тып-тыныш, жым-жырт деген мағынада қолданылады; әбден естіп мейірленді,
айызы ... ... ... шықты деген мағынаны “Құрақ құрышы ... ... ... шері ... ... сияқты фразалар береді;
Құлақ сүйеніші ...... ... ... ... ... болды – хабарлас болды; Құлақты тосы [түрді] – аңысын аңдыды;
зейін салды; тыңдады; дерек, хабар ... ... ... оқыс ... туралы мағынаны “Құлақты жарды”/ “Құлақтан өтті”/ ... ... ... ... арқылы береді; Құлақты ксөрсітті [сасытты] –
мезі қылды, айта-айта жалықтырды; Ат құлағы көрінбейтін – 1) ... ... ... ... ... 2) түк ... қап-қараңғы деген мағынада
қолданылады; Аш құлақтан тыныш құлақ – қақ-соқтан, пәлесінен ... ... екі ... - өте ... мәз-мәйрам, көңілі шат; Ел құлағы елу –
жаңалық, хабарды ел естімей қоймайды; ... [жар] ... ... тимеді
– тыным таппады, дамыл көрмеді; Қара құлақ болды – 1) төл өсіп ... 2) ... ... ... мағыналар береді; Құлағына мақта тықты –
естімеді, тыңдамады; Құлағынан ағып ...... ... ... сөз ... кетті; Құлағынан кетпеді [құлағында қалды]– даусы
есте қалды, ... ... ... шейін қызарды – қатты ұялды,
қысылды деген мағынада; Құлағы тыныш – ешкім мазасын алмайды; Мал ...... ... ұят, ... ... ... деген мағынада
қолданылады;
“Мұрын” сөзі кездесетін фразиологиялық ... ... ... ... жоқ – ... зорығатындай іс істеген жоқ; Мұрнымды
[құлағымды] ... ... – дәл ... болуына шек-күмәнім жоқ деген
кекесін ... ... ... иісі ...... ... ... білмейді; Мұрнынан есек құрт түсіп қапты – ... ... ... отыр деген мысқыл, кекесін мығынада айтылады]; Мұрнынан сорысы
ақты – бұл жерде елеусіз ... ... ... мағынада; Мұрнынан тізді –
ештеңені қалдырмай ... ... ... ... ... ... су кетіп жүр – жұмыстан бір сәт босамады, қолы ... ... – иісі ... ... иісі ... Паңдалып, тәкәппарланды деген
мағынада; “Мұрнын ... ... ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестері қолданылады; Мұрнын тескен тайлақтай
[өгіздей] Мұрындықтаған түйедей – ... ... ... жуас ... ... ... астын көрмейді – ештеңені сезбейді, түсінбейді; Мұрныңа
жылдың иесі келді ме? – көп ұйықтаған керенау ... ... ... екен – ... ... деген мағынада; Ауыздың қайсы ... ...... ... деген мағынада қолданылады; Мұрнынан
міңгірледі – күмілжіп, ... ... ... су ...... қолы ... мұршасы кемеді; осығае сәйкес мағынада “Мұрын
сіңбіруге мұрша жоқ” фраземесы қолданылады; Мұрнынан бет ...... қан ... ... ... ... [кір ... – ұнатпады,
жақтырмады; Тышқан мұрнын қанатпады – түк ... еш ... ... ... ... сөзі уытқы болатын фразеологизмдер: Терін алды – баптады. ... үшін ... ... терін алу мағынасында]; Терін сатты – күшін,
қайратын ... ... ... кең – етек-жеңі мол, ақ иейіл адам ... ... ... сойды – қатал болды, аямады, рақымсыз болды деген
мағынада; Терісіне сыймады – ... ... ... ... ... ... ... қылды – ұрып, етінің тілім-тілімін шығарды;
Терісін теспей сорды – арамдықпен жеп ... кісі ... ... Терісі
тар – 1)ашуланшақ, беттен ала түсетін жеңіл мінезді ... 2) ... көре ... ... Терісі тарылды [тарылып келеді] – ... ... Тері ... ...... ... жүдеді; Бас
терісі келіспеген – ұсқынсыз, ... Ит ... ... ...... баса қатты ұрысты; Маңдай тер – адал еңбек, сіңірген бейнет; Терісі
кең – мінезі ... ... ... ...... болып, көңілі жай
тапты деген мағынада айтылады;
Міне, сезім мүшелері ... ... ... көбінесе
адамның көңіл-күйін, оның сыртқы дүниеге қатысын білдіреді, береді.
Адам эмоциясының қандай күйін ... де, ... ... ... ... ... ешбір ғылым сипаты шек келмес
сәтті айта алуы – бұл тіл құдыреті.
Тыңдаушы адамға тіл, әрине, сөз арқылы жетеді. Халқымыз “Сөздің көркі
- ... ... ... ... ... сөз ... жатады.
Бірақ, барынша тар ұғымда алынатын фразеологизмдер мен мақал-мәтелдердің
арасында үлкен айырым бар. Мақал мен мәтел ... ... ... ... жағынан ерекшеленіп тұрады. Ішкі мазмұны сыртқы түрі
жағынан, яғни өздерінің ... ... ... ... ... айырмашылығы бар. Фразеологизмдерге кейбір
ұқсастары бола тұрса да, мақал-мәтел бір-бірінен өздерінің ... ... ... ... ... ... мақал мен мәтел атауларының дені игі
қасиеттерге үндеу, уағыз-өсиет сипатында болады. Мақал-мәтел нақылға, ... ... ... тек ... ... ... Осы
себепті де мақал-мәтелдер синтаксистік жағынан келгенде фразеологизмдерге
қарағанда ... ... ... ... соңына келетін болсақ, олардың бұл
ретте (мақал-мәтелдермен салыстырғанда) тым шектеулі екенін ерекше атаған
жөн. Мәтел ... ... ... гөрі ... жуық ... бұл ... ... оның мағынасына байланысты болу керек
[16,599]. Едәуір зерттеушілердің пікірінше, мәтел ... бір ... ... сол ... өзін тікелей білдіреді. Орыс халқы “мәтел – гүл,
мақал - жеміс” деп ... ... ... ... ... ... атаулары кездеседі: “Көз” сөзімен келген мақал-мәтелдер: “Көзге –
жылпық, сырқа – қылпық” – көзінше жағымпазданып, жылмаң қазатын, ... ... ... ... ... сыртынан жамандап, өсек-аяң айтатын адам
жайында;
Көзден жырақ – көңілден жырақ – етене жақын адамдар да, ... ... ... көңілдес кісілер де бірін-бірі көп көрмей, алыста жүрсе,
көңілдері суысып, ұмыта бастайды, көп ... ... ... жат ... кету де ... ... аңғартады; Мақалдың “Көзден кетсе – көңілден
кетер” деген нұсқасы да бар;
Көздің еті өссе де, көңілдің еті ... – қол ... ... адамның
көңілі өсіп, масаттануы мүмкін, бұл-барша пендеге тән қасиет; ал енді
табысқа ... ... ... ... да, ... танымайтын, тіпті
құдайын да танымайтын адамнан сақтан деп ескертеді;
Көздің қылшығын аламын деп, былшығын шығару – 1) көз ... не ... ... түскен қылшықты аламын деп әрекеттенген кейбір
икемсіз, олақ адам қолы мүлт ... ... ... ... ... шығарып
алуы да мүмкін; 2) ауыс біреуге жақсылық істеймін, дертіне дауа болайын,
жәрдем берейін деп әрекеттенген адамның ісі кейде оның ... ... ... “Оказать медвежью услугу” дегеніндей], зиянына ... ... ... ... ...... көру ... көңілдің шолу, болжау, сезу, пайымдау мүмкіншілігі әлдеқайда
артық; көз жететін ... ғана көре ... ... ... көз ... ... ... өмірді елестетіп, болашақты болжайтын, болатын
істі зердеге салып, барлай алатын керемет құбылыс; демек, бұл – көңілдің
“көру ... көз ... ... артық деген сөз;
Көз жұмбай дәрия кешпек жоқ – 1) ... ... ... мініп, сол
жолдап, не жүзіп өту оңай іс ... одан да көз ... ... ... тәуеке етке адам ғана өте алмақшы; 2) қандай келелі іс болмасын,
алдын ала оған бел ... ... ... ... ... ... ... деген сөз;
Көз – көңілдің айнасы – көзбен көріп, көңілмен ... ... ... басқадан емес, сол көздің өзінен-ақ байқауға болады;
Көз көргенге тоймайды, құлақ естігенге тоймайды – ... ... ... көру ... ... білу үшін ... сондықтан да ол көре
бергісі, біле бергісі келеді; құлақ та ... ... ... ... ... ән мен ... есту үшін жаралған, сондықтан ол да
ести беруден жалықпайды. Мақал түйіні – адамның барша болмысын, оның ... ... ... – көз бен ... ... - өзі өмір сүрген қоғамдық
және табиғи ортаны түгел танып-білу үшін ... ... ... ... ... ... – ауыз пақыр сөйлеп қал! – тек өз көзіңмен көрген нәрсе
ғана шындықтың, ... ... ... ал ауыз болса, көріп те,
көрмей де айта береді, сондықтан да көзбен көріп, ... ... ауыз ... нені және оны қалай айтам десе де өз еркі;
Көз қорқақ, қол батыр - әдетте істі бірден бастап кету ... ... ... ... ол ... ... алдын-ала көріп, адамды
жүрексіндіріп, тіпті ... ... ... – көз бар; ... істі
жеңіл-қиындығына қарамай бастап, бірден әрекетке кірісетін – ол қол [жұмыс
құралы]. Оның батылдығы, міне осында. Мақал ... ... көз ... ... ... мен ... осылайша аңғартады;
Көз – нұрдың ұясы, Көңіл сырдың ұясы – жарық дүниенің тұңғиық терең
сырын танып-біліп ... ... ... мен біліктіліктің нұрлы бұлағы
екендігін, көрікті көңіл – адам ... ... ... сақтайтын ұясы
екендігін аңғартып тұр.
Көз таразы, көңіл қазы – адамның көзі өзі ... ... ... дәл ... нақ ... ал көңіл болса, көзге көрінбейтін
көп нәрсенің сыр ... сезу ... ... мен парқын анықтап, әділ
қазылығын айта алады деген сөз;
Көзі қарайған там сүзеді – ... ... ... ... өз әлі келмейтін нәрсемен алысады, не болса соған ұрынады;
Көзінше мақтана, Сыртынан даттана! – ... ... ... онша ұнатпаса да оған қарсы емес; бірақ сыртынан жамандап,
даттаудың мүлдем ... Оның ... ... мақтау көп
жағдайдажағымпаздық пен ... ... ... ашық ... адамның
бойындағы жақсы қасиетін көрсетуден гөрі, жоқ нәрсесін бар ... ... ... ... ... адамның көмейлігін,керісінше, сыртынан
емес, бетіне жүзбе-жүз айтқан жөн; ... ... айту – ол ашық сын, ... ... ... жөнделуі мүмкін, ал сыртынан ойына келгенін [өйткені
тексеру қиын] соқтыру – ол ... ... ... ұқсап кетеді.
Ондай сөздер нысанасына дәл тимейді. Халықтың мұндай тәсілге тиым ... де, міне ... ...... ти, Ішің ... ... ти – көздің ауруы оны
кір қолмен ұқалай беруден, қол тигізе беруден қабынып, асқына ... ... ... не болса срны жей беруден болады, сондықтан да ... ... ... тоқтату керек деп кеңес беру осында;
Көзі соқырдан – көңілі соқыр жаман – ... ... ... тек ... ... шектелмейді. Оларды терең ұғып, тегіс білуге
ақыл-ой мен инсандық парасат, жарық кеуде, күмбірленген ояу көңіл керек.
Ал, ... ояу ... ... ... ... көзі ... да төмен;
Көзі соқырдан қорықпа, Көңілі соқырдан қорық! – көзі көрмейтин зағип
пен көңілін көлеңке басып, көп нәрсенің мән-жайын ... ... ... ... ... ... қорық!” деп талап етудің ... ... ... ... ... ... ... зақыл-
зардабы әлдеқайда мол деп түсіндіреді даналық;
Көненің көзі - қымбат, сөзі – ...... ... өмір
тәжірибесі, ұрпаққа берер тағылым тәрбиесі мол қарттардың сол ұрпақ
арасында ... ...... ... сол ... ... ғибратты да
ұлағатты сөздерді өз аузынан естіген жастар ойын түзеп, бойын жасап өседі.
Бұл ... ... ... – жазып қойған хатпен тең, Есік алдында төбең
болса – ... ... ... ... ... мақалмен де әуездес;
Көңіл көзін сөз ашар, сөйлемесе кір басар – жер ... ... еғ ... ...... ... ... қабілеті – тіл; ол-
ішкі жан дүниеміздегі сезіміздерімізді сыртқа ... яғни ... ... Сол арқылы қуаныш-қайғымызды білдіре отырып, қайғы-
ренішімізді сыртқа шығарамыз;
Көңіл қартаймайды, көз қартаяды – ... жасы ... ... сарқылып, көзбен көру қабілеті төмендейді, алайда оның
ішкі дүниесі – ... өз ... ... ... ... тоймай, сергек
құрайтын қабілетін сақтайды;
Көптің көзін – ... – бұл адам көре ... ... де байыбына
бара бермейтін нәрсені көпшіліктің [бірі болмаса да бірінің] ... ... ... ... ... ... ... қойю серек жағдай;
Сезім мүшесі атауы “құлақ” сөзі де мақал-мәтелдерде кездеседі:
Құлықсыз құлақ – ойға олақ-біреудің айтқансөзін жүре тыңдайтын енжар
адамның ... ... ойы да ... саяз ... құлақ – ойға олақ – ақыл-кеңеті жүрдім-бардым тыңдайтын, сөз
парқына мән ... ... адам өз ... ... ... да ... ... білгені де, айтар сөзі де аз демекші;
Ел құлағы – елу – ел ... сөз ... ... ... ... құлақ”, “отыз тістеншыққан сөз отыз рулы елге жайылады”; “екі елі
аузына төрт елі қақпақ бола ... т.б. осы ... ... салт-
дәстүрдің қалыптасуы ел арасында айтылып қалған сөз сол ... ... ... тез ... ... ... ... байланысты нақыл сөздер:
Тіл – адамның адамдық белгісінің ... ... ... ...... ... болмысын айқындайтын қасиеттер көп.
Бірақ, солардың арасында ... де, ... ... де, ... ... ... ... пікір алысуына қажетті құрал ретінде тілдің
қызметі аса зор демеуші;
Тіл – тіл ... ... ......... ақылын оның
тілінен, сөйлеген сөзінен байқауға болады, бірлік-берекенің кілті де ... ... ... тіл ... ... сөз;
Тіл астынан тіл іздегеннен без, тырнақ астынан кір ... без ... ... тілі бар” деген ұғым жай сөзінің астарында елдің бәрә
ұғып, ... ... ... ... “қыршаңқысы” бар дегенді,
“тырнақ астында кірі бар” дегенді аңғартады. Ал, осыларды іздеп ... мін етіп елге ... ... ... де ... іс емес,
мақал ондайлардан жырақ бол, алыс жүр! дегенді аңғартып тұр;
Тілде сүйек жоқ, ... жиек жоқ – ... ... ... ... да, не ... да бола ... аңғартады;
Тілмен тікенді де алады – 1) қазақ салтында көзге түскен тікен, шөп-
шаламды қолымен емес, тілінің ұшымен алып ... ... бар; ... ... жұмсақ, көзді ауыртпайды; жұқпалы аурулардан сақтандыратын ферменті
бар; 2) тауып айтылған уәжді сөзбен, жылы лебізімен небір түйінді мәселені
де ... ... ... ... ел ... ... – тіл де ... Қоғам
тәрізді жанды құбылыс, тәуелсіздікті, еркін дамудың қалайтын нәзік дүние.
Міне, сондықтан да халықтық тілі емін-еркін дамымай ... сол ... ... де тәуелсіз ел болып, емін-еркін дамуы мүмкін емес.
Өйткені, тіл – сол ... ... ... ... ... ... ... да – мылқау бұл да “Сөйлемейтін халық
–судағы ... ... ... бір ... ... ... ... тұратын тілі жоқ қоңырау сияқты, адам да, қоғам да сөйлейтін тілі
болмаса мақау, ... ... ... “тілінен айырылған халық – халықтың
қасиетінен де айырылады” дегенді аңғартады.
Қамшы дағы – етте, тілдің дағы – ... – 1) ... ... ... ... жара ... Бірақ, ол жара біраз күндерден соң
орны бітіп, ... ... ал ... ... дақ ... ... тым ... 2) сөзге сақ бол, ол таяқтан да ... сөз ... ... дақ ... бұл ... ... ... байлығы болып саналатын мақал-
мәтелдер және де сол ... ... да ... тіркестер тіл өнерінің
дамытып қана қойған жоқ, сол тіл арқылы адамзат қауымының асыл арманын,
ақыл-парасатын, өмірлік ... ... ... аса бір ... ... ... кей типтері үшін сөздің туынды мағынада қолданылуы
ғана емес, сөздің “абстракталынып” дессемантизацияға ... ... ... ... сөз] ... [қосымша] дәрежесінен, әрине, алшақтап тұрады.
“Қас пен көздің арасында қайда кетіп ... ... ... ... деген – фразеологизм. Ал, “сен көзіңді ашып, жұмып тұрғанда жұрт
барар жеріне жетіп ... ... ... ... тұрғанда” дәл осы
контексте фразеологизм бола ... ... ... ... да ... келе ... бойы оны ... ауызекі тілде айтылып, бертін келе әдеби
тілімізге (жалпы жазба әдебиетке) де ... ... ... ... ... айырықша сөз топтары деп түсінуіміз керек.
Адам өмірінің ... ... ... де, ... ... бейнелесе де фразеологизмдердің осынша орамды суретті тіркестер
бере алуы тағы да тіл ... ... ... ... ... ... қай саласын алсаңыз да, оның аударма
араласпаған, аударма қатыспаған түрін табу ... ... ... бір ұшы ... ... жататыны ақиқат. Біздің
Қазақстанның өзінде жүз отыздай ұлт ... өмір ... Ұлы ... көп ... құрамының өзі-ақ аударма атқарар тірліктің мән-маңызы
қаншалықты екенін дәлелдесе керек. ... ... ... барысын
қадағалағанымызда оны бірыңғай лингвистикалық тұрғыдан зерттеген еңбектер
жоқ екен. ... ... ... не бірегей лингвистикалық
зерттеумен кетуге, не ... ... ... ... ... анық. Мұны әдеби-лингвистикалық мәселе есебінде қарастырған
жөн.
Тіл – бірнеше элементтердің ... ... ... құбылыс. Оның
жүйелігі құрамына енетін элементтердің бір-бірімен байланысын, бір-бірімен
тығыз қарым-қатынасқа түсіп, біртұтастықты құрайтындығынан ... ... ... ... ... ... ашып сипаттауда
тіл ғылымында көптеген жетістіктерге қол ... Бұл ... ... өз алдында алынып қарастырылуымен де байланысты. Сондай кіші
жүйелерінің ... ... ... ... ...... бір-бірімен тығыз байланыста болатын сөздерлің
бірнеше топтарынан тұратын өзіндік ... бар, ... ... ... ... ... ... жүйелер ретінде тіл білімінде
тақырыптық топтар лексикалық-семантикалық ... ... ... ... өрістер т.с.с. алынады. Аталған кіші
жүйелер негізінде адам дүниетанымымен, ... ... ... ... Осы ... келгенде, бітіру жұмысымда сезім
мүшелері атауларын ... ... ... ... ... ... ... негізінде топтасқан, әр түрлі лексика-семантикалық қатынастармен
байланысып, тұтас бір құрылымды жүйені түзетін ... ... өріс ... ... ... орыс ... ... мүшелері атауларының қай тілде болмасын лексикасының көне
қабатынан орын алуы кездейсоқтық емес, ... ... ... ... ... өзін және ... бойындағы қасиеттерді, ерекшеліктерді қоршаған
ортамен салыстыра танумен басталады.
Лексика жүйесіндегі ... ... ... ... тыс ... ... мен ... өзіндік белгілері ажырамас бірлікте
алынады. Себебі, лексикадағы лингвистикалық белгілеріне байланысты
топтасқан ... ... ... ... ... мен ... ... жұмысымызда лексика-семантикалық өрісті айқындағанда, бірінші
кезекте ономасиологиялық тұрғыда, яғни, құрамына ... ... ... ... ... ... олар әр түрлі сөздіктерден
жинақталды, екінші кезекте семасиологиялық тәсіл ... сол ... ... ... ... өріс құрамы
нақтылана түсті.
Лексика-семантикалық өріс деп, тілде шындық болмысты ... ... ... ... ... әр ... ... байланысып жататын ортақ семантикалық компонент негізінде
біріккен сөздер тобы.
Дүниені танып – білуге әсер ететін басты ...... ... ... арқылы қабылданған сезімдер заттың ... ... ... мүше атаулары фразеологизмдерге де ұйытқы бола алады.
Қазақ тіліндегі фразеологизмдер – ... ... ...... ... мен стилистикалық бояулардың
мағыналық ерекшеліктері тән тілдік қабаттың деңгейаралық жүйесін құрайтын
номинативтік бірлік.
Тіл–тілдегі ... ... ... түсі
фразеологиялық бірліктер болып табылады. Фразеологизмдердің пайда болуының
негізгі себебінің бірі – адам ... ... ... жеткізілуі болып
табылады
Ерекше экспрессивті-бейнелі мағынасымен, номинация тұтастығымен,
компонент құрамының жекелігімен, даяр ... ... ... ... ... ... фразеологиялық
тіркестердің іздерін әдет-ғұрыптардан, салт-санадан және т.б. халықтық
таным түрлерін көруге болады.
Көркем аудармада ... ... өте қиын да, ... ... болып саналады. Бұл ... ... ... бір ... ... ... ... жатыр. Оның түрлерін, соған
орай ... ... ... ... жете ұғып ... ... екінші
тілге аудару жөнінде сөз болуы мүмкін емес. Қазақ тілінде болсын, ... ... ... ... жайы ... ... нәтижесінде аудармашыларға, аударманы қарастырушыларға аса
қажет мәселелердің беті ашылған. Көркем шығарманың өн бойында әр ... ... ... ... ... ... ... өңі айқын, мұндай ... ... жете ... ... ... ... ... нәтижесінде мынадай қорытынды жасауға
болады: Сөз мағынасын шет ел және орыс тіл ... ... ... терең түрде зерттелген, сондай-ақ бұл саладағы ... ... ... ... осы ... ... ... мол прогресшіл бағыт болып есептеледі.
Мағына құрылымында негізгі қызметті ... ... ... ... ... сол себепті осы мәнде жұмсалатын денонттық,
сигнификаттық мағыналар сөз ... ... ... ... ... ... кезде қызығушылық туғызып жүрген лексика-
семантикалық өріс теориясының не екенін түсіндіріліп, тілдегі ... ... ... өріс ... ... айтылған
зерттеушілердің пікірлеріне шолу жасалынып, оның сөз мағынасын зерттеуде
беретін мүмкіндіктері мен бағыттары сөз етілді. ... ... ... ... ... ... ... лексика-семантикалық өрісі
беріліп, олардың орыс ... ... ... ... бірге,
фразеологизмдер құрамында кездесетін сезім мүшелері атаулары көрсетіліп,
олардың орыс тіліне аударылу ... сөз ... ... ... тірек болған фразеологиялық сөз тіркестерінің
орысша-қазақша сөздігі
КӨЗ
Жанын көзіне көрсету – Наводить страх / Вытягивать душу
Көген көз – Молодозелено (неопытный)
Көз ақы алу – За ... ... ... аларту – Таращить глаза (запускать глаза)
Көз алдына келу – Стоять перед ... ... – Не ... ... ... – (не ... ... дух
Көз байлану – наступление сумерка
Көзбен ату – Смотреть волном
Көзбен көрген анық, құлақпен естіген танық – ...... ... ... бояу – втирать очки
Көзге қамшы тигендей – словно ножом по сердцу
Көзге қораш – Заурядный
Көзг күйік болу – ... ... ... ... – Хоть глаз ... түсу ... – Кидаться в глаза
Көзге ұрып тұру – Бить в глаза
Көзге шұқу (түрту) – Колоть глаза
Көзге шыққан ... – Как ... на ... ... – Ноль ... ... ұшу – Не ... как своих ушей
Көзден ғайып болу – Исчезать из глаз
Көзден тайса, көңілден кетеді – С глаз ... из ... ... таса ... – Не ... из ... ашып-жұмғанша – Не успеешь оглянуться
Көздің жауын алу – Растерять глаза
Көздің қарашығындай ...... как ... ... құрты – Глаза горят
Көз жаздыру – Тряться из вида
Көз жасына қалу – ... грех на ... ... көл қылу – Лить ... в три ручья
Көз жасын көру – Отольются слезы
Көз жетер жер – Насколько хватает глаза
Көз жету – ... жұму – 1) ... очи ... ... сном; 2)С закрытыми глазами
Көз жүгірту – Окинуть взглядом
Көз ...... ... ... ...... глазами
Көз көрмес, құлақ естімес жер – Куда ворон костей не заносил / На краю
света
Көз көріп, қол ұстамау – Мимо рта ... / По ... ... рот не ... ... салу – ... ... глаза
Көз-құлақ болу – Глаз да глаз
Көз қылу – Отвести глаза / Для отвода глаз
Көз мөлшер – На глаз
Көз салу – ... ... ...... ... талу – ... все глаза
Көз таныс – Шапочный знакомый
Көз тию – Дурной (лихой, худой) глаз
Көз ... – Не ... ...... ... тұну – ... глаза
Көз шырымын алмау – Не смыкать глаза
Көзі алақадай болу – 1) ... ... ... 2) ... на лоб ... ашық – ... мыслящий
Көзі ашылу – Как будто пелена упало с ... ... болу – ... ... ... – Большие лучистые глаза
Көзі көр болу – Ослепуть
Көзі қанық – Глаз ... ... ... – В ... ... қараю – Живот подводит (подтяуло)
Көзі ілескеше – В мговение ока
Көзін ала бере – Между глаз
Көзіне көк шыбын үймелету – ... где раки ... екі елі ... – Не ... глаза
Көзіне шел біту / Көзінің еті өскен – Задирать ... шөп салу – 1) ... ... 2) ... в ... ... – Уничтожить
Көзін қадау – Впиваться глазами
Көзін қызықтыру – На ... ағы мен ... – Одна ... в ... / ... и свет в ... астымен қарау – Вскинуть глазами
Көзіңді ашып қара – Разуй глаза
Көзі шайдай (шырадай) ашылды – 1) Как рукой ... 2) ... в ... ... ... – Есть ... алтын сырға – Наматывать на усы
Құлағына кірмеу / Құлақ аспау – Пропускать мимо ушей
Құлағы мүкіс – Туговать на ухо
Құлағынан күн ... / ... ... тұрғызғандай – Кожа да кости
Құлағына тию – Краем ухо
Құлағының етін жеу – ... все ... тас біту – ... ... болу – ... ушки на ... /Держать ухо востро
Құлағы шалу – Доходить до ушей
Құлақ естіп, көз ...... ... ... қылу – Напоминать о чем либо (намекнуть)
Құлаққа ұрған танадай – Мертвая тишина
Құлақ қою – Приклонить слух ... ... ...... ... ... ... – Уши вянут
Құлақ түру – Навострить уши
Құлақ жару / Құлақтан өту – ... в ... ... жік ... екі құлағы тік шықты –
Не думал, не годал, как в беду попал
МҰРЫН
Мұрнымды кесіп берейін – Я не я буду ... ...... ... ... су ...... некогда / Занять по горло
Мұрнын көкке көтеру – ... ... ... ... – Ходить на поммех
Мұрнын шүйіру – Смотреть сверху вниз
Ойсыз ...... ... сылу – ... ... ... сыймау – Лопаться от злости (гнева)
ТІЛ
Тіл-ауыздан қалу – При смеерти
Тілге жүйрік – Язык хорошо подвешен
Тілге (сөзге) келу – Вступать в ... тиек болу – ... ... для ... ...... ... жетпеу – Не передать словами
Тіл қатпау – Проглотить язык / Не открывать рот
Тіл сындыру – Учиться грамотее
Тіл табу – ... ... ... тартпай кету – Умереть везапно
Тіл үйіру – Язык проглотишь
Тілі ащы – Злой на ... ... – Язык ... ... Язык заплетается / Язык прилип к гортани
Тілі қысқа – Язык ... ... мен ... сүйену – Болтать языком (чесать)
Тіл ұшында тұру – Вертится на языке
Тілін безеу – Красое словцо
Тілін қышыту – ... за ... ... – Прикусить язык
Тілінің қотыры бар – Острый язык
Тіліңді тый (тарт) – Укороти язык
Тілің тасқа – Типун тебе на ... ұзын – ... ... шығу – Язык ... ӘДЕБИЕТТЕР:
1 Авакова Р. Қазақ фразеологизмдерінің семантикасы: Дисс. ф.ғ.д.—Алматы,
-24,56 б
2 Айтпаев Ө.Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. ... СССР ... ... Тіл ... институты: Ғылым, –Алматы, 1975 -11,137,143б
3 Айтжанова. Г.Д. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... канд.– Алматы, 2003
4 Алексеева И.С. Профессиональный тренинг переводчика. (Учебное пособие по
устному и письменному переводу для переводчиков и ...... ... ... 2005 ... ... Ю.Д. Дистрибутивный анализ значений и структурные семантические
поля//Лексикографический сборник. Вып. V. ... ... ... и ... словарей, 1962.-52с
6 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. — Алматы: Санат, 1993 -112б
7 Болғанбайұлы Ә, Қалиұлы Ғ. ... ... ... ... ... ... 1997 -256 б
8 ... В.В Об основных типах фразеологических ... в ... В. сб. : ... А.А. ...... –Ленинград, 1947
Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі.—Алматы: ... ... ... - 69с
9 Гак В. ... поля в ... // ...... со дня ... ... ... Институт
Русс. Языка им. В.В.Виноградова.—Москва, 1995 -107с
10 Гинзбург Р.С. О взаимосвязи лингвистического и экстролингвистического ... // ... ... в ... 1975. №5. – ... Гумбольд В. фон. Избранные труды по языкознанию. – ... ... – 398 ... ... психология.—Алматы: Мектеп, 1980 - 105б
13 Жарықбаев Қ. Психология.—Алматы: Білім, 1993 ... ... Г. ... ... мира в ... в ... 1990 - 214с
15 Карменов Н. Лексика-семантикалық ... ... ... және ... дене мүше ... ... ... дисс.—Алматы, 2000. -11,57б
16 Кодухов В.П. Лексико-семантические группы слов. Лекция. отв. ред. ... ... ... гос. пед. ... им. А.И.Герцена
)
17 Кузнецов А. Поле // ... ... ... Советская энциклопедия, 1990 -380с
18 Кузнецов А.М. проблемы компонентного анализа в лексике. – Москва: ИНИОН.
А.Н.СССР, 1980 ... ... Э.В. ... ... ... – 2-ое изд. ... и доп. –
Москва: Высшая школа, 1989. 133с
20 Қайдар Ә. Қазақ тілінің ... ... ... ... языка. – Алматы: Ана тілі, 1998 -19б
21 ... Б. ... ... ... ... ... // ... көкейкесті мәселелері. – Алматы: Дайк-Пресс, 1997. -56б
22 ... ... ... ... ... ... 1981 -205б
23 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. ... ... 1982 ... ... ... ... ... 7-т.—Алматы: Ғылым, 1983 - 402б
25 Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 9-т.—Алматы: Ғылым, 1985 -254б
26 Қазыбек Г. ... ... ... ... ... 2004.
-5,7б
27 Лебедева Л.Б. Типы сематических связей слов современном английском языке
(антонимия, синонимия, гипонимия): ... ... ... ... ... ... Э.М. ... слова и методы его описания. – ... ... ... Москович В.А. Три методы обноружения лексико-семантических связей слов
// ... ... ... ... ... Тезисы докладов
научной конференций. Ч.2. – Москва, 1971.
30 Мұсаев К.М. Лексикология тюркских языков. – ... ... ... Неманежина Л.П. Тождество понятия как основа синонимических отношений
//очерки по синонимике ... ... ... ... ... Лененград: Наука, 1966
32 Новикова Н. Семантическое поле ... воли в ... ... Автореф. дисс. канд. филол. наук.—Москва, 1986
33 Новиков Л. А. Гипонимия// ... ... ... ... ... ... Новиков Л.А Синонимия // лингвестический энциклопедический ... ... ... 1990
35 Новиков Л.А Антонимия в русском ... ... ... в ... –Москва: Издательство ... ... ... М Қазіргі қазақ тіліндегі қалып етістіктері. –Алматы: ... ... М. ... тілінің семантикасы.—Алматы, 1991
38 Покровский М. Избранные работы по ... ... ... ... ... З.Д. ... И.А. ... система языка ... ... ... и ... ... ). – Воронеж:
Издательство Вороженского Университета, 1984
40 Сағындықұлы Б. ... тілі ... ... этимологиялық
негіздері.—Алматы: Санат,1994
41 Смағұлова Г. ... ... ... ... ... ... И.П. ... описания и преподования русской лексики.
Издательство 2-ое, испр. – ... ... ... 1990.
43 Соссюр Ф.де. Курс общей лингвистики / / Труды по языкознанию.— ... ... ... Ә.С. Аударма психологиясы және мәдениеті. –Алматы: ... 2005. ... ... А.А. Опыт ... ... как ... (на материале
английского языка) – ... ... А.Н. ... 1962. ... ... А.А. Роль лексики в познании человеком действительности и ... ... мира // Роль ... ... в ... Язык ... мира. – Москва: Наука, 1989 -125c
47 Фабианова Н. ... ... ... ... лексико-семантических групп (на материале
глаголов положительных эмоций в русском, ... и ... ... Дисс. Канд. Филолог. Наук. – Москва, 1982. -58c
48 Федоров А.В. Основы ... ... ... ... ... Филин Ф.П. О лексико-семантических группах слов // Очерки по теории
языкознания. – ... ... ... ... Б. ... жүйе ... ... Энциклопедия. – Алматы: Қ.Р.Білім,
мәдениет және денсаулық сақтау ... ... даму ... -421 ... Хасанов Ғ.Қ. Сөздің лексикалық мағынасының құрылымы. Дисс. Филол. Ғыл.
Канд. – ... 1997. -256 ... ... Д.Н. Проблемы семантического анализа лексики. – Москва: Наука,
1973. -187с
53 Щур Г. ... поля в ... ...... ... Уфимцева А. Теорий семантического поля и возможности их примичения при
изучений ... ... ... // ... ... языка в современной
зарубежной лингвистике.—Москва: Издательство А.Н.СССР, 1961
2 Қазақ тілінің грамматикасы. 2-т.: ... ... ... ... ... ... словарь.—Ленинград: Наука,1961
4 Қайдар Ә. Халық даналығы.—Алматы: Толғанай, 2004
5 Законы семантического развития в языке. ... ... Под ...... ... ВПШ и АОН, ... Гайсина Р.М. Лексика-семантическое поле отношения в современном русском
языке. Дисс. док. ... ... Уфа, 1982

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Аударма модельдері20 бет
Қазақ тіліндегі ауру атауларының лексика-семантикалық және морфологиялық құрылымы118 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь